ба̄хиранида̄накатха̄

таттха там̣ ван̣н̣айиссам̣ винайанти вуттатта̄ винайо та̄ва ваваттхапетаббо. тенетам̣ вуччати – ‘‘винайо на̄ма идха сакалам̣ винайапит̣акам̣ адхиппета’’нти. сам̣ван̣н̣анаттхам̣ панасса айам̣ ма̄тика̄ –

вуттам̣ йена йада̄ йасма̄, дха̄ритам̣ йена ча̄бхатам̣;

йаттхаппатит̣т̣хитачетаметам̣ ватва̄ видхим̣ тато.

тена̄тиа̄дипа̄т̣хасса, аттхам̣ на̄наппака̄рато;

дассайанто карисса̄ми, винайассаттхаван̣н̣ананти.

таттха вуттам̣ йена йада̄ йасма̄ти идам̣ та̄ва вачанам̣ ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄ веран̃джа̄йам̣ вихаратӣ’’ти евама̄дивачанам̣ сандха̄йа вуттам̣. идан̃хи буддхасса бхагавато аттапаччаккхавачанам̣ на хоти, тасма̄ ваттаббаметам̣ ‘‘идам̣ вачанам̣ кена вуттам̣, када̄ вуттам̣, касма̄ ча вутта’’нти? а̄йасмата̄ упа̄литтхерена вуттам̣, тан̃ча пана пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле.

пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄

пат̣хамамаха̄сан̇гӣти на̄ма чеса̄ кин̃ча̄пи пан̃часатикасан̇гӣтиккхандхаке вутта̄, нида̄накосаллаттхам̣ пана идха̄пи имина̄ найена ведитабба̄. дхаммачаккаппаваттанан̃хи а̄дим̣ катва̄ йа̄ва субхаддапарибба̄джакавинайана̄ катабуддхакичче кусина̄ра̄йам̣ упаваттане малла̄нам̣ са̄лаване йамакаса̄ла̄намантаре виса̄кхапун̣н̣амадивасе паччӯсасамайе анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббуте бхагавати локана̄тхе, бхагавато паринибба̄не саннипатита̄нам̣ саттаннам̣ бхиккхусатасахасса̄нам̣ сан̇гхаттхеро а̄йасма̄ маха̄кассапо сатта̄хапариниббуте бхагавати, субхаддена вуд̣д̣хапаббаджитена ‘‘алам̣, а̄вусо, ма̄ сочиттха, ма̄ паридевиттха, сумутта̄ майам̣ тена маха̄саман̣ена; упаддута̄ ча хома – ‘идам̣ во каппати, идам̣ во на каппатӣ’ти! ида̄ни пана майам̣ йам̣ иччхисса̄ма там̣ карисса̄ма, йам̣ на иччхисса̄ма на там̣ карисса̄ма̄’’ти (чӯл̣ава. 437; дӣ. ни. 2.232) вуттавачанамануссаранто ‘‘т̣ха̄нам̣ кхо панетам̣ виджджати йам̣ па̄пабхиккхӯ атӣтасаттхукам̣ па̄вачананти ман̃н̃ама̄на̄ паккхам̣ лабхитва̄ начирассева саддхаммам̣ антарадха̄пеййум̣, йа̄ва ча дхаммавинайо тит̣т̣хати та̄ва анатӣтасаттхукамева па̄вачанам̣ хоти. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –

‘йо во, а̄нанда, майа̄ дхаммо ча винайо ча десито пан̃н̃атто, со во мамаччайена саттха̄’ти (дӣ. ни. 2.216).

‘‘йам̣нӯна̄хам̣ дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йеййам̣, йатхайидам̣ са̄санам̣ аддханийам̣ асса чират̣т̣хитикам̣.

йам̣ ча̄хам̣ бхагавата̄ –

‘дха̄рессаси пана ме твам̣, кассапа, са̄н̣а̄ни пам̣сукӯла̄ни ниббасана̄нӣ’ти ватва̄ чӣваре са̄дха̄ран̣апарибхогена чева,

‘ахам̣, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кха̄ми вивиччева ка̄мехи…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихара̄ми; кассапопи, бхиккхаве, йа̄ваде а̄кан̇кхати вивиччева ка̄мехи…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣ’ти –

евама̄дина̄ найена нава̄нупуббавиха̄рачхал̣абхин̃н̃а̄ппабхеде уттаримануссадхамме аттана̄ самасамат̣т̣хапанена ча ануггахито, тасса киман̃н̃ам̣ а̄н̣ан̣йам̣ бхависсати; нану мам̣ бхагава̄ ра̄джа̄ вийа сакакавачаиссарийа̄нуппада̄нена аттано кулавам̣саппатит̣т̣ха̄пакам̣ путтам̣ ‘саддхаммавам̣саппатит̣т̣ха̄пако ме айам̣ бхависсатӣ’ти мантва̄ имина̄ аса̄дха̄ран̣ена ануггахена ануггахесӣ’’ти чинтайанто дхаммавинайасан̇га̄йанаттхам̣ бхиккхӯнам̣ усса̄хам̣ джанеси. йатха̄ха –

‘‘атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо бхиккхӯ а̄мантеси – ‘екамида̄хам̣, а̄вусо, самайам̣ па̄ва̄йа кусина̄рам̣ аддха̄намаггаппат̣ипанно махата̄ бхиккхусан̇гхена саддхим̣ пан̃чаматтехи бхиккхусатехӣ’’ти (дӣ. ни. 2.231) саббам̣ субхаддакан̣д̣ам̣ виттха̄рато ведитаббам̣.

тато парам̣ а̄ха –

‘‘ханда майам̣, а̄вусо, дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йеййа̄ма. пуре адхаммо диппати, дхаммо пат̣иба̄хиййати; авинайо диппати, винайо пат̣иба̄хиййати. пуре адхаммава̄дино балаванто хонти, дхаммава̄дино дуббала̄ хонти; авинайава̄дино балаванто хонти, винайава̄дино дуббала̄ хонтӣ’’ти (чӯл̣ава. 437).

бхиккхӯ а̄хам̣су – ‘‘тена хи, бханте, тхеро бхиккхӯ уччинатӯ’’ти. тхеро сакаланаван̇гасаттхуса̄санапарийаттидхаре путхуджджана-сота̄панна-сакада̄га̄ми-ана̄га̄ми-суккхавипассакакхӣн̣а̄савабхиккхӯ анекасате анекасахассе ча ваджджетва̄ типит̣акасаббапарийаттиппабхедадхаре пат̣исамбхида̄ппатте маха̄нубха̄ве йебхуййена бхагавата̄ етадаггам̣ а̄ропите тевиджджа̄дибхеде кхӣн̣а̄савабхиккхӯйева екӯнапан̃часате париггахеси. йе сандха̄йа идам̣ вуттам̣ – ‘‘атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо екенӯна̄пан̃чаарахантасата̄ни уччинӣ’’ти (чӯл̣ава. 437).

кисса пана тхеро екенӯнамака̄сӣти? а̄йасмато а̄нандаттхерасса ока̄сакаран̣аттхам̣. тена ха̄йасмата̄ саха̄пи вина̄пи на сакка̄ дхаммасан̇гӣти ка̄тум̣, со ха̄йасма̄ секкхо сакаран̣ӣйо, тасма̄ саха̄пи на сакка̄; йасма̄ панасса кин̃чи дасабаладеситам̣ суттагеййа̄дикам̣ бхагавато асаммукха̄ пат̣иггахитам̣ на̄ма наттхи, тасма̄ вина̄пи на сакка̄. йади евам̣ секкхопи сама̄но дхаммасан̇гӣтийа̄ бахука̄ратта̄ тхерена уччинитаббо асса. атха касма̄ на уччинитоти? парӯпава̄давиваджджанато. тхеро хи а̄йасманте а̄нанде ативийа виссаттхо ахоси, татха̄ хи нам̣ сирасмим̣ палитесу джа̄тесупи ‘‘на ва̄йам̣ кума̄рако маттаман̃н̃а̄сӣ’’ти (сам̣. ни. 2.154) кума̄ракава̄дена овадати. сакйакулаппасуто ча̄йам̣ а̄йасма̄ татха̄гатасса бха̄та̄ чӯл̣апитупутто. татра хи бхиккхӯ чханда̄гаманам̣ вийа ман̃н̃ама̄на̄ ‘‘бахӯ асеккхапат̣исамбхида̄ппатте бхиккхӯ т̣хапетва̄ а̄нандам̣ секкхапат̣исамбхида̄ппаттам̣ тхеро уччинӣ’’ти упавадеййум̣, там̣ парӯпава̄дам̣ паривадждженто ‘‘а̄нандам̣ вина̄ сан̇гӣти на сакка̄ ка̄тум̣, бхиккхӯнам̣йева ануматийа̄ гахесса̄мӣ’’ти на уччини.

