12. а̄л̣авакасуттаван̣н̣ана̄
246. два̄дасаме а̄л̣авийанти а̄л̣авӣти там̣ рат̣т̣хампи нагарампи. тан̃ча бхаванам̣ нагарасса авидӯре га̄вутаматте т̣хитам̣. бхагава̄ таттха вихаранто там̣ нагарам̣ упанисса̄йа а̄л̣авийам̣ вихаратӣти вутто. а̄л̣авакасса йаккхасса бхаванети еттха пана айаманупуббикатха̄ – а̄л̣авако кира ра̄джа̄ вивидхана̄т̣акӯпабхогам̣ чхад̣д̣етва̄ чорапат̣иба̄ханаттхам̣ пат̣ира̄джаниседханаттхам̣ бйа̄йа̄макаран̣аттхан̃ча саттаме саттаме дивасе мигавам̣ гаччханто екадивасам̣ балака̄йена саддхим̣ катикам̣ ака̄си – ‘‘йасса пассена миго пала̄йати, тассева со бха̄ро’’ти. атха тассева пассена миго пала̄йи, джавасампанно ра̄джа̄ дханум̣ гахетва̄ паттикова тийоджанам̣ там̣ мигам̣ анубандхи. ен̣имига̄ ча тийоджанавега̄ ева хонти. атха париккхӣн̣аджавам̣ там̣ удакам̣ вийа пависитва̄ т̣хитам̣ вадхитва̄ двидха̄ чхетва̄ анаттхикопи мам̣сена ‘‘на̄саккхи мигам̣ гахету’’нти апава̄дамочанаттхам̣ ка̄джена̄да̄йа а̄гаччханто нагарасса̄видӯре бахалапаттапала̄сам̣ маха̄нигродхам̣ дисва̄ париссамавиноданаттхам̣ тасса мӯламупагато. тасмин̃ча нигродхе а̄л̣авако йаккхо маха̄ра̄джасантика̄ бхаванам̣ лабхитва̄ маджджханхикасамайе тасса руккхасса чха̄йа̄йа пхут̣т̣хока̄сам̣ павит̣т̣хе па̄н̣ино кха̄данто пат̣ивасати. со там̣ дисва̄ кха̄дитум̣ упагато. ра̄джа̄ тена саддхим̣ катикам̣ ака̄си – ‘‘мун̃ча мам̣, ахам̣ те дивасе дивасе мануссан̃ча тха̄липа̄кан̃ча песесса̄мӣ’’ти. йаккхо – ‘‘твам̣ ра̄джӯпабхогена паматто на сариссаси, ахам̣ пана бхаванам̣ анупагатан̃ча ананун̃н̃а̄тан̃ча кха̄дитум̣ на лабха̄ми, сва̄хам̣ бхавантампи джӣйеййа’’нти на мун̃чи. ра̄джа̄ ‘‘йам̣ дивасам̣ на песеми, там̣ дивасам̣ мам̣ гахетва̄ кха̄да̄’’ти атта̄нам̣ ануджа̄нитва̄ тена мутто нагара̄бхимукхо агама̄си.
балака̄йо магге кхандха̄ва̄рам̣ бандхитва̄ т̣хито ра̄джа̄нам̣ дисва̄, ‘‘ким̣, маха̄ра̄джа, айасаматтабхайа̄ евам̣ килантосӣ’’ти? ваданто паччуггантва̄ пат̣иггахеси. ра̄джа̄ там̣ паваттим̣ ана̄рочетва̄ нагарам̣ гантва̄ катапа̄тара̄со нагарагуттикам̣ а̄мантетва̄ етаматтхам̣ а̄рочеси. нагарагуттико – ‘‘ким̣, дева, ка̄лапариччхедо като’’ти а̄ха? на като бхан̣ети. дут̣т̣ху катам̣, дева, аманусса̄ хи париччхиннаматтамева лабханти, апариччхинне пана джанападасса̄ба̄дхо бхависсати, хоту дева, кин̃ча̄пи евамака̄си, аппоссукко твам̣ раджджасукхаманубхохи, ахаметтха ка̄таббам̣ карисса̄мӣти. со ка̄лассева вут̣т̣ха̄йа бандхана̄га̄радва̄ре т̣хатва̄ йе йе ваджджха̄ хонти, те те сандха̄йа ‘‘йо джӣвитаттхико, со никкхаматӯ’’ти бхан̣ати. йо пат̣хамам̣ никкхамати, там̣ гехам̣ нетва̄ нха̄петва̄ бходжетва̄ ча ‘‘имам̣ тха̄липа̄кам̣ йаккхасса дехӣ’’ти песети. там̣ руккхамӯлам̣ павит̣т̣хаматтам̣йева йаккхо бхеравам̣ аттабха̄вам̣ нимминитва̄ мӯлакандам̣ вийа кха̄ди. йаккха̄нубха̄вена кира манусса̄нам̣ кеса̄дӣни упа̄да̄йа сакаласарӣрам̣ наванӣтапин̣д̣ам̣ вийа хоти, йаккхасса бхаттам̣ га̄ха̄петум̣ гатапуриса̄ там̣ дисва̄ бхӣта̄ йатха̄миттам̣ а̄рочесум̣. тато пабхути ‘‘ра̄джа̄ чоре гахетва̄ йаккхасса детӣ’’ти манусса̄ чоракаммато пат̣ивирата̄. тато апарена самайена навачора̄нам̣ абха̄вена пура̄н̣ачора̄нан̃ча париккхайена бандхана̄га̄ра̄ни сун̃н̃а̄ни ахесум̣.
атха нагарагуттико ран̃н̃о а̄рочеси. ра̄джа̄ аттано дханам̣ нагарараччха̄су чхад̣д̣а̄песи ‘‘аппева на̄ма кочи лобхена ган̣хеййа̄’’ти. там̣ па̄денапи кочи наччхупи. со чоре алабханто амачча̄нам̣ а̄рочеси. амачча̄ ‘‘кулапат̣ипа̄т̣ийа̄ екамекам̣ джин̣н̣акам̣ песема, со пакатийа̄пи маччупатхе ваттатӣ’’ти а̄хам̣су. ра̄джа̄ ‘‘амха̄кам̣ питарам̣ амха̄кам̣ пита̄махам̣ песетӣти манусса̄ кхобхам̣ кариссанти, ма̄ во етам̣ руччӣ’’ти ва̄реси. ‘‘тена хи, дева, да̄ракам̣ песема утта̄насеййакам̣, татха̄видхасса хи ‘ма̄та̄ ме’ти ‘пита̄ ме’ти синехо наттхӣ’’ти а̄хам̣су. ра̄джа̄ ануджа̄ни. те татха̄ акам̣су. нагаре да̄ракама̄таро ча да̄раке гахетва̄ габбхинийо ча пала̄йитва̄ параджанападе да̄раке сам̣вад̣д̣хетва̄ а̄ненти. евам̣ два̄даса васса̄ни гата̄ни.
тато екадивасам̣ сакаланагарам̣ вичинитва̄ екампи да̄ракам̣ алабхитва̄ амачча̄ ран̃н̃о а̄рочесум̣ – ‘‘наттхи, дева, нагаре да̄рако т̣хапетва̄ антепуре тава путтам̣ а̄л̣авакакума̄ра’’нти. ра̄джа̄ ‘‘йатха̄ мама путто пийо, евам̣ саббалокасса, аттана̄ пана пийатарам̣ наттхи, гаччхатха тампи датва̄ мама джӣвитам̣ раккхатха̄’’ти. тена ча самайена а̄л̣авакасса ма̄та̄ путтам̣ нха̄петва̄ ман̣д̣етва̄ дукӯлачумбат̣аке катва̄ ан̇ке сайа̄петва̄ нисинна̄ хоти. ра̄джапуриса̄ ран̃н̃о а̄н̣а̄йа таттха гантва̄ виппалапантийа̄ тасса̄ сол̣асаннан̃ча девисахасса̄нам̣ саддхим̣ дха̄тийа̄ там̣ а̄да̄йа паккамим̣су, ‘‘све йаккхабхаккхо бхависсатӣ’’ти. там̣дивасан̃ча бхагава̄ паччӯсасамайам̣ паччут̣т̣ха̄йа джетаванавиха̄ре гандхакут̣ийам̣ маха̄карун̣а̄сама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ буддхачаккхуна̄ локам̣ олокенто аддаса а̄л̣авакасса кума̄расса ана̄га̄мипхалуппаттийа̄ упаниссайам̣ йаккхасса ча сота̄паттипхалуппаттийа̄, десана̄парийоса̄не ча чатура̄сӣтипа̄н̣асахасса̄нам̣ дхаммачаккхупат̣ила̄бхасса̄ти. со вибха̄та̄йа раттийа̄ пуримабхаттакиччам̣ катва̄ сунит̣т̣хитапаччха̄бхаттакиччо ка̄л̣апаккхӯпосатхадивасе ваттама̄не оггате сӯрийе еко адутийо паттачӣварама̄да̄йа па̄дамаггенева са̄ваттхито тим̣са йоджана̄ни гантва̄ тасса йаккхасса бхаванам̣ па̄виси. тена вуттам̣ ‘‘а̄л̣авакасса йаккхасса бхаване’’ти.
