1. девадахавагго
1. девадахасуттаван̣н̣ана̄
1. евам̣ ме сутанти девадахасуттам̣. таттха девадахам̣ на̄ма̄ти дева̄ вуччанти ра̄джа̄но, таттха ча сакйара̄джӯнам̣ ман̇галапоккхаран̣ӣ ахоси па̄са̄дика̄ а̄раккхасампанна̄, са̄ дева̄нам̣ дахатта̄ ‘‘девадаха’’нти пан̃н̃а̄йиттха. тадупа̄да̄йа сопи нигамо девадахантвева сан̇кхам̣ гато. бхагава̄ там̣ нигамам̣ нисса̄йа лумбиниване вихарати. саббам̣ там̣ пуббекатахетӯти пуббе катакаммапаччайа̄. имина̄ каммаведанан̃ча кирийаведанан̃ча пат̣иккхипитва̄ екам̣ випа̄каведанамева сампат̣иччхантӣти дассети. евам̣ ва̄дино, бхиккхаве, ниган̣т̣ха̄ти имина̄ пуббе анийаметва̄ вуттам̣ нийаметва̄ дассети.
ахувамхева майанти идам̣ бхагава̄ тесам̣ аджа̄нанабха̄вам̣ джа̄нантова кевалам̣ калиса̄санам̣ а̄ропетука̄мо пуччхати. йе хи ‘‘майам̣ ахувамха̄’’типи на джа̄нанти, те катхам̣ каммасса катабха̄вам̣ ва̄ акатабха̄вам̣ ва̄ джа̄ниссанти. уттарипуччха̄йапи есева найо.
2. евам̣ сантети чӯл̣адуккхаккхандхе (ма. ни. 1.179-180) маха̄ниган̣т̣хасса вачане сачче сантети аттхо, идха пана еттакасса т̣ха̄насса тумха̄кам̣ аджа̄нанабха̄ве сантети аттхо. на калланти на йуттам̣.
3. га̄л̣хӯпалепанена̄ти бахалӯпалепанена, пунаппунам̣ висаран̃джитена, на пана кхалийа̄ литтена вийа. есанийа̄ти есанисала̄ка̄йа антамасо нантакават̣т̣ийа̄пи. есеййа̄ти гамбхӣрам̣ ва̄ утта̄нам̣ ва̄ти вӣмам̣сеййа. агадан̇га̄ранти джха̄махарӣтакасса ва̄ а̄малакасса ва̄ чун̣н̣ам̣. одахеййа̄ти паккхипеййа. ароготиа̄ди ма̄ган̣д̣ийасутте (ма. ни. 2.213) вуттамева.
евамева кхоти еттха идам̣ опаммасам̣санданам̣, саллена виддхасса хи виддхака̄ле ведана̄йа па̄кат̣ака̄ло вийа имесам̣ ‘‘майам̣ пуббе ахувамха̄ ва̄ но ва̄, па̄пакаммам̣ акарамха̄ ва̄ но ва̄, еварӯпам̣ ва̄ па̄пам̣ карамха̄’’ти джа̄нанака̄ло сийа̄. ван̣амукхасса парикантана̄дӣсу чатӯсу ка̄лесу ведана̄йа па̄кат̣ака̄ло вийа ‘‘еттакам̣ ва̄ но дуккхам̣ ниджджин̣н̣ам̣, еттаке ва̄ ниджджин̣н̣е саббамева дуккхам̣ ниджджин̣н̣ам̣ бхависсати, суддханте патит̣т̣хита̄ на̄ма бхависса̄ма̄’’ти джа̄нанака̄ло сийа̄. апарабха̄ге пха̄субха̄ваджа̄нанака̄ло вийа дит̣т̣хева дхамме акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ паха̄на̄йа кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ упасампада̄йа джа̄нанака̄ло сийа̄. еваметтха ека̄йа упама̄йа тайо аттха̄, чатӯхи упама̄хи еко аттхо паридӣпито.
4. име пана тато екампи на джа̄нанти, вираджджхитва̄ гате салле авиддхова ‘‘виддхоси майа̄’’ти паччаттхикасса вачанаппама̄н̣енева ‘‘виддхосмӣ’’ти сан̃н̃ам̣ уппа̄детва̄ дуккхаппаттапурисо вийа кевалам̣ маха̄ниган̣т̣хасса вачанаппама̄н̣ена саббаметам̣ саддаханта̄ евам̣ саллопама̄йа бхагавата̄ ниггахита̄ пачча̄харитум̣ асакконта̄ йатха̄ на̄ма дуббало сунакхо мигам̣ ут̣т̣ха̄петва̄ са̄микасса абхимукхам̣ каритва̄ аттана̄ осаккати, евам̣ маха̄ниган̣т̣хасса маттхаке ва̄дам̣ паккхипанта̄ ниган̣т̣хо, а̄вусотиа̄дӣма̄хам̣су.
5. атха не бхагава̄ са̄чарийаке нигган̣ханто пан̃ча кхо иметиа̄дима̄ха. татра̄йасманта̄нанти тесу пан̃часу дхаммесу а̄йасманта̄нам̣. ка̄ атӣтам̣се саттхари саддха̄ти атӣтам̣сава̄димхи саттхари ка̄ саддха̄. йа̄ атӣтава̄дам̣ саддаханта̄нам̣ тумха̄кам̣ маха̄ниган̣т̣хасса саддха̄, са̄ катама̄? ким̣ бхӯтаттха̄ абхӯтаттха̄, бхӯтавипа̄ка̄ абхӯтавипа̄ка̄ти пуччхати. сесападесупи есева найо. сахадхаммиканти сахетукам̣ сака̄ран̣ам̣. ва̄дапат̣иха̄ранти пачча̄гаманакава̄дам̣. етта̄вата̄ тесам̣ ‘‘апанетха саддхам̣, саббадуббала̄ еса̄’’ти саддха̄чхедакава̄дам̣ на̄ма дассети.