атха сайамева бхиккхӯ а̄нандассаттха̄йа тхерам̣ йа̄чим̣су. йатха̄ха –

‘‘бхиккхӯ а̄йасмантам̣ маха̄кассапам̣ етадавочум̣ – ‘айам̣, бханте, а̄йасма̄ а̄нандо кин̃ча̄пи секкхо абхаббо чханда̄ доса̄ моха̄ бхайа̄ агатим̣ гантум̣, баху ча̄нена бхагавато сантике дхаммо ча винайо ча парийатто; тена хи, бханте, тхеро а̄йасмантампи а̄нандам̣ уччинатӯ’ти. атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо а̄йасмантампи а̄нандам̣ уччинӣ’’ти (чӯл̣ава. 437).

евам̣ бхиккхӯнам̣ ануматийа̄ уччинитена тена̄йасмата̄ саддхим̣ пан̃ча тхерасата̄ни ахесум̣.

атха кхо тхера̄нам̣ бхиккхӯнам̣ етадахоси – ‘‘каттха ну кхо майам̣ дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йеййа̄ма̄’’ти. атха кхо тхера̄нам̣ бхиккхӯнам̣ етадахоси – ‘‘ра̄джагахам̣ кхо маха̄гочарам̣ пахӯтасена̄санам̣, йам̣нӯна майам̣ ра̄джагахе вассам̣ васанта̄ дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йеййа̄ма, на ан̃н̃е бхиккхӯ ра̄джагахе вассам̣ упагаччхеййу’’нти. касма̄ пана несам̣ етадахоси? идам̣ амха̄кам̣ тха̄варакаммам̣, кочи висабха̄гапуггало сан̇гхамаджджхам̣ пависитва̄ уккот̣еййа̄ти. атха̄йасма̄ маха̄кассапо н̃аттидутийена каммена са̄веси, там̣ сан̇гӣтиккхандхаке вуттанайенева н̃а̄таббам̣.

атха татха̄гатасса паринибба̄нато саттасу са̄дхукӣл̣анадивасесу саттасу ча дха̄тупӯджа̄дивасесу вӣтиваттесу ‘‘ад̣д̣хама̄со атикканто, ида̄ни гимха̄нам̣ дийад̣д̣хо ма̄со сесо, упакат̣т̣ха̄ вассӯпана̄йика̄’’ти мантва̄ маха̄кассапаттхеро ‘‘ра̄джагахам̣, а̄вусо, гаччха̄ма̄’’ти упад̣д̣хам̣ бхиккхусан̇гхам̣ гахетва̄ екам̣ маггам̣ гато. ануруддхаттхеропи упад̣д̣хам̣ гахетва̄ екам̣ маггам̣ гато. а̄нандаттхеро пана бхагавато паттачӣварам̣ гахетва̄ бхиккхусан̇гхапаривуто са̄ваттхим̣ гантва̄ ра̄джагахам̣ гантука̄мо йена са̄ваттхи тена ча̄рикам̣ пакка̄ми. а̄нандаттхерена гатагатат̣т̣ха̄не маха̄паридево ахоси – ‘‘бханте а̄нанда, кухим̣ саттха̄рам̣ т̣хапетва̄ а̄гатосӣ’’ти. анупуббена пана са̄ваттхим̣ ануппатте тхере бхагавато паринибба̄надивасе вийа маха̄паридево ахоси.

татра судам̣ а̄йасма̄ а̄нандо аниччата̄дипат̣исам̣йутта̄йа дхаммийа̄ катха̄йа там̣ маха̄джанам̣ сан̃н̃а̄петва̄ джетаванам̣ пависитва̄ дасабалена васитагандхакут̣ийа̄ два̄рам̣ виваритва̄ ман̃чапӣт̣хам̣ нӣхаритва̄ паппхот̣етва̄ гандхакут̣им̣ саммаджджитва̄ мила̄тама̄ла̄качаварам̣ чхад̣д̣етва̄ ман̃чапӣт̣хам̣ атихаритва̄ пуна йатха̄т̣ха̄не т̣хапетва̄ бхагавато т̣хитака̄ле каран̣ӣйам̣ ваттам̣ саббамака̄си. атха тхеро бхагавато паринибба̄нато пабхути т̣ха̄нанисаджджабахулатта̄ уссаннадха̄тукам̣ ка̄йам̣ самасса̄сетум̣ дутийадивасе кхӣравиречанам̣ пивитва̄ виха̄рейева нисӣди. йам̣ сандха̄йа субхена ма̄н̣авена пахитам̣ ма̄н̣авакам̣ етадавоча –

‘‘ака̄ло кхо, ма̄н̣авака, аттхи ме аджджа бхесаджджаматта̄ пӣта̄, аппева на̄ма свепи упасан̇камеййа̄ма̄’’ти (дӣ. ни. 1.447).

дутийадивасе четакаттхерена паччха̄саман̣ена гантва̄ субхена ма̄н̣авена пут̣т̣хо дӣгханика̄йе субхасуттам̣на̄ма дасамам̣ суттамабха̄си.

атха тхеро джетаванавиха̄ре кхан̣д̣апхуллаппат̣исан̇кхаран̣ам̣ ка̄ра̄петва̄ упакат̣т̣ха̄йа вассӯпана̄йика̄йа ра̄джагахам̣ гато. татха̄ маха̄кассапаттхеро ануруддхаттхеро ча саббам̣ бхиккхусан̇гхам̣ гахетва̄ ра̄джагахамева гато.

тена кхо пана самайена ра̄джагахе ат̣т̣ха̄раса маха̄виха̄ра̄ хонти. те саббепи чхад̣д̣итапатитаукла̄па̄ ахесум̣. бхагавато хи паринибба̄не саббе бхиккхӯ аттано аттано паттачӣварам̣ гахетва̄ виха̄ре ча паривен̣е ча чхад̣д̣етва̄ агамам̣су. таттха тхера̄ бхагавато вачанапӯджанаттхам̣ титтхийава̄дапаримочанаттхан̃ча ‘‘пат̣хамам̣ ма̄сам̣ кхан̣д̣апхуллаппат̣исан̇кхаран̣ам̣ карома̄’’ти чинтесум̣. титтхийа̄ хи евам̣ вадеййум̣ – ‘‘саман̣асса готамасса са̄вака̄ саттхари т̣хитейева виха̄ре пат̣иджаггим̣су, париниббуте чхад̣д̣есу’’нти. тесам̣ ва̄дапаримочанаттхан̃ча чинтесунти вуттам̣ хоти. вуттампи хетам̣ –

‘‘атха кхо тхера̄нам̣ бхиккхӯнам̣ етадахоси – ‘бхагавата̄ кхо, а̄вусо, кхан̣д̣апхуллаппат̣исан̇кхаран̣ам̣ ван̣н̣итам̣. ханда майам̣, а̄вусо, пат̣хамам̣ ма̄сам̣ кхан̣д̣апхуллаппат̣исан̇кхаран̣ам̣ карома, маджджхимам̣ ма̄сам̣ саннипатитва̄ дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йисса̄ма̄’’ти (чӯл̣ава. 438).

те дутийадивасе гантва̄ ра̄джадва̄ре ат̣т̣хам̣су. аджа̄тасатту ра̄джа̄ а̄гантва̄ вандитва̄ ‘‘ким̣, бханте, а̄гататтха̄’’ти аттана̄ каттаббакиччам̣ пат̣ипуччхи. тхера̄ ат̣т̣ха̄раса маха̄виха̄рапат̣исан̇кхаран̣аттха̄йа хаттхакаммам̣ пат̣иведесум̣. ‘‘са̄дху, бханте’’ти ра̄джа̄ хаттхакаммака̄раке мануссе ада̄си. тхера̄ пат̣хамам̣ ма̄сам̣ саббавиха̄ре пат̣исан̇кхара̄петва̄ ран̃н̃о а̄рочесум̣ – ‘‘нит̣т̣хитам̣, маха̄ра̄джа, виха̄рапат̣исан̇кхаран̣ам̣. ида̄ни дхаммавинайасан̇гахам̣ карома̄’’ти. ‘‘са̄дху, бханте, виссаттха̄ каротха. майхам̣ а̄н̣а̄чаккам̣, тумха̄кам̣ дхаммачаккам̣ хоту. а̄н̣а̄петха, бханте, ким̣ каромӣ’’ти? ‘‘сан̇гахам̣ каронта̄нам̣ бхиккхӯнам̣ саннисаджджат̣т̣ха̄нам̣, маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘каттха кароми, бханте’’ти? ‘‘вебха̄рапаббатапассе саттапан̣н̣игуха̄два̄ре ка̄тум̣ йуттам̣, маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘са̄дху, бханте’’ти кхо ра̄джа̄ аджа̄тасатту виссакаммуна̄ ниммитасадисам̣ сувибхаттабхиттиттхамбхасопа̄нам̣ на̄на̄видхама̄ла̄каммалатаа̄каммавичиттам̣ абхибхавантамива ра̄джабхаванавибхӯтим̣ авахасантамива девавима̄насирим̣ сирийа̄ никетамива еканипа̄татиттхамива ча девамануссанайанавихан̇га̄нам̣ локара̄ман̣еййакамива сампин̣д̣итам̣ дат̣т̣хаббаса̄раман̣д̣ам̣ ман̣д̣апам̣ ка̄ра̄петва̄ вивидхакусумада̄ма-оламбака-виниггалантача̄рувита̄нам̣ ратанавичиттаман̣икот̣т̣иматаламива ча нам̣ на̄на̄пуппхӯпаха̄равичиттасупаринит̣т̣хитабхӯмикаммам̣ брахмавима̄насадисам̣ алан̇каритва̄ тасмим̣ маха̄ман̣д̣апе пан̃часата̄нам̣ бхиккхӯнам̣ анаггха̄ни пан̃ча каппийапаччаттхаран̣асата̄ни пан̃н̃а̄петва̄ даккхин̣абха̄гам̣ нисса̄йа уттара̄бхимукхам̣ тхера̄санам̣ ман̣д̣апамаджджхе пураттха̄бхимукхам̣ буддхасса бхагавато а̄сана̄рахам̣ дхамма̄санам̣ пан̃н̃а̄петва̄ дантакхачитам̣ бӣджанин̃четтха т̣хапетва̄ бхиккхусан̇гхасса а̄роча̄песи – ‘‘нит̣т̣хитам̣, бханте, мама кичча’’нти.