ким̣ пана бхагава̄ йасмим̣ нигродхе а̄л̣авакасса бхаванам̣, тасса мӯле виха̄си, уда̄ху бхаванейева̄ти? бхаванейева. йатхева хи йаккха̄ аттано бхаванам̣ пассанти, татха̄ бхагава̄пи. со таттха гантва̄ бхаванадва̄ре ат̣т̣ха̄си. тада̄ а̄л̣авако химаванте йаккхасама̄гамам̣ гато хоти. тато а̄л̣авакасса два̄рапа̄ло гадрабхо на̄ма йаккхо бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ вандитва̄, ‘‘ким̣, бханте, бхагава̄ вика̄ле а̄гато’’ти а̄ха. а̄ма, гадрабха, а̄гатомхи, саче те агару, вихареййа̄мекараттам̣ а̄л̣авакасса бхаванети. на ме, бханте, гару, апича кхо со йаккхо каккхал̣о пхарусо, ма̄та̄питӯнампи абхива̄дана̄дӣни на кароти, ма̄ руччи бхагавато идха ва̄соти. джа̄на̄ми, гадрабха, тасса сабха̄вам̣, на кочи мамантара̄йо бхависсати. саче те агару, вихареййа̄мекараттанти.
дутийампи гадрабхо йаккхо бхагавантам̣ етадавоча – ‘‘аггитаттакапа̄ласадисо, бханте, а̄л̣авако, ма̄та̄питароти ва̄ саман̣абра̄хман̣а̄ти ва̄ дхаммоти ва̄ на джа̄на̄ти, идха̄гата̄нам̣ пана читтаккхепампи кароти, хадайампи пха̄лети, па̄депи гахетва̄ парасамуддам̣ ва̄ парачаккава̄л̣ам̣ ва̄ кхипатӣ’’ти. дутийампи бхагава̄ а̄ха – ‘‘джа̄на̄ми, гадрабха, сачепи те агару, вихареййа̄мекаратта’’нти. на ме, бханте, гару, апича кхо со йаккхо аттано ана̄рочетва̄ ануджа̄нантам̣ мам̣ джӣвита̄пи воропеййа, а̄рочеми, бханте, тасса̄ти. йатха̄сукхам̣, гадрабха, а̄рочехӣти. ‘‘тена хи, бханте, твамева джа̄на̄хӣ’’ти бхагавантам̣ абхива̄детва̄ химаванта̄бхимукхо пакка̄ми. бхаванадва̄рампи сайамева бхагавато виварамада̄си. бхагава̄ антобхаванам̣ пависитва̄ йаттха абхилаккхитесу ман̇галадиваса̄дӣсу нисӣдитва̄ а̄л̣авако сирим̣ анубхоти, тасмим̣йева диббаратанамайе паллан̇ке нисӣдитва̄ суван̣н̣а̄бхам̣ мун̃чи. там̣ дисва̄ йаккхасса иттхийо а̄гантва̄ бхагавантам̣ вандитва̄ сампарива̄ретва̄ нисӣдим̣су. бхагава̄ ‘‘пуббе тумхе да̄нам̣ датва̄ сӣлам̣ сама̄дийитва̄ пӯджанеййам̣ пӯджетва̄ имам̣ сампаттим̣ патта̄, ида̄нипи татхева каротха, ма̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ исса̄маччхарийа̄бхибхӯта̄ вихаратха̄’’тиа̄дина̄ найена та̄сам̣ пакин̣н̣акадхаммакатхам̣ катхеси. та̄ бхагавато мадхураниггхосам̣ сутва̄ са̄дхука̄расахасса̄ни датва̄ бхагавантам̣ сампарива̄ретва̄ нисӣдим̣суйева. гадрабхопи химавантам̣ гантва̄ а̄л̣авакасса̄рочеси – ‘‘йаггхе, ма̄риса, джа̄неййа̄си вима̄не те бхагава̄ нисинно’’ти. со гадрабхасса сан̃н̃ам̣ ака̄си ‘‘тун̣хӣ хохи, гантва̄ каттаббам̣ карисса̄мӣ’’ти. пурисама̄нена кира ладжджито ахоси, тасма̄ ‘‘ма̄ кочи парисамаджджхе сун̣еййа̄’’ти евамака̄си.
тада̄ са̄та̄гирахемавата̄ бхагавантам̣ джетаванейева вандитва̄ ‘‘йаккхасама̄гамам̣ гамисса̄ма̄’’ти сапарива̄ра̄ на̄на̄йа̄нехи а̄ка̄сена гаччханти. а̄ка̄се ча йаккха̄нам̣ саббаттха магго наттхи, а̄ка̄сат̣т̣ха̄ни вима̄на̄ни парихаритва̄ маггат̣т̣ха̄ненева магго хоти. а̄л̣авакасса пана вима̄нам̣ бхӯмат̣т̣хам̣ сугуттам̣ па̄ка̄рапариккхиттам̣ сусам̣вихитадва̄раат̣т̣а̄лакагопурам̣ упари кам̣саджа̄ласан̃чханнам̣ ман̃джӯсасадисам̣ тийоджанам̣ уббедхена, тасса упари магго хоти. те там̣ падесама̄гамма гантум̣ на̄саккхим̣су. буддха̄нам̣ хи нисиннока̄сасса упарибха̄гена йа̄ва бхавагга̄ кочи гантум̣ на саккоти. те ‘‘кимида’’нти? а̄ваджджетва̄ бхагавантам̣ дисва̄ а̄ка̄се кхитталед̣д̣у вийа оруйха вандитва̄ дхаммам̣ сутва̄ падаккхин̣ам̣ катва̄, ‘‘йаккхасама̄гамам̣ гаччха̄ма бхагава̄’’ти тӣн̣и ваттхӯни пасам̣санта̄ йаккхасама̄гамам̣ агамам̣су. а̄л̣авако те дисва̄, ‘‘идха нисӣдатха̄’’ти пат̣иккамма ока̄самада̄си. те а̄л̣авакасса ниведесум̣ – ‘‘ла̄бха̄ те, а̄л̣авака, йасса те бхаване бхагава̄ вихарати, гаччха̄вусо, бхагавантам̣ пайирупа̄сассӯ’’ти. евам̣ бхагава̄ бхаванейева виха̄си, на йасмим̣ нигродхе а̄л̣авакасса бхаванам̣, тасса мӯлети. тена вуттам̣ – ‘‘екам̣ самайам̣ бхагава̄ а̄л̣авийам̣ вихарати а̄л̣авакасса йаккхасса бхаване’’ти.
атха кхо а̄л̣авако…пе… етадавоча – ‘‘никкхама, саман̣а̄’’ти касма̄ пана̄йам̣ етадавоча? росетука̄мата̄йа. татревам̣ а̄дито пабхути самбандхо ведитаббо – айам̣ хи йасма̄ ассаддхасса саддха̄катха̄ дуккатха̄ хоти дуссӣла̄дӣнам̣ сӣла̄дикатха̄ вийа, тасма̄ тесам̣ йаккха̄нам̣ сантика̄ бхагавато пасам̣сам̣ сутва̄йева аггимхи паккхитталон̣асаккхара̄ вийа аббхантаре копена тат̣атат̣а̄йама̄нахадайо хутва̄ ‘‘ко со бхагава̄ на̄ма, йо мама бхаванам̣ павит̣т̣хо’’ти а̄ха. те ахам̣су – ‘‘на твам̣, а̄вусо, джа̄на̄си бхагавантам̣ амха̄кам̣ саттха̄рам̣, йо туситабхаване т̣хито пан̃чамаха̄вилокитам̣ вилокетва̄’’тиа̄дина̄ найена йа̄ва дхаммачаккапаваттана̄ катхента̄ пат̣исандхиа̄дӣсу дваттим̣са пуббанимитта̄ни ватва̄, ‘‘има̄нипи твам̣, а̄вусо, аччхарийа̄ни на̄ддаса̄’’ти? чодесум̣. со дисва̄пи кодхавасена ‘‘на̄ддаса’’нти а̄ха. а̄вусо а̄л̣авака, пассеййа̄си ва̄ твам̣, на ва̄, ко тайа̄ аттхо пассата̄ ва̄ апассата̄ ва̄? ким̣ твам̣ кариссаси амха̄кам̣ саттхуно, йо твам̣ там̣ упанидха̄йа чалаккакудха-маха̄усабхасамӣпе тадахуджа̄таваччхако вийа, тидха̄ пабхиннаматтава̄ран̣асамӣпе бхин̇капотако вийа, бха̄суравиламбитакесарасобхитаккхандхасса мигаран̃н̃о самӣпе джарасин̇га̄ло вийа, дийад̣д̣хайоджанасатапавад̣д̣хака̄йасупан̣н̣ара̄джасамӣпе чхиннапаккхака̄капотако вийа кха̄йаси, гаччха йам̣ те каран̣ӣйам̣, там̣ карохӣти. евам̣ вутте дут̣т̣хо а̄л̣авако ут̣т̣хахитва̄ маносила̄тале ва̄мапа̄дена т̣хатва̄ – ‘‘пассатха да̄ни тумха̄кам̣ ва̄ саттха̄ маха̄нубха̄во, ахам̣ ва̄’’ти даккхин̣апа̄дена сат̣т̣хийоджанаматтам̣ кела̄сапаббатакӯт̣ам̣ акками. там̣ айокӯт̣апахат̣о вийа ниддхантаайопин̣д̣о папат̣ика̄йо мун̃чи, со татра т̣хатва̄, ‘‘ахам̣ а̄л̣авако’’ти уггхосеси. сакаладжамбудӣпам̣ саддо пхари.
