1. накулапитусуттаван̣н̣ана̄
1. кхандхийаваггасса пат̣хаме бхаггесӯти евам̣на̄маке джанападе. сусума̄рагирети сусума̄рагиранагаре. тасмим̣ кира ма̄пийама̄не сусума̄ро саддамака̄си, тенасса ‘‘сусума̄рагира’’нтвева на̄мам̣ акам̣су. бхесакал̣а̄ванети бхесакал̣а̄йа на̄ма йаккхинийа̄ адхивуттхатта̄ евам̣ладдхана̄ме ване. тадева мигаган̣асса абхайаттха̄йа диннатта̄ мигада̄йоти вуччати. бхагава̄ тасмим̣ джанападе там̣ нагарам̣ нисса̄йа тасмим̣ ванасан̣д̣е вихарати. накулапита̄ти накуласса на̄ма да̄ракасса пита̄.
джин̣н̣оти джара̄джин̣н̣о. вуд̣д̣хоти вайовуд̣д̣хо. махаллакоти джа̄тимахаллако. аддхагатоти тийаддхагато. вайоануппаттоти тесу тӣсу аддхесу паччхимавайам̣ ануппатто. а̄турака̄йоти гила̄нака̄йо. идан̃хи сарӣрам̣ суван̣н̣аван̣н̣ампи ниччапаггхаран̣ат̣т̣хена а̄турам̣йева на̄ма. висесена панасса джара̄турата̄ бйа̄дха̄турата̄ маран̣а̄турата̄ти тиссо а̄турата̄ хонти. та̄су кин̃ча̄пи есо махаллакатта̄ джара̄турова, абхин̣харогата̄йа панасса бйа̄дха̄турата̄ идха адхиппета̄. абхиккхан̣а̄тан̇коти абхин̣харого нирантарарого. аниччадасса̄вӣти та̄йа а̄турата̄йа иччхитиччхитаккхан̣е а̄гантум̣ асакконто када̄чидева дат̣т̣хум̣ лабха̄ми, на саббака̄ланти аттхо. манобха̄ванӣйа̄нанти манавад̣д̣хака̄нам̣. йесу хи дит̣т̣хесу кусалавасена читтам̣ вад̣д̣хати, те са̄рипуттамоггалла̄на̄дайо маха̄тхера̄ манобха̄ванӣйа̄ на̄ма. ануса̄сатӯти пунаппунам̣ са̄сату. пуриман̃хи вачанам̣ ова̄до на̄ма, апара̄парам̣ ануса̄санӣ на̄ма. отин̣н̣е ва̄ ваттхусмим̣ вачанам̣ ова̄до на̄ма, анотин̣н̣е тантивасена ва̄ павен̣ивасена ва̄ вуттам̣ ануса̄санӣ на̄ма. апича ова̄доти ва̄ ануса̄санӣти ва̄ аттхато екамева, бйан̃джанаматтамева на̄нам̣.
а̄туро ха̄йанти а̄туро хи айам̣, суван̣н̣аван̣н̣о пийан̇гуса̄мопи сама̄но ниччапаггхаран̣ат̣т̣хена а̄туройева. ан̣д̣абхӯтоти ан̣д̣ам̣ вийа бхӯто дуббало. йатха̄ куккут̣ан̣д̣ам̣ ва̄ майӯран̣д̣ам̣ ва̄ ген̣д̣укам̣ вийа гахетва̄ кхипантена ва̄ пахарантена ва̄ на сакка̄ кӣл̣итум̣, та̄вадева бхиджджати, евамайампи ка̄йо кан̣т̣акепи кха̄н̣укепи паккхалитасса бхиджджатӣти ан̣д̣ам̣ вийа бхӯтоти ан̣д̣абхӯто. парийонаддхоти сукхумена чхавиматтена парийонаддхо. ан̣д̣ан̃хи са̄ратачена парийонаддхам̣, тена д̣ам̣самакаса̄дайо нилӣйитва̄пи чхавим̣ чхиндитва̄ йӯсам̣ паггхара̄петум̣ на сакконти. имасмим̣ пана чхавим̣ чхиндитва̄ йам̣ иччханти, там̣ каронти. евам̣ сукхума̄йа чхавийа̄ парийонаддхо. киман̃н̃атра ба̄лйа̄ти ба̄лабха̄вато ан̃н̃ам̣ киматтхи? ба̄лойева айанти аттхо. тасма̄ти йасма̄ айам̣ ка̄йо еварӯпо, тасма̄.