тасмим̣ кхо пана самайе екачче бхиккхӯ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ сандха̄йа евама̄хам̣су – ‘‘имасмим̣ бхиккхусан̇гхе еко бхиккху виссагандхам̣ ва̄йанто вичаратӣ’’ти. тхеро там̣ сутва̄ ‘‘имасмим̣ бхиккхусан̇гхе ан̃н̃о виссагандхам̣ ва̄йанто вичаран̣акабхиккху на̄ма наттхи, аддха̄ ете мам̣ сандха̄йа вадантӣ’’ти сам̣вегам̣ а̄паджджи. екачче бхиккхӯ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ а̄хам̣су – ‘‘све, а̄вусо, саннипа̄то тван̃ча секкхо сакаран̣ӣйо, тена те на йуттам̣ саннипа̄там̣ гантум̣, аппаматто хохӣ’’ти.

атха кхо а̄йасма̄ а̄нандо – ‘‘све саннипа̄то, на кхо пана метам̣ патирӯпам̣ йва̄хам̣ секкхо сама̄но саннипа̄там̣ гаччхеййа’’нти бахудева раттим̣ ка̄йагата̄йасатийа̄ вӣтина̄метва̄ раттийа̄ паччӯсасамайам̣ чан̇кама̄ орохитва̄ виха̄рам̣ пависитва̄ ‘‘нипаджджисса̄мӣ’’ти ка̄йам̣ а̄ваджджеси. две па̄да̄ бхӯмито мутта̄, аппаттан̃ча сӣсам̣ бимбоханам̣, етасмим̣ антаре анупа̄да̄йа а̄савехи читтам̣ вимуччи. айан̃хи а̄йасма̄ чан̇камена бахи вӣтина̄метва̄ висесам̣ ниббаттетум̣ асакконто чинтеси – ‘‘нану мам̣ бхагава̄ етадавоча – ‘катапун̃н̃оси твам̣, а̄нанда, падха̄намануйун̃джа; кхиппам̣ хохиси ана̄саво’ти (дӣ. ни. 2.207). буддха̄нан̃ча катха̄досо на̄ма наттхи. мама ачча̄раддхам̣ вӣрийам̣ тена ме читтам̣ уддхачча̄йа сам̣ваттати. ханда̄хам̣ вӣрийасаматхам̣ йоджемӣ’’ти чан̇кама̄ орохитва̄ па̄дадхованат̣т̣ха̄не т̣хатва̄ па̄де дховитва̄ виха̄рам̣ пависитва̄ ман̃чаке нисӣдитва̄ ‘‘тхокам̣ виссамисса̄мӣ’’ти ка̄йам̣ ман̃чаке упана̄меси. две па̄да̄ бхӯмито мутта̄, сӣсан̃ча бимбоханам̣ асампаттам̣. етасмим̣ антаре анупа̄да̄йа а̄савехи читтам̣ вимуттам̣, чатуирийа̄патхавирахитам̣ тхерасса арахаттам̣ ахоси. тена имасмим̣ са̄сане анипанно анисинно ат̣т̣хито ачан̇каманто ‘‘ко бхиккху арахаттам̣ патто’’ти вутте ‘‘а̄нандаттхеро’’ти ваттум̣ ват̣т̣ати.

атха кхо тхера̄ бхиккхӯ дутийадивасе катабхаттакичча̄ паттачӣварам̣ пат̣иса̄метва̄ дхаммасабха̄йам̣ саннипатита̄. а̄нандаттхеро пана аттано арахаттаппаттим̣ н̃а̄петука̄мо бхиккхӯхи саддхим̣ на гато. бхиккхӯ йатха̄вуд̣д̣хам̣ аттано аттано патта̄сане нисӣданта̄ а̄нандаттхерасса а̄санам̣ т̣хапетва̄ нисинна̄. таттха кехичи ‘‘етама̄санам̣ касса̄’’ти вутте ‘‘а̄нандаттхерасса̄’’ти. ‘‘а̄нандо пана кухим̣ гато’’ти? тасмим̣ самайе тхеро чинтеси – ‘‘ида̄ни майхам̣ гаманака̄ло’’ти. тато аттано а̄нубха̄вам̣ дассенто патхавийам̣ нимуджджитва̄ аттано а̄санейева атта̄нам̣ дассеси. а̄ка̄сена̄гантва̄ нисӣдӣтипи еке.

евам̣ нисинне тасмим̣ а̄йасманте маха̄кассапаттхеро бхиккхӯ а̄мантеси – ‘‘а̄вусо, ким̣ пат̣хамам̣ сан̇га̄йа̄ма, дхаммам̣ ва̄ винайам̣ ва̄’’ти? бхиккхӯ а̄хам̣су – ‘‘бханте маха̄кассапа, винайо на̄ма буддхаса̄санасса а̄йу, винайе т̣хите са̄санам̣ т̣хитам̣ хоти; тасма̄ пат̣хамам̣ винайам̣ сан̇га̄йа̄ма̄’’ти,. ‘‘кам̣ дхурам̣ катва̄’’ти? ‘‘а̄йасмантам̣ упа̄ли’’нти. ‘‘ким̣ а̄нандо наппахотӣ’’ти? ‘‘но наппахоти; апи ча кхо пана самма̄самбуддхо дхарама̄нойева винайапарийаттим̣ нисса̄йа а̄йасмантам̣ упа̄лим̣ етадагге т̣хапеси – ‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ винайадхара̄нам̣ йадидам̣ упа̄лӣ’ти (а. ни. 1.219, 228). тасма̄ упа̄литтхерам̣ пуччхитва̄ винайам̣ сан̇га̄йа̄ма̄’’ти. тато тхеро винайам̣ пуччханаттха̄йа аттана̄ва атта̄нам̣ самманни. упа̄литтхеропи виссаджджанаттха̄йа самманни. татра̄йам̣ па̄л̣и –

‘‘атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо сан̇гхам̣ н̃а̄песи –

‘‘сун̣а̄ту ме, а̄вусо, сан̇гхо. йади сан̇гхасса паттакаллам̣, ахам̣ упа̄лим̣ винайам̣ пуччхеййа’нти.

‘‘а̄йасма̄пи упа̄ли сан̇гхам̣ н̃а̄песи –

‘‘сун̣а̄ту ме, бханте, сан̇гхо. йади сан̇гхасса паттакаллам̣, ахам̣ а̄йасмата̄ маха̄кассапена винайам̣ пут̣т̣хо виссаджджеййа’’нти.

евам̣ аттана̄ва атта̄нам̣ самманнитва̄ а̄йасма̄ упа̄ли ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ екам̣сам̣ чӣварам̣ катва̄ тхере бхиккхӯ вандитва̄ дхамма̄сане нисӣди, дантакхачитам̣ бӣджаним̣ гахетва̄. тато а̄йасма̄ маха̄кассапо тхера̄сане нисӣдитва̄ а̄йасмантам̣ упа̄лим̣ винайам̣ пуччхи – ‘‘пат̣хамам̣, а̄вусо упа̄ли, па̄ра̄джикам̣ каттха пан̃н̃атта’’нти? ‘‘веса̄лийам̣, бханте’’ти. ‘‘кам̣ а̄раббха̄’’ти? ‘‘судиннам̣ каландапуттам̣ а̄раббха̄’’ти. ‘‘кисмим̣ ваттхусми’’нти? ‘‘метхунадхамме’’ти.

атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо а̄йасмантам̣ упа̄лим̣ пат̣хамасса па̄ра̄джикасса ваттхумпи пуччхи, нида̄нампи пуччхи, пуггалампи пуччхи, пан̃н̃аттимпи пуччхи, анупан̃н̃аттимпи пуччхи, а̄паттимпи пуччхи, ана̄паттимпи пуччхи; йатха̄ ча пат̣хамасса татха̄ дутийасса татха̄ татийасса татха̄ чатуттхасса па̄ра̄джикасса ваттхумпи пуччхи…пе… ана̄паттимпи пуччхи. пут̣т̣хо пут̣т̣хо упа̄литтхеро виссаджджеси. тато има̄ни чатта̄ри па̄ра̄джика̄ни ‘‘па̄ра̄джикакан̣д̣ам̣ на̄ма ида’’нти сан̇гахам̣ а̄ропетва̄ т̣хапесум̣. тераса сан̇гха̄дисеса̄ни ‘‘терасака’’нти т̣хапесум̣. две сиккха̄пада̄ни ‘‘анийата̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. тим̣са сиккха̄пада̄ни ‘‘ниссаггийапа̄читтийа̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. двенавути сиккха̄пада̄ни ‘‘па̄читтийа̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. чатта̄ри сиккха̄пада̄ни ‘‘па̄т̣идесанӣйа̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. пан̃часаттати сиккха̄пада̄ни ‘‘секхийа̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. сатта дхамме ‘‘адхикаран̣асаматха̄’’ти т̣хапесум̣.

евам̣ маха̄вибхан̇гам̣ сан̇гахам̣ а̄ропетва̄ бхиккхунӣвибхан̇ге ат̣т̣ха сиккха̄пада̄ни ‘‘па̄ра̄джикакан̣д̣ам̣ на̄ма ида’’нти т̣хапесум̣. саттараса сиккха̄пада̄ни ‘‘саттарасака’’нти т̣хапесум̣. тим̣са сиккха̄пада̄ни ‘‘ниссаггийапа̄читтийа̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. чхасат̣т̣хисатасиккха̄пада̄ни ‘‘па̄читтийа̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. ат̣т̣ха сиккха̄пада̄ни ‘‘па̄т̣идесанӣйа̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. пан̃часаттати сиккха̄пада̄ни ‘‘секхийа̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. сатта дхамме ‘‘адхикаран̣асаматха̄’’ти т̣хапесум̣. евам̣ бхиккхунӣвибхан̇гам̣ сан̇гахам̣ а̄ропетва̄ етенева упа̄йена кхандхакапарива̄репи а̄ропесум̣. еваметам̣ саубхатовибхан̇гакхандхакапарива̄рам̣ винайапит̣акам̣ сан̇гахама̄рӯл̣хам̣ саббам̣ маха̄кассапаттхеро пуччхи, упа̄литтхеро виссаджджеси. пуччха̄виссаджджанапарийоса̄не пан̃ча арахантасата̄ни сан̇гахам̣ а̄ропитанайенева ган̣асаджджха̄йамакам̣су. винайасан̇гаха̄васа̄не упа̄литтхеро дантакхачитам̣ бӣджаним̣ никкхипитва̄ дхамма̄сана̄ орохитва̄ вуд̣д̣хе бхиккхӯ вандитва̄ аттано патта̄сане нисӣди.

винайам̣ сан̇га̄йитва̄ дхаммам̣ сан̇га̄йитука̄мо а̄йасма̄ маха̄кассапо бхиккхӯ пуччхи – ‘‘дхаммам̣ сан̇га̄йантехи кам̣ пуггалам̣ дхурам̣ катва̄ дхаммо сан̇га̄йитаббо’’ти? бхиккхӯ ‘‘а̄нандаттхерам̣ дхурам̣ катва̄’’ти а̄хам̣су.

атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо сан̇гхам̣ н̃а̄песи –

‘‘сун̣а̄ту ме, а̄вусо, сан̇гхо. йади сан̇гхасса паттакаллам̣, ахам̣ а̄нандам̣ дхаммам̣ пуччхеййа’’нти.

атха кхо а̄йасма̄ а̄нандо сан̇гхам̣ н̃а̄песи –

‘‘сун̣а̄ту ме, бханте, сан̇гхо йади сан̇гхасса паттакаллам̣, ахам̣ а̄йасмата̄ маха̄кассапена дхаммам̣ пут̣т̣хо виссаджджеййа’’нти.

атха кхо а̄йасма̄ а̄нандо ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ екам̣сам̣ чӣварам̣ катва̄ тхере бхиккхӯ вандитва̄ дхамма̄сане нисӣди дантакхачитам̣ бӣджаним̣ гахетва̄. атха маха̄кассапаттхеро а̄нандаттхерам̣ дхаммам̣ пуччхи – ‘‘брахмаджа̄лам̣, а̄вусо а̄нанда, каттха бха̄сита’’нти? ‘‘антара̄ ча, бханте, ра̄джагахам̣ антара̄ ча на̄л̣андам̣ ра̄джа̄га̄раке амбалат̣т̣хика̄йа’’нти. ‘‘кам̣ а̄раббха̄’’ти? ‘‘суппийан̃ча парибба̄джакам̣, брахмадаттан̃ча ма̄н̣ава’’нти. ‘‘кисмим̣ ваттхусми’’нти? ‘‘ван̣н̣а̄ван̣н̣е’’ти. атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ брахмаджа̄ласса нида̄нампи пуччхи, пуггалампи пуччхи, ваттхумпи пуччхи. ‘‘са̄ман̃н̃апхалам̣ пана̄вусо а̄нанда, каттха бха̄сита’’нти? ‘ра̄джагахе, бханте, джӣвакамбаване’’ти. ‘‘кена саддхи’’нти? ‘‘аджа̄тасаттуна̄ ведехипуттена саддхи’’нти. атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ са̄ман̃н̃апхаласса нида̄нампи пуччхи, пуггалампи пуччхи. етенева упа̄йена пан̃ча ника̄йе пуччхи.

пан̃чаника̄йа̄ на̄ма – дӣгханика̄йо, маджджхиманика̄йо, сам̣йуттаника̄йо, ан̇гуттараника̄йо, кхуддаканика̄йоти. таттха кхуддаканика̄йо на̄ма – чатта̄ро ника̄йе т̣хапетва̄, авасесам̣ буддхавачанам̣. таттха винайо а̄йасмата̄ упа̄литтхерена виссаджджито, сесакхуддаканика̄йо чатта̄ро ча ника̄йа̄ а̄нандаттхерена. тадетам̣ саббампи буддхавачанам̣ расавасена екавидхам̣, дхаммавинайавасена дувидхам̣, пат̣хамамаджджхимапаччхимавасена тивидхам̣; татха̄ пит̣акавасена, ника̄йавасена пан̃чавидхам̣, ан̇гавасена нававидхам̣, дхаммаккхандхавасена чатура̄сӣтисахассавидханти ведитаббам̣.

катхам̣ расавасена екавидхам̣? йан̃хи бхагавата̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхитва̄ йа̄ва анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йати, еттхантаре пан̃чачатта̄лӣсавасса̄ни девамануссана̄гайаккха̄дайо ануса̄сантена паччавеккхантена ва̄ вуттам̣, саббам̣ там̣ екарасам̣ вимуттирасамева хоти. евам̣ расавасена екавидхам̣.

катхам̣ дхаммавинайавасена дувидхам̣? саббамева четам̣ дхаммо чева винайо ча̄ти сан̇кхйам̣ гаччхати. таттха винайапит̣акам̣ винайо, авасесам̣ буддхавачанам̣ дхаммо; тенева̄ха – ‘‘йам̣нӯна майам̣, а̄вусо, дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йеййа̄ма̄’’ти. ‘‘ахам̣ упа̄лим̣ винайам̣ пуччхеййам̣, а̄нандам̣ дхаммам̣ пуччхеййа’’нти ча евам̣ дхаммавинайавасена дувидхам̣.

катхам̣ пат̣хамамаджджхимапаччхимавасена тивидхам̣? саббамева хидам̣ пат̣хамабуддхавачанам̣, маджджхимабуддхавачанам̣, паччхимабуддхавачананти типпабхедам̣ хоти. таттха –

‘‘анекаджа̄тисам̣са̄рам̣, сандха̄виссам̣ аниббисам̣;

гахака̄рам̣ гавесанто, дуккха̄ джа̄ти пунаппунам̣.