чатта̄ро кира садда̄ сакаладжамбудӣпе сӯйим̣су – йан̃ча пун̣н̣ако йаккхасена̄пати дханан̃джайакорабйара̄джа̄нам̣ джӯтам̣ джинитва̄ аппхот̣етва̄ ‘‘ахам̣ джини’’нти уггхосеси; йан̃ча сакко дева̄наминдо кассапабхагавато са̄сане осакканте виссакаммадевапуттам̣ сунакхам̣ каритва̄ – ‘‘ахам̣ па̄пабхиккхӯ ча па̄пабхиккхунийо ча упа̄саке ча упа̄сика̄йо ча саббева ча адхаммава̄дино кха̄да̄мӣ’’ти уггхоса̄песи; йан̃ча кусаджа̄таке пабха̄ватихету саттахи ра̄джӯхи нагаре упаруддхе пабха̄ватим̣ аттана̄ саха хаттхиккхандхе а̄ропетва̄ нагара̄ никкхамма – ‘‘ахам̣ сӣхассарамаха̄кусара̄джа̄’’ти маха̄пурисо уггхосеси; йан̃ча кела̄самуддхани т̣хатва̄ а̄л̣авакоти. тада̄ хи сакаладжамбудӣпе два̄ре т̣хатва̄ уггхоситасадисам̣ ахоси. тийоджанасахассавиттхато ча химава̄пи сан̇кампи йаккхасса̄нубха̄вена.
со ва̄таман̣д̣алам̣ самут̣т̣ха̄песи – ‘‘етенева саман̣ам̣ пала̄песса̄мӣ’’ти. те пураттхима̄дибхеда̄ ва̄та̄ самут̣т̣хахитва̄ ад̣д̣хайоджанайоджанадвийоджанатийоджанаппама̄н̣а̄ни паббатакӯт̣а̄ни пада̄летва̄ ванагаччхаруккха̄дӣни уммӯлам̣ катва̄, а̄л̣авинагарам̣ паккханта̄ джин̣н̣ахаттхиса̄ла̄дӣни чун̣н̣ента̄ чхаданит̣т̣хака̄ а̄ка̄се видхамента̄. бхагава̄ ‘‘ма̄ кассачи упародхо хотӯ’’ти адхит̣т̣ха̄си. те ва̄та̄ дасабалам̣ патва̄ чӣваракан̣н̣аматтампи ча̄летум̣ на̄саккхим̣су. тато маха̄вассам̣ самут̣т̣ха̄песи. ‘‘удакена аджджхоттхаритва̄ саман̣ам̣ ма̄ресса̄мӣ’’ти. тасса̄нубха̄вена упарӯпари сатапат̣аласахассапат̣ала̄дибхеда̄ вала̄хака̄ ут̣т̣хахитва̄ павассим̣су. вут̣т̣хидха̄ра̄вегена патхавӣ чхидда̄ ахоси. ванаруккха̄дӣнам̣ упари махогхо а̄гантва̄ дасабаласса чӣваре усса̄вабиндуматтампи теметум̣ на̄саккхи. тато па̄са̄н̣авассам̣ самут̣т̣ха̄песи. маханта̄ни маханта̄ни паббатакӯт̣а̄ни дхӯма̄йанта̄ни паджджаланта̄ни а̄ка̄сена̄гантва̄ дасабалам̣ патва̄ диббама̄ла̄гул̣а̄ни сампаджджим̣су. тато пахаран̣авассам̣ самут̣т̣ха̄песи. екатодха̄ра̄убхатодха̄ра̄асисаттикхураппа̄дайо дхӯма̄йанта̄ паджджаланта̄ а̄ка̄сена̄гантва̄ дасабалам̣ патва̄ диббапуппха̄ни ахесум̣. тато ан̇га̄равассам̣ самут̣т̣ха̄песи. ким̣сука ван̣н̣а̄ ан̇га̄ра̄ а̄ка̄сена̄гантва̄ дасабаласса па̄дамӯле диббапуппха̄ни хутва̄ викӣрайим̣су. тато куккулавассам̣ самут̣т̣ха̄песи. аччун̣ха̄ куккула̄ а̄ка̄сена̄гантва̄ дасабаласса па̄дамӯле чанданачун̣н̣ам̣ хутва̄ нипатим̣су. тато ва̄ликавассам̣ самут̣т̣ха̄песи. атисукхумава̄лика̄ дхӯма̄йанта̄ паджджаланта̄ а̄ка̄сена̄гантва̄ дасабаласса па̄дамӯле диббапуппха̄ни хутва̄ нипатим̣су. тато калалавассам̣ самут̣т̣ха̄песи. там̣ калалавассам̣ дхӯма̄йантам̣ паджджалантам̣ а̄ка̄сена̄гантва̄ дасабаласса па̄дамӯле диббагандхам̣ хутва̄ нипати. тато андхака̄рам̣ самут̣т̣ха̄песи ‘‘бхим̣сетва̄ саман̣ам̣ пала̄песса̄мӣ’’ти. там̣ чатуран̇гасаманна̄гатам̣ андхака̄расадисам̣ хутва̄ дасабалам̣ патва̄ сӯрийаппабха̄вихатамива андхака̄рам̣ антарадха̄йи.
евам̣ йаккхо има̄хи навахи ва̄тавассапа̄са̄н̣апахаран̣ан̇га̄ракуккулава̄ликакалаландхака̄равут̣т̣хӣхи бхагавантам̣ пала̄петум̣ асакконто на̄на̄видхапахаран̣ахаттха̄йа анекаппака̄рарӯпабхӯтаган̣асама̄кула̄йа чатуран̇гинийа̄ сена̄йа сайамева бхагавантам̣ абхигато. те бхӯтаган̣а̄ анекаппака̄ре вика̄ре катва̄ ‘‘ган̣хатха ханатха̄’’ти бхагавато упари а̄гаччханта̄ вийа хонти. апича кхо ниддханталохапин̣д̣ам̣ вийа маккхика̄, бхагавантам̣ аллӣйитум̣ асаматтха̄ва ахесум̣. евам̣ сантепи йатха̄ бодхиман̣д̣е ма̄ро а̄гатавела̄йамева ниватто, татха̄ аниваттетва̄ упад̣д̣хараттиматтам̣ бйа̄куламакам̣су. евам̣ упад̣д̣хараттиматтам̣ анекаппака̄равибхим̣санакадассаненапи бхагавантам̣ ча̄летум̣ асакконто а̄л̣авако чинтеси – ‘‘йам̣нӯна̄хам̣ кеначи аджеййам̣ дусса̄вудхам̣ мун̃чеййа’’нти.