тенупасан̇камӣти ран̃н̃о чаккаваттисса упат̣т̣ха̄нам̣ гантва̄ анантарам̣ парин̣а̄йакаратанасса упат̣т̣ха̄нам̣ гаччханто ра̄джапурисо вийа, саддхаммачаккаваттисса бхагавато упат̣т̣ха̄нам̣ гантва̄, анантарам̣ дхаммасена̄патисса апачитим̣ ка̄тука̄мо йена̄йасма̄ са̄рипутто, тенупасан̇ками. виппасанна̄нӣти сут̣т̣ху пасанна̄ни. индрийа̄нӣти маначчхат̣т̣ха̄ни индрийа̄ни. парисуддхоти ниддосо. парийода̄тоти тассева вевачанам̣. нирупаккилесата̄йева хи еса парийода̄тоти вутто, на сетабха̄вена. етасса ча парийода̄татам̣ дисва̄ва индрийа̄нам̣ виппасаннатам̣ ан̃н̃а̄си. найагга̄хапан̃н̃а̄ киреса̄ тхерасса.
катхан̃хи но сийа̄ти кена ка̄ран̣ена на ладдха̄ бхависсати? ладдха̄йева̄ти аттхо. имина̄ ким̣ дӣпети? саттхувисса̄сикабха̄вам̣. айам̣ кира саттху дит̣т̣хака̄лато пат̣т̣ха̄йа питипемам̣, упа̄сика̄ часса ма̄типемам̣ пат̣илабхати. убхопи ‘‘мама путто’’ти саттха̄рам̣ ваданти. бхавантарагато хи несам̣ синехо. са̄ кира упа̄сика̄ пан̃ча джа̄тисата̄ни татха̄гатасса ма̄та̄ва, со ча, гахапати, пита̄ва ахоси. пуна пан̃ча джа̄тисата̄ни упа̄сика̄ маха̄ма̄та̄, упа̄сако маха̄пита̄, татха̄ чӯл̣а̄ма̄та̄ чӯл̣апита̄ти. евам̣ саттха̄ дийад̣д̣хааттабха̄васахассам̣ тесам̣йева хаттхе вад̣д̣хито. тенева те йам̣ нева путтасса, на питу сантике катхетум̣ сакка̄, там̣ саттху сантике нисинна̄ катхенти. имина̄йева ча ка̄ран̣ена бхагава̄ ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ упа̄сака̄нам̣ висса̄сика̄нам̣ йадидам̣ накулапита̄ гахапати, йадидам̣ накулама̄та̄ гахапата̄нӣ’’ти (а. ни. 1.257) те етадагге т̣хапеси. ити со имам̣ висса̄сикабха̄вам̣ пака̄сенто катхан̃хи но сийа̄ти а̄ха. аматена абхиситтоти нассидха ан̃н̃ам̣ кин̃чи джха̄нам̣ ва̄ випассана̄ ва̄ магго ва̄ пхалам̣ ва̄ ‘‘амата̄бхисеко’’ти дат̣т̣хаббо, мадхурадхаммадесана̄йева пана ‘‘амата̄бхисеко’’ти ведитаббо. дӯратопӣти тирорат̣т̣ха̄пи тироджанапада̄пи.
