3. дха̄тусам̣йуттам̣
1. на̄наттавагго
1.дха̄туна̄наттасуттаван̣н̣ана̄
85. дха̄тусам̣йуттасса пат̣хаме ниссаттат̣т̣хасун̃н̃атат̣т̣хасан̇кха̄тена сабха̄ват̣т̣хена дха̄тӯти ладдхана̄ма̄нам̣ дхамма̄нам̣ на̄на̄сабха̄во дха̄туна̄наттам̣. чаккхудха̄тӯтиа̄дӣсу чаккхупаса̄до чаккхудха̄ту, рӯпа̄рамман̣ам̣ рӯпадха̄ту, чаккхупаса̄даваттхукам̣ читтам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту. сотапаса̄до сотадха̄ту, садда̄рамман̣ам̣ саддадха̄ту, сотапаса̄даваттхукам̣ читтам̣ сотавин̃н̃а̄н̣адха̄ту. гха̄напаса̄до гха̄надха̄ту, гандха̄рамман̣ам̣ гандхадха̄ту, гха̄напаса̄даваттхукам̣ читтам̣ гха̄навин̃н̃а̄н̣адха̄ту. дживха̄паса̄до дживха̄дха̄ту, раса̄рамман̣ам̣ расадха̄ту, дживха̄паса̄даваттхукам̣ читтам̣ дживха̄вин̃н̃а̄н̣адха̄ту. ка̄йапаса̄до ка̄йадха̄ту, пхот̣т̣хабба̄рамман̣ам̣ пхот̣т̣хаббадха̄ту, ка̄йапаса̄даваттхукам̣ читтам̣ ка̄йавин̃н̃а̄н̣адха̄ту. тиссо манодха̄туйо манодха̄ту, ведана̄дайо тайо кхандха̄ сукхумарӯпа̄ни нибба̄нан̃ча дхаммадха̄ту, саббампи мановин̃н̃а̄н̣ам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти. еттха ча сол̣аса дха̄туйо ка̄ма̄вачара̄, аваса̄не две чатубхӯмика̄ти. пат̣хамам̣.
2. пхассана̄наттасуттаван̣н̣ана̄
86. дутийе уппаджджати пхассана̄наттанти на̄на̄сабха̄во пхассо уппаджджати. таттха чаккхусампхасса̄дайо чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дисампайутта̄, маносампхассо манодва̄ре пат̣хамаджаванасампайутто, тасма̄. манодха̄тум̣ пат̣ичча̄ти манодва̄ра̄ваджджанам̣ кирийа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄тум̣ пат̣ичча пат̣хамаджаванасампхассо уппаджджатӣти айаметтха аттхо. дутийам̣.
3. нопхассана̄наттасуттаван̣н̣ана̄
87. татийе но маносампхассам̣ пат̣ичча уппаджджати манодха̄тӯти манодва̄ре пат̣хамаджаванасампайуттам̣ пхассам̣ пат̣ичча а̄ваджджанакирийа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту но уппаджджатӣти еваматтхо дат̣т̣хаббо. татийам̣.
4. ведана̄на̄наттасуттаван̣н̣ана̄
88. чатуттхе чаккхусампхассаджа̄ ведана̄ти сампат̣иччханаманодха̄туто пат̣т̣ха̄йа сабба̄пи тасмим̣ два̄ре ведана̄ ваттеййум̣, ниббаттипха̄сукаттхам̣ пана анантарам̣ сампат̣иччханаведанамева гахетум̣ ват̣т̣атӣти вуттам̣. маносампхассам̣ пат̣ичча̄ти манодва̄ре а̄ваджджанасампхассам̣ пат̣ичча пат̣хамаджаванаведана̄, пат̣хамаджаванасампхассам̣ пат̣ичча дутийаджаванаведана̄ти айамадхиппа̄йо. чатуттхам̣.
5. дутийаведана̄на̄наттасуттаван̣н̣ана̄
89. пан̃чаме татийачатуттхесу вуттанайа̄ва екато катва̄ десита̄ти. ити дутийа̄дӣсу чатӯсу суттесу манодха̄тум̣ манодха̄тӯти агахетва̄ манодва̄ра̄ваджджанам̣ манодха̄тӯти гахитам̣. сабба̄ни чета̄ни татха̄ татха̄ катхите буджджханака̄нам̣ аджджха̄сайена десита̄ни. ито паресупи есева найо. пан̃чамам̣.
6. ба̄хирадха̄туна̄наттасуттаван̣н̣ана̄
90. чхат̣т̣хе пана пан̃ча дха̄туйо ка̄ма̄вачара̄, дхаммадха̄ту чатубхӯмика̄ти. чхат̣т̣хам̣.
7. сан̃н̃а̄на̄наттасуттаван̣н̣ана̄
91. саттаме рӯпадха̄тӯти а̄па̄тхе патитам̣ аттано ва̄ парасса ва̄ са̄т̣акавет̣хана̄диваттхукам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣. рӯпасан̃н̃а̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣асампайутта̄ сан̃н̃а̄. рӯпасан̇каппоти сампат̣иччхана̄дӣхи тӣхи читтехи сампайутто сан̇каппо. рӯпаччхандоти рӯпе чхандикатат̣т̣хена чхандо. рӯпапарил̣а̄хоти рӯпе ануд̣аханат̣т̣хена парил̣а̄хо. рӯпапарийесана̄ти парил̣а̄хе уппанне сандит̣т̣хасамбхатте гахетва̄ тасса рӯпасса пат̣ила̄бхаттха̄йа парийесана̄. еттха ча сан̃н̃а̄сан̇каппачханда̄ екаджаванава̄репи на̄на̄джаванава̄репи лаббханти, парил̣а̄хапарийесана̄ пана на̄на̄джаванава̄рейева лаббхантӣти. евам̣ кхо, бхиккхаве, дха̄туна̄наттанти еттха ча евам̣ рӯпа̄дина̄на̄сабха̄вам̣ дха̄тум̣ пат̣ичча рӯпасан̃н̃а̄дина̄на̄сабха̄васан̃н̃а̄ уппаджджатӣти имина̄ найена аттхо ведитаббо. саттамам̣.
8. нопарийесана̄на̄наттасуттаван̣н̣ана̄
92. ат̣т̣хаме но дхаммапарийесанам̣ пат̣ичча уппаджджати дхаммапарил̣а̄хоти евам̣ а̄гатам̣ пат̣иседхаматтамева на̄нам̣. ат̣т̣хамам̣.
9. ба̄хирапхассана̄наттасутта̄диван̣н̣ана̄
93-94. наваме уппаджджати рӯпасан̃н̃а̄ти вуттаппака̄ре а̄рамман̣е уппаджджати сан̃н̃а̄. рӯпасан̇каппоти тасмим̣йева а̄рамман̣е тӣхи читтехи сампайуттасан̇каппо. рӯпасампхассоти тадева̄рамман̣ам̣ пхусама̄но пхассо. ведана̄ти тадева а̄рамман̣ам̣ анубхавама̄на̄ ведана̄. чханда̄дайо вуттанайа̄ва. рӯпала̄бхоти парийеситва̄ ладдхам̣ саха тан̣ха̄йа а̄рамман̣ам̣ ‘‘рӯпала̄бхо’’ти вуттам̣. айам̣ та̄ва саббасан̇га̄хиканайо екасмим̣ йева̄рамман̣е саббадхамма̄нам̣ уппаттивасена вутто. апаро а̄гантука̄рамман̣амиссако хоти – рӯпасан̃н̃а̄ рӯпасан̇каппо пхассо ведана̄ти име та̄ва чатта̄ро дхамма̄ дхувапарибхоге нибаддха̄рамман̣е хонти. нибаддха̄рамман̣ан̃хи ит̣т̣хам̣ кантам̣ мана̄пам̣ пийам̣ йам̣кин̃чи вийа упат̣т̣ха̄ти, а̄гантука̄рамман̣ам̣ пана йам̣кин̃чи сама̄нампи кхобхетва̄ тит̣т̣хати.
татридам̣ ваттху – еко кира амаччапутто га̄мийехи парива̄рито га̄мамаджджхе т̣хатва̄ каммам̣ кароти. тасмин̃часса самайе упа̄сика̄ надим̣ гантва̄ нхатва̄ алан̇катапат̣ийатта̄ дха̄тиган̣апаривута̄ гехам̣ гаччхати. со дӯрато дисва̄ ‘‘а̄гантукама̄туга̄мо бхависсатӣ’’ти сан̃н̃ам̣ уппа̄детва̄ ‘‘гаччха, бхан̣е джа̄на̄хи, ка̄ еса̄’’ти пурисам̣ песеси. со гантва̄ там̣ дисва̄ пачча̄гато, ‘‘ка̄ еса̄’’ти пут̣т̣хо йатха̄сабха̄вам̣ а̄рочеси. евам̣ а̄гантука̄рамман̣ам̣ кхобхети. тасмим̣ уппанно чхандо рӯпачхандо на̄ма, тадева а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппанно парил̣а̄хо рӯпапарил̣а̄хо на̄ма, саха̄йе ган̣хитва̄ тасса парийесанам̣ рӯпапарийесана̄ на̄ма, парийеситва̄ ладдхам̣ саха тан̣ха̄йа а̄рамман̣ам̣ рӯпала̄бхо на̄ма.