чатта̄ри кира а̄вудха̄ни локе сет̣т̣ха̄ни – саккасса ваджира̄вудхам̣, вессаван̣асса гада̄вудхам̣, йамасса найана̄вудхам̣, а̄л̣авакасса дусса̄вудханти. йади хи сакко дут̣т̣хо ваджира̄вудхам̣ синеруматтхаке пахареййа, ат̣т̣хасат̣т̣хисахасса̄дхикайоджанасатасахассам̣ винивиджджхитва̄ хет̣т̣хато гаччхеййа. вессаван̣ена куджджханака̄ле виссаджджитам̣ гада̄вудхам̣ бахӯнам̣ йаккхасахасса̄нам̣ сӣсам̣ па̄тетва̄ пуна хаттхапа̄сам̣ а̄гантва̄ тит̣т̣хати. йамена дут̣т̣хена найана̄вудхена олокитаматте анека̄ни кумбхан̣д̣асахасса̄ни таттакапа̄ле тила̄ вийа пхаранта̄ни винассанти. а̄л̣авако дут̣т̣хо саче а̄ка̄се дусса̄вудхам̣ мун̃чеййа, два̄даса васса̄ни дево на вассеййа. саче патхавийам̣ мун̃чеййа. саббаруккхатин̣а̄дӣни сусситва̄ два̄дасавассантаре на пуна вирухеййум̣. саче самудде мун̃чеййа, таттакапа̄ле удакабинду вийа саббамудакам̣ суссеййа. саче синерусадисепи паббате мун̃чеййа, кхан̣д̣а̄кхан̣д̣ам̣ хутва̄ викиреййа. со евам̣ маха̄нубха̄вам̣ дусса̄вудхам̣ уттариса̄т̣акам̣ мун̃читва̄ аггахеси. йебхуййена дасасахассӣлокадха̄тудевата̄ вегена саннипатим̣су ‘‘аджджа бхагава̄ а̄л̣авакам̣ дамессати, таттха дхаммам̣ сосса̄ма̄’’ти йуддхадассанака̄ма̄пи девата̄ саннипатим̣су. евам̣ сакалампи а̄ка̄сам̣ девата̄хи парипун̣н̣амахоси.
атха а̄л̣авако бхагавато самӣпе упарӯпари вичаритва̄ ваттха̄вудхам̣ мун̃чи. там̣ асанивичаккам̣ вийа а̄ка̄се бхеравасаддам̣ каронтам̣ дхӯма̄йантам̣ паджджалантам̣ бхагавантам̣ патва̄ йаккхама̄намадданаттхам̣ па̄дапун̃чханачол̣ам̣ хутва̄ па̄дамӯле нипати. а̄л̣авако там̣ дисва̄ чхиннависа̄н̣о вийа усабхо уддхатада̄т̣хо вийа саппо ниттеджо ниммадо нипатитама̄наддхаджо хутва̄ чинтеси – ‘‘дусса̄вудхампи ме саман̣ам̣ на̄бхибхоси. ким̣ ну кхо ка̄ран̣а’’нти? ‘‘идам̣ ка̄ран̣ам̣, метта̄виха̄райутто саман̣о, ханда нам̣ росетва̄ метта̄йа вийоджемӣ’’ти имина̄ самбандхенетам̣ вуттам̣ – атха кхо а̄л̣авако йаккхо йена бхагава̄…пе… никкхама саман̣а̄ти. таттха̄йамадхиппа̄йо – касма̄ майа̄ ананун̃н̃а̄то мама бхаванам̣ пависитва̄ гхараса̄мико вийа иттха̄га̄расса маджджхе нисинноси? анануйуттаметам̣ саман̣асса йадидам̣ адиннапарибхого иттхисам̣сагго ча? тасма̄ йади твам̣ саман̣адхамме т̣хито, никкхама саман̣а̄ти. еке пана – ‘‘ета̄ни ан̃н̃а̄ни ча пхарусавачана̄ни ватва̄ ева̄йам̣ етадавоча̄’’ти бхан̣анти.
атха бхагава̄ – ‘‘йасма̄ тхаддхо пат̣итхаддхабха̄вена винетум̣ на сакка̄, со хи пат̣итхаддхабха̄ве кайирама̄не, сеййатха̄пи чан̣д̣асса куккурасса на̄са̄йа питтам̣ бхиндеййа, со бхиййосоматта̄йа чан̣д̣атаро асса, евам̣ тхаддхатаро хоти, мудуна̄ пана со сакка̄ винету’’нти н̃атва̄, са̄дха̄вусоти пийавачанена тасса вачанам̣ сампат̣иччхитва̄ никкхами. тена вуттам̣ са̄дха̄вусоти бхагава̄ никкхамӣти.
тато а̄л̣авако – ‘‘суббачо вата̄йам̣ саман̣о екавачаненева никкханто, евам̣ на̄ма никкхаметум̣ сукхам̣ саман̣ам̣ ака̄ран̣енева̄хам̣ сакалараттим̣ йуддхена аббхуййа̄си’’нти мудучитто хутва̄ пуна чинтеси – ‘‘ида̄нипи на сакка̄ джа̄нитум̣, ким̣ ну кхо суббачата̄йа никкханто уда̄ху кодхано. ханда̄хам̣ вӣмам̣са̄мӣ’’ти. тато пависа, саман̣а̄ти а̄ха. атха суббачоти мудубхӯтачиттававаттха̄накаран̣аттхам̣ пуна пийавачанам̣ ваданто са̄дха̄вусоти бхагава̄ па̄виси. а̄л̣авако пунаппунам̣ тамева суббачабха̄вам̣ вӣмам̣санто дутийампи татийампи никкхама пависа̄ти а̄ха. бхагава̄пи татха̄ ака̄си. йади на кареййа, пакатийа̄пи тхаддхайаккхасса читтам̣ тхаддхатарам̣ хутва̄ дхаммакатха̄йа бха̄джанам̣ на бхавеййа. тасма̄ йатха̄ на̄ма ма̄та̄ родантам̣ путтакам̣ йам̣ со иччхати, там̣ датва̄ ва̄ катва̄ ва̄ сан̃н̃а̄песи татха̄ бхагава̄ килесароданена родантам̣ йаккхам̣ сан̃н̃а̄петум̣ йам̣ со бхан̣ати, там̣ ака̄си. йатха̄ ча дха̄тӣ тхан̃н̃ам̣ апивантам̣ да̄ракам̣ кин̃чи датва̄ упала̄л̣етва̄ па̄йети, татха̄ бхагава̄ йаккхам̣ локуттарадхаммакхӣрам̣ па̄йетум̣ тасса паттхитавачанакаран̣ена упала̄л̣енто евамака̄си. йатха̄ ча пурисо ла̄бумхи чатумадхурам̣ пӯретука̄мо тассаббхантарам̣ содхети, евам̣ бхагава̄ йаккхасса читте локуттарачатумадхурам̣ пӯретука̄мо тассаббхантаре кодхамалам̣ содхетум̣ йа̄ва татийам̣ никкхаманапависанам̣ ака̄си.
атха а̄л̣авако ‘‘суббачо айам̣ саман̣о ‘никкхама̄’ти вутто никкхамати, ‘пависа̄’ти вутто пависати. йам̣нӯна̄хам̣ имам̣ саман̣ам̣ евамева сакалараттим̣ киламетва̄ па̄де гахетва̄ па̄раган̇га̄йа кхипеййа’’нти? па̄пакам̣ читтам̣ уппа̄детва̄ чатуттхава̄рам̣ а̄ха никкхама, саман̣а̄ти. там̣ н̃атва̄ бхагава̄ на кхва̄хам̣ танти а̄ха. евам̣ ва̄ вутте тадуттарикаран̣ӣйам̣ парийесама̄но пан̃хам̣ пуччхитаббам̣ ман̃н̃иссати. там̣ дхаммакатха̄йа мукхам̣ бхависсатӣти н̃атва̄, на кхва̄хам̣ танти а̄ха. таттха на-ити пат̣иккхепе. кхоти авадха̄ран̣е. аханти аттанидассанам̣. танти хетувачанам̣. теневеттха ‘‘йасма̄ твам̣ евам̣ чинтеси, тасма̄ ахам̣, а̄вусо, нева никкхамисса̄ми, йам̣ те каран̣ӣйам̣, там̣ карохӣ’’ти еваматтхо дат̣т̣хаббо.
тато а̄л̣авако йасма̄ пуббепи а̄ка̄сена гаманавела̄йа – ‘‘ким̣ ну кхо етам̣ суван̣н̣авима̄нам̣, уда̄ху раджатаман̣ивима̄на̄нам̣ ан̃н̃атарам̣, ханда нам̣ пасса̄ма̄’’ти евам̣ аттано вима̄нам̣ а̄гате иддхиманте та̄пасапарибба̄джаке пан̃хам̣ пуччхитва̄ виссаджджетум̣ асакконте читтаккхепа̄дӣхи вихет̣хети, тасма̄ бхагавантампи татха̄ вихет̣хесса̄мӣти ман̃н̃ама̄но пан̃хам̣ тантиа̄дима̄ха.