ассутава̄ путхуджджаноти идам̣ вуттаттхамева. арийа̄нам̣ адасса̄вӣтиа̄дӣсу арийа̄ти а̄ракатта̄ килесехи, анайе на ирийанато, айе ирийанато, садевакена ча локена аран̣ӣйато буддха̄ ча паччекабуддха̄ ча буддхаса̄вака̄ ча вуччанти. буддха̄ ева ва̄ идха арийа̄. йатха̄ха – ‘‘садеваке, бхиккхаве, локе…пе… татха̄гато арийо’’ти вуччатӣти (сам̣. ни. 5.1098). саппуриса̄нанти еттха пана паччекабуддха̄ татха̄гатаса̄вака̄ ча саппуриса̄ти ведитабба̄. те хи локуттарагун̣айогена собхана̄ пуриса̄ти саппуриса̄. саббева ва̄ ете дведха̄пи вутта̄. буддха̄пи хи арийа̄ ча саппуриса̄ ча, паччекабуддха̄ буддхаса̄вака̄пи. йатха̄ха –
‘‘йо ве катан̃н̃ӯ катаведи дхӣро,
калйа̄н̣амитто дал̣хабхатти ча хоти;
дукхитасса саккачча кароти киччам̣,
татха̄видхам̣ саппурисам̣ вадантӣ’’ти. (джа̄. 2.17.78);
‘‘калйа̄н̣амитто дал̣хабхатти ча хотӣ’’ти етта̄вата̄ хи буддхаса̄вако вутто, катан̃н̃ута̄дӣхи паччекабуддхабуддха̄ти. ида̄ни йо тесам̣ арийа̄нам̣ адассанасӣло, на ча дассане са̄дхука̄рӣ, со ‘‘арийа̄нам̣ адасса̄вӣ’’ти ведитаббо. со ча чаккхуна̄ адасса̄вӣ, н̃а̄н̣ена адасса̄вӣти дувидхо. тесу н̃а̄н̣ена адасса̄вӣ идха адхиппето. мам̣сачаккхуна̄ хи диббачаккхуна̄ ва̄ арийа̄ дит̣т̣ха̄пи адит̣т̣ха̄ва хонти тесам̣ чаккхӯнам̣ ван̣н̣аматтаггахан̣ато на арийабха̄вагочарато. сон̣асин̇га̄ла̄дайопи чаккхуна̄ арийе пассанти, на чете арийа̄нам̣ дасса̄вино на̄ма.
татридам̣ ваттху – читталапаббатава̄сино кира кхӣн̣а̄саваттхерасса упат̣т̣ха̄ко вуд̣д̣хапаббаджито екадивасам̣ тхерена саддхим̣ пин̣д̣а̄йа чаритва̄, тхерасса паттачӣварам̣ гахетва̄, пит̣т̣хито а̄гаччханто тхерам̣ пуччхи – ‘‘арийа̄ на̄ма, бханте, кӣдиса̄’’ти? тхеро а̄ха – ‘‘идхекаччо махаллако арийа̄нам̣ паттачӣварам̣ гахетва̄ ваттапат̣иваттам̣ катва̄ сахачарантопи нева арийе джа̄на̄ти, евам̣ дуджджа̄на̄вусо, арийа̄’’ти. евам̣ вуттепи со нева ан̃н̃а̄си. тасма̄ на чаккхуна̄ дассанам̣ дассанам̣, н̃а̄н̣ена дассанамева дассанам̣. йатха̄ха – ‘‘ким̣ те, ваккали, имина̄ пӯтика̄йена дит̣т̣хена? йо кхо, ваккали, дхаммам̣ пассати, со мам̣ пассати. йо мам̣ пассати, со дхаммам̣ пассатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.87). тасма̄ чаккхуна̄ пассантопи н̃а̄н̣ена арийехи дит̣т̣хам̣ аничча̄дилаккхан̣ам̣ апассанто, арийа̄дхигатан̃ча дхаммам̣ анадхигаччханто арийакарадхамма̄нам̣ арийабха̄васса ча адит̣т̣хатта̄ ‘‘арийа̄нам̣ адасса̄вӣ’’ти ведитаббо.