уруваллийава̄сӣ чӯл̣атиссаттхеро пана̄ха – ‘‘кин̃ча̄пи бхагавата̄ пхассаведана̄ па̄л̣ийа̄ маджджхе гахита̄, па̄л̣им̣ пана париват̣т̣етва̄ вуттаппака̄ре а̄рамман̣е уппанна̄ сан̃н̃а̄ рӯпасан̃н̃а̄, тасмим̣йева сан̇каппо рӯпасан̇каппо тасмим̣ чхандо рӯпаччхандо, тасмим̣ парил̣а̄хо рӯпапарил̣а̄хо, тасмим̣ парийесана̄ рӯпапарийесана̄, парийеситва̄ ладдхам̣ саха тан̣ха̄йа а̄рамман̣ам̣ рӯпала̄бхо. евам̣ ладдха̄рамман̣е пана пхусанам̣ пхассо, анубхаванам̣ ведана̄. рӯпасампхассо рӯпасампхассаджа̄ ведана̄ти идам̣ двайам̣ лаббхатӣ’’ти. апарампи авибхӯтава̄рам̣ на̄ма ган̣ханти. а̄рамман̣ан̃хи са̄н̣ипа̄ка̄рехи ва̄ париккхиттам̣ тин̣апан̣н̣а̄дӣхи ва̄ пат̣иччханнам̣ хоти, там̣ ‘‘упад̣д̣хам̣ дит̣т̣хам̣ ме а̄рамман̣ам̣, сут̣т̣ху нам̣ пассисса̄мӣ’’ти олокайато тасмим̣ а̄рамман̣е уппанна̄ сан̃н̃а̄ рӯпасан̃н̃а̄ на̄ма. тасмим̣йева уппанна̄ сан̇каппа̄дайо рӯпасан̇каппа̄дайо на̄ма̄ти ведитабба̄. еттха̄пи ча сан̃н̃а̄сан̇каппапхассаведана̄чханда̄ екаджаванава̄репи на̄на̄джаванава̄репи лаббханти, парил̣а̄хапарийесана̄ла̄бха̄ на̄на̄джаванава̄рейева̄ти. дасамам̣ утта̄намева̄ти. навамадасама̄ни.
на̄наттавагго пат̣хамо.
2. дутийавагго
1. саттадха̄тусуттаван̣н̣ана̄
95. дутийаваггасса пат̣хаме а̄бха̄дха̄тӯти а̄локадха̄ту. а̄локассапи а̄локакасин̣е парикаммам̣ катва̄ уппаннаджджха̄насса̄пӣти саха̄рамман̣асса джха̄насса етам̣ на̄мам̣. субхадха̄тӯти субхакасин̣е уппаннаджджха̄навасена саха̄рамман̣аджджха̄намева. а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанамева а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанадха̄ту. сан̃н̃а̄ведайитаниродхова сан̃н̃а̄ведайитаниродхадха̄ту. ити бхагава̄ анусандхикусаласса бхиккхуно таттха нисӣдитва̄ пан̃хам̣ пуччхитука̄масса ока̄сам̣ денто десанам̣ нит̣т̣ха̄песи.
андхака̄рам̣ пат̣ичча̄ти андхака̄ро хи а̄локена париччхинно, а̄локопи андхака̄рена. андхака̄рена хи со па̄кат̣о хоти. тасма̄ ‘‘андхака̄рам̣ пат̣ичча пан̃н̃а̄йатӣ’’ти а̄ха. асубхам̣ пат̣ичча̄ти еттха̄пи есева найо. асубхан̃хи субхена, субхан̃ча асубхена париччхиннам̣, асубхе сати субхам̣ пан̃н̃а̄йати, тасма̄ евама̄ха. рӯпам̣ пат̣ичча̄ти рӯпа̄вачарасама̄паттим̣ пат̣ичча. рӯпа̄вачарасама̄паттийа̄ хи сати а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанасама̄патти на̄ма хоти рӯпасаматиккамо ва̄, тасма̄ евама̄ха. вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанадха̄туа̄дӣсупи есева найо. ниродхам̣ пат̣ичча̄ти чатуннам̣ кхандха̄нам̣ пат̣исан̇кха̄аппаваттим̣ пат̣ичча. кхандханиродхан̃хи пат̣ичча ниродхасама̄патти на̄ма пан̃н̃а̄йати, на кхандхапаваттим̣, тасма̄ евама̄ха. еттха ча чатуннам̣ кхандха̄нам̣ ниродхова ниродхасама̄паттӣти ведитаббо.
катхам̣ сама̄патти паттабба̄ти катхам̣ сама̄паттийо кӣдиса̄ сама̄паттийо на̄ма хутва̄ паттабба̄ти? сан̃н̃а̄сама̄патти паттабба̄ти сан̃н̃а̄йа аттхибха̄вена сан̃н̃а̄сама̄паттийо сан̃н̃а̄сама̄паттийо на̄ма хутва̄ паттабба̄. сан̇кха̄ра̄васесасама̄патти паттабба̄ти сукхумасан̇кха̄ра̄нам̣ авасит̣т̣хата̄йа сан̇кха̄ра̄васесасама̄патти на̄ма хутва̄ паттабба̄. ниродхасама̄патти паттабба̄ти ниродхова ниродхасама̄патти ниродхасама̄патти на̄ма хутва̄ паттабба̄ти аттхо. пат̣хамам̣.
2. санида̄насуттаван̣н̣ана̄
96. дутийе санида̄нанти бха̄ванапум̣сакаметам̣, санида̄но сапаччайо хутва̄ уппаджджатӣти аттхо. ка̄мадха̄тум̣, бхиккхаве, пат̣ичча̄ти еттха ка̄мавитаккопи ка̄мадха̄ту ка̄ма̄вачарадхамма̄пи, висесато сабба̄кусалампи. йатха̄ха –
‘‘таттха катама̄ ка̄мадха̄ту? ка̄мапат̣исам̣йутто такко витакко сан̇каппо аппана̄ бйаппана̄ четасо абхиниропана̄ миччха̄сан̇каппо, айам̣ вуччати ка̄мадха̄ту. хет̣т̣хато авӣчинирайам̣ парийантам̣ каритва̄ упарито параниммитавасаваттӣ деве антокаритва̄ йам̣ етасмим̣ антаре еттха̄вачара̄ еттха парийа̄панна̄ кхандхадха̄туа̄йатана̄ рӯпа̄ ведана̄ сан̃н̃а̄ сан̇кха̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣, айам̣ вуччати ка̄мадха̄ту. саббепи акусала̄ дхамма̄ ка̄мадха̄тӯ’’ти (вибха. 182).
еттха саббасан̇га̄хика̄ асамбхинна̄ти две катха̄ хонти. катхам̣? ка̄мадха̄туггахан̣ена хи бйа̄па̄дадха̄тувихим̣са̄дха̄туйо гахита̄ хонтӣти айам̣ саббасан̇га̄хика̄. та̄сам̣ пана двиннам̣ дха̄тӯнам̣ висум̣ а̄гататта̄ сесадхамма̄ ка̄мадха̄тӯти айам̣ асамбхиннакатха̄. айамидха гахетабба̄ имам̣ ка̄мадха̄тум̣ а̄рамман̣авасена ва̄ сампайогавасена ва̄ пат̣ичча ка̄масан̃н̃а̄ на̄ма уппаджджати. ка̄масан̃н̃ам̣ пат̣ичча̄ти ка̄масан̃н̃ам̣ пана сампайогавасена ва̄ упаниссайавасена ва̄ пат̣ичча ка̄масан̇каппо на̄ма уппаджджати. имина̄ найена саббападесу аттхо ведитаббо. тӣхи т̣ха̄нехӣти тӣхи ка̄ран̣ехи. миччха̄ пат̣ипаджджатӣти айа̄тха̄вапат̣ипадам̣ аниййа̄никапат̣ипадам̣ пат̣ипаджджати.
бйа̄па̄дадха̄тум̣, бхиккхавети еттха бйа̄па̄давитаккопи бйа̄па̄дадха̄ту бйа̄па̄допи. йатха̄ха –
‘‘таттха катама̄ бйа̄па̄дадха̄ту? бйа̄па̄дапат̣исам̣йутто такко витакко…пе… айам̣ вуччати бйа̄па̄дадха̄ту. дасасу а̄гха̄таваттхӯсу читтасса а̄гха̄то пат̣ивиродхо копо пакопо…пе… анаттаманата̄ читтасса, айам̣ вуччати бйа̄па̄дадха̄тӯ’’ти (вибха. 182).
имам̣ бйа̄па̄дадха̄тум̣ сахаджа̄тапаччайа̄дивасена пат̣ичча бйа̄па̄дасан̃н̃а̄ на̄ма уппаджджати. сесам̣ пуриманайенева ведитаббам̣.
вихим̣са̄дха̄тум̣, бхиккхавети еттха вихим̣са̄витаккопи вихим̣са̄дха̄ту вихим̣са̄пи. йатха̄ха –
‘‘таттха катама̄ вихим̣са̄дха̄ту? вихим̣са̄пат̣исам̣йутто такко витакко…пе… айам̣ вуччати вихим̣са̄дха̄ту. идхекаччо па̄н̣ина̄ ва̄ лед̣д̣уна̄ ва̄ дан̣д̣ена ва̄ саттхена ва̄ раджджуйа̄ ва̄ ан̃н̃атаран̃н̃атарена ва̄ сатте вихет̣хети. йа̄ еварӯпа̄ хет̣хана̄ вихет̣хана̄ хим̣сана̄ вихим̣сана̄ росана̄ парӯпагха̄то, айам̣ вуччати вихим̣са̄дха̄тӯ’’ти (вибха. 182).
имам̣ вихим̣са̄дха̄тум̣ сахаджа̄тапаччайа̄дивасена пат̣ичча вихим̣са̄сан̃н̃а̄ на̄ма уппаджджати. сесамидха̄пи пуриманайенева ведитаббам̣.
тин̣ада̄йети тин̣агахане аран̃н̃е. анайабйасананти авуд̣д̣хим̣ вина̄сам̣. евамева кхоти еттха суккхатин̣ада̄йо вийа а̄рамман̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣, тин̣укка̄ вийа акусаласан̃н̃а̄, тин̣акат̣т̣ханиссита̄ па̄н̣а̄ вийа име сатта̄. йатха̄ суккхатин̣ада̄йе т̣хапитам̣ тин̣уккам̣ кхиппам̣ ва̄йамитва̄ анибба̄пентасса те па̄н̣а̄ анайабйасанам̣ па̄пун̣анти. евамева йе саман̣а̄ ва̄ бра̄хман̣а̄ ва̄ уппаннам̣ акусаласан̃н̃ам̣ виккхамбханатадан̇гасамуччхедаппаха̄нехи наппаджаханти, те дуккхам̣ вихаранти.