‘‘гахака̄рака дит̣т̣хоси, пуна гехам̣ на ка̄хаси;

сабба̄ те пха̄сука̄ бхагга̄, гахакӯт̣ам̣ висан̇кхатам̣;

висан̇кха̄рагатам̣ читтам̣, тан̣ха̄нам̣ кхайамаджджхага̄’’ти. (дха. па. 153-154);

идам̣ пат̣хамабуддхавачанам̣.

кечи ‘‘йада̄ хаве па̄тубхаванти дхамма̄’’ти кхандхаке уда̄нага̄тхам̣ а̄ху. еса̄ пана па̄т̣ипададивасе саббан̃н̃убха̄ваппаттасса соманассамайан̃а̄н̣ена паччайа̄ка̄рам̣ паччавеккхантасса уппанна̄ уда̄нага̄тха̄ти ведитабба̄.

йам̣ пана паринибба̄нака̄ле абха̄си – ‘‘ханда да̄ни, бхиккхаве, а̄мантайа̄ми во, вайадхамма̄ сан̇кха̄ра̄, аппама̄дена сампа̄детха̄’’ти (дӣ. ни. 2.218) идам̣ паччхимабуддхавачанам̣.

убхиннамантаре йам̣ вуттам̣ етам̣ маджджхимабуддхавачананти. евам̣ пат̣хамамаджджхимапаччхимавасена тивидхам̣.

катхам̣ пит̣акавасена тивидхам̣? саббампи хетам̣ винайапит̣акам̣ суттантапит̣акам̣ абхидхаммапит̣аканти типпабхедамева хоти. таттха пат̣хамасан̇гӣтийам̣ сан̇гӣтан̃ча асан̇гӣтан̃ча саббампи самодха̄нетва̄ убхайа̄ни па̄тимоккха̄ни, две вибхан̇га̄ни, два̄вӣсати кхандхака̄ни, сол̣асапарива̄ра̄ти идам̣ винайапит̣акам̣ на̄ма.

брахмаджа̄ла̄ди чатуттим̣сасуттасан̇гахо дӣгханика̄йо, мӯлапарийа̄йасутта̄ди дийад̣д̣хасатадвесуттасан̇гахо маджджхиманика̄йо, огхатаран̣асутта̄ди саттасуттасахасса саттасата два̄сат̣т̣хисуттасан̇гахо сам̣йуттаника̄йо, читтапарийа̄да̄насутта̄ди навасуттасахасса пан̃часата саттапан̃н̃а̄сасуттасан̇гахо ан̇гуттараника̄йо, кхуддакапа̄т̣ха-дхаммапада-уда̄на-итивуттака-суттанипа̄та-вима̄наваттху-петаваттху-тхерага̄тха̄-тхерӣга̄тха̄-джа̄таканиддеса-пат̣исамбхида̄-апада̄на-буддхавам̣са-чарийа̄пит̣акавасена паннарасаппабхедо кхуддаканика̄йоти идам̣ суттантапит̣акам̣ на̄ма.

дхаммасан̇гахо, вибхан̇го, дха̄тукатха̄, пуггалапан̃н̃атти, катха̄ваттху, йамакам̣, пат̣т̣ха̄нанти идам̣ абхидхаммапит̣акам̣ на̄ма. таттха –

вивидхависесанайатта̄, винайанато чева ка̄йава̄ча̄нам̣;

винайаттхавидӯхи айам̣, винайо винайоти аккха̄то.

вивидха̄ хи еттха пан̃чавидха па̄тимоккхуддеса па̄ра̄джика̄ди саттаа̄паттиккхандхама̄тика̄ вибхан̇га̄диппабхеда̄ найа̄, висесабхӯта̄ ча дал̣хӣкаммаситхилакаран̣аппайоджана̄ анупан̃н̃аттинайа̄, ка̄йикава̄часикааджджха̄ча̄раниседханато чеса ка̄йам̣ ва̄чан̃ча винети, тасма̄ вивидханайатта̄ висесанайатта̄ ка̄йава̄ча̄нан̃ча винайанато ‘‘винайо’’ти аккха̄то. тенетаметасса вачанаттхакосаллаттхам̣ вуттам̣ –

‘‘вивидхависесанайатта̄, винайанато чева ка̄йава̄ча̄нам̣;

винайаттхавидӯхи айам̣, винайо винайоти аккха̄то’’ти.

итарам̣ пана –

аттха̄нам̣ сӯчанато, сувуттато саванатотха сӯданато;

сутта̄н̣а̄ суттасабха̄гато ча, суттанти аккха̄там̣.

тан̃хи аттаттхапараттха̄дибхеде аттхе сӯчети, сувутта̄ четтха аттха̄ венеййаджджха̄сайа̄нуломена вуттатта̄. савати четам̣ аттхе сассамива пхалам̣ пасаватӣти вуттам̣ хоти. сӯдати четам̣ дхенувийа кхӣрам̣, паггхаратӣти вуттам̣ хоти. сут̣т̣ху ча не та̄йати раккхатӣти вуттам̣ хоти. суттасабха̄ган̃четам̣, йатха̄ хи таччхака̄нам̣ суттам̣ пама̄н̣ам̣ хоти; еваметампи вин̃н̃ӯнам̣. йатха̄ ча суттена сан̇гахита̄ни пуппха̄ни на викирийанти на виддхам̣сийанти; еваметена сан̇гахита̄ аттха̄. тенетаметасса вачанаттхакосаллаттхам̣ вуттам̣ –

‘‘аттха̄нам̣ сӯчанато, сувуттато саванатотха сӯданато;

сутта̄н̣а̄ суттасабха̄гато ча, суттанти аккха̄та’’нти.

итаро пана –

йам̣ еттха вуд̣д̣химанто, салаккхан̣а̄ пӯджита̄ париччхинна̄;

вутта̄дхика̄ ча дхамма̄, абхидхаммо тена аккха̄то.

айан̃хи абхисаддо вуд̣д̣хилаккхан̣апӯджитапариччхинна̄дхикесу диссати. татха̄хеса – ‘‘ба̄л̣ха̄ ме а̄вусо дуккха̄ ведана̄ абхиккаманти но пат̣иккамантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.389; сам̣. ни. 5.195) вуд̣д̣хийам̣ а̄гато. ‘‘йа̄ та̄ раттийо абхин̃н̃а̄та̄ абхилаккхита̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.49) лаккхан̣е. ‘‘ра̄джа̄бхира̄джа̄ мануджиндо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.399; су. ни. 558) пӯджите. ‘‘пат̣ибало винетум̣ абхидхамме абхивинайе’’тиа̄дӣсу (маха̄ва. 85) париччхинне. ан̃н̃аман̃н̃асан̇каравирахите дхамме ча винайе ча̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘абхиккантена ван̣н̣ена̄’’тиа̄дӣсу (ви. ва. 75) адхике.

еттха ча ‘‘рӯпӯпапаттийа̄ маггам̣ бха̄вети, метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихаратӣ’’тиа̄дина̄ (дха. са. 160 а̄дайо) найена вуд̣д̣химантопи дхамма̄ вутта̄. ‘‘рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄ садда̄рамман̣ам̣ ва̄’’тиа̄дина̄ найена а̄рамман̣а̄дӣхи лаккхан̣ӣйатта̄ салаккхан̣а̄пи. ‘‘секкха̄ дхамма̄, асеккха̄ дхамма̄, локуттара̄ дхамма̄’’тиа̄дина̄ найена пӯджита̄пи пӯджа̄раха̄ти адхиппа̄йо. ‘‘пхассо хоти ведана̄ хотӣ’’тиа̄дина̄ найена сабха̄вапариччхиннатта̄ париччхинна̄пи. ‘‘махаггата̄ дхамма̄, аппама̄н̣а̄ дхамма̄, ануттара̄ дхамма̄’’тиа̄дина̄ найена адхика̄пи дхамма̄ вутта̄. тенетаметасса вачанаттхакосаллаттхам̣ вуттам̣ –

‘‘йам̣ еттха вуд̣д̣химанто, салаккхан̣а̄ пӯджита̄ париччхинна̄;

вутта̄дхика̄ ча дхамма̄, абхидхаммо тена аккха̄то’’ти.

йам̣ панеттха ависит̣т̣хам̣, там̣ –

пит̣акам̣ пит̣акаттхавидӯ, парийаттиббха̄джанаттхато а̄ху;

тена самодха̄нетва̄, тайопи винайа̄дайо н̃еййа̄.

парийаттипи хи ‘‘ма̄ пит̣акасампада̄нена̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.66) пит̣аканти вуччати. ‘‘атха пурисо а̄гаччхеййа куда̄лапит̣акам̣ а̄да̄йа̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.228; а. ни. 3.70) йам̣ кин̃чи бха̄джанампи. тасма̄ пит̣акам̣ пит̣акаттхавидӯ, парийаттиббха̄джанаттхато а̄ху.