6. авиджджа̄ ан̃н̃а̄н̣а̄ти авиджджа̄йа ан̃н̃а̄н̣ена. саммоха̄ти саммохена. випаччетха̄ти випарӣтато саддахатха, випалла̄сагга̄хам̣ ва̄ ган̣хатха̄ти аттхо.
7. дит̣т̣хадхаммаведанӣйанти имасмим̣йева аттабха̄ве випа̄када̄йакам̣. упаккамена̄ти пайогена. падха̄нена̄ти вӣрийена. сампара̄йаведанӣйанти дутийе ва̄ татийе ва̄ аттабха̄ве випа̄када̄йакам̣. сукхаведанӣйанти ит̣т̣ха̄рамман̣авипа̄када̄йакам̣ кусалакаммам̣. випарӣтам̣ дуккхаведанӣйам̣. парипаккаведанӣйанти парипакке ниппханне аттабха̄ве веданӣйам̣, дит̣т̣хадхаммаведанӣйассеветам̣ адхивачанам̣. апарипаккаведанӣйанти апарипакке аттабха̄ве веданӣйам̣, сампара̄йаведанӣйассеветам̣ адхивачанам̣. евам̣ сантепи айаметтха висесо – йам̣ пат̣хамавайе катам̣ пат̣хамавайе ва̄ маджджхимавайе ва̄ паччхимавайе ва̄ випа̄кам̣ дети, маджджхимавайе катам̣ маджджхимавайе ва̄ паччхимавайе ва̄ випа̄кам̣ дети, паччхимавайе катам̣ таттхева випа̄кам̣ дети, там̣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣ на̄ма. йам̣ пана саттадивасаббхантаре випа̄кам̣ дети, там̣ парипаккаведанӣйам̣ на̄ма. там̣ кусалампи хоти акусалампи.
татрима̄ни ваттхӯни – пун̣н̣о на̄ма кира дуггатамануссо ра̄джагахе суманасет̣т̣хим̣ нисса̄йа васати. таменам̣ екадивасам̣ нагарамхи наккхатте сан̇гхут̣т̣хе сет̣т̣хи а̄ха – ‘‘саче аджджа касиссаси, две ча гон̣е нан̇галан̃ча лабхиссаси. ким̣ наккхаттам̣ кӣл̣иссаси, касиссасӣ’’ти. ким̣ ме наккхаттена, касисса̄мӣти? тена хи йе гон̣е иччхаси, те гахетва̄ каса̄хӣти. со каситум̣ гато. там̣ дивасам̣ са̄рипуттаттхеро ниродха̄ вут̣т̣ха̄йа ‘‘касса сан̇гахам̣ каромӣ’’ти? а̄ваджджанто пун̣н̣ам̣ дисва̄ паттачӣварам̣ а̄да̄йа тасса касанат̣т̣ха̄нам̣ гато. пун̣н̣о касим̣ т̣хапетва̄ тхерасса дантакат̣т̣хам̣ датва̄ мукходакам̣ ада̄си. тхеро сарӣрам̣ пат̣иджаггитва̄ каммантасса авидӯре нисӣди бхатта̄бхиха̄рам̣ олокенто. атхасса бхарийам̣ бхаттам̣ а̄харантим̣ дисва̄ антара̄маггейева атта̄нам̣ дассеси.
са̄ са̄микасса а̄хат̣абхаттам̣ тхерасса патте паккхипитва̄ пуна гантва̄ ан̃н̃ам̣ бхаттам̣ сампа̄детва̄ дива̄ агама̄си. пун̣н̣о екава̄рам̣ каситва̄ нисӣди. са̄пи бхаттам̣ гахетва̄ а̄гаччхантӣ а̄ха – ‘‘са̄ми па̄това те бхаттам̣ а̄харийиттха, антара̄магге пана са̄рипуттаттхерам̣ дисва̄ там̣ тасса датва̄ ан̃н̃ам̣ пачитва̄ а̄харантийа̄ ме уссӯро джа̄то, ма̄ куджджхи са̄мӣ’’ти. бхаддакам̣ те бхадде катам̣, майа̄ тхерасса па̄това дантакат̣т̣хан̃ча мукходакан̃ча диннам̣, амха̄кам̣йева̄нена пин̣д̣апа̄топи парибхутто, аджджа тхерена катасаман̣адхаммасса майам̣ бха̄гино джа̄та̄ти читтам̣ паса̄деси. екава̄рам̣ каситат̣т̣ха̄нам̣ суван̣н̣амева ахоси. со бхун̃джитва̄ каситат̣т̣ха̄нам̣ олокенто виджджотама̄нам̣ дисва̄ ут̣т̣ха̄йа йат̣т̣хийа̄ пахаритва̄ раттасуван̣н̣абха̄вам̣ джа̄нитва̄ ‘‘ран̃н̃о акатхетва̄ парибхун̃джитум̣ на сакка̄’’ти гантва̄ ран̃н̃о а̄рочеси. ра̄джа̄ там̣ саббам̣ сакат̣ехи а̄хара̄петва̄ ра̄джан̇ган̣е ра̄сим̣ ка̄ретва̄ ‘‘кассимасмим̣ нагаре еттакам̣ суван̣н̣ам̣ аттхӣ’’ти пуччхи. кассачи наттхӣти ча вутте сет̣т̣хит̣т̣ха̄намасса ада̄си. со пун̣н̣асет̣т̣хи на̄ма джа̄то.