висамагатанти ра̄гависама̄дӣни анугатам̣ акусаласан̃н̃ам̣. на кхиппамева паджахатӣти виккхамбхана̄дивасена сӣгхам̣ наппаджахати. на винодетӣти на нӣхарати. на бйантӣкаротӣти бхан̇гаматтампи анавасесенто на вигатантам̣ кароти. на анабха̄вам̣ гаметӣти на ануабха̄вам̣ гамети. евам̣ саббападесу на – ка̄ро а̄харитаббо. па̄т̣икан̇кха̄ти па̄т̣икан̇кхитабба̄ иччхитабба̄.
неккхаммадха̄тум̣, бхиккхавети еттха неккхаммавитаккопи неккхаммадха̄ту саббепи кусала̄ дхамма̄. йатха̄ха –
‘‘таттха катама̄ неккхаммадха̄ту? неккхаммапат̣исам̣йутто такко витакко…пе… самма̄сан̇каппо, айам̣ вуччати неккхаммадха̄тӯ’’ти (вибха. 182).
идха̄пи дувидха̄ катха̄. неккхаммадха̄туггахан̣ена хи итара̄пи две дха̄туйо гахан̣ам̣ гаччханти кусаладхаммапарийа̄паннатта̄, айам̣ саббасан̇га̄хика̄. та̄ пана дха̄туйо висум̣ дӣпетабба̄ти та̄ т̣хапетва̄ сеса̄ саббакусала̄ неккхаммадха̄тӯти айам̣ асамбхинна̄. имам̣ неккхаммадха̄тум̣ сахаджа̄та̄дипаччайавасена пат̣ичча неккхаммасан̃н̃а̄ на̄ма уппаджджати. сан̃н̃а̄дӣни пат̣ичча витакка̄дайо йатха̄нурӯпам̣.
абйа̄па̄дадха̄тум̣, бхиккхавети еттха абйа̄па̄давитаккопи абйа̄па̄дадха̄ту абйа̄па̄допи. йатха̄ха –
‘‘таттха катама̄ абйа̄па̄дадха̄ту? абйа̄па̄дапат̣исам̣йутто такко…пе… айам̣ вуччати абйа̄па̄дадха̄ту. йа̄ саттесу метти метта̄йана̄ метта̄йитаттам̣ метта̄четовимутти, айам̣ вуччати абйа̄па̄дадха̄тӯ’’ти (вибха. 182).
имам̣ абйа̄па̄дадха̄тум̣ пат̣ичча вуттанайенева абйа̄па̄дасан̃н̃а̄ на̄ма уппаджджати.
авихим̣са̄дха̄тум̣, бхиккхавети еттха̄пи авихим̣са̄витаккопи авихим̣са̄дха̄ту карун̣а̄пи. йатха̄ха –
‘‘таттха катама̄ авихим̣са̄дха̄ту? авихим̣са̄пат̣исам̣йутто такко…пе… айам̣ вуччати авихим̣са̄дха̄ту. йа̄ саттесу карун̣а̄ карун̣а̄йана̄ карун̣а̄йитаттам̣ карун̣а̄четовимутти, айам̣ вуччати авихим̣са̄дха̄тӯ’’ти (вибха. 182).
имам̣ авихим̣са̄дха̄тум̣ пат̣ичча вуттанайенева авихим̣са̄сан̃н̃а̄ на̄ма уппаджджати. сесам̣ саббаттха вутта̄нуса̄ренева ведитаббам̣. дутийам̣.
3. гин̃джака̄васатхасуттаван̣н̣ана̄
97. татийе дха̄тум̣, бхиккхавети ито пат̣т̣ха̄йа аджджха̄сайам̣ дха̄тӯти дӣпети. уппаджджати сан̃н̃а̄ти аджджха̄сайам̣ пат̣ичча сан̃н̃а̄ уппаджджати, дит̣т̣хи уппаджджати, витакко уппаджджатӣти. идха̄пи ‘‘качча̄но пан̃хам̣ пуччхиссатӣ’’ти тасса ока̄сада̄наттхам̣ етта̄вата̄ва десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. асамма̄самбуддхесӯти чхасу саттха̄ресу. самма̄самбуддха̄ти майамасма самма̄самбуддха̄ти. ким̣ пат̣ичча пан̃н̃а̄йатӣти кисмим̣ сати хотӣти? саттха̄ра̄нам̣ уппаннам̣ дит̣т̣хим̣ пуччхати. асамма̄самбуддхесу тесу самма̄самбуддха̄ етети евам̣ уппаннам̣ титтхийаса̄вака̄нампи дит̣т̣хим̣ пуччхатийева.
ида̄ни йасма̄ тесам̣ авиджджа̄дха̄тум̣ пат̣ичча са̄ дит̣т̣хи хоти, авиджджа̄дха̄ту ча на̄ма махатӣ дха̄ту, тасма̄ махатим̣ дха̄тум̣ пат̣ичча тасса̄ уппаттим̣ дӣпенто махатӣ кхо еса̄тиа̄дима̄ха. хӣнам̣, качча̄на, дха̄тум̣ пат̣ичча̄ти хӣнам̣ аджджха̄сайам̣ пат̣ичча. пан̣идхӣти читтат̣т̣хапанам̣. са̄ панеса̄ иттхибха̄вам̣ ва̄ маккат̣а̄дитираччха̄набха̄вам̣ ва̄ паттхентасса уппаджджати. хӣно пуггалоти йассете хӣна̄ дхамма̄ уппаджджанти, саббо со пуггалопи хӣно на̄ма. хӣна̄ ва̄ча̄ти йа̄ тасса ва̄ча̄, са̄пи хӣна̄. хӣнам̣ а̄чиккхатӣти со а̄чиккхантопи хӣнамева а̄чиккхати, десентопи хӣнамева десетӣти саббапада̄ни йоджетабба̄ни. упапаттӣти две упапаттийо пат̣ила̄бхо ча ниббатти ча. ниббатти хӣнакула̄дивасена ведитабба̄, пат̣ила̄бхо читтуппа̄даккхан̣е хӣнаттикавасена. катхам̣? тасса хи пан̃часу нӣчакулесу уппаджджанато хӣна̄ ниббатти, вессасуддакулесу уппаджджанато маджджхима̄, кхаттийабра̄хман̣акулесу уппаджджанато пан̣ӣта̄. два̄даса̄кусалачиттуппа̄да̄нам̣ пана пат̣ила̄бхато хӣно пат̣ила̄бхо, тебхӯмакадхамма̄нам̣ пат̣ила̄бхато маджджхимо, навалокуттарадхамма̄нам̣ пат̣ила̄бхато пан̣ӣто. имасмим̣ пана т̣ха̄не ниббаттийева адхиппета̄ти. татийам̣.
4. хӣна̄дхимуттикасуттаван̣н̣ана̄
98. чатуттхе сам̣сандантӣти екато хонти. саментӣти сама̄гаччханти, нирантара̄ хонти. хӣна̄дхимуттика̄ти хӣнаджджха̄сайа̄. калйа̄н̣а̄дхимуттика̄ти калйа̄н̣аджджха̄сайа̄. чатуттхам̣.
5. чан̇камасуттаван̣н̣ана̄
99. пан̃чаме пассатха ноти пассатха ну. саббе кхо етети са̄рипуттаттхеро бхагавата̄ ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ маха̄пан̃н̃а̄нам̣ йадидам̣ са̄рипутто’’ти (а. ни. 1.189) маха̄пан̃н̃есу етадагге т̣хапито. ити нам̣ ‘‘кхандхантарам̣ дха̄твантарам̣ а̄йатанантарам̣ сатипат̣т̣ха̄набодхипаккхийадхаммантарам̣ тилаккхан̣а̄хатам̣ гамбхӣрам̣ пан̃хам̣ пуччхисса̄ма̄’’ти маха̄пан̃н̃а̄ва парива̄ренти. сопи тесам̣ патхавим̣ паттхаренто вийа синерупа̄дато ва̄ликам̣ уддхаранто вийа чаккава̄л̣апаббатам̣ бхинданто вийа синерум̣ уккхипанто вийа а̄ка̄сам̣ виттха̄ренто вийа чандимасӯрийе ут̣т̣ха̄пенто вийа ча пуччхитапуччхитам̣ катхети. тена вуттам̣ ‘‘саббе кхо ете, бхиккхаве, бхиккхӯ маха̄пан̃н̃а̄’’ти.
маха̄моггалла̄нопи бхагавата̄ ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ иддхиманта̄нам̣ йадидам̣ маха̄моггалла̄но’’ти иддхимантесу етадагге т̣хапито. ити нам̣ ‘‘парикаммам̣ а̄нисам̣сам̣ адхит̣т̣ха̄нам̣ викуббанам̣ пуччхисса̄ма̄’’ти иддхимантова парива̄ренти. сопи тесам̣ вуттанайенева пуччхитапуччхитам̣ катхети. тена вуттам̣ ‘‘саббе кхо ете, бхиккхаве, бхиккхӯ махиддхика̄’’ти.
маха̄кассапопи бхагавата̄ ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ дхутава̄да̄нам̣ йадидам̣ маха̄кассапо’’ти дхутава̄десу етадагге т̣хапито. ити нам̣ ‘‘дхутан̇гапариха̄рам̣ а̄нисам̣сам̣ самодха̄нам̣ адхит̣т̣ха̄нам̣ бхедам̣ пуччхисса̄ма̄’’ти дхутава̄да̄ва парива̄ренти. сопи тесам̣ татхева пуччхитапуччхитам̣ бйа̄кароти. тена вуттам̣ ‘‘саббе кхо ете, бхиккхаве, бхиккхӯ дхутава̄да̄’’ти.
ануруддхаттхеропи бхагавата̄ ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ диббачаккхука̄нам̣ йадидам̣ ануруддхо’’ти (а. ни. 1.192) диббачаккхукесу етадагге т̣хапито. ити нам̣ ‘‘диббачаккхусса парикаммам̣ а̄нисам̣сам̣ упаккилесам̣ пуччхисса̄ма̄’’ти диббачаккхука̄ва парива̄ренти. сопи тесам̣ татхева пуччхитапуччхитам̣ катхети. тена вуттам̣ ‘‘саббе кхо ете, бхиккхаве, бхиккхӯ диббачаккхука̄’’ти.