ида̄ни тена самодха̄нетва̄ тайопи винайа̄дайо н̃еййа̄ти. тена евам̣ дувидхаттхена пит̣акасаддена саха сама̄сам̣ катва̄ винайо ча со пит̣акан̃ча парийаттибха̄вато тасса тасса аттхасса бха̄джанато ча̄ти винайапит̣акам̣, йатха̄вуттенева найена суттантан̃ча там̣ пит̣акан̃ча̄ти суттантапит̣акам̣, абхидхаммо ча со пит̣акан̃ча̄ти абхидхаммапит̣аканти евамете тайопи винайа̄дайо н̃еййа̄.

евам̣ н̃атва̄ ча пунапи тесвева пит̣акесу на̄наппака̄ракосаллаттхам̣ –

десана̄са̄санакатха̄, бхедам̣ тесу йатха̄рахам̣;

сиккха̄паха̄нагамбхӣра, бха̄ван̃ча паридӣпайе.

парийаттибхедам̣ сампаттим̣, випаттим̣ ча̄пи йам̣ йахим̣;

па̄пун̣а̄ти йатха̄ бхиккху, тампи саббам̣ вибха̄вайе.

татра̄йам̣ паридӣпана̄ вибха̄вана̄ ча, ета̄ни хи тӣн̣и пит̣ака̄ни йатха̄ккамам̣ а̄н̣а̄ воха̄ра параматтхадесана̄ йатха̄пара̄дха-йатха̄нулома-йатха̄дхаммаса̄сана̄ни, сам̣вара̄сам̣варадит̣т̣хивинивет̣хана̄марӯпапариччхедакатха̄ти ча вуччанти.

еттха хи винайапит̣акам̣ а̄н̣а̄рахена бхагавата̄ а̄н̣а̄ба̄хуллато деситатта̄ а̄н̣а̄десана̄, суттантапит̣акам̣ воха̄ракусалена бхагавата̄ воха̄раба̄хуллато деситатта̄ воха̄радесана̄, абхидхаммапит̣акам̣ параматтхакусалена бхагавата̄ параматтхаба̄хуллато деситатта̄ параматтхадесана̄ти вуччати.

татха̄ пат̣хамам̣ йе те пачура̄пара̄дха̄ сатта̄ те йатха̄пара̄дхам̣ еттха са̄сита̄ти йатха̄пара̄дхаса̄санам̣, дутийам̣ анекаджджха̄сайа̄нусайачарийа̄дхимуттика̄ сатта̄ йатха̄нуломам̣ еттха са̄сита̄ти йатха̄нуломаса̄санам̣, татийам̣ дхаммапун̃джаматте ‘‘ахам̣ мама̄’’ти сан̃н̃ино сатта̄ йатха̄дхаммам̣ еттха са̄сита̄ти йатха̄дхаммаса̄сананти вуччати.

татха̄ пат̣хамам̣ аджджха̄ча̄рапат̣ипаккхабхӯто сам̣вара̄сам̣варо еттха катхитоти сам̣вара̄сам̣варакатха̄, дутийам̣ два̄сат̣т̣хидит̣т̣хипат̣ипаккхабхӯта̄ дит̣т̣хивинивет̣хана̄ еттха катхита̄ти дит̣т̣хивинивет̣ханакатха̄, татийам̣ ра̄га̄дипат̣ипаккхабхӯто на̄марӯпапариччхедо еттха катхитоти на̄марӯпапариччхедакатха̄ти вуччати.

тӣсупи ча четесу тиссо сиккха̄, тӣн̣и паха̄на̄ни, чатуббидхо ча гамбхӣрабха̄во ведитаббо. татха̄ хи – винайапит̣аке висесена адхисӣласиккха̄ вутта̄, суттантапит̣аке адхичиттасиккха̄, абхидхаммапит̣аке адхипан̃н̃а̄сиккха̄.

винайапит̣аке ча вӣтиккамаппаха̄нам̣ килеса̄нам̣, вӣтиккамапат̣ипаккхатта̄ сӣласса. суттантапит̣аке парийут̣т̣ха̄наппаха̄нам̣, парийут̣т̣ха̄напат̣ипаккхатта̄ сама̄дхисса. абхидхаммапит̣аке анусайаппаха̄нам̣ анусайапат̣ипаккхатта̄ пан̃н̃а̄йа.

пат̣хаме ча тадан̇гаппаха̄нам̣ килеса̄нам̣, итаресу виккхамбханасамуччхедаппаха̄на̄ни. пат̣хаме ча дуччаритасам̣килесасса паха̄нам̣, итаресу тан̣ха̄дит̣т̣хисам̣килеса̄нам̣.

екамекасмин̃четтха чатуббидхопи дхамматтхадесана̄пат̣иведхагамбхӣрабха̄во ведитаббо. таттха дхаммоти па̄л̣и. аттхоти тасса̄йеваттхо. десана̄ти тасса̄ манаса̄ваваттха̄пита̄йа па̄л̣ийа̄ десана̄. пат̣иведхоти па̄л̣ийа̄ па̄л̣иаттхасса ча йатха̄бхӯта̄вабодхо. тӣсупи четесу ете дхамматтхадесана̄пат̣иведха̄ йасма̄ саса̄дӣхи вийа маха̄самуддо мандабуддхӣхи дуккхога̄ха̄ алаббханеййапатит̣т̣ха̄ ча, тасма̄ гамбхӣра̄. евам̣ екамекасмим̣ еттха чатуббидхопи гамбхӣрабха̄во ведитаббо.

апаро найо – дхаммоти хету. вуттам̣ хетам̣ – ‘‘хетумхи н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄’’ти. аттхоти хетупхалам̣. вуттам̣ хетам̣ – ‘‘хетупхале н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄’’ти. десана̄ти пан̃н̃атти, йатха̄дхаммам̣ дхамма̄бхила̄поти адхиппа̄йо. пат̣иведхоти абхисамайо, со ча локийалокуттаро висайато асаммохато ча аттха̄нурӯпам̣ дхаммесу, дхамма̄нурӯпам̣ аттхесу, пан̃н̃аттипатха̄нурӯпам̣ пан̃н̃аттӣсу авабодхо.

ида̄ни йасма̄ етесу пит̣акесу йам̣ йам̣ дхаммаджа̄там̣ ва̄ аттхаджа̄там̣ ва̄, йа̄ ча̄йам̣ йатха̄ йатха̄ н̃а̄петаббо аттхо сотӯнам̣ н̃а̄н̣асса абхимукхо хоти, татха̄ татха̄ тадаттхаджотика̄ десана̄, йо четтха авипарӣта̄вабодхасан̇кха̄то пат̣иведхо саббаметам̣ анупачитакусаласамбха̄рехи дуппан̃н̃ехи саса̄дӣхи вийа маха̄самуддо дуккхога̄хам̣ алаббханеййапатит̣т̣хан̃ча, тасма̄ гамбхӣрам̣. евампи екамекасмим̣ еттха чатуббидхопи гамбхӣрабха̄во ведитаббо.

етта̄вата̄ ча –

‘‘десана̄-са̄санакатха̄, бхедам̣ тесу йатха̄рахам̣;

сиккха̄паха̄нагамбхӣрабха̄ван̃ча паридӣпайе’’ти.

айам̣ га̄тха̄ вуттаттха̄ хоти.

‘‘парийаттибхедам̣ сампаттим̣, випаттин̃ча̄пи йам̣ йахим̣;

па̄пун̣а̄ти йатха̄ бхиккху, тампи саббам̣ вибха̄вайе’’ти.

еттха пана тӣсу пит̣акесу тивидхо парийаттибхедо дат̣т̣хаббо. тиссо хи парийаттийо – алагаддӯпама̄, ниссаран̣аттха̄, бхан̣д̣а̄га̄рикапарийаттӣти.

таттха йа̄ дуггахита̄ упа̄рамбха̄дихету парийа̄пут̣а̄, айам̣ алагаддӯпама̄. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, пурисо алагаддаттхико алагаддагавесӣ алагаддапарийесанам̣ чарама̄но, со пассеййа махантам̣ алагаддам̣. таменам̣ бхоге ва̄ нан̇гут̣т̣хе ва̄ ган̣хеййа. тасса со алагаддо пат̣ипариваттитва̄ хаттхе ва̄ ба̄ха̄йа ва̄ ан̃н̃атарасмим̣ ва̄ ан̇гапаччан̇ге д̣ам̣сеййа. со татонида̄нам̣ маран̣ам̣ ва̄ нигаччхеййа, маран̣аматтам̣ ва̄ дуккхам̣. там̣ кисса хету? дуггахитатта̄, бхиккхаве, алагаддасса. евамева кхо, бхиккхаве, идхекачче могхапуриса̄ дхаммам̣ парийа̄пун̣анти суттам̣…пе… ведаллам̣. те там̣ дхаммам̣ парийа̄пун̣итва̄ тесам̣ дхамма̄нам̣ пан̃н̃а̄йа аттхам̣ на упапариккханти. тесам̣ те дхамма̄ пан̃н̃а̄йа аттхам̣ анупапариккхатам̣ на ниджджха̄нам̣ кхаманти. те упа̄рамбха̄нисам̣са̄ чева дхаммам̣ парийа̄пун̣анти итива̄даппамоккха̄нисам̣са̄ ча. йасса чаттха̄йа дхаммам̣ парийа̄пун̣анти, тан̃часса аттхам̣ на̄нубхонти. тесам̣ те дхамма̄ дуггахита̄ дӣгхараттам̣ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттанти. там̣ кисса хету? дуггахитатта̄, бхиккхаве, дхамма̄на’’нти (ма. ни. 1.238).