арийадхаммасса аковидоти, сатипат̣т̣ха̄на̄дибхеде арийадхамме акусало. арийадхамме авинӣтоти еттха пана –
‘‘дувидхо винайо на̄ма, екамекеттха пан̃чадха̄;
абха̄вато тасса айам̣, авинӣтоти вуччати’’.
айан̃хи сам̣варавинайо паха̄навинайоти дувидхо винайо. еттха ча дувидхепи винайе екамеко винайо пан̃чадха̄ бхиджджати. сам̣варавинайопи хи сӣласам̣варо сатисам̣варо н̃а̄н̣асам̣варо кхантисам̣варо вӣрийасам̣вароти пан̃чавидхо. паха̄навинайопи тадан̇гаппаха̄нам̣, виккхамбханаппаха̄нам̣ самуччхедаппаха̄нам̣ пат̣иппассаддхиппаха̄нам̣ ниссаран̣аппаха̄нанти пан̃чавидхо.
таттха ‘‘имина̄ па̄тимоккхасам̣варена упето хоти самупето’’ти (вибха. 511) айам̣ сӣласам̣варо. ‘‘раккхати чаккхундрийам̣, чаккхундрийе сам̣варам̣ а̄паджджатӣ’’ти айам̣ (дӣ. ни. 1.213; ма. ни. 1.295; сам̣. ни. 4.239; а. ни. 3.16) сатисам̣варо.
‘‘йа̄ни сота̄ни локасмим̣, (аджита̄ти бхагава̄)
сати тесам̣ нива̄ран̣ам̣;
сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯми,
пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре’’ти. (су. ни. 1041; чӯл̣ани. аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса.4) –
айам̣ н̃а̄н̣асам̣варо. ‘‘кхамо хоти сӣтасса ун̣хасса̄’’ти (ма. ни. 1.24; а. ни. 4.114; 6.58) айам̣ кхантисам̣варо. ‘‘уппаннам̣ ка̄мавитаккам̣ на̄дхива̄сетӣ’’ти (ма. ни. 1.26; а. ни. 4.114; 6.58) айам̣ вӣрийасам̣варо. саббопи ча̄йам̣ сам̣варо йатха̄сакам̣ сам̣варитабба̄нам̣ винетабба̄нан̃ча ка̄йадуччарита̄дӣнам̣ сам̣варан̣ато ‘‘сам̣варо’’ винайанато ‘‘винайо’’ти вуччати. евам̣ та̄ва сам̣варавинайо пан̃чадха̄ бхиджджатӣти ведитаббо.
татха̄ йам̣ на̄марӯпапариччхеда̄дӣсу випассана̄н̃а̄н̣есу пат̣ипаккхабха̄вато дӣпа̄локенева тамасса, тена тена випассана̄н̃а̄н̣ена тасса тасса анаттхасса паха̄нам̣. сеййатхидам̣ – на̄марӯпававаттха̄нена сакка̄йадит̣т̣хийа̄, паччайапариггахена ахетувисамахетудит̣т̣хӣнам̣, тассева апарабха̄гена кан̇кха̄витаран̣ена катхам̣катхӣбха̄васса, кала̄пасаммасанена ‘‘ахам̣ мама̄’’ти га̄хасса, магга̄маггававаттха̄нена амагге маггасан̃н̃а̄йа, удайадассанена уччхедадит̣т̣хийа̄, вайадассанена сассатадит̣т̣хийа̄, бхайадассанена сабхайе абхайасан̃н̃а̄йа, а̄дӣнавадассанена асса̄дасан̃н̃а̄йа, ниббида̄нупассана̄йа абхиратисан̃н̃а̄йа, муччитукамйата̄н̃а̄н̣ена амуччитука̄мата̄йа. упеккха̄н̃а̄н̣ена анупеккха̄йа, ануломена дхаммат̣т̣хитийам̣ нибба̄не ча пат̣иломабха̄васса, готрабхуна̄ сан̇кха̄ранимиттага̄хасса паха̄нам̣, етам̣ тадан̇гаппаха̄нам̣ на̄ма.