пун̣н̣аттхеропи бхагавата̄ ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ дхаммакатхика̄нам̣ йадидам̣ пун̣н̣о манта̄н̣ипутто’’ти (а. ни. 1.196) дхаммакатхикесу етадагге т̣хапито. ити нам̣ ‘‘дхаммакатха̄йа сан̇кхепавиттха̄рагамбхӣрутта̄навичитракатха̄дӣсу там̣ там̣ а̄ка̄рам̣ пуччхисса̄ма̄’’ти дхаммакатхика̄ва парива̄ренти. сопи тесам̣ ‘‘а̄вусо, дхаммакатхикена на̄ма а̄дито парисам̣ ван̣н̣етум̣ ват̣т̣ати, маджджхе сун̃н̃атам̣ пака̄сетум̣, анте чатусаччавасена кӯт̣ам̣ ган̣хиту’’нти евам̣ там̣ там̣ дхаммакатха̄найам̣ а̄чиккхати. тена вуттам̣ ‘‘саббе кхо ете, бхиккхаве, бхиккхӯ дхаммакатхика̄’’ти.
упа̄литтхеропи бхагавата̄ ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ винайадхара̄нам̣ йадидам̣ упа̄лӣ’’ти (а. ни. 1.228) винайадхаресу етадагге т̣хапито. ити нам̣ ‘‘гарукалахукам̣ сатекиччхаатекиччхам̣ а̄патта̄на̄паттим̣ пуччхисса̄ма̄’’ти винайадхара̄ва парива̄ренти. сопи тесам̣ пуччхитапуччхитам̣ татхева катхети. тена вуттам̣ ‘‘саббе кхо ете, бхиккхаве, бхиккхӯ винайадхара̄’’ти.
а̄нандаттхеропи бхагавата̄ ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ бахуссута̄нам̣ йадидам̣ а̄нандо’’ти (а. ни. 1.223) бахуссутесу етадагге т̣хапито. ити нам̣ ‘‘дасавидхам̣ бйан̃джанабуддхим̣ ат̣т̣хуппаттим̣ анусандхим̣ пубба̄парам̣ пуччхисса̄ма̄’’ти бахуссута̄ва парива̄ренти. сопи тесам̣ ‘‘идам̣ евам̣ ваттаббам̣, идам̣ евам̣ гахетабба’’нти саббам̣ катхети. тена вуттам̣ ‘‘саббе кхо ете, бхиккхаве, бхиккхӯ бахуссута̄’’ти.
девадатто пана па̄пиччхо иччха̄пакато, тена нам̣ ‘‘куласан̇ган̣ханапариха̄рам̣ на̄наппака̄ракам̣ кохан̃н̃атам̣ пуччхисса̄ма̄’’ти па̄пиччха̄ва парива̄ренти. сопи тесам̣ там̣ там̣ нийа̄мам̣ а̄чиккхати. тена вуттам̣ ‘‘саббе кхо ете, бхиккхаве, бхиккхӯ па̄пиччха̄’’ти.
касма̄ панете авидӯре чан̇камим̣сӯти. ‘‘девадатто саттхари падут̣т̣хачитто анаттхампи ка̄тум̣ упаккамеййа̄’’ти а̄раккхаггахан̣аттхам̣. атха девадатто касма̄ чан̇камӣти? ‘‘ака̄рако айам̣, йади ка̄рако бхавеййа, на идха а̄гаччхеййа̄’’ти аттано катадосапат̣иччха̄данаттхам̣. ким̣ пана девадатто бхагавато анаттхам̣ ка̄тум̣ саматтхо, бхагавато ва̄ а̄раккхакиччам̣ аттхӣти? наттхи. тена вуттам̣ ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, а̄нанда, анавака̄со, йам̣ татха̄гато парӯпаккамена паринибба̄йеййа̄’’ти (чӯл̣ава. 341). бхиккхӯ пана саттхари га̄равена а̄гата̄. тенева бхагава̄ евам̣ ватва̄ ‘‘виссаджджехи, а̄нанда, бхиккхусан̇гха’’нти виссаджджа̄песи. пан̃чамам̣.
6. сага̄тха̄суттаван̣н̣ана̄
100. чхат̣т̣хе гӯтхо гӯтхена сам̣сандати саметӣти самуддантаре джанападантаре чаккава̄л̣антаре т̣хитопи ван̣н̣енапи гандхенапи расенапи на̄наттам̣ анупагаччханто сам̣сандати самети, екасадисова хоти нирантаро. сесесупи есева найо. айам̣ пана анит̣т̣хаупама̄ хӣнаджджха̄сайа̄нам̣ хӣнааджджха̄сайасса сариккхабха̄вадассанаттхам̣ а̄хат̣а̄, кхӣра̄дивисит̣т̣хопама̄ калйа̄н̣аджджха̄сайа̄нам̣ аджджха̄сайасса сариккхабха̄вадассанаттхам̣.
сам̣сагга̄ти дассанасаванасам̣сагга̄диваттхукена тан̣ха̄снехена. ванатхо джа̄тоти килесаванам̣ джа̄там̣. асам̣саггена чхиджджатӣти екато т̣ха̄нанисаджджа̄дӣни акаронтасса асам̣саггена адассанена чхиджджати. са̄дхуджӣвӣти парисуддхаджӣвитам̣ джӣвама̄но. саха̄васети сахава̄сам̣ васеййа. чхат̣т̣хам̣.
7. ассаддхасам̣санданасуттаван̣н̣ана̄
101. саттаме ассаддха̄ ассаддхехӣтиа̄дӣсу буддхе ва̄ дхамме ва̄ сан̇гхе ва̄ саддха̄вирахита̄ нироджа̄ нираса̄ пуггала̄ самуддасса ориматӣре т̣хита̄ па̄риматӣрепи т̣хитехи ассаддхехи саддхим̣ та̄йа ассаддхата̄йа екасадиса̄ нирантара̄ хонти. татха̄ ахирика̄ бхиннамарийа̄да̄ аладжджипуггала̄ ахирикехи, аноттаппино па̄пакирийа̄йа абха̄йама̄на̄ аноттаппӣхи, аппассута̄ сутавирахита̄ аппассутехи, кусӣта̄ а̄ласийапуггала̄ кусӣтехи, мут̣т̣хассатино бхаттаниккхиттака̄камам̣саниккхиттасин̇га̄ласадиса̄ мут̣т̣хассатӣхи, дуппан̃н̃а̄ кхандха̄дипариччхедика̄йа пан̃н̃а̄йа абха̄вена ниппан̃н̃а̄ та̄дисехева дуппан̃н̃ехи, саддха̄сампанна̄ четийавандана̄дикиччапасута̄ саддхехи, хиримана̄ ладжджипуггала̄ хириманехи, оттаппино па̄пабхӣрука̄ оттаппӣхи, бахуссута̄ сутадхара̄ а̄гамадхара̄ тантипа̄лака̄ вам̣са̄нураккхака̄ бахуссутехи, а̄раддхавӣрийа̄ парипун̣н̣апараккама̄ а̄раддхавӣрийехи, упат̣т̣хитассатӣ саббакиччапаригга̄хика̄йа сатийа̄ саманна̄гата̄ упат̣т̣хитассатӣхи, пан̃н̃аванто маха̄пан̃н̃ехи ваджирӯпаман̃а̄н̣ехи пан̃н̃авантехи саддхим̣ дӯре т̣хита̄пи та̄йа пан̃н̃а̄сампаттийа̄ сам̣санданти саменти. саттамам̣.
8-12. ассаддхамӯлакасутта̄диван̣н̣ана̄
102-106. ат̣т̣хама̄дӣни тейева ассаддха̄дидхамме тикавасена катва̄ десита̄ни. таттха ат̣т̣хаме ассаддха̄димӯлака̄ кан̣хапаккхасуккапаккхавасена пан̃ча тика̄ вутта̄, наваме ахирикамӯлака̄ чатта̄ро. дасаме аноттаппамӯлака̄ тайо, ека̄дасаме аппассутамӯлака̄ две, два̄дасаме кусӣтамӯлако еко тико вуттоти саббепи пан̃часу суттантесу паннараса тика̄ хонти. паннараса чете суттанта̄типи ваданти. айам̣ тикапеййа̄ло на̄ма. ат̣т̣хама̄дӣни.
дутийо вагго.
3. каммапатхавагго
1-2. асама̄хитасутта̄диван̣н̣ана̄
107-108. ито паресу пат̣хамам̣ ассаддха̄дипан̃чакавасена вуттам̣, татха̄ дутийам̣. пат̣хаме пана асама̄хитападам̣ чатуттхам̣, дутийе дуссӣлападам̣. евам̣ вуччама̄не буджджханакапуггала̄нам̣ аджджха̄сайена хи ета̄ни вутта̄ни. еттха асама̄хита̄ти упача̄раппана̄сама̄дхирахита̄. дуссӣла̄ти ниссӣла̄. пат̣хамадутийа̄ни.
3-5. пан̃часиккха̄падасутта̄диван̣н̣ана̄
109-111. татийам̣ пан̃чакаммапатхавасена буджджханака̄нам̣ аджджха̄сайавасена вуттам̣, чатуттхам̣ саттакаммапатхавасена, пан̃чамам̣ дасакаммапатхавасена. таттха татийе сура̄мерайамаджджаппама̄дат̣т̣ха̄йиноти сура̄мерайасан̇кха̄там̣ маджджам̣ йа̄йа пама̄дачетана̄йа пиванти, са̄ ‘‘сура̄мерайамаджджаппама̄до’’ти вуччати, тасмим̣ тит̣т̣хантӣти сура̄мерайамаджджаппама̄дат̣т̣ха̄йино. айам̣ та̄веттха аса̄дха̄ран̣ападасса аттхо.