куто панасса пан̃ха̄ти? тасса кира ма̄та̄питаро кассапам̣ бхагавантам̣ пайирупа̄ситва̄ ат̣т̣ха пан̃хе саха виссаджджанена уггахесум̣. те дахарака̄ле а̄л̣авакам̣ парийа̄пун̣а̄песум̣; со ка̄лаччайена виссаджджанам̣ саммусси. тато ‘‘име пан̃ха̄пи ма̄ винассантӯ’’ти суван̣н̣апат̣т̣хе джа̄тихин̇гулакена лекха̄петва̄ вима̄не никкхипи. евамете пут̣т̣хапан̃ха̄ буддхависайа̄ва хонти. бхагава̄ там̣ сутва̄ йасма̄ буддха̄нам̣ париччаттала̄бхантара̄йо ва̄ джӣвитантара̄йо ва̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣абйа̄маппабха̄дипат̣игха̄то ва̄ на сакка̄ кеначи ка̄тум̣, тасма̄ нам̣ локе аса̄дха̄ран̣ам̣ буддха̄нубха̄вам̣ дассенто на кхва̄хам̣ там̣, а̄вусо, пасса̄ми садеваке локетиа̄дима̄ха.
евам̣ бхагава̄ тасса ба̄дханачиттам̣ пат̣иседхетва̄ пан̃ха̄пуччхане усса̄хам̣ джаненто а̄ха апича твам̣, а̄вусо, пуччха, йада̄кан̇кхасӣти. тассаттхо – пуччха, йади а̄ка̄н̇кхаси, на ме пан̃ха̄виссаджджане бха̄ро аттхи. атха ва̄ пуччха, йам̣ а̄кан̇кхаси. саббам̣ те виссаджджесса̄мӣти саббан̃н̃упава̄ран̣ам̣ пава̄реси аса̄дха̄ран̣ам̣ паччекабуддхааггаса̄вакамаха̄са̄вакехи. евам̣ бхагавато саббан̃н̃упава̄ран̣а̄йа пава̄рита̄йа атха кхо а̄л̣авако йаккхо бхагавантам̣ га̄тха̄йа аджджхабха̄си.
таттха ким̣ сӯдха виттанти, ким̣ су идха виттам̣. виттанти дханам̣. там̣ хи пӣтисан̇кха̄там̣ виттим̣ кароти, тасма̄ ‘‘витта’’нти вуччати. сучин̣н̣анти сукатам̣. сукханти ка̄йикачетасикам̣ са̄там̣. а̄ваха̄тӣти а̄вахати а̄нети дети аппети. хаве-ити дал̣хаттхе нипа̄то. са̄дутаранти атисайена са̄ду. ‘‘са̄дхутара’’нтипи па̄т̣хо. раса̄нанти расасан̃н̃ита̄нам̣ дхамма̄нам̣. катханти кена пака̄рена. катхам̣джӣвино джӣвитам̣ катхам̣джӣвим̣джӣвитам̣. га̄тха̄бандхасукхаттхам̣ пана са̄нуна̄сикам̣ вуччати. катхам̣джӣвим̣ джӣватанти ва̄ па̄т̣хо, тасса ‘‘джӣванта̄нам̣ катхам̣джӣви’’нти аттхо. евам̣ има̄йа га̄тха̄йа ‘‘ким̣ су идха локе пурисасса виттам̣ сет̣т̣хам̣? ким̣ су сучин̣н̣ам̣ сукхама̄ваха̄ти? ким̣ раса̄нам̣ са̄дутарам̣? катхам̣джӣвим̣ джӣвитам̣ сет̣т̣хама̄хӯ’’ти? име чатта̄ро пан̃хе пуччхи.
атхасса бхагава̄ кассападасабалена виссаджджитанайенева виссадждженто имам̣ га̄тхама̄ха саддхӣдха виттанти. таттха йатха̄ хиран̃н̃асуван̣н̣а̄ди виттам̣ упабхогасукхам̣ а̄вахати, кхуппипа̄са̄дидуккхам̣ пат̣иба̄хати, да̄лиддийам̣ вӯпасамети, мутта̄диратанапат̣ила̄бхахету хоти, локасантатин̃ча а̄вахати, евам̣ локийалокуттара̄ саддха̄пи йатха̄самбхавам̣ локийалокуттарам̣ випа̄кам̣ сукхама̄вахати, саддха̄дхурена пат̣ипанна̄нам̣ джа̄тиджара̄дидуккхам̣ пат̣иба̄хати, гун̣ада̄лиддийам̣ вӯпасамети, сатисамбоджджхан̇га̄диратанапат̣ила̄бхахету хоти.
‘‘саддхо сӣлена сампанно, йасо бхогасамаппито;
йам̣ йам̣ падесам̣ бхаджати, таттха таттхева пӯджито’’ти. (дха. па. 303) –
вачанато локасантатин̃ча а̄вахатӣти катва̄ ‘‘витта’’нти вуттам̣. йасма̄ пана тесам̣ саддха̄виттам̣ ануга̄микам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ саббасампаттихету, локийасса хиран̃н̃асуван̣н̣а̄дивиттасса̄пи нида̄нам̣. саддхойева хи да̄на̄дӣни пун̃н̃а̄ни катва̄ виттам̣ адхигаччхати, ассаддхасса пана виттам̣ йа̄вадева анаттха̄йа хоти, тасма̄ сет̣т̣ханти вуттам̣. пурисасса̄ти уккат̣т̣хапариччхедадесана̄. тасма̄ на кевалам̣ пурисасса, иттхиа̄дӣнампи саддха̄виттамева сет̣т̣ханти ведитаббам̣.
дхаммоти дасакусаладхаммо, да̄насӣлабха̄вана̄дхаммо ва̄. сучин̣н̣оти сукато сучарито. сукхама̄вахатӣти сон̣асет̣т̣хипуттарат̣т̣хапа̄ла̄дӣнам̣ вийа мануссасукхам̣, сакка̄дӣнам̣ вийа диббасукхам̣, парийоса̄не маха̄падума̄дӣнам̣ вийа нибба̄насукхан̃ча а̄вахати.
саччанти айам̣ саччасаддо анекесу аттхесу диссати. сеййатхидам̣ – ‘‘саччам̣ бхан̣е на куджджхеййа̄ ’’ тиа̄дӣсу (дха. па. 224) ва̄ча̄сачче. ‘‘сачче т̣хита̄ саман̣абра̄хман̣а̄ ча̄’’тиа̄дӣсу (джа̄. 2.21.433) виратисачче. ‘‘касма̄ ну сачча̄ни ваданти на̄на̄, пава̄дийа̄се кусала̄ вада̄на̄’’тиа̄дӣсу (су. ни. 891) дит̣т̣хисачче. ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, бра̄хман̣асачча̄нӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.185) бра̄хман̣асачче. ‘‘екам̣ хи саччам̣ на дутийаматтхӣ’’тиа̄дӣсу (су. ни. 890; маха̄ни. 119) параматтхасачче. ‘‘чатуннам̣ сачча̄нам̣ кати кусала̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 216) арийасачче. идха пана параматтхасаччам̣ нибба̄нам̣ виратисаччан̃ча аббхантарам̣ катва̄ ва̄ча̄саччам̣ адхиппетам̣, йасса̄нубха̄вена удака̄дӣни васе ваттенти, джа̄тиджара̄маран̣апа̄рам̣ таранти. йатха̄ха –
‘‘саччена ва̄ченудакамхи дха̄вати,
висампи саччена хананти пан̣д̣ита̄;
саччена дево тханайам̣ павассати,
саче т̣хита̄ ниббутим̣ паттхайанти.
‘‘йе кечиме аттхи раса̄ патхабйа̄,
саччам̣ тесам̣ са̄дутарам̣ раса̄нам̣;
сачче т̣хита̄ саман̣абра̄хман̣а̄ ча,
таранти джа̄тимаран̣асса па̄ра’’нти. (джа̄. 2.21.433);
са̄дутаранти мадхуратарам̣ пан̣ӣтатарам̣. раса̄нанти йе име ‘‘мӯларасо кхандхарасо’’тиа̄дина̄ (дха. са. 628-630) найена са̄йанӣйадхамма̄, йечиме ‘‘ануджа̄на̄ми, бхиккхаве, саббам̣ пхаларасам̣ (маха̄ва. 300), арасарӯпо бхавам̣ готамо, йе те, бра̄хман̣а, рӯпараса̄ саддараса̄ (па̄ра̄. 3; а. ни. 8.11), ана̄патти расарасе (па̄чи. 605-611), айам̣ дхаммавинайо екарасо вимуттирасо (чӯл̣ава. 385; а. ни. 8.19), бха̄гӣ ва̄ бхагава̄ аттхарасасса дхаммарасасса̄’’тиа̄дина̄ (маха̄ни. 149) найена рӯпа̄ча̄рарасупаваджджа̄ авасеса̄ бйан̃джана̄дайо ‘‘дхаммараса̄’’ти вуччанти. тесам̣ раса̄нам̣ саччам̣ хаве са̄дутарам̣ саччамева са̄дутарам̣. са̄дхутарам̣ ва̄, сет̣т̣хатарам̣, уттаматарам̣. мӯлараса̄дайо хи сарӣрамупабрӯхенти, сам̣килесикан̃ча сукхама̄ваханти. саччарасе виратисаччава̄ча̄саччараса̄ саматхавипассана̄дӣхи читтам̣ упабрӯхети, асам̣килесикан̃ча сукхама̄вахати. вимуттирасо параматтхасаччарасапарибха̄витатта̄ са̄ду, аттхарасадхаммараса̄ ча тададхигамӯпа̄йабхӯтам̣ аттхан̃ча дхамман̃ча нисса̄йа паваттитоти.