йам̣ пана упача̄раппана̄бхедена сама̄дхина̄ паваттибха̄ванива̄ран̣ато гхат̣аппаха̄ренева удакапит̣т̣хе сева̄ласса, тесам̣ тесам̣ нӣваран̣а̄дидхамма̄нам̣ паха̄нам̣, етам̣ виккхамбханаппаха̄нам̣ на̄ма. йам̣ чатуннам̣ арийамагга̄нам̣ бха̄витатта̄ там̣там̣маггавато аттано санта̄не ‘‘дит̣т̣хигата̄нам̣ паха̄на̄йа̄’’тиа̄дина̄ найена (дха. са. 277; вибха. 628) вуттасса самудайапаккхикасса килесаган̣асса аччантам̣ аппаваттибха̄вена паха̄нам̣, идам̣ самуччхедаппаха̄нам̣ на̄ма. йам̣ пана пхалаккхан̣е пат̣иппассаддхаттам̣ килеса̄нам̣, етам̣ пат̣иппассаддхиппаха̄нам̣ на̄ма.
йам̣ саббасан̇кхатаниссат̣атта̄ пахӣнасаббасан̇кхатам̣ нибба̄нам̣, етам̣ ниссаран̣аппаха̄нам̣ на̄ма. саббампи четам̣ паха̄нам̣ йасма̄ ча̄гат̣т̣хена паха̄нам̣, винайат̣т̣хена винайо, тасма̄ ‘‘паха̄навинайо’’ти вуччати. там̣там̣паха̄навато ва̄ тасса тасса винайасса самбхаватопетам̣ ‘‘паха̄навинайо’’ти вуччати. евам̣ паха̄навинайопи пан̃чадха̄ бхиджджатӣти ведитаббо.
евамайам̣ сан̇кхепато дувидхо, бхедато ча дасавидхо винайо бхиннасам̣варатта̄ паха̄таббасса ча аппахӣнатта̄ йасма̄ етасса ассутавато путхуджджанасса наттхи, тасма̄ абха̄вато тасса айам̣ ‘‘авинӣто’’ти вуччатӣти. еса найо саппуриса̄нам̣ адасса̄вӣ саппурисадхаммасса аковидо саппурисадхамме авинӣтоти еттха̄пи. нинна̄на̄каран̣ан̃хи етам̣ аттхато. йатха̄ха –
‘‘йева те арийа̄, тева те саппуриса̄. йева те саппуриса̄, тева те арийа̄. йо ева со арийа̄нам̣ дхаммо, со ева со саппуриса̄нам̣ дхаммо. йо ева со саппуриса̄нам̣ дхаммо, со ева со арийа̄нам̣ дхаммо. йева те арийавинайа̄, тева те саппурисавинайа̄. йева те саппурисавинайа̄, тева те арийавинайа̄. арийети ва̄ саппурисети ва̄, арийадхаммети ва̄ саппурисадхаммети ва̄, арийавинайети ва̄ саппурисавинайети ва̄ есесе еке екат̣т̣хе саме самабха̄ге таджджа̄те тан̃н̃ева̄’’ти.