пан̃чаме па̄н̣ам̣ атипа̄тентӣти па̄н̣а̄типа̄тино, па̄н̣агха̄тика̄ти аттхо. адиннам̣ а̄дийантӣти адинна̄да̄йино, парассаха̄риноти аттхо. ваттхука̄месу килесака̄мена миччха̄ чарантӣти ка̄месумиччха̄ча̄рино. муса̄ вадантӣти муса̄ва̄дино, паресам̣ аттхабхан̃джакам̣ туччхам̣ аликам̣ ва̄чам̣ бха̄сита̄роти аттхо. писун̣а̄ ва̄ча̄ етесанти писун̣ава̄ча̄. маммаччхедика̄ пхаруса̄ ва̄ча̄ етесанти пхарусава̄ча̄. сампхам̣ нираттхакам̣ вачанам̣ палапантӣти сампхаппала̄пино. абхиджджха̄йантӣти абхиджджха̄луно, парабхан̣д̣е луббханасӣла̄ти аттхо. бйа̄паннам̣ пӯтибхӯтам̣ читтаметесанти бйа̄панначитта̄. миччха̄ па̄пика̄ вин̃н̃угарахита̄ етесам̣ дит̣т̣хӣти миччха̄дит̣т̣хика̄, каммапатхапарийа̄панна̄йа ‘‘наттхи динна’’нтиа̄диваттхука̄йа миччхаттапарийа̄панна̄йа аниййа̄никадит̣т̣хийа̄ саманна̄гата̄ти аттхо. самма̄ собхана̄ вин̃н̃упасаттха̄ етесам̣ дит̣т̣хӣти самма̄дит̣т̣хика̄, каммапатхапарийа̄панна̄йа ‘‘аттхи динна’’нтиа̄дика̄йа каммассакатадит̣т̣хийа̄ самматтапарийа̄панна̄йа маггадит̣т̣хийа̄ ча саманна̄гата̄ти аттхо. идам̣ та̄веттха анутта̄на̄нам̣ пада̄нам̣ падаван̣н̣ана̄маттам̣.
йо пана тесам̣ па̄н̣а̄типа̄то адинна̄да̄нам̣ ка̄месумиччха̄ча̄ро муса̄ва̄до писун̣ава̄ча̄ пхарусава̄ча̄ сампхаппала̄по абхиджджха̄ бйа̄па̄до миччха̄дит̣т̣хӣти кан̣хапаккхе дасавидхо аттхо хоти. таттха па̄н̣асса атипа̄то па̄н̣а̄типа̄то, па̄н̣авадхо па̄н̣агха̄тоти вуттам̣ хоти. па̄н̣оти четтха воха̄рато сатто, параматтхато джӣвитиндрийам̣. тасмим̣ пана па̄н̣е па̄н̣асан̃н̃ино джӣвитиндрийупаччхедакаупаккамасамут̣т̣ха̄пика̄ ка̄йавачӣдва̄ра̄нам̣ ан̃н̃атарадва̄раппаватта̄ вадхакачетана̄ па̄н̣а̄типа̄то. со гун̣авирахитесу тираччха̄нагата̄дӣсу па̄н̣есу кхуддаке па̄н̣е аппаса̄ваджджо, маха̄сарӣре маха̄са̄ваджджо. касма̄? пайогамахантата̄йа, пайогасаматтепи ваттхумахантата̄йа. гун̣авантесу манусса̄дӣсу аппагун̣е аппаса̄ваджджо, маха̄гун̣е маха̄са̄ваджджо. сарӣрагун̣а̄нам̣ пана самабха̄ве сати килеса̄нам̣ упаккама̄нан̃ча мудута̄йа аппаса̄ваджджо, тиббата̄йа маха̄са̄ваджджоти ведитаббо.
тасса пан̃ча самбха̄ра̄ хонти – па̄н̣о, па̄н̣асан̃н̃ита̄, вадхакачиттам̣, упаккамо, тена маран̣анти. чха пайога̄ са̄хаттхико, а̄н̣аттико, ниссаггийо, тха̄варо, виджджа̄майо, иддхимайоти. имасмим̣ панаттхе виттха̄рийама̄не атиппапан̃чо хоти, тасма̄ там̣ на виттха̄райа̄ма, ан̃н̃ан̃ча еварӯпам̣. аттхикехи пана самантапа̄са̄дикам̣ винайат̣т̣хакатхам̣ (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 172) олокетва̄ гахетаббо.
адиннасса а̄да̄нам̣ адинна̄да̄нам̣, парассахаран̣ам̣ тхеййам̣ чорика̄ти вуттам̣ хоти. таттха адиннанти парапариггахитам̣, йаттха паро йатха̄ка̄мака̄ритам̣ а̄паджджанто адан̣д̣а̄рахо анупаваджджо хоти. тасмим̣ пана парапариггахите парапариггахитасан̃н̃ино тада̄да̄йакаупаккамасамут̣т̣ха̄пика̄ тхеййачетана̄ адинна̄да̄нам̣. там̣ хӣне парасантаке аппаса̄ваджджам̣, пан̣ӣте маха̄са̄ваджджам̣. касма̄? ваттхупан̣ӣтата̄йа. ваттхусаматте сати гун̣а̄дхика̄нам̣ сантаке ваттхусмим̣ маха̄са̄ваджджам̣, там̣ там̣ гун̣а̄дхикам̣ упа̄да̄йа тато тато хӣнагун̣асса сантаке ваттхусмим̣ аппаса̄ваджджам̣.
тасса пан̃ча самбха̄ра̄ хонти – парапариггахитам̣, парапариггахитасан̃н̃ита̄, тхеййачиттам̣, упаккамо, тена харан̣анти. чха пайога̄ са̄хаттхика̄дайова. те ча кхо йатха̄нурӯпам̣ тхеййа̄ваха̄ро, пасайха̄ваха̄ро, пат̣иччханна̄ваха̄ро, парикаппа̄ваха̄ро, куса̄ваха̄роти имесам̣ аваха̄ра̄нам̣ васена паватта̄ти айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана самантапа̄са̄дика̄йам̣ (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 92) вутто.
ка̄месумиччха̄ча̄роти еттха пана ка̄месӯти метхунасама̄ча̄ресу. миччха̄ча̄роти екантаниндито ла̄мака̄ча̄ро. лаккхан̣ато пана асаддхамма̄дхиппа̄йена ка̄йадва̄раппаватта̄ агаманӣйат̣т̣ха̄навӣтиккамачетана̄ ка̄месумиччха̄ча̄ро. таттха агаманӣйат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма пуриса̄нам̣ та̄ва ма̄тураккхита̄ питураккхита̄ ма̄та̄питураккхита̄ бха̄тураккхита̄ бхагинираккхита̄ н̃а̄тираккхита̄ готтараккхита̄ дхаммараккхита̄ са̄раккха̄ сапаридан̣д̣а̄ти ма̄тураккхита̄дайо даса, дханаккӣта̄ чхандава̄синӣ бхогава̄синӣ пат̣ава̄синӣ одапаттакинӣ обхатачумбат̣а̄ да̄сӣ ча бхарийа̄ ча каммака̄рӣ ча бхарийа̄ ча дхаджа̄хат̣а̄ мухуттика̄ти ета̄ дханаккӣта̄дайо даса̄ти вӣсати иттхийо. иттхӣсу пана двиннам̣ са̄раккхасапаридан̣д̣а̄нам̣, дасаннан̃ча дханаккӣта̄дӣнанти два̄дасаннам̣ иттхӣнам̣ ан̃н̃е пуриса̄. идам̣ агаманӣйат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. со панеса миччха̄ча̄ро сӣла̄дигун̣арахите агаманӣйат̣т̣ха̄не аппаса̄ваджджо, сӣла̄дигун̣асампанне маха̄са̄ваджджо. тасса чатта̄ро самбха̄ра̄ – агаманӣйаваттху, тасмим̣ севаначиттам̣, севанаппайого, маггенамаггапат̣ипаттиадхива̄сананти. еко пайого са̄хаттхико ева.
муса̄ти висам̣ва̄данапуреккха̄расса аттхабхан̃джанако вачӣпайого ка̄йаппайого ва̄, висам̣ва̄дана̄дхиппа̄йена панасса парависам̣ва̄данака̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄, муса̄ва̄до. апаро найо – муса̄ти абхӯтам̣ атаччхам̣ ваттху. ва̄доти тасса бхӯтато таччхато вин̃н̃а̄панам̣. лаккхан̣ато пана ататхам̣ ваттхум̣ татхато парам̣ вин̃н̃а̄петука̄масса татха̄вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ муса̄ва̄до. со йаматтхам̣ бхан̃джати, тасса аппата̄йа аппаса̄ваджджо, махантата̄йа маха̄са̄ваджджо. апи ча гахат̣т̣ха̄нам̣ аттано сантакам̣ ада̄тука̄мата̄йа наттхӣтиа̄динайаппаватто аппаса̄ваджджо, саккхина̄ хутва̄ аттхабхан̃джанаттхам̣ вутто маха̄са̄ваджджо. паббаджита̄нам̣ аппакампи телам̣ ва̄ саппим̣ ва̄ лабхитва̄ хаса̄дхиппа̄йена ‘‘аджджа га̄ме телам̣ надӣ ман̃н̃е сандатӣ’’ти пӯран̣акатха̄найена паватто аппаса̄ваджджо, адит̣т̣хам̣йева пана ‘‘дит̣т̣ха’’нтиа̄дина̄ найена ваданта̄нам̣ маха̄са̄ваджджо. тасса чатта̄ро самбха̄ра̄ хонти – ататхам̣ ваттху, висам̣ва̄даначиттам̣, таджджо ва̄йа̄мо, парасса тадаттхавиджа̄нананти. еко пайого са̄хаттхикова. со ка̄йена ва̄ ка̄йапат̣ибаддхена ва̄ ва̄ча̄йа ва̄ парависам̣ва̄дакакирийа̄каран̣е дат̣т̣хаббо. та̄йа че кирийа̄йа паро таматтхам̣ джа̄на̄ти, айам̣ кирийа̄самут̣т̣ха̄пикачетана̄ккхан̣ейева муса̄ва̄дакаммуна̄ баджджхати.