йа̄ пана суггахита̄ сӣлаккхандха̄дипа̄рипӯрим̣йева а̄кан̇кхама̄нена парийа̄пут̣а̄ на упа̄рамбха̄ди хету, айам̣ ниссаран̣аттха̄. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘тесам̣ те дхамма̄ суггахита̄ дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа сам̣ваттанти. там̣ кисса хету? суггахитатта̄, бхиккхаве, дхамма̄на’’нти (ма. ни. 1.239).

йам̣ пана парин̃н̃а̄таккхандхо пахӣнакилесо бха̄витамагго пат̣ивиддха̄куппо саччхикатаниродхо кхӣн̣а̄саво кевалам̣ павен̣ӣпа̄ланаттха̄йа вам̣са̄нураккхан̣аттха̄йа парийа̄пун̣а̄ти, айам̣ бхан̣д̣а̄га̄рикапаайаттӣти.

винайе пана суппат̣ипанно бхиккху сӣласампаттим̣ нисса̄йа тиссо виджджа̄ па̄пун̣а̄ти, та̄сам̣йева ча таттха пабхедавачанато. сутте суппат̣ипанно сама̄дхисампадам̣ нисса̄йа чха абхин̃н̃а̄ па̄пун̣а̄ти, та̄сам̣йева ча таттха пабхедавачанато. абхидхамме суппат̣ипанно пан̃н̃а̄сампадам̣ нисса̄йа чатассо пат̣исамбхида̄ па̄пун̣а̄ти, та̄сан̃ча таттхева пабхедавачанато. еваметесу суппат̣ипанно йатха̄ккамена имам̣ виджджа̄ттайачхал̣абхин̃н̃а̄чатупат̣исамбхида̄бхедам̣ сампаттим̣ па̄пун̣а̄ти.

винайе пана дуппат̣ипанно анун̃н̃а̄тасукхасампхассааттхаран̣апа̄вуран̣а̄дипхассаса̄ман̃н̃ато пат̣иккхиттесу упа̄диннапхасса̄дӣсу анаваджджасан̃н̃ӣ хоти. вуттампи хетам̣ – ‘‘татха̄хам̣ бхагавата̄ дхаммам̣ деситам̣ а̄джа̄на̄ми, йатха̄ йеме антара̄йика̄ дхамма̄ вутта̄ бхагавата̄, те пат̣исевато на̄лам̣ антара̄йа̄йа̄’’ти (па̄чи. 417; ма. ни. 1.234) тато дуссӣлабха̄вам̣ па̄пун̣а̄ти. сутте дуппат̣ипанно ‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, пуггала̄ санто сам̣виджджама̄на̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.5) адхиппа̄йам̣ аджа̄нанто дуггахитам̣ ган̣ха̄ти. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘аттана̄ дуггахитена амхе чева аббха̄чиккхати, атта̄нан̃ча кханати, бахун̃ча апун̃н̃ам̣ пасаватӣ’’ти (па̄чи. 417; ма. ни. 1.236) тато миччха̄дит̣т̣хитам̣ па̄пун̣а̄ти. абхидхамме дуппат̣ипанно дхаммачинтам̣ атидха̄ванто ачинтеййа̄нипи чинтети, тато читтаккхепам̣ па̄пун̣а̄ти. вуттам̣ хетам̣ – ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, ачинтеййа̄ни на чинтетабба̄ни, йа̄ни чинтенто умма̄дасса вигха̄тасса бха̄гӣ асса̄’’ти (а. ни. 4.77). еваметесу дуппат̣ипанно йатха̄ккамена имам̣ дуссӣлабха̄вамиччха̄дит̣т̣хита̄ читтаккхепабхедам̣ випаттим̣ па̄пун̣а̄тӣти.

етта̄вата̄ ча –

‘‘парийаттибхедам̣ сампаттим̣, випаттим̣ ча̄пи йам̣ йахим̣;

па̄пун̣а̄ти йатха̄ бхиккху, тампи саббам̣ вибха̄вайе’’ти.

айампи га̄тха̄ вуттаттха̄ хоти. евам̣ на̄наппака̄рато пит̣ака̄ни н̃атва̄ тесам̣ васенетам̣ буддхавачанам̣ тивидханти н̃а̄таббам̣.

катхам̣ ника̄йавасена пан̃чавидхам̣? саббамева четам̣ дӣгханика̄йо, маджджхиманика̄йо, сам̣йуттаника̄йо, ан̇гуттараника̄йо, кхуддаканика̄йоти пан̃чаппабхедам̣ хоти. таттха катамо дӣгханика̄йо? тиваггасан̇гаха̄ни брахмаджа̄ла̄дӣни чатуттим̣са сутта̄ни.

чатуттим̣сева суттанта̄, тивагго йасса сан̇гахо;

еса дӣгханика̄йоти, пат̣хамо ануломико.

касма̄ панеса дӣгханика̄йоти вуччати? дӣгхаппама̄н̣а̄нам̣ сутта̄нам̣ самӯхато нива̄сато ча, самӯханива̄са̄ хи ника̄йоти вуччанти. ‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, ан̃н̃ам̣ еканика̄йампи саманупасса̄ми евам̣ читтам̣; йатхайидам̣, бхиккхаве, тираччха̄нагата̄ па̄н̣а̄; пон̣иканика̄йо, чиккхалликаника̄йо’’ти (сам̣. ни. 3.100) евама̄дӣни четтха са̄дхака̄ни са̄санато ча локато ча. евам̣ сеса̄нампи ника̄йабха̄ве вачанаттхо ведитаббо.

катамо маджджхиманика̄йо? маджджхимаппама̄н̣а̄ни пан̃чадасаваггасан̇гаха̄ни мӯлапарийа̄йасутта̄дӣни дийад̣д̣хасатам̣ две ча сутта̄ни.

дийад̣д̣хасатам̣ суттанта̄, две ча сутта̄ни йаттха со;

ника̄йо маджджхимо пан̃ча-дасаваггапариггахо.

катамо сам̣йуттаника̄йо? девата̄сам̣йутта̄дивасена т̣хита̄ни огхатаран̣а̄дӣни сатта суттасахасса̄ни сатта ча суттасата̄ни два̄сат̣т̣хи ча сутта̄ни.

сатта суттасахасса̄ни, сатта суттасата̄ни ча;

два̄сат̣т̣хи чева суттанта̄, есо сам̣йуттасан̇гахо.

катамо ан̇гуттараника̄йо? екекаан̇га̄тирекавасена т̣хита̄ни читтапарийа̄да̄на̄дӣни нава суттасахасса̄ни пан̃ча суттасата̄ни саттапан̃н̃а̄сан̃ча сутта̄ни.

нава суттасахасса̄ни, пан̃ча суттасата̄ни ча;

саттапан̃н̃а̄са сутта̄ни, сан̇кхйа̄ ан̇гуттаре айам̣.

катамо кхуддаканика̄йо? сакалам̣ винайапит̣акам̣ абхидхаммапит̣акам̣ кхуддакапа̄т̣ха̄дайо ча пуббе нидассита̄ паннарасабхеда̄ т̣хапетва̄ чатта̄ро ника̄йе авасесам̣ буддхавачананти.

т̣хапетва̄ чатуропете, ника̄йе дӣгхаа̄дике;

тадан̃н̃ам̣ буддхавачанам̣, ника̄йо кхуддако матоти.

евам̣ ника̄йавасена пан̃чавидхам̣.