апарампи ваттху – тасмим̣йева ра̄джагахе ка̄л̣авел̣ийо на̄ма дуггато аттхи. тасса бхарийа̄ пан̣н̣амбилайа̄гум̣ пачи. маха̄кассапаттхеро ниродха̄ вут̣т̣ха̄йа ‘‘касса сан̇гахам̣ каромӣ’’ти а̄ваджджанто там̣ дисва̄ гантва̄ гехадва̄ре ат̣т̣ха̄си. са̄ паттам̣ гахетва̄ саббам̣ таттха паккхипитва̄ тхерасса ада̄си, тхеро виха̄рам̣ гантва̄ саттху упана̄меси. саттха̄ аттано йа̄панаматтам̣ ган̣хи, сесам̣ пан̃чаннам̣ бхиккхусата̄нам̣ пахоси. ка̄л̣авал̣ийопи там̣ т̣ха̄нам̣ патто чӯл̣акам̣ лабхи. маха̄кассапо саттха̄рам̣ ка̄л̣авал̣ийасса випа̄кам̣ пуччхи. саттха̄ ‘‘ито саттаме дивасе сет̣т̣хиччхаттам̣ лабхиссатӣ’’ти а̄ха. ка̄л̣авал̣ийо там̣ катхам̣ сутва̄ гантва̄ бхарийа̄йа а̄рочеси.
тада̄ ча ра̄джа̄ нагарам̣ анусан̃чаранто бахинагаре джӣвасӯле нисиннам̣ пурисам̣ аддаса. пурисо ра̄джа̄нам̣ дисва̄ учча̄саддам̣ ака̄си ‘‘тумха̄кам̣ ме бхун̃джанабхаттам̣ пахин̣атха дева̄’’ти. ра̄джа̄ ‘‘песесса̄мӣ’’ти ватва̄ са̄йама̄сабхатте упанӣте саритва̄ ‘‘имам̣ харитум̣ саматтхам̣ джа̄на̄тха̄’’ти а̄ха, нагаре сахассабхан̣д̣икам̣ ча̄ресум̣. татийава̄ре ка̄л̣авал̣ийасса бхарийа̄ аггахеси. атха нам̣ ран̃н̃о дассесум̣, са̄ пурисавесам̣ гахетва̄ пан̃ча̄вудхасаннаддха̄ бхаттапа̄тим̣ гахетва̄ нагара̄ никкхами. бахинагаре та̄ле адхиваттхо дӣгхата̄ло на̄ма йаккхо там̣ руккхамӯлена гаччхантим̣ дисва̄ ‘‘тит̣т̣ха тит̣т̣ха бхаккхоси ме’’ти а̄ха. на̄хам̣ тава бхаккхо, ра̄джадӯто аханти. каттха гаччхасӣти. джӣвасӯле нисиннасса пурисасса сантиканти. мамапи екам̣ са̄санам̣ харитум̣ саккхиссасӣти. а̄ма саккхисса̄мӣти. ‘‘дӣгхата̄ласса бхарийа̄ суманадевара̄джадхӣта̄ ка̄л̣ӣ путтам̣ виджа̄та̄’’ти а̄рочеййа̄си. имасмим̣ та̄ламӯле сатта нидхикумбхийо аттхи, та̄ твам̣ ган̣хеййа̄сӣти. са̄ ‘‘дӣгхата̄ласса бхарийа̄ суманадевара̄джадхӣта̄ ка̄л̣ӣ путтам̣ виджа̄та̄’’ти уггхосентӣ агама̄си.
суманадево йаккхасама̄гаме нисинно сутва̄ ‘‘еко мануссо амха̄кам̣ пийапаваттим̣ а̄харати, паккосатха на’’нти са̄санам̣ сутва̄ пасанно ‘‘имасса руккхасса париман̣д̣алаччха̄йа̄йа пхаран̣ат̣т̣ха̄не нидхикумбхийо туйхам̣ даммӣ’’ти а̄ха. джӣвасӯле нисиннапурисо бхаттам̣ бхун̃джитва̄ мукхапун̃чханака̄ле иттхипхассоти н̃атва̄ чӯл̣а̄йа д̣ам̣си, са̄ асина̄ аттано чӯл̣ам̣ чхиндитва̄ ран̃н̃о сантикам̣йева гата̄. ра̄джа̄ бхаттабходжитабха̄во катхам̣ джа̄нитабботи? чӯл̣асан̃н̃а̄йа̄ти ватва̄ ран̃н̃о а̄чиккхитва̄ там̣ дханам̣ а̄хара̄песи. ра̄джа̄ ан̃н̃асса еттакам̣ дханам̣ на̄ма аттхӣти. наттхи дева̄ти. ра̄джа̄ тасса̄ патим̣ тасмим̣ нагаре дханасет̣т̣хим̣ ака̄си. маллика̄йапи девийа̄ ваттху катхетаббам̣. има̄ни та̄ва кусалакамме ваттхӯни.
нандама̄н̣авако пана уппалаван̣н̣а̄йа тхерийа̄ виппат̣ипаджджи, тасса ман̃чато ут̣т̣ха̄йа никкхамитва̄ гаччхантасса маха̄патхавӣ бхиджджитва̄ ока̄самада̄си, таттхева маха̄наракам̣ павит̣т̣хо. нандопи гогха̄тако пан̣н̣а̄са васса̄ни гогха̄такакаммам̣ катва̄ екадивасам̣ бходжанака̄ле мам̣сам̣ алабханто екасса джӣвама̄накагон̣асса дживхам̣ чхиндитва̄ ан̇га̄ресу пача̄петва̄ кха̄дитум̣ а̄раддхо. атхасса дживха̄ мӯле чхиджджитва̄ бхаттапа̄тийам̣йева патита̄, со вираванто ка̄лам̣ катва̄ нирайе ниббатти. нандопи йаккхо ан̃н̃ена йаккхена саддхим̣ а̄ка̄сена гаччханто са̄рипуттаттхерам̣ наворопитехи кесехи раттибха̄ге аббхока̄се нисиннам̣ дисва̄ сӣсе пахаритука̄мо итарасса йаккхасса а̄рочетва̄ тена ва̄рийама̄нопи паха̄рам̣ датва̄ д̣айха̄ми д̣айха̄мӣти вираванто тасмим̣йева т̣ха̄не бхӯмим̣ пависитва̄ маха̄нирайе ниббаттоти има̄ни акусалакамме ваттхӯни.