писун̣ава̄ча̄тиа̄дӣсу йа̄йа ва̄ча̄йа, йасса там̣ ва̄чам̣ бха̄сати, тасса хадайе аттано пийабха̄вам̣, парасса ча сун̃н̃абха̄вам̣ кароти, са̄ писун̣ава̄ча̄. йа̄йа пана атта̄нампи парампи пхарусам̣ кароти, йа̄ ва̄ча̄ сайампи пхаруса̄, нева кан̣н̣асукха̄ на хадайан̇гама̄, айам̣ пхарусава̄ча̄. йена пана сампхам̣ палапати нираттхакам̣, со сампхаппала̄по. тесам̣ мӯлабхӯта̄ четана̄пи писун̣ава̄ча̄дина̄мамева лабхати. са̄ ева ча идха адхиппета̄ти.
таттха сам̣килит̣т̣хачиттасса паресам̣ ва̄ бхеда̄йа, аттано пийакамйата̄йа ва̄ ка̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ писун̣ава̄ча̄. са̄ йасса бхедам̣ кароти, тасса аппагун̣ата̄йа аппаса̄ваджджа̄, маха̄гун̣ата̄йа маха̄са̄ваджджа̄. тасса̄ чатта̄ро самбха̄ра̄ – бхиндитаббо паро, ити име на̄на̄ бхависсанти, вина̄ бхависсантӣти бхедапуреккха̄рата̄, ити ахам̣ пийо бхависса̄ми висса̄сикоти пийакамйата̄ ва̄, таджджо ва̄йа̄мо, тасса тадаттхавиджа̄нананти.
парасса маммаччхедакака̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ екантапхарусачетана̄ пхарусава̄ча̄. тасса̄ а̄вибха̄ваттхамидам̣ ваттху – еко кира да̄рако ма̄ту вачанам̣ ана̄дийитва̄ аран̃н̃ам̣ гаччхати. ма̄та̄ там̣ ниваттетум̣ асакконтӣ, ‘‘чан̣д̣а̄ там̣ махим̣сӣ анубандхатӯ’’ти аккоси. атхасса татхева аран̃н̃е махим̣сӣ ут̣т̣ха̄си. да̄рако, ‘‘йам̣ мама ма̄та̄ мукхена катхеси, там̣ ма̄ хоту, йам̣ читтена чинтеси, там̣ хотӯ’’ти саччакирийам̣ ака̄си. махим̣сӣ таттхева баддха̄ вийа ат̣т̣ха̄си. евам̣ маммаччхедакопи пайого читтасан̣хата̄йа пхарусава̄ча̄ на хоти. ма̄та̄питаро хи када̄чи путтаке евам̣ ваданти – ‘‘чора̄ во кхан̣д̣а̄кхан̣д̣икам̣ каронтӯ’’ти, уппалапаттампи ча несам̣ упари патантам̣ на иччханти. а̄чарийупаджджха̄йа̄ ча када̄чи нисситаке евам̣ ваданти – ‘‘ким̣ име ахирика̄ аноттаппино чаранти, ниддхаматха не’’ти. атха ча несам̣ а̄гама̄дхигамасампаттим̣ иччханти. йатха̄ ча читтасан̣хата̄йа пхарусава̄ча̄ на хоти, евам̣ вачанасан̣хата̄йа апхарусава̄ча̄пи на хоти. на хи ма̄ра̄петука̄масса ‘‘имам̣ сукхам̣ сайа̄петха̄’’ти вачанам̣ апхарусава̄ча̄ хоти. читтапхарусата̄йа панеса̄ пхарусава̄ча̄ва. са̄ йам̣ сандха̄йа паваттита̄, тасса аппагун̣ата̄йа аппаса̄ваджджа̄, маха̄гун̣ата̄йа маха̄са̄ваджджа̄. тасса̄ тайо самбха̄ра̄ – аккоситаббо паро, купитачиттам̣, аккосана̄ти.
анаттхавин̃н̃а̄пика̄ ка̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ акусалачетана̄ сампхаппала̄по. со а̄севанамандата̄йа аппаса̄ваджджо, а̄севанамахантата̄йа маха̄са̄ваджджо. тасса две самбха̄ра̄ – бха̄ратайуддха-сӣта̄харан̣а̄ди-нираттхакакатха̄-пуреккха̄рата̄, татха̄рӯпӣкатха̄катханан̃ча̄ти.
абхиджджха̄йатӣти абхиджджха̄. парабхан̣д̣а̄бхимукхӣ хутва̄ таннинната̄йа паваттатӣти аттхо. са̄ ‘‘ахо ватидам̣ мамасса̄’’ти евам̣ парабхан̣д̣а̄бхиджджха̄йаналаккхан̣а̄ адинна̄да̄нам̣ вийа аппаса̄ваджджа̄ маха̄са̄ваджджа̄ ча. тасса̄ две самбха̄ра̄ парабхан̣д̣ам̣ аттано парин̣а̄манан̃ча. парабхан̣д̣аваттхуке хи лобхе уппаннепи на та̄ва каммапатхабхедо хоти, йа̄ва на ‘‘ахо ватидам̣ мамасса̄’’ти аттано парин̣а̄метӣти.
хитасукхам̣ бйа̄па̄дайатӣти, бйа̄па̄до. со паравина̄са̄йа манопадосалаккхан̣о. пхарусава̄ча̄ вийа аппаса̄ваджджо маха̄са̄ваджджо ча. тасса две самбха̄ра̄ парасатто ча, тасса ча вина̄сачинта̄. парасаттаваттхуке хи кодхе уппаннепи на та̄ва каммапатхабхедо хоти, йа̄ва на ‘‘ахо вата̄йам̣ уччхиджджеййа винассеййа̄’’ти тасса вина̄сам̣ чинтети.
йатха̄бхуччагахан̣а̄бха̄вена миччха̄ пассатӣти миччха̄дит̣т̣хи. са̄ ‘‘наттхи динна’’нтиа̄дина̄ найена випарӣтадассаналаккхан̣а̄ сампхаппала̄по вийа аппаса̄ваджджа̄ маха̄са̄ваджджа̄ ча. апи ча анийата̄ аппаса̄ваджджа̄, нийата̄ маха̄са̄ваджджа̄. тасса̄ две самбха̄ра̄ – ваттхуно ча гахита̄ка̄равипарӣтата̄ йатха̄ ча нам̣ ган̣ха̄ти, татха̄бха̄вена тасса̄ упат̣т̣ха̄нанти.
имесам̣ пана дасаннам̣ акусалакаммапатха̄нам̣ дхаммато кот̣т̣ха̄сато а̄рамман̣ато ведана̄то мӯлатоти пан̃чаха̄ка̄рехи виниччхайо ведитаббо. таттха дхамматоти етесу хи пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта четана̄дхамма̄ва хонти, абхиджджха̄дайо тиссо четана̄сампайутта̄. кот̣т̣ха̄сатоти пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта, миччха̄дит̣т̣хи ча̄ти име ат̣т̣ха каммапатха̄ ева хонти, но мӯла̄ни, абхиджджха̄бйа̄па̄да̄ каммапатха̄ чева мӯла̄ни ча. абхиджджха̄ хи мӯлам̣ патва̄ лобхо акусаламӯлам̣ хоти, бйа̄па̄до досо акусаламӯлам̣.
а̄рамман̣атоти па̄н̣а̄типа̄то джӣвитиндрийа̄рамман̣ато сан̇кха̄ра̄рамман̣о хоти, адинна̄да̄нам̣ сатта̄рамман̣ам̣ ва̄ сан̇кха̄ра̄рамман̣ам̣ ва̄, миччха̄ча̄ро пхот̣т̣хаббавасена сан̇кха̄ра̄рамман̣ова, сатта̄рамман̣отипи еке. муса̄ва̄до сатта̄рамман̣о ва̄ сан̇кха̄ра̄рамман̣о ва̄, татха̄ писун̣ава̄ча̄. пхарусава̄ча̄ сатта̄рамман̣а̄ва. сампхаппала̄по дит̣т̣хасутамутавин̃н̃а̄тавасена сатта̄рамман̣о ва̄ сан̇кха̄ра̄рамман̣о ва̄, татха̄ абхиджджха̄. бйа̄па̄до сатта̄рамман̣ова. миччха̄дит̣т̣хи тебхӯмакадхаммавасена сан̇кха̄ра̄рамман̣а̄.
ведана̄тоти па̄н̣а̄типа̄то дуккхаведано хоти. кин̃ча̄пи хи ра̄джа̄но чорам̣ дисва̄ хасама̄на̄пи ‘‘гаччхатха нам̣ гха̄тетха̄’’ти ваданти, саннит̣т̣ха̄пакачетана̄ пана несам̣ дуккхасампайутта̄ва хоти. адинна̄да̄нам̣ тиведанам̣, миччха̄ча̄ро сукхамаджджхаттавасена двиведано, саннит̣т̣ха̄пакачитте пана маджджхаттаведано на хоти. муса̄ва̄до тиведано, татха̄ писун̣ава̄ча̄ пхарусава̄ча̄ дуккхаведана̄, сампхаппала̄по тиведано, абхиджджха̄ сукхамаджджхаттавасена двиведана̄, татха̄ миччха̄дит̣т̣хи. бйа̄па̄до дуккхаведано.
мӯлатоти па̄н̣а̄типа̄то досамохавасена двимӯлако хоти, адинна̄да̄нам̣ досамохавасена ва̄ лобхамохавасена ва̄, миччха̄ча̄ро лобхамохавасена. муса̄ва̄до досамохавасена ва̄ лобхамохавасена ва̄, татха̄ писун̣ава̄ча̄ сампхаппала̄по ча. пхарусава̄ча̄ досамохавасена, абхиджджха̄ мохавасена екамӯла̄, татха̄ бйа̄па̄до. миччха̄дит̣т̣хи лобхамохавасена двимӯла̄ти.