катхам̣ ан̇гавасена нававидхам̣? саббамева хидам̣ суттам̣, геййам̣, веййа̄каран̣ам̣, га̄тха̄, уда̄нам̣, итивуттакам̣, джа̄такам̣, аббхутадхаммам̣, ведалланти наваппабхедам̣ хоти. таттха убхатовибхан̇ганиддесакхандхакапарива̄ра̄ суттанипа̄те ман̇галасутта-ратанасутта-на̄лакасутта-туват̣т̣акасутта̄ни ан̃н̃ампи ча суттана̄макам̣ татха̄гатавачанам̣ суттанти ведитаббам̣. саббампи сага̄тхакам̣ суттам̣ геййанти ведитаббам̣. висесена сам̣йуттаке сакалопи сага̄тха̄вагго, сакалам̣ абхидхаммапит̣акам̣, нигга̄тхакам̣ суттам̣, йан̃ча ан̃н̃ампи ат̣т̣хахи ан̇гехи асан̇гахитам̣ буддхавачанам̣ там̣ веййа̄каран̣анти ведитаббам̣. дхаммападам̣, тхерага̄тха̄, тхерӣга̄тха̄, суттанипа̄те носуттана̄мика̄ суддхикага̄тха̄ ча га̄тха̄ти ведитабба̄. соманассан̃а̄н̣амайикага̄тха̄пат̣исам̣йутта̄ два̄сӣти суттанта̄ уда̄нанти ведитаббам̣. ‘‘вуттан̃хетам̣ бхагавата̄’’тиа̄динайаппаватта̄ дасуттарасатасуттанта̄ итивуттаканти ведитаббам̣. апан̣н̣акаджа̄така̄дӣни пан̃н̃а̄са̄дхика̄ни пан̃ча джа̄такасата̄ни джа̄таканти ведитаббам̣. ‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, аччхарийа̄ аббхута̄ дхамма̄ а̄нанде’’ти (дӣ. ни. 2.209) -а̄динайаппаватта̄ саббепи аччхарийааббхутадхаммапат̣исам̣йутта̄ суттанта̄ аббхутадхамманти ведитаббам̣. чӯл̣аведалла-маха̄ведалла-самма̄дит̣т̣хи-саккапан̃ха-сан̇кха̄рабха̄джанийа-маха̄пун̣н̣амасутта̄дайо саббепи ведан̃ча тут̣т̣хин̃ча ладдха̄ ладдха̄ пуччхитасуттанта̄ ведалланти ведитаббам̣. евам̣ ан̇гавасена нававидхам̣.

катхам̣ дхаммаккхандхавасена чатура̄сӣтисахассавидхам̣? саббамева четам̣ буддхавачанам̣ –

‘‘два̄сӣти буддхато ган̣хим̣, две сахасса̄ни бхиккхуто;

чатура̄сӣти сахасса̄ни, йе ме дхамма̄ паваттино’’ти. (тхерага̄. 1027);

евам̣ паридӣпитадхаммаккхандхавасена чатура̄сӣтисахассаппабхедам̣ хоти. таттха ека̄нусандхикам̣ суттам̣ еко дхаммаккхандхо. йам̣ анека̄нусандхикам̣ таттха анусандхивасена дхаммаккхандхаган̣ана̄. га̄тха̄бандхесу пан̃ха̄пуччханам̣ еко дхаммаккхандхо, виссаджджанам̣ еко. абхидхамме екамекам̣ тика-дука-бха̄джанам̣, екамекан̃ча читтава̄рабха̄джанам̣, еко дхаммаккхандхо. винайе аттхи ваттху, аттхи ма̄тика̄, аттхи падабха̄джанӣйам̣, аттхи антара̄патти, аттхи а̄патти, аттхи ана̄патти, аттхи париччхедо; таттха екамеко кот̣т̣ха̄со, екамеко дхаммаккхандхоти ведитаббо. евам̣ дхаммаккхандхавасена чатура̄сӣтисахассавидхам̣.

еваметам̣ абхедато расавасена екавидхам̣, бхедато дхаммавинайа̄дивасена дувидха̄дибхедам̣ буддхавачанам̣ сан̇га̄йантена маха̄кассапаппамукхена васӣган̣ена ‘‘айам̣ дхаммо, айам̣ винайо; идам̣ пат̣хамабуддхавачанам̣, идам̣ маджджхимабуддхавачанам̣, идам̣ паччхимабуддхавачанам̣; идам̣ винайапит̣акам̣, идам̣ суттантапит̣акам̣, идам̣ абхидхаммапит̣акам̣; айам̣ дӣгханика̄йо…пе… айам̣ кхуддаканика̄йо; има̄ни сутта̄дӣни наван̇га̄ни, има̄ни чатура̄сӣтидхаммаккхандхасахасса̄нӣ’’ти имам̣ пабхедам̣ ваваттхапетва̄ва сан̇гӣтам̣. на кевалан̃ча еттакамева, ан̃н̃ампи удда̄насан̇гаха-ваггасан̇гахапеййа̄ласан̇гаха-екаканипа̄та-дуканипа̄та̄динипа̄тасан̇гаха-сам̣йуттасан̇гаха-пан̣н̣а̄сасан̇гаха̄дианекавидхам̣ тӣсу пит̣акесу сандиссама̄нам̣ сан̇гахаппабхедам̣ ваваттхапетва̄ева саттахи ма̄сехи сан̇гӣтам̣. сан̇гӣтипарийоса̄не часса – ‘‘идам̣ маха̄кассапаттхерена дасабаласса са̄санам̣ пан̃чавассасахассапарима̄н̣ам̣ ка̄лам̣ паваттанасаматтхам̣ ката’’нти сан̃джа̄таппамода̄ са̄дхука̄рам̣ вийа дадама̄на̄ айам̣ маха̄патхавӣ удакапарийантам̣ катва̄ анекаппака̄рам̣ кампи сан̇кампи сампакампи сампаведхи, анека̄ни ча аччхарийа̄ни па̄турахесунти айам̣ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтина̄ма. йа̄ локе –

сатехи пан̃чахи ката̄, тена пан̃часата̄ти ча;

тхерехева кататта̄ ча, тхерика̄ти павуччатӣти.

имисса̄ пана пат̣хамамаха̄сан̇гӣтийа̄ паваттама̄на̄йа винайам̣ пуччхантена а̄йасмата̄ маха̄кассапена ‘‘пат̣хамам̣, а̄вусо упа̄ли, па̄ра̄джикам̣ каттха пан̃н̃атта’’нти евама̄дивачанапарийоса̄не ‘‘ваттхумпи пуччхи, нида̄нампи пуччхи, пуггалампи пуччхӣ’’ти еттха нида̄не пуччхите там̣ нида̄нам̣ а̄дито пабхути виттха̄ретва̄ йена ча пан̃н̃аттам̣, йасма̄ ча пан̃н̃аттам̣, саббаметам̣ катхетука̄мена а̄йасмата̄ упа̄литтхерена вуттам̣ ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄ веран̃джа̄йам̣ вихаратӣ’’ти саббам̣ ваттаббам̣. евамидам̣ а̄йасмата̄ упа̄литтхерена вуттам̣, тан̃ча пана ‘‘пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вутта’’нти ведитаббам̣. етта̄вата̄ ча ‘‘идам̣ вачанам̣ кена вуттам̣, када̄ вутта’’нти етесам̣ пада̄нам̣ аттхо пака̄сито хоти.

ида̄ни касма̄ вуттанти еттха вуччате, йасма̄ айама̄йасмата̄ маха̄кассапаттхерена нида̄нам̣ пут̣т̣хо тасма̄нена там̣ нида̄нам̣ а̄дито пабхути виттха̄ретум̣ вуттанти. евамидам̣ а̄йасмата̄ упа̄литтхерена пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вадантена̄пи имина̄ ка̄ран̣ена вуттанти ведитаббам̣. етта̄вата̄ ча вуттам̣ йена йада̄ йасма̄ти имесам̣ ма̄тика̄пада̄нам̣ аттхо пака̄сито хоти.

ида̄ни дха̄ритам̣ йена ча̄бхатам̣, йаттхаппатит̣т̣хитам̣ четаметам̣ ватва̄ видхим̣ татоти етесам̣ аттхаппака̄санаттхам̣ идам̣ вуччати. там̣ панетам̣ ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄ веран̃джа̄йам̣ вихаратӣ’’ти евама̄дивачанапат̣иман̣д̣итанида̄нам̣ винайапит̣акам̣ кена дха̄ритам̣, кена̄бхатам̣, каттха патит̣т̣хитанти? вуччате – а̄дито та̄ва идам̣ бхагавато саммукха̄ а̄йасмата̄ упа̄литтхерена дха̄ритам̣, тасса саммукхато апариниббуте татха̄гате чхал̣абхин̃н̃а̄дибхедехи анекехи бхиккхусахассехи париниббуте татха̄гате маха̄кассапаппамукхехи дхаммасан̇га̄хакаттхерехи. кена̄бхатанти? джамбудӣпе та̄ва упа̄литтхерама̄дим̣ катва̄ а̄чарийапарампара̄йа йа̄ва татийасан̇гӣти та̄ва а̄бхатам̣. татра̄йам̣ а̄чарийапарампара̄ –

упа̄ли да̄сако чева, сон̣ако сиггаво татха̄;

тиссо моггалипутто ча, пан̃чете виджита̄вино.

парампара̄йа винайам̣, дӣпе джамбусиривхайе;