пан̃н̃а̄джӣвим̣джӣвитанти еттха пана йва̄йам̣ андхекачаккхудвичаккхукесу двичаккхупуггало гахат̣т̣хо ва̄ камманта̄нут̣т̣ха̄на-саран̣агаманада̄на-сам̣вибха̄га-сӣласама̄да̄нупосатхакамма̄ди гахат̣т̣хапат̣ипадам̣, паббаджито ва̄ авиппат̣иса̄ракарасӣласан̇кха̄там̣ тадуттаричиттависуддхиа̄дибхедампи паббаджитапат̣ипадам̣ пан̃н̃а̄йа а̄ра̄дхетва̄ джӣвати, тасса пан̃н̃а̄йа джӣвино джӣвитам̣, там̣ ва̄ пан̃н̃а̄джӣвитам̣ сет̣т̣хама̄хӯти еваматтхо дат̣т̣хаббо.
евам̣ бхагавата̄ виссаджджите чатта̄ропи пан̃хе сутва̄ аттамано йаккхо авасесепи чатта̄ро пан̃хе пуччханто катхам̣су тарати огханти га̄тхама̄ха. атхасса бхагава̄ пуриманайенева виссадждженто саддха̄йа таратӣти га̄тхама̄ха. таттха кин̃ча̄пи йо чатуббидхамогхам̣ тарати, со сам̣са̄ран̣н̣авампи тарати, ват̣т̣адуккхампи аччети, килесамала̄пи парисуджджхати, евам̣ сантепи пана йасма̄ ассаддхо огхатаран̣ам̣ асаддаханто на паккхандати, пан̃часу ка̄магун̣есу читтавоссаггена паматто таттхева висаттатта̄ сам̣са̄ран̣н̣авам̣ на тарати, кусӣто дуккхам̣ вихарати вокин̣н̣о акусалехи дхаммехи, аппан̃н̃о суддхимаггам̣ аджа̄нанто на парисуджджхати, тасма̄ таппат̣ипаккхам̣ дассентена бхагавата̄ айам̣ га̄тха̄ вутта̄.
евам̣ вутта̄йа чета̄йа йасма̄ сота̄паттийан̇гападат̣т̣ха̄нам̣ саддхиндрийам̣, тасма̄ саддха̄йа тарати огханти имина̄ падена дит̣т̣хогхатаран̣ам̣ сота̄паттимаггам̣ сота̄паннан̃ча пака̄сети. йасма̄ пана сота̄панно кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ бха̄вана̄йа са̄таччакирийасан̇кхатена аппама̄дена саманна̄гато дутийамаггам̣ а̄ра̄дхетва̄ т̣хапетва̄ сакидевимам̣ локам̣ а̄гаманамаггам̣ авасесам̣ сота̄паттимаггена атин̣н̣ам̣ бхавогхаваттхум̣ сам̣са̄ран̣н̣авам̣ тарати, тасма̄ аппама̄дена ан̣н̣аванти имина̄ падена бхавогхатаран̣ам̣ сакада̄га̄мимаггам̣ сакада̄га̄мин̃ча пака̄сети. йасма̄ ча сакада̄га̄мӣ вӣрийена татийамаггам̣ а̄ра̄дхетва̄ сакада̄га̄мимаггена анатӣтам̣ ка̄могхаваттхум̣ ка̄могхасан̃н̃итан̃ча ка̄мадуккхамаччети, тасма̄ вӣрийена дуккхамаччетӣти имина̄ падена ка̄могхатаран̣ам̣ ана̄га̄мимаггам̣ ана̄га̄мин̃ча пака̄сети. йасма̄ пана ана̄га̄мӣ вигатака̄масан̃н̃а̄йа парисуддха̄йа пан̃н̃а̄йа екантапарисуддхам̣ чатуттхамаггапан̃н̃ам̣ а̄ра̄дхетва̄ ана̄га̄мимаггена аппахӣнам̣ авиджджа̄сан̇кха̄там̣ парамамалам̣ паджахати, тасма̄ пан̃н̃а̄йа парисуджджхатӣти, имина̄ падена авиджджогхатаран̣ам̣ арахаттамагган̃ча арахаттан̃ча пака̄сети. има̄йа ча арахаттаникӯт̣ена катхита̄йа га̄тха̄йа парийоса̄не йаккхо сота̄паттипхале патит̣т̣ха̄си.
ида̄ни тамева ‘‘пан̃н̃а̄йа парисуджджхатӣ’’ти еттха вуттам̣ пан̃н̃а̄падам̣ гахетва̄ аттано пат̣ибха̄нена локийалокуттарамиссакам̣ пан̃хам̣ пуччханто катхам̣су лабхате пан̃н̃анти имам̣ чхаппадам̣ га̄тхама̄ха. таттха катхам̣сӯти саббаттхева аттхайуттипуччха̄ хонти. айам̣ хи пан̃н̃а̄диаттхам̣ н̃атва̄ тасса йуттим̣ пуччхати – ‘‘катхам̣, ка̄йа йуттийа̄, кена ка̄ран̣ена пан̃н̃ам̣ лабхатӣ’’ти? еса найо дхана̄дӣсу.
атхасса бхагава̄ чатӯхи ка̄ран̣ехи пан̃н̃а̄ла̄бхам̣ дассенто саддаха̄нотиа̄дима̄ха. тассаттхо – йена пуббабха̄ге ка̄йасучарита̄дибхедена апарабха̄ге ча саттатим̣сабодхипаккхийабхедена дхаммена араханто буддхапаччекабуддхаса̄вака̄ нибба̄нам̣ патта̄, там̣ саддаха̄но арахатам̣ дхаммам̣ нибба̄напаттийа̄ локийалокуттарапан̃н̃ам̣ лабхати, тан̃ча кхо на саддха̄маттакенева. йасма̄ пана саддха̄джа̄то упасан̇камати, упасан̇каманто пайирупа̄сати, пайирупа̄санто сотам̣ одахати, охитасото дхаммам̣ сун̣а̄ти, тасма̄ упасан̇каманато пабхути йа̄ва дхаммассаванена суссӯсам̣ лабхати. ким̣ вуттам̣ хоти – там̣ дхаммам̣ саддахитва̄пи а̄чарийупаджджха̄йе ка̄лена упасан̇камитва̄ ваттакаран̣ена пайирупа̄ситва̄ йада̄ пайирупа̄сана̄йа а̄ра̄дхитачитта̄ кин̃чи ваттука̄ма̄ хонти. атха адхигата̄йа сотука̄мата̄йа сотам̣ одахитва̄ сун̣анто лабхатӣти. евам̣ суссӯсампи ча сатиавиппава̄сена аппаматто субха̄ситадуббха̄ситан̃н̃ута̄йа вичаккхан̣о ева лабхати, на итаро. тена̄ха ‘‘аппаматто вичаккхан̣о’’ти.
евам̣ йасма̄ саддха̄йа пан̃н̃ала̄бхасам̣ваттаникам̣ пат̣ипадам̣ пат̣ипаджджати, суссӯса̄йа саккаччам̣ пан̃н̃а̄дхигамӯпа̄йам̣ сун̣а̄ти, аппама̄дена гахитам̣ на памуссати. вичаккхан̣ата̄йа анӯна̄дхикам̣ авипарӣтан̃ча гахетва̄ виттха̄рикам̣ кароти. суссӯса̄йа ва̄ охитасото пан̃н̃а̄пат̣ила̄бхахетум̣ дхаммам̣ сун̣а̄ти, аппама̄дена сутадхаммам̣ дха̄рети, вичаккхан̣ата̄йа дхата̄нам̣ дхамма̄нам̣ аттхамупапариккхати, атха̄нупуббена параматтхасаччам̣ саччхикароти, тасма̄сса бхагава̄ ‘‘катхам̣су лабхате пан̃н̃а’’нти пут̣т̣хо има̄ни чатта̄ри ка̄ран̣а̄ни дассенто имам̣ га̄тхама̄ха.