па̄н̣а̄типа̄та̄ пат̣ивирата̄тиа̄дӣсу па̄н̣а̄типа̄та̄дайо вуттаттха̄ ева. йа̄йа пана виратийа̄ ете пат̣ивирата̄ на̄ма хонти, са̄ бхедато тивидха̄ хоти сампаттавирати сама̄да̄навирати самуччхедавиратӣти. таттха асама̄диннасиккха̄пада̄нам̣ аттано джа̄тивайаба̄хусачча̄дӣни паччавеккхитва̄ ‘‘айуттам̣ амха̄кам̣ еварӯпам̣ ка̄ту’’нти сампаттам̣ ваттхум̣ авӣтиккаманта̄нам̣ уппаджджама̄на̄ вирати сампаттавиратӣти ведитабба̄ сӣхал̣адӣпе чакканаупа̄сакасса вийа. тасса кира дахарака̄лейева ма̄ту рого уппаджджи. веджджена ча ‘‘алласасакамам̣сам̣ ладдхум̣ ват̣т̣атӣ’’ти вуттам̣. тато чакканасса бха̄та̄ ‘‘гаччха та̄та кхеттам̣ а̄хин̣д̣а̄хӣ’’ти чакканам̣ песеси. со таттха гато. тасмин̃ча самайе еко сасо тарун̣асассам̣ кха̄дитум̣ а̄гато хоти. со там̣ дисва̄ вегена дха̄ванто валлийа̄ баддхо ‘‘кири кирӣ’’ти саддамака̄си. чаккано тена саддена гантва̄ там̣ гахетва̄ чинтеси ‘‘ма̄ту бхесаджджам̣ каромӣ’’ти. пуна чинтеси – ‘‘на метам̣ патирӯпам̣, йва̄хам̣ ма̄ту джӣвитака̄ран̣а̄ парам̣ джӣвита̄ воропеййа’’нти. атха нам̣ ‘‘гаччха аран̃н̃е сасехи саддхим̣ тин̣одакам̣ парибхун̃джа̄’’ти мун̃чи. бха̄тара̄ ча ‘‘ким̣ та̄та сасо ладдхо’’ти? пуччхито там̣ паваттим̣ а̄чиккхи. тато нам̣ бха̄та̄ парибха̄си. со ма̄ту сантикам̣ гантва̄, ‘‘йатохам̣ джа̄то, на̄бхиджа̄на̄ми сан̃чичча па̄н̣ам̣ джӣвита̄ воропета̄’’ти саччам̣ ватва̄ ат̣т̣ха̄си, та̄вадева часса ма̄та̄ арога̄ ахоси.
сама̄диннасиккха̄пада̄нам̣ пана сиккха̄падасама̄да̄не ча татуттари ча аттано джӣвитам̣ париччаджитва̄ ваттхум̣ авӣтиккаманта̄нам̣ уппаджджама̄на̄ вирати сама̄да̄навиратӣти ведитабба̄, уттаравад̣д̣хама̄напаббатава̄сӣупа̄сакасса вийа. со кира амбарийавиха̄рава̄сӣпин̇галабуддхараккхитаттхерасса сантике сиккха̄пада̄ни гахетва̄ кхеттам̣ касати. атхасса гон̣о нат̣т̣хо, со там̣ гавесанто уттаравад̣д̣хама̄напаббатам̣ а̄рухи, татра нам̣ маха̄саппо аггахеси. со чинтеси – ‘‘има̄йа тикхин̣а̄йа ва̄сийа̄ сӣсам̣ чхинда̄мӣ’’ти. пуна чинтеси – ‘‘на метам̣ патирӯпам̣, йва̄хам̣ бха̄ванӣйасса гаруно сантике сиккха̄падам̣ гахетва̄ бхиндеййа’’нти. евам̣ йа̄вататийам̣ чинтетва̄ – ‘‘джӣвитам̣ париччаджа̄ми, на сиккха̄пада’’нти ам̣се т̣хапитам̣ тикхин̣адан̣д̣ава̄сим̣ аран̃н̃е чхад̣д̣еси. та̄вадева маха̄ва̄л̣о нам̣ мун̃читва̄ агама̄сӣти.
арийамаггасампайутта̄ пана вирати самуччхедавиратӣти ведитабба̄, йасса̄ уппаттито пабхути па̄н̣ам̣ гха̄тесса̄мӣти арийапуггала̄нам̣ читтампи на уппаджджатӣти.
йатха̄ ча акусала̄нам̣, евам̣ имесампи кусалакаммапатха̄нам̣ дхаммато кот̣т̣ха̄сато а̄рамман̣ато ведана̄то мӯлатоти пан̃чаха̄ка̄рехи виниччхайо ведитаббо. таттха дхамматоти етесу хи пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта четана̄пи ват̣т̣анти виратийопи, анте тайо четана̄сампайутта̄ва.
кот̣т̣ха̄сатоти пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта каммапатха̄ ева, на мӯла̄ни, анте тайо каммапатха̄ чева мӯла̄ни ча. анабхиджджха̄ хи мӯлам̣ патва̄ алобхо кусаламӯлам̣ хоти, абйа̄па̄до адосо кусаламӯлам̣, самма̄дит̣т̣хи амохо кусаламӯлам̣.
а̄рамман̣атоти па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣. а̄рамман̣а̄нева етесам̣ а̄рамман̣а̄ни. вӣтиккамитаббаваттхутойева хи вирати на̄ма хоти. йатха̄ пана нибба̄на̄рамман̣о арийамагго килесе паджахати, евам̣ джӣвитиндрийа̄диа̄рамман̣а̄пете каммапатха̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дӣни дуссӣлйа̄ни паджахантӣти ведитабба̄.
ведана̄тоти саббе сукхаведана̄ ва̄ хонти маджджхаттаведана̄ ва̄. кусалам̣ патва̄ хи дуккхаведана̄ на̄ма наттхи.
мӯлатоти пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта н̃а̄н̣асампайуттачиттена вирамантасса алобхаадосаамохавасена тимӯла̄ хонти, н̃а̄н̣авиппайуттачиттена вирамантасса двимӯла̄. анабхиджджха̄ н̃а̄н̣асампайуттачиттена вирамантасса двимӯла̄ хоти, н̃а̄н̣авиппайуттачиттена екамӯла̄. алобхо пана аттана̄ва аттано мӯлам̣ на хоти. абйа̄па̄депи есева найо. самма̄дит̣т̣хи алобхаадосавасена двимӯла̄ва̄ти. татийа̄дӣни.
6. ат̣т̣хан̇гикасуттаван̣н̣ана̄
112. чхат̣т̣хам̣ ат̣т̣хамагган̇гавасена буджджханака̄нам̣ аджджха̄сайавасена вуттам̣. чхат̣т̣хам̣.
7. дасан̇гасуттаван̣н̣ана̄
113. саттамам̣ дасамиччхаттасамматтавасена. таттха миччха̄н̃а̄н̣иноти миччха̄паччавеккхан̣ена саманна̄гата̄ти аттхо. миччха̄вимуттиноти аниййа̄никавимуттино кусалавимуттӣти гахетва̄ т̣хита̄. самма̄н̃а̄н̣иноти самма̄паччавеккхан̣а̄. самма̄вимуттиноти ниййа̄ника̄йа пхалавимуттийа̄ саманна̄гата̄ти. саттамам̣.
каммапатхавагго татийо.
4. чатуттхавагго
1. чатудха̄тусуттаван̣н̣ана̄
114. чатуттхаваггасса пат̣хаме патхавӣдха̄тӯти патит̣т̣ха̄дха̄ту. а̄подха̄тӯти а̄бандханадха̄ту. теджодха̄тӯти парипа̄чанадха̄ту. ва̄йодха̄тӯти виттхамбханадха̄ту. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато пана вӣсатикот̣т̣ха̄са̄дивасена ета̄ катхетабба̄. пат̣хамам̣.
2. пуббесамбодхасуттаван̣н̣ана̄
115. дутийе айам̣ патхавӣдха̄туйа̄ асса̄доти айам̣ патхавӣдха̄туниссайо асса̄до. сва̄йам̣ ка̄йам̣ аббхунна̄метва̄ ударам̣ паса̄ретва̄, ‘‘идха ме ан̇гулам̣ павеситум̣ ва̄йаматха̄’’ти ва̄ хаттхам̣ паса̄ретва̄, ‘‘имам̣ на̄метум̣ ва̄йаматха̄’’ти ва̄ вадати, евам̣ паватта̄нам̣ васена ведитаббо. аничча̄тиа̄дӣсу хутва̄ абха̄ва̄ка̄рена аничча̄, пат̣ипӣл̣ана̄ка̄рена дуккха̄, сабха̄вавигама̄ка̄рена випарин̣а̄мадхамма̄. айам̣ патхавӣдха̄туйа̄ а̄дӣнавоти йена а̄ка̄рена са̄ аничча̄ дуккха̄ випарин̣а̄мадхамма̄, айама̄ка̄ро патхавӣдха̄туйа̄ а̄дӣнавоти аттхо. чхандара̄гавинайо чхандара̄гаппаха̄нанти нибба̄нам̣ а̄гамма патхавӣдха̄туйа̄ чхандара̄го винӣйати чева пахӣйати ча, тасма̄ нибба̄намасса̄ ниссаран̣ам̣.
айам̣ а̄подха̄туйа̄ асса̄доти айам̣ а̄подха̄туниссайо асса̄до. сва̄йам̣ ан̃н̃ам̣ а̄подха̄туйа̄ упаддутам̣ дисва̄, ‘‘ким̣ айам̣ нипаннака̄лато пат̣т̣ха̄йа пасса̄ват̣т̣ха̄на̄бхимукхо никкхамати чева пависати ча, аппаматтакамписса каммам̣ каронтасса седатинтам̣ ваттхам̣ пӣл̣етаббата̄ка̄рам̣ па̄пун̣а̄ти, анумоданаматтампи катхентасса та̄лаван̣т̣ам̣ ган̣хитаббам̣ хоти, майам̣ пана са̄йам̣ нипанна̄ па̄това ут̣т̣хаха̄ма, ма̄сапун̣н̣агхат̣о вийа но сарӣрам̣, маха̄каммам̣ каронта̄нам̣ седаматтампи но на уппаджджати, асанисаддена вийа дхаммам̣ катхента̄нам̣ сарӣре усума̄ка̄раматтампи но наттхӣ’’ти евам̣ паватта̄нам̣ васена ведитаббо.