рӯпам̣ аттато саманупассатӣти идхекаччо рӯпам̣ аттато саманупассати, ‘‘йам̣ рӯпам̣, со ахам̣, йо ахам̣, там̣ рӯпа’’нти рӯпан̃ча аттан̃ча адвайам̣ саманупассати. сеййатха̄пи на̄ма телаппадӣпасса джха̄йато йа̄ аччи, со ван̣н̣о. йо ван̣н̣о, са̄ аччӣти аччин̃ча ван̣н̣ан̃ча адвайам̣ саманупассати, евамева идхекаччо рӯпам̣ аттато саманупассати…пе… адвайам̣ саманупассатӣти евам̣ рӯпам̣ ‘‘атта̄’’ти дит̣т̣хипассана̄йа пассати. рӯпавантам̣ ва̄ атта̄нанти арӯпам̣ ‘‘атта̄’’ти гахетва̄ чха̄йа̄вантам̣ руккхам̣ вийа там̣ рӯпавантам̣ саманупассати. аттани ва̄ рӯпанти арӯпамева ‘‘атта̄’’ти гахетва̄ пуппхасмим̣ гандхам̣ вийа аттани рӯпам̣ саманупассати. рӯпасмим̣ ва̄ атта̄нанти арӯпамева ‘‘атта̄’’ти гахетва̄ каран̣д̣аке ман̣им̣ вийа там̣ атта̄нам̣ рӯпасмим̣ саманупассати. парийут̣т̣хат̣т̣ха̄йӣти парийут̣т̣ха̄на̄ка̄рена абхибхавана̄ка̄рена т̣хито, ‘‘ахам̣ рӯпам̣, мама рӯпа’’нти евам̣ тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи гилитва̄ паринит̣т̣хапетва̄ ган̣ханако на̄ма хотӣти аттхо. тасса там̣ рӯпанти тасса там̣ евам̣ гахитам̣ рӯпам̣. ведана̄дӣсупи есева найо.
таттха ‘‘рӯпам̣ аттато саманупассатӣ’’ти суддхарӯпамева атта̄ти катхитам̣. ‘‘рӯпавантам̣ ва̄ атта̄нам̣, аттани ва̄ рӯпам̣, рӯпасмим̣ ва̄ атта̄нам̣, веданам̣ аттато…пе… сан̃н̃ам̣… сан̇кха̄ре… вин̃н̃а̄н̣ам̣ аттато саманупассатӣ’’ти имесу саттасу т̣ха̄несу арӯпам̣ атта̄ти катхитам̣. ‘‘ведана̄вантам̣ ва̄ атта̄нам̣, аттани ва̄ веданам̣, ведана̄йа ва̄ атта̄на’’нти евам̣ чатӯсу кхандхесу тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ васена два̄дасасу т̣ха̄несу рӯпа̄рӯпамиссако атта̄ катхито. таттха ‘‘рӯпам̣ аттато саманупассати, веданам̣… сан̃н̃ам̣… сан̇кха̄ре… вин̃н̃а̄н̣ам̣ аттато саманупассатӣ’’ти имесу пан̃часу т̣ха̄несу уччхедадит̣т̣хи катхита̄, авасесесу сассатадит̣т̣хӣти еваметтха паннараса бхавадит̣т̣хийо пан̃ча вибхавадит̣т̣хийо хонти, та̄ сабба̄пи магга̄варан̣а̄, на сагга̄варан̣а̄, пат̣хамамаггаваджджха̄ти ведитабба̄.
евам̣ кхо, гахапати, а̄турака̄йо чева хоти а̄турачитто ча̄ти ка̄йо на̄ма буддха̄нампи а̄туройева. читтам̣ пана ра̄гадосамоха̄нугатам̣ а̄турам̣ на̄ма, там̣ идха дасситам̣. но ча а̄турачиттоти идха никкилесата̄йа читтасса ана̄турабха̄во дассито. ити имасмим̣ сутте локийамаха̄джано а̄турака̄йо чева а̄турачитто ча̄ти дассито, кхӣн̣а̄сава̄ а̄турака̄йа̄ ана̄турачитта̄, сатта секха̄ нева а̄турачитта̄, на ана̄турачитта̄ти ведитабба̄. бхаджама̄на̄ пана ана̄турачиттатам̣йева бхаджантӣти. пат̣хамам̣.