ида̄ни тато паре тайо пан̃хе виссадждженто патирӯпака̄рӣти имам̣ га̄тхама̄ха. таттха десака̄ла̄дӣни аха̄петва̄ локийасса локуттарасса ва̄ дханасса патирӯпам̣ адхигамӯпа̄йам̣ каротӣти патирӯпака̄рӣ. дхурава̄ти четасикавӣрийавасена аниккхиттадхуро. ут̣т̣ха̄та̄ти, ‘‘йо ча сӣтан̃ча ун̣хан̃ча, тин̣а̄ бхиййо на ман̃н̃атӣ’’тиа̄дина̄ (тхерага̄. 232) найена ка̄йикавӣрӣйавасена ут̣т̣ха̄насампанно аситхилапараккамо. виндате дхананти екамӯсика̄йа начирассева чатусатасахассасан̇кхам̣ чӯл̣антева̄сӣ вийа локийадханан̃ча, махаллакамаха̄тиссаттхеро вийа локуттарадханан̃ча лабхати. со ‘‘тӣхийева ирийа̄патхехи вихарисса̄мӣ’’ти ваттам̣ катва̄ тхинамиддха̄гаманавела̄йа пала̄лачумбат̣акам̣ теметва̄ сӣсе катва̄ галаппама̄н̣ам̣ удакам̣ пависитва̄ тхинамиддхам̣ пат̣иба̄ханто дасахи вассехи арахаттам̣ па̄пун̣и. саччена̄ти вачӣсаччена̄пи ‘‘саччава̄дӣ бхӯтава̄дӣ’’ти, параматтхасаччена̄пи ‘‘буддхо паччекабуддхо арийаса̄вако’’ти евам̣ киттим̣ паппоти. даданти йам̣кин̃чи иччхитапаттхитам̣ даданто митта̄ни гантхати, сампа̄дети каротӣти аттхо. дуддадам̣ ва̄ дадам̣ там̣ гантхати. да̄намукхена ва̄ чатта̄рипи сан̇гахаваттхӯни гахита̄нӣти ведитабба̄ни, техи митта̄ни каротӣти вуттам̣ хоти.
евам̣ гахат̣т̣хапаббаджита̄нам̣ са̄дха̄ран̣ена локийалокуттарамиссакена найена чатта̄ро пан̃хе виссаджджетва̄ ида̄ни ‘‘катхам̣ печча на сочатӣ’’ти имам̣ пан̃чамам̣ пан̃хам̣ гахат̣т̣хавасена виссадждженто йассететиа̄дӣма̄ха. тассаттхо – йасса ‘‘саддаха̄но арахата’’нти еттха вутта̄йа саббакалйа̄н̣адхаммуппа̄дика̄йа саддха̄йа саманна̄гататта̄ саддхасса, гхарамесиноти гхара̄ва̄сам̣ пан̃ча ва̄ ка̄магун̣е есантасса гавесантасса ка̄мабхогино гахат̣т̣хасса ‘‘саччена киттим̣ паппотӣ’’ти еттха вуттаппака̄рам̣ саччам̣. ‘‘суссӯсам̣ лабхате пан̃н̃а’’нти еттха суссӯсапан̃н̃а̄на̄мена вуттова дамо. ‘‘дхурава̄ ут̣т̣ха̄та̄’’ти еттха дхурана̄мена ут̣т̣ха̄нана̄мена ча вутта̄ дхити. ‘‘дадам̣ митта̄ни гантхатӣ’’ти еттха вуттаппака̄ро ча̄го ча̄ти ете чатуро дхамма̄ санти. са ве печча на сочатӣти идхалока̄ паралокам̣ гантва̄ са ве на сочатӣти.
евам̣ бхагава̄ пан̃чамампи пан̃хам̣ виссаджджетва̄ там̣ йаккхам̣ чоденто ин̇гха ан̃н̃епӣтиа̄дима̄ха. таттха ин̇гха̄ти чоданаттхе нипа̄то. ан̃н̃епӣти ан̃н̃епи дхамме путхӯ саман̣абра̄хман̣е пуччхассу. ан̃н̃епи ва̄ пӯран̣а̄дайо саббан̃н̃упат̣ин̃н̃е путхӯ саман̣абра̄хман̣е пуччхассу. йади амхехи ‘‘саччена киттим̣ паппотӣ’’ти еттха вуттаппака̄ра̄ сачча̄ бхиййо киттиппаттика̄ран̣ам̣ ва̄, ‘‘суссӯсам̣ лабхате пан̃н̃а’’нти еттха суссӯса̄ти пан̃н̃а̄падесена вутта̄ дамма̄ бхиййо локийалокуттарапан̃н̃а̄пат̣ила̄бхака̄ран̣ам̣ ва̄, ‘‘дадам̣ митта̄ни гантхатӣ’’ти еттха вуттаппака̄ра̄ ча̄га̄ бхиййо миттагантханака̄ран̣ам̣ ва̄, ‘‘дхурава̄ ут̣т̣ха̄та̄’’ти еттха там̣ там̣ аттхавасам̣ пат̣ичча дхурана̄мена ут̣т̣ха̄нана̄мена ча вутта̄йа маха̄бха̄расаханаттхена уссол̣хибха̄ваппатта̄йа вӣрийасан̇кха̄та̄йа кхантйа̄ бхиййо локийалокуттарадханавинданака̄ран̣ам̣ ва̄, ‘‘саччам̣ даммо дхити ча̄го’’ти евам̣ вуттехи имехева чатӯхи дхаммехи бхиййо асма̄ лока̄ парам̣ локам̣ печча асочанака̄ран̣ам̣ ва̄ идха виджджатӣти айаметтха саддхим̣ сан̇кхепайоджана̄йа аттхаван̣н̣ана̄. виттха̄рато пана екамекам̣ падам̣ аттхуддха̄рападуддха̄рападаван̣н̣ана̄найехи вибхаджитва̄ ведитабба̄.
евам̣ вутте йаккхо йена сам̣сайена ан̃н̃е пуччхеййа, тасса пахӣнатта̄ катхам̣ ну да̄ни пуччхеййам̣, путхӯ саман̣абра̄хман̣ети ватва̄ йеписса апуччханака̄ран̣ам̣ на джа̄нанти, тепи джа̄на̄пенто йохам̣ аджджападжа̄на̄ми, йо аттхо сампара̄йикоти а̄ха. таттха аджджа̄ти аджджа̄дим̣ катва̄ти адхиппа̄йо. паджа̄на̄мӣти йатха̄вуттена пака̄рена джа̄на̄ми. йо аттхоти етта̄вата̄ ‘‘суссӯсам̣ лабхате пан̃н̃а’’нтиа̄дина̄ найена вуттам̣ дит̣т̣хадхаммикам̣ дассети. сампара̄йикоти имина̄ ‘‘йассете чатуро дхамма̄’’ти вуттам̣ печча сока̄бха̄вака̄ран̣ам̣ сампара̄йикам̣. аттхоти ча ка̄ран̣ассетам̣ адхивачанам̣. айам̣ хи аттхасаддо ‘‘са̄ттхам̣ сабйан̃джана’’нти евама̄дӣсу (па̄ра̄. 1; дӣ. ни. 1.255) па̄т̣хаттхе ваттати. ‘‘аттхо ме, гахапати, хиран̃н̃асуван̣н̣ена̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.250; ма. ни. 3.258) вичаккхан̣е. ‘‘хоти сӣлаватам̣ аттхо’’тиа̄дӣсу (джа̄. 1.1.11) вуд̣д̣химхи. ‘‘бахуджано бхаджате аттхахетӯ’’тиа̄дӣсу дхане. ‘‘убхиннаматтхам̣ чаратӣ’’тиа̄дӣсу (джа̄. 1.7.66; сам̣. ни. 1.250; тхерага̄. 443) хите. ‘‘аттхе джа̄те ча пан̣д̣ита’’нтиа̄дӣсу (джа̄. 1.1.92) ка̄ран̣е. идха пана ка̄ран̣е. тасма̄ йам̣ пан̃н̃а̄дила̄бха̄дӣнам̣ ка̄ран̣ам̣ дит̣т̣хадхаммикам̣, йан̃ча печча сока̄бха̄васса ка̄ран̣ам̣ сампара̄йикам̣, там̣ йохам̣ аджджа бхагавата̄ вуттанайена са̄мам̣йева паджа̄на̄ми, со катхам̣ ну да̄ни пуччхеййам̣ путхӯ саман̣абра̄хман̣ети еваметтха сан̇кхепато аттхо ведитаббо.