айам̣ теджодха̄туйа̄ асса̄доти айам̣ теджодха̄туниссайо асса̄до. сва̄йам̣ сӣтагахан̣ике дисва̄, ‘‘ким̣ име кин̃чидева йа̄губхаттакхаджджаматтам̣ аджджхохаритва̄ тхаддхакуччхино нисӣдитва̄ саббараттим̣ ан̇га̄ракат̣а̄хам̣ парийесанти, пхуситаматтесупи сарӣре патитесу ан̇га̄ракат̣а̄хам̣ оттхаритва̄ па̄рупитва̄ва нипаджджанти? майам̣ пана атитхаддхампи мам̣сам̣ ва̄ пӯвам̣ ва̄ кха̄да̄ма, куччхипӯрам̣ бхаттам̣ бхун̃джа̄ма, та̄вадева но саббам̣ пхен̣апин̣д̣о вийа вилӣйати, сатта̄хаваддалика̄йа ваттама̄на̄йа сарӣре сӣта̄нудаханаматтампи но наттхӣ’’ти евам̣ паватта̄нам̣ васена ведитаббо.
айам̣ ва̄йодха̄туйа̄ асса̄доти айам̣ ва̄йодха̄туниссайо асса̄до. сва̄йам̣ ан̃н̃е ва̄табхӣруке дисва̄, ‘‘имесам̣ аппаматтакампи каммам̣ каронта̄нам̣ анумоданаматтампи катхента̄нам̣ сарӣрам̣ ва̄то виджджхати, га̄вутаматтампи аддха̄нам̣ гата̄нам̣ хаттхапа̄да̄ сӣданти, пит̣т̣хи руджджати, куччхива̄тасӣсава̄такан̣н̣ава̄та̄дӣхи ниччупаддута̄ телапха̄н̣ита̄дӣни ва̄табхесаджджа̄нева каронта̄ атина̄менти, амха̄кам̣ пана маха̄каммам̣ каронта̄нампи тийа̄мараттим̣ дхаммам̣ катхента̄нампи екадивасенева даса йоджана̄ни гаччханта̄нампи хаттхапа̄дасам̣сӣданаматтам̣ ва̄ пит̣т̣хируджджанаматтам̣ ва̄ на хотӣ’’ти, евам̣ паватта̄нам̣ васена ведитаббо. евам̣ паватта̄ хи ета̄ дха̄туйо асса̄денти на̄ма.
аббхан̃н̃а̄синти абхивисит̣т̣хена н̃а̄н̣ена ан̃н̃а̄сим̣. ануттарам̣ самма̄самбодхинти уттаравирахитам̣ саббасет̣т̣хам̣ самма̄ са̄ман̃ча бодхим̣, атха ва̄ пасаттхам̣ сундаран̃ча бодхим̣. бодхӣти руккхопи маггопи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ампи нибба̄нампи. ‘‘бодхируккхамӯле пат̣хама̄бхисамбуддхо’’ти (маха̄ва. 1; уда̄. 1) ча ‘‘антара̄ ча бодхим̣ антара̄ ча гайа’’нти (маха̄ва. 11; ма.ни. 1.285) ча а̄гатат̣т̣ха̄несу хи руккхо бодхӣти вуччати. ‘‘бодхи вуччати чатӯсу маггесу н̃а̄н̣а’’нти (чӯл̣ани. кхаггависа̄н̣асуттаниддеса 121) а̄гатат̣т̣ха̄не магго. ‘‘паппоти бодхим̣ варабхӯримедхасо’’ти (дӣ. ни. 3.217) а̄гатат̣т̣ха̄не саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣. ‘‘патва̄на бодхим̣ аматам̣ асан̇кхата’’нти а̄гатат̣т̣ха̄не нибба̄нам̣. идха пана бхагавато арахаттамагго адхиппето.
са̄вака̄нам̣ арахаттамагго ануттара̄ бодхи хоти, на хотӣти? на хоти. касма̄? асаббагун̣ада̄йакатта̄. тесан̃хи кассачи арахаттамагго арахаттапхаламева дети, кассачи тиссо виджджа̄, кассачи чха абхин̃н̃а̄, кассачи чатассо пат̣исамбхида̄, кассачи са̄вакапа̄рамӣн̃а̄н̣ам̣. паччекабуддха̄нампи паччекабодхин̃а̄н̣амева дети. буддха̄нам̣ пана саббагун̣асампаттим̣ дети абхисеко вийа ран̃н̃о саббалокиссарийабха̄вам̣. тасма̄ ан̃н̃асса кассачипи ануттара̄ бодхи на хоти.
абхисамбуддхоти паччан̃н̃а̄синти ‘‘абхисамбуддхо ахам̣ патто пат̣ивиджджхитва̄ т̣хито’’ти евам̣ пат̣иджа̄ним̣. н̃а̄н̣ан̃ча пана ме дассанам̣ удапа̄дӣти адхигатагун̣адассанасаматтхам̣ паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ан̃ча ме удапа̄ди. акуппа̄ ме вимуттӣти ‘‘айам̣ майхам̣ арахаттапхалавимутти акуппа̄’’ти евам̣ н̃а̄н̣ам̣ удапа̄ди. таттха двӣха̄ка̄рехи акуппата̄ ведитабба̄ ка̄ран̣ато ча а̄рамман̣ато ча. са̄ хи чатӯхи маггехи самуччхиннакилеса̄нам̣ пуна аниваттаната̄йа ка̄ран̣атопи акуппа̄, акуппадхаммам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттата̄йа а̄рамман̣атопи акуппа̄. антима̄ти паччхима̄. наттхи да̄ни пунаббхавоти ида̄ни пуна ан̃н̃о бхаво на̄ма наттхӣти.
имасмим̣ сутте чатта̄ри сачча̄ни катхита̄ни. катхам̣? чатӯсу хи дха̄тӯсу асса̄до самудайасаччам̣, а̄дӣнаво дуккхасаччам̣, ниссаран̣ам̣ ниродхасаччам̣, ниродхаппаджа̄нано магго маггасаччам̣. виттха̄равасенапи катхетум̣ ват̣т̣атийева. еттха хи йам̣ патхавӣдха̄тум̣ пат̣ичча уппаджджати сукхам̣ соманассам̣, айам̣ патхавӣдха̄туйа̄ асса̄доти паха̄напат̣иведхо самудайасаччам̣. йа̄ патхавӣдха̄ту аничча̄ дуккха̄ випарин̣а̄мадхамма̄, айам̣ патхавӣдха̄туйа̄, а̄дӣнавоти парин̃н̃а̄пат̣иведхо дуккхасаччам̣. йо патхавӣдха̄туйа̄ чхандара̄гавинайо чхандара̄гаппаха̄нам̣, идам̣ патхавӣдха̄туйа̄ ниссаран̣анти саччхикирийа̄пат̣иведхо ниродхасаччам̣. йа̄ имесу тӣсу т̣ха̄несу дит̣т̣хи сан̇каппо ва̄ча̄ камманто а̄джӣво ва̄йа̄мо сати сама̄дхи, айам̣ бха̄вана̄пат̣иведхо маггасаччанти. дутийам̣.
3. ачарим̣суттаван̣н̣ана̄
116. татийе ачаринти н̃а̄н̣ача̄рена ачарим̣, анубхаванача̄рена̄ти аттхо. йа̄вата̄ти йаттако. татийам̣.
4. ночедам̣суттаван̣н̣ана̄
117. чатуттхе ниссат̣а̄тиа̄дӣни а̄дито вуттапат̣иседхена йоджетва̄ ‘‘на ниссат̣а̄, на висам̣йутта̄, на виппамутта̄, на вимарийа̄дикатена четаса̄ вихарим̣сӯ’’ти евам̣ ведитабба̄ни. дутийанайе вимарийа̄дикатена̄ти ниммарийа̄дикатена. таттха дувидха̄ марийа̄да̄ килесамарийа̄да̄ ват̣т̣амарийа̄да̄ти. таттха ча йасса упад̣д̣ха̄ килеса̄ пахӣна̄, упад̣д̣ха̄ аппахӣна̄, ват̣т̣ам̣ ва̄ пана упад̣д̣хам̣ пахӣнам̣, упад̣д̣хам̣ аппахӣнам̣, тасса читтам̣ пахӣнакилесе ва̄ ват̣т̣ам̣ ва̄ сандха̄йа вимарийа̄дикатам̣, аппахӣнакилесе ва̄ ват̣т̣ам̣ ва̄ сандха̄йа на вимарийа̄дикатам̣. идха пана убхайасса̄пи пахӣнатта̄ ‘‘вимарийа̄дикатена четаса̄’’ти вуттам̣, марийа̄дам̣ акатва̄ т̣хитена атиккантамарийа̄дена четаса̄ти аттхо. ити тӣсупи имесу суттесу чатусаччамева катхитам̣. чатуттхам̣.
5. екантадуккхасуттаван̣н̣ана̄
118. пан̃чаме екантадуккха̄ти атиккамитва̄ т̣хитасса таттака̄ро вийа екантенева дуккха̄. дуккха̄нупатита̄ти дуккхена анупатита̄. дуккха̄вакканта̄ти дуккхена окканта̄ отин̣н̣а̄. сукха̄ти сукхаведана̄йа паччайабхӯта̄. евам̣ саббаттха аттхо ведитаббо. имасмим̣ сутте дуккхалаккхан̣ам̣ катхитам̣. пан̃чамам̣.
6-10. абхинандасутта̄диван̣н̣ана̄
119-123. чхат̣т̣хасаттамесу виват̣т̣ам̣, аваса̄не тӣсу чатусаччамева̄ти. чхат̣т̣ха̄дӣни.
чатуттхо вагго.
дха̄тусам̣йуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.