йам̣ пана антамасо маран̣асантикепи катам̣ каммам̣ бхавантаре випа̄кам̣ дети, там̣ саббам̣ сампара̄йаведанӣйам̣ на̄ма. таттха йо апарихӣнасса джха̄насса випа̄ко ниббаттиссати, со идха ниббаттитавипа̄коти вутто. тасса мӯлабхӯтам̣ каммам̣ нева дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣ на сампара̄йаведанӣйанти, на вича̄ритам̣, кин̃ча̄пи на вича̄ритам̣, сампара̄йаведанӣйамева панетанти ведитаббам̣. йо пат̣хамамагга̄дӣнам̣ бхавантаре пхаласама̄паттивипа̄ко, со идха ниббаттитагун̣отвева вутто. кин̃ча̄пи евам̣ вутто, маггакаммам̣ пана парипаккаведанӣйанти ведитаббам̣. маггачетана̄йева хи саббалахум̣ пхалада̄йика̄ анантарапхалатта̄ти.
8. бахуведанӣйанти сан̃н̃а̄бхавӯпагам̣. аппаведанӣйанти асан̃н̃а̄бхавӯпагам̣. саведанӣйанти савипа̄кам̣ каммам̣. аведанӣйанти авипа̄кам̣ каммам̣. евам̣ сантети имесам̣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄дӣнам̣ камма̄нам̣ упаккамена сампара̄йаведанӣйа̄ди бха̄вака̄ран̣асса ала̄бхе сати. апхалоти ниппхало нираттхакоти. етта̄вата̄ аниййа̄никаса̄сане пайогасса апхалатам̣ дассетва̄ падха̄наччхедакава̄до на̄ма дасситоти ведитаббо. сахадхаммика̄ ва̄да̄нува̄да̄ти парехи вуттака̄ран̣ена сака̄ран̣а̄ хутва̄ ниган̣т̣ха̄нам̣ ва̄да̄ ча анува̄да̄ ча. га̄райхам̣ т̣ха̄нам̣ а̄гаччхантӣти вин̃н̃ӯхи гарахитаббам̣ ка̄ран̣ам̣ а̄гаччханти. ‘‘ва̄да̄нуппатта̄ га̄райхат̣т̣ха̄на̄’’типи па̄т̣хо. тассаттхо – парехи вуттена ка̄ран̣ена сака̄ран̣а̄ ниган̣т̣ха̄нам̣ ва̄дам̣ ануппатта̄ там̣ ва̄дам̣ сосента̄ мила̄пента̄ дуккат̣акаммака̄ринотиа̄дайо даса га̄райхат̣т̣ха̄на̄ а̄гаччханти.
9. сан̇гатибха̄вахетӯти нийатибха̄вака̄ран̣а̄. па̄пасан̇гатика̄ти па̄панийатино. абхиджа̄тихетӯти чхал̣абхиджа̄тихету.
10. евам̣ ниган̣т̣ха̄нам̣ упаккамасса апхалатам̣ дассетва̄ ида̄ни ниййа̄никаса̄сане упаккамасса вӣрийасса ча сапхалатам̣ дассетум̣ катхан̃ча, бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха анаддхабхӯтанти анадхибхӯтам̣. дуккхена анадхибхӯто на̄ма мануссаттабха̄во вуччати, на там̣ аддхабха̄вети на̄бхибхаватӣти аттхо. тампи на̄наппака̄ра̄йа дуккарака̄рика̄йа пайодженто дуккхена аддхабха̄вети на̄ма. йе пана са̄сане паббаджитва̄ а̄ран̃н̃ака̄ ва̄ хонти руккхамӯлика̄дайо ва̄, те дуккхена на аддхабха̄венти на̄ма. ниййа̄никаса̄санасмин̃хи вӣрийам̣ самма̄ва̄йа̄мо на̄ма хоти.
тхеро пана̄ха – йо иссаракуле ниббатто саттавассико хутва̄ алан̇катаппат̣ийатто питуан̇ке нисинно гхаре бхаттакиччам̣ катва̄ нисиннена бхиккхусан̇гхена анумодана̄йа карийама̄на̄йа тиссо сампаттийо дассетва̄ саччесу пака̄ситесу арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти, ма̄та̄питӯхи ва̄ ‘‘паббаджиссаси та̄та̄’’ти вутто ‘‘а̄ма паббаджисса̄мӣ’’ти ватва̄ нха̄петва̄ алан̇каритва̄ виха̄рам̣ нӣто тачапан̃чакам̣ угган̣хитва̄ нисинно кесесу оха̄рийама̄несу кхураггейева арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти, навапаббаджито ва̄ пана маносила̄теламаккхитена сӣсена пунадивасе ма̄та̄питӯхи песитам̣ ка̄джабхаттам̣ бхун̃джитва̄ виха̄ре нисиннова арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти, айам̣ на дуккхена атта̄нам̣ аддхабха̄вети на̄ма. айам̣ пана уккат̣т̣хасакка̄ро. йо да̄сикуччхийам̣ ниббатто антамасо раджатамуддикампи пил̣андхитва̄ горакапийан̇гуматтена̄пи сарӣрам̣ вилимпетва̄ ‘‘пабба̄джетха на’’нти нӣто кхурагге ва̄ пунадивасе ва̄ арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти, айампи на анаддхабхӯтам̣ атта̄нам̣ дуккхена аддхабха̄вети на̄ма.
дхаммикам̣ сукхам̣ на̄ма сан̇гхато ва̄ ган̣ато ва̄ уппаннам̣ чатупаччайасукхам̣. анадхимуччхитоти тан̣ха̄муччхана̄йа амуччхито. дхаммикан̃хи сукхам̣ на париччаджа̄мӣти на таттха гедхо ка̄таббо. сан̇гхато хи уппаннам̣ сала̄кабхаттам̣ ва̄ васса̄ва̄сикам̣ ва̄ ‘‘идаматтхам̣ ета’’нти париччхиндитва̄ сан̇гхамаджджхе бхиккхӯнам̣ антаре парибхун̃джанто паттантаре падумам̣ вийа сӣласама̄дхивипассана̄маггапхалехи вад̣д̣хати. имасса̄ти паччуппанна̄нам̣ пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ мӯлабхӯтасса. дуккханида̄насса̄ти тан̣ха̄йа. са̄ хи пан̃чаккхандхадуккхасса нида̄нам̣. сан̇кха̄рам̣ падахатоти сампайогавӣрийам̣ каронтасса. вира̄го хотӣти маггена вира̄го хоти. идам̣ вуттам̣ хоти ‘‘сан̇кха̄рападха̄нена ме имасса дуккханида̄насса вира̄го хотӣ’’ти евам̣ паджа̄на̄тӣти имина̄ сукха̄пат̣ипада̄ кхиппа̄бхин̃н̃а̄ катхита̄. дутийава̄рена тасса сампайогавӣрийасса маджджхаттата̄ка̄ро катхито. со йасса хи кхва̄сса̄ти еттха айам̣ сан̇кхепаттхо – со пуггало йасса дуккханида̄насса сан̇кха̄рападха̄нена вира̄го хоти, сан̇кха̄рам̣ таттха падахати, маггападха̄нена падахати. йасса пана дуккханида̄насса аджджхупеккхато упеккхам̣ бха̄вентасса вира̄го хоти, упеккхам̣ таттха бха̄вети, маггабха̄вана̄йа бха̄вети. тасса̄ти тасса пуггаласса.
11. пат̣ибаддхачиттоти чхандара̄гена баддхачитто. тиббаччхандоти бахалаччхандо. тибба̄пеккхоти бахалапаттхано. сантит̣т̣хантинти екато тит̣т̣хантим̣. сан̃джаггхантинти маха̄хаситам̣ хасама̄нам̣. сам̣хасантинти ситам̣ курума̄нам̣.
евамева кхо, бхиккхавети еттха идам̣ опаммавибха̄ванам̣ – еко хи пурисо екисса̄ иттхийа̄ са̄ратто гха̄саччха̄данама̄ла̄лан̇ка̄ра̄дӣни датва̄ гхаре ва̄сети. са̄ там̣ атичаритва̄ ан̃н̃ам̣ севати. со ‘‘нӯна ахам̣ асса̄ анурӯпам̣ сакка̄рам̣ на каромӣ’’ти сакка̄рам̣ вад̣д̣хеси. са̄ бхиййосоматта̄йа атичаратийева. со – ‘‘айам̣ саккарийама̄на̄пи атичаратева, гхаре ме васама̄на̄ анаттхампи кареййа, нӣхара̄ми на’’нти парисамаджджхе алам̣вачанӣйам̣ катва̄ ‘‘ма̄ пуна гехам̣ па̄висӣ’’ти виссаджджеси. са̄ кеначи упа̄йена тена саддхим̣ сантхавам̣ ка̄тум̣ асакконтӣ нат̣аначчака̄дӣхи саддхим̣ вичарати. тасса пурисасса там̣ дисва̄ нева уппаджджати доманассам̣, соманассам̣ пана уппаджджати.
таттха пурисасса иттхийа̄ са̄раттака̄ло вийа имасса бхиккхуно аттабха̄ве а̄лайо. гха̄саччха̄дана̄дӣни датва̄ гхаре васа̄панака̄ло вийа аттабха̄васса пат̣иджагганака̄ло. тасса̄ атичаран̣ака̄ло вийа джаггийама̄нассева аттабха̄васса питтапакопа̄дӣнам̣ васена са̄ба̄дхата̄. ‘‘аттано анурӯпам̣ сакка̄рам̣ алабхантӣ атичаратӣ’’ти саллаккхетва̄ сакка̄равад̣д̣ханам̣ вийа ‘‘бхесаджджам̣ алабханто евам̣ хотӣ’’ти саллаккхетва̄ бхесаджджакаран̣ака̄ло. сакка̄ре вад̣д̣хитепи пуна атичаран̣ам̣ вийа питта̄дӣсу екасса бхесадждже карийама̄не сеса̄нам̣ пакопавасена пуна са̄ба̄дхата̄. парисамаджджхе алам̣вачанӣйам̣ катва̄ геха̄ никкад̣д̣ханам̣ вийа ‘‘ида̄ни те на̄хам̣ да̄со на каммакаро, анаматагге сам̣са̄ре там̣йева упат̣т̣хаханто вичарим̣, ко ме тайа̄ аттхо, чхиджджа ва̄ бхиджджа ва̄’’ти тасмим̣ анапеккхатам̣ а̄паджджитва̄ вӣрийам̣ тхирам̣ катва̄ маггена килесасамуггха̄танам̣. нат̣аначчака̄дӣхи наччама̄нам̣ вичарантим̣ дисва̄ йатха̄ тасса пурисасса доманассам̣ на уппаджджати, соманассамева уппаджджати, евамева имасса бхиккхуно арахаттам̣ паттасса питтапакопа̄дӣнам̣ васена а̄ба̄дхикам̣ аттабха̄вам̣ дисва̄ доманассам̣ на уппаджджати, ‘‘муччисса̄ми вата кхандхапариха̄радуккхато’’ти соманассамева уппаджджатӣти. айам̣ пана упама̄ ‘‘пат̣ибаддхачиттасса доманассам̣ уппаджджати, аппат̣ибаддхачиттасса наттхетанти н̃атва̄ иттхийа̄ чхандара̄гам̣ паджахати, евамайам̣ бхиккху сан̇кха̄рам̣ ва̄ падахантасса упеккхам̣ ва̄ бха̄вентасса дуккханида̄нам̣ пахӣйати, но ан̃н̃атха̄ти н̃атва̄ тадубхайам̣ сампа̄денто дуккханида̄нам̣ паджахатӣ’’ти етаматтхам̣ вибха̄ветум̣ а̄гата̄ти ведитабба̄.
12. йатха̄ сукхам̣ кхо ме вихаратоти йена сукхена вихаритум̣ иччха̄ми тена, ме вихарато. падахатоти песентасса. еттха ча йасса сукха̄ пат̣ипада̄ асаппа̄йа̄, сукхумачӣвара̄ни дха̄рентасса па̄са̄дике сена̄сане васантасса читтам̣ виккхипати, дуккха̄ пат̣ипада̄ саппа̄йа̄, чхиннабхинна̄ни тхӯлачӣвара̄ни дха̄рентасса суса̄наруккхамӯла̄дӣсу васантасса читтам̣ екаггам̣ хоти, там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣.
евамева кхоти еттха идам̣ опаммасам̣санданам̣, усука̄ро вийа хи джа̄тиджара̄маран̣абхӣто йогӣ дат̣т̣хаббо, ван̇какут̣иладжимхатеджанам̣ вийа ван̇какут̣иладжимхачиттам̣, две ала̄та̄ вийа ка̄йикачетасикавӣрийам̣, теджанам̣ уджум̣ каронтасса кан̃джикателам̣ вийа саддха̄, наманадан̣д̣ако вийа локуттарамагго, уссука̄расса ван̇какут̣иладжимхатеджанам̣ кан̃джикателена синехетва̄ ала̄тесу та̄петва̄ наманадан̣д̣акена уджукаран̣ам̣ вийа имасса бхиккхуно ван̇какут̣иладжимхачиттам̣ саддха̄йа синехетва̄ ка̄йикачетасикавӣрийена та̄петва̄ локуттарамаггена уджукаран̣ам̣, усука̄рассева евам̣ уджукатена теджанена сапаттам̣ виджджхитва̄ сампаттианубхаванам̣ вийа имасса йогино татха̄ уджукатена читтена килесаган̣ам̣ виджджхитва̄ па̄са̄дике сена̄сане ниродхавараталагатасса пхаласама̄паттисукха̄нубхаванам̣ дат̣т̣хаббам̣. идха татха̄гато сукха̄пат̣ипада̄кхиппа̄бхин̃н̃абхиккхуно, дуккха̄пат̣ипада̄дандха̄бхин̃н̃абхиккхуно ча пат̣ипаттийо катхита̄, итаресам̣ двиннам̣ на катхита̄, та̄ катхетум̣ имам̣ десанам̣ а̄рабхи. има̄су ва̄ двӣсу катхита̄су итара̄пи катхита̄ва хонти, а̄гаманӣйапат̣ипада̄ пана на катхита̄, там̣ катхетум̣ имам̣ десанам̣ а̄рабхи. саха̄гаманӣйа̄пи ва̄ пат̣ипада̄ катхита̄ва, адасситам̣ пана екам̣ буддхуппа̄дам̣ дассетва̄ екасса кулапуттасса никкхаманадесанам̣ арахаттена виниват̣т̣есса̄мӣти дассетум̣ имам̣ десанам̣ а̄рабхи. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.
папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа
девадахасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. пан̃чаттайасуттаван̣н̣ана̄
21. евам̣ ме сутанти пан̃чаттайасуттам̣. таттха екети екачче. саман̣абра̄хман̣а̄ти париббаджупагатабха̄вена саман̣а̄ джа̄тийа̄ бра̄хман̣а̄, локена ва̄ саман̣а̄ти ча бра̄хман̣а̄ти ча евам̣ саммата̄. апарантам̣ каппетва̄ викаппетва̄ ган̣хантӣти апарантакаппика̄. апарантакаппо ва̄ етесам̣ аттхӣтипи апарантакаппика̄. еттха ча антоти ‘‘сакка̄йо кхо, а̄вусо, еко анто’’тиа̄дӣсу (а. ни. 6.61) вийа идха кот̣т̣ха̄со адхиппето. каппоти тан̣ха̄дит̣т̣хийо. вуттампи четам̣ ‘‘каппоти удда̄нато две каппа̄ тан̣ха̄каппо ча дит̣т̣хикаппо ча̄’’ти. тасма̄ тан̣ха̄дит̣т̣хивасена ана̄гатам̣ кхандхакот̣т̣ха̄сам̣ каппетва̄ т̣хита̄ти апарантакаппика̄ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. тесам̣ евам̣ апарантам̣ каппетва̄ т̣хита̄нам̣ пунаппунам̣ уппаджджанавасена апарантамева анугата̄ дит̣т̣хӣти апаранта̄нудит̣т̣хино. те евам̣дит̣т̣хино там̣ апарантам̣ а̄раббха а̄гамма пат̣ичча ан̃н̃ампи джанам̣ дит̣т̣хигатикам̣ каронта̄ анекавихита̄ни адхивуттипада̄ни абхиваданти. анекавихита̄нӣти анекавидха̄ни. адхивуттипада̄нӣти адхивачанапада̄ни. атха ва̄ бхӯтаматтхам̣ адхибхавитва̄ йатха̄сабха̄вато аггахетва̄ ваттанато адхивуттийоти дит̣т̣хийо вуччанти, адхивуттӣнам̣ пада̄ни адхивуттипада̄ни, дит̣т̣хидӣпака̄ни вачана̄нӣти аттхо.
сан̃н̃ӣти сан̃н̃а̄саман̇гӣ. ароготи ниччо. иттхекети иттхам̣ еке, евамекети аттхо. имина̄ сол̣аса сан̃н̃ӣва̄да̄ катхита̄, асан̃н̃ӣти имина̄ ат̣т̣ха асан̃н̃ӣва̄да̄, невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣти имина̄ ат̣т̣ха невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣва̄да̄, сато ва̄ пана саттасса̄ти имина̄ сатта уччхедава̄да̄. таттха сатоти виджджама̄насса. уччхеданти упаччхедам̣. вина̄санти адассанам̣. вибхаванти бхававигамам̣. сабба̄нета̄ни ан̃н̃аман̃н̃авевачана̄нева. дит̣т̣хадхамманибба̄нам̣ ва̄ти имина̄ пан̃ча дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄да̄ катхита̄. таттха дит̣т̣хадхаммоти паччаккхадхаммо вуччати, таттха таттха пат̣иладдхааттабха̄вассетам̣ адхивачанам̣. дит̣т̣хадхамме нибба̄нам̣ дит̣т̣хадхамманибба̄нам̣, имасмим̣йева аттабха̄ве дуккхавӯпасаманти аттхо. сантам̣ ва̄ти сан̃н̃ӣтиа̄дивасена тӣха̄ка̄рехи сантам̣. тӣн̣и хонтӣти сан̃н̃ӣ атта̄тиа̄дӣни сантааттавасена екам̣, итара̄ни двети евам̣ тӣн̣и.
22. рӯпим̣ ва̄ти караджарӯпена ва̄ касин̣арӯпена ва̄ рӯпим̣. таттха ла̄бхӣ касин̣арӯпам̣ атта̄ти ган̣ха̄ти, таккӣ убхопи рӯпа̄ни ган̣ха̄тийева. арӯпинти арӯпасама̄паттинимиттам̣ ва̄, т̣хапетва̄ сан̃н̃а̄ккхандхам̣ сесаарӯпадхамме ва̄ атта̄ти пан̃н̃апента̄ ла̄бхинопи таккика̄пи евам̣ пан̃н̃апенти. татийадит̣т̣хи пана миссакага̄хавасена паватта̄, чатуттха̄ таккага̄хенева. дутийачатукке пат̣хамадит̣т̣хи сама̄паннакава̄рена катхита̄, дутийадит̣т̣хи асама̄паннакава̄рена, татийадит̣т̣хи суппаматтена ва̄ сара̄ваматтена ва̄ касин̣апарикаммавасена, чатуттхадит̣т̣хи випулакасин̣авасена катхита̄ти ведитабба̄.
етам̣ ва̄ панекесам̣ упа̄тиваттатанти сан̃н̃ӣтипадена сан̇кхепато вуттам̣ сан̃н̃а̄саттакам̣ атикканта̄нанти аттхо. апаре ат̣т̣хаканти ваданти. тадубхайам̣ парато а̄вибхависсати. айам̣ панеттха сан̇кхепаттхо – кечи хи ета̄ сатта ва̄ ат̣т̣ха ва̄ сан̃н̃а̄ саматиккамитум̣ сакконти, кечи пана на сакконти. таттха йе сакконти, тева гахита̄. тесам̣ пана екесам̣ упа̄тиваттатам̣ атиккамитум̣ сакконта̄нам̣ йатха̄пи на̄ма ган̇гам̣ уттин̣н̣есу мануссесу еко дӣгхава̄пим̣ гантва̄ тит̣т̣хеййа, еко тато парам̣ маха̄га̄мам̣; евамева еке вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ аппама̄н̣ам̣ а̄нен̃джанти ватва̄ тит̣т̣ханти, еке а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣. таттха вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ та̄ва дассетум̣ вин̃н̃а̄н̣акасин̣амекети вуттам̣. парато ‘‘а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанамеке’’ти ваккхати. тайиданти там̣ идам̣ дит̣т̣хигатан̃ча дит̣т̣хипаччайан̃ча дит̣т̣ха̄рамман̣ан̃ча. татха̄гато абхиджа̄на̄тӣти. имина̄ паччайена идам̣ на̄ма дассанам̣ гахитанти абхивисит̣т̣хена н̃а̄н̣ена джа̄на̄ти.
ида̄ни тадева виттха̄ренто йе кхо те бхонтотиа̄дима̄ха. йа̄ ва̄ пана ета̄сам̣ сан̃н̃а̄нанти йа̄ ва̄ пана ета̄сам̣ ‘‘йади рӯпасан̃н̃а̄на’’нти евам̣ вуттасан̃н̃а̄нам̣. парисуддха̄ти нирупаккилеса̄. парама̄ти уттама̄. агга̄ти сет̣т̣ха̄. ануттарийа̄ аккха̄йатӣти асадиса̄ катхӣйати. йади рӯпасан̃н̃а̄нанти имина̄ чатассо рӯпа̄вачарасан̃н̃а̄ катхита̄. йади арӯпасан̃н̃а̄нанти имина̄ а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанавин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанасан̃н̃а̄. итарехи пана двӣхи падехи сама̄паннакава̄ро ча асама̄паннакава̄ро ча катхитоти евамета̄ кот̣т̣ха̄сато ат̣т̣ха, аттхато пана сатта сан̃н̃а̄ хонти. сама̄паннакава̄ро хи пурима̄хи чхахисан̇гахитойева. тайидам̣ сан̇кхатанти там̣ идам̣ саббампи сан̃н̃а̄гатам̣ саддхим̣ дит̣т̣хигатена сан̇кхатам̣ паччайехи сама̄гантва̄ катам̣. ол̣а̄риканти сан̇кхататта̄ва ол̣а̄рикам̣. аттхи кхо пана сан̇кха̄ра̄нам̣ ниродхоти етесам̣ пана сан̇кхатанти вутта̄нам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ ниродхасан̇кха̄там̣ нибба̄нам̣ на̄ма аттхи. аттхетанти ити видитва̄ти там̣ кхо пана нибба̄нам̣ ‘‘аттхи ета’’нти евам̣ джа̄нитва̄. тасса ниссаран̣адасса̄вӣти тасса сан̇кхатасса ниссаран̣адассӣ нибба̄надассӣ. татха̄гато тадупа̄тиваттоти там̣ сан̇кхатам̣ атикканто саматиккантоти аттхо.
23. татра̄ти тесу ат̣т̣хасу асан̃н̃ӣва̄десу. рӯпим̣ ва̄тиа̄дӣни сан̃н̃ӣва̄де вуттанайенева ведитабба̄ни. айан̃ча йасма̄ асан̃н̃ӣва̄до, тасма̄ идха дутийачатуккам̣ на вуттам̣. пат̣иккосантӣти пат̣иба̄ханти пат̣иседхенти. сан̃н̃а̄ роготиа̄дӣсу а̄ба̄дхат̣т̣хена рого, садосат̣т̣хена ган̣д̣о, анупавит̣т̣хат̣т̣хена саллам̣. а̄гатим̣ ва̄ гатим̣ ва̄тиа̄дӣсу пат̣исандхивасена а̄гатим̣, чутивасена гатим̣, чаванавасена чутим̣, упападжджанавасена упапаттим̣, пунаппунам̣ уппаджджитва̄ апара̄парам̣ вад̣д̣ханавасена вуд̣д̣хим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллам̣. ка̄ман̃ча чатувока̄рабхаве рӯпам̣ вина̄пи вин̃н̃а̄н̣асса паватти аттхи, сесе пана тайо кхандхе вина̄ наттхи. айам̣ пана пан̃хо пан̃чавока̄рабхававасена катхито. пан̃чавока̄ре хи еттаке кхандхе вина̄ вин̃н̃а̄н̣асса паватти на̄ма наттхи. витан̣д̣ава̄дӣ панеттха ‘‘ан̃н̃атра рӯпа̄тиа̄дивачанато арӯпабхавепи рӯпам̣, асан̃н̃а̄бхаве ча вин̃н̃а̄н̣ам̣ аттхи, татха̄ ниродхасама̄паннасса̄’’ти вадати. со ваттаббо – бйан̃джаначчха̄йа̄йа че аттхам̣ пат̣иба̄хаси, а̄гатим̣ ва̄тиа̄дивачанато там̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ паккхидвипадачатуппада̄ вийа уппатитва̄пи гаччхати, падаса̄пи гаччхати, говиса̄н̣аваллиа̄дӣни вийа ча вад̣д̣хатӣти а̄паджджати. йе ча бхагавата̄ анекасатесу суттесу тайо бхава̄ вутта̄, те арӯпабхавасса абха̄ва̄ двева а̄паджджанти. тасма̄ ма̄ евам̣ авача, йатха̄ вуттаматтхам̣ дха̄рехӣти.
24. татра̄ти ат̣т̣хасу невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣва̄десу бхуммам̣. идха̄пи рӯпим̣ ва̄тиа̄дӣни вуттанайенева ведитабба̄ни. асан̃н̃а̄ саммохоти ниссан̃н̃абха̄во на̄меса саммохат̣т̣ха̄нам̣. йо хи кин̃чи на джа̄на̄ти, там̣ асан̃н̃ӣ есоти ваданти. дит̣т̣хасутамутавин̃н̃а̄таббасан̇кха̄раматтена̄ти дит̣т̣хавин̃н̃а̄таббаматтена сутавин̃н̃а̄таббаматтена мутавин̃н̃а̄таббаматтена. еттха ча виджа̄на̄тӣти вин̃н̃а̄таббам̣, дит̣т̣хасутамутавин̃н̃а̄таббаматтена пан̃чадва̄рикасан̃н̃а̄паваттиматтена̄ти айан̃хи еттха аттхо. сан̇кха̄раматтена̄ти ол̣а̄рикасан̇кха̄рапаваттиматтена̄ти аттхо. етасса а̄йатанасса̄ти етасса невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасса. упасампаданти пат̣ила̄бхам̣. бйасанам̣ хетанти вина̄со хеса, вут̣т̣ха̄нам̣ хетанти аттхо. пан̃чадва̄рикасан̃н̃а̄паваттан̃хи ол̣а̄рикасан̇кха̄рапаваттам̣ ва̄ аппаваттам̣ катва̄ там̣ сама̄паджджитаббам̣. тасса пана паваттена тато вут̣т̣ха̄нам̣ хотӣти дассети. сан̇кха̄расама̄паттипаттаббамаккха̄йатӣти ол̣а