евам̣ йаккхо ‘‘паджа̄на̄ми йо аттхо сампара̄йико’’ти ватва̄ тасса н̃а̄н̣асса бхагавам̣мӯлакаттам̣ дассенто аттха̄йа вата ме буддхоти а̄ха. таттха аттха̄йа̄ти хита̄йа вуд̣д̣хийа̄ ча. йаттха диннам̣ махаппхаланти ‘‘йассете чатуро дхамма̄’’ти еттха вуттача̄гена йаттха диннам̣ махаппхалам̣, там̣ аггадаккхин̣еййам̣ буддхам̣ паджа̄на̄мӣти аттхо. кечи пана ‘‘сан̇гхам̣ сандха̄йа евама̄ха̄’’ти бхан̣анти.
евам̣ има̄йа га̄тха̄йа аттано хита̄дхигамам̣ дассетва̄ ида̄ни сахитапат̣ипаттим̣ дӣпенто со ахам̣ вичарисса̄мӣтиа̄дима̄ха. таттха га̄ма̄ га̄манти девага̄ма̄ девага̄мам̣. пура̄ пуранти деванагарато деванагарам̣. намассама̄но самбуддхам̣, дхаммасса ча судхамматанти ‘‘самма̄самбуддхо вата бхагава̄, сва̄ккха̄то вата бхагавато дхаммо’’тиа̄дина̄ найена буддхасубодхитан̃ча дхаммасудхамматан̃ча ча-саддена ‘‘суппат̣ипанно вата бхагавато са̄вакасан̇гхо’’тиа̄дина̄ сан̇гхасуппат̣ипаттин̃ча абхиттхавитва̄ намассама̄но дхаммагхосако хутва̄ вичарисса̄мӣти вуттам̣ хоти.
евамима̄йа га̄тха̄йа парийоса̄нан̃ча раттивибха̄ванан̃ча са̄дхука̄расаддут̣т̣ха̄нан̃ча а̄л̣авакакума̄расса йаккхабхаванам̣ а̄найанан̃ча екаккхан̣ейева ахоси. ра̄джапуриса̄ са̄дхука̄расаддам̣ сутва̄ – ‘‘еварӯпо са̄дхука̄расаддо т̣хапетва̄ буддхе на ан̃н̃есам̣ аббхуггаччхати, а̄гато ну кхо бхагава̄’’ти а̄ваджджента̄ бхагавато сарӣраппабхам̣ дисва̄ пуббе вийа бахи ат̣т̣хатва̄ ниббисан̇ка̄ антойева пависитва̄ аддасам̣су бхагавантам̣ йаккхасса бхаване нисиннам̣, йаккхан̃ча ан̃джалим̣ паггахетва̄ т̣хитам̣. дисва̄на йаккхам̣ а̄хам̣су – ‘‘айам̣ те, маха̄йаккха, ра̄джакума̄ро баликамма̄йа а̄нӣто, ханда нам̣ кха̄да ва̄ бхун̃джа ва̄, йатха̄паччайам̣ ва̄ карохӣ’’ти. со сота̄паннатта̄ ладжджито висесена ча бхагавато пурато евам̣ вуччама̄но атха там̣ кума̄рам̣ убхохи хаттхехи пат̣иггахетва̄ бхагавато упана̄меси ‘‘айам̣, бханте, кума̄ро майхам̣ песито, има̄хам̣ бхагавато дамми, хита̄нукампака̄ буддха̄, пат̣игган̣ха̄ту, бханте, бхагава̄ имам̣ да̄ракам̣ имасса хитаттха̄йа сукхаттха̄йа̄’’ти иман̃ча га̄тхама̄ха –
‘‘имам̣ кума̄рам̣ сатапун̃н̃алаккхан̣ам̣,
саббан̇гупетам̣ парипун̣н̣абйан̃джанам̣;
удаггачитто сумано дада̄ми те,
пат̣иггаха локахита̄йа чаккхума̄’’ти.
пат̣иггахеси бхагава̄ кума̄рам̣. пат̣игган̣ханто ча йаккхасса ча кума̄расса ча ман̇галакаран̣аттхам̣ па̄дӯнага̄тхам̣ абха̄си. там̣ йаккхо кума̄рам̣ саран̣ам̣ гаменто тиккхаттум̣ чатуттхапа̄дена пӯреси. сеййатхидам̣ –
‘‘дӣгха̄йуко хоту айам̣ кума̄ро,
туван̃ча йаккха сукхито бхава̄хи;
абйа̄дхита̄ локахита̄йа тит̣т̣хатха,
айам̣ кума̄ро саран̣амупети буддхам̣;
айам̣ кума̄ро саран̣амупети дхаммам̣;
айам̣ кума̄ро саран̣амупети сан̇гха’’нти.
атха бхагава̄ кума̄рам̣ ра̄джапуриса̄нам̣ ада̄си – ‘‘имам̣ вад̣д̣хетва̄ пуна мамева детха̄’’ти. евам̣ со кума̄ро ра̄джапуриса̄нам̣ хаттхато йаккхасса хаттхам̣, йаккхасса хаттхато бхагавато хаттхам̣, бхагавато хаттхато пуна ра̄джапуриса̄нам̣ хаттхам̣ гататта̄ на̄мато ‘‘хаттхако а̄л̣авако’’ти джа̄то. там̣ а̄да̄йа пат̣иниватте ра̄джапурисе дисва̄ кассакаванакаммика̄дайо ‘‘ким̣ йаккхо кума̄рам̣ атидахаратта̄ на иччхӣ’’ти? бхӣта̄ пуччхим̣су. ра̄джапуриса̄ ‘‘ма̄ бха̄йатха. кхемам̣ катам̣ бхагавата̄’’ти саббама̄рочесум̣. тато ‘‘са̄дху са̄дхӯ’’ти сакалам̣ а̄л̣авинагарам̣ екакола̄халена йаккха̄бхимукхам̣ ахоси. йаккхопи бхагавато бхиккха̄ча̄рака̄ле ануппатте паттачӣварам̣ гахетва̄ упад̣д̣хамаггам̣ анугантва̄ ниватти.
атха бхагава̄ нагаре пин̣д̣а̄йа чаритва̄ катабхаттакиччо нагарадва̄ре ан̃н̃атарасмим̣ вивитте руккхамӯле пан̃н̃аттабуддха̄сане нисӣди. тато маха̄джанака̄йена саддхим̣ ра̄джа̄ ча на̄гара̄ ча екато сампин̣д̣итва̄ бхагавантам̣ упасан̇камма вандитва̄ парива̄ретва̄ нисинна̄ – ‘‘катхам̣, бханте, евам̣ да̄рун̣ам̣ йаккхам̣ дамайиттха̄’’ти пуччхим̣су. тесам̣ бхагава̄ йуддхама̄дим̣ катва̄ ‘‘евам̣ нававидхам̣ вассам̣ вассетва̄ евам̣ вибхим̣санакам̣ ака̄си, евам̣ пан̃хам̣ пуччхи. тасса̄хам̣ евам̣ виссаджджеси’’нти тамева̄л̣авакасуттам̣ катхеси. катха̄парийоса̄не чатура̄сӣтипа̄н̣асахасса̄нам̣ дхамма̄бхисамайо ахоси. тато ра̄джа̄ чева на̄гара̄ ча вессаван̣амаха̄ра̄джасса бхаванасамӣпе йаккхасса бхаванам̣ катва̄ пуппхагандха̄дисакка̄рупетам̣ ниччабалим̣ паваттесум̣. тан̃ча кума̄рам̣ вин̃н̃утам̣ паттам̣ ‘‘твам̣ бхагавантам̣ нисса̄йа джӣвитам̣ лабхи, гаччха бхагавантам̣йева пайирупа̄сассу бхиккхусан̇гхан̃ча̄’’ти виссаджджесум̣. со бхагавантан̃ча бхиккхусан̇гхан̃ча пайирупа̄сама̄но начирассева ана̄га̄мипхале патит̣т̣ха̄йа саббам̣ буддхавачанам̣ уггахетва̄ пан̃часатаупа̄сакапарива̄ро ахоси. бхагава̄ ча нам̣ етадагге ниддиси – ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ упа̄сака̄нам̣ чатӯхи сан̇гахаваттхӯхи парисам̣ сан̇ган̣ханта̄нам̣ йадидам̣ хаттхако а̄л̣авако’’ти (а. ни. 1.251). два̄дасамам̣.
ити са̄раттхаппака̄синийа̄
сам̣йуттаника̄йа-ат̣т̣хакатха̄йа
йаккхасам̣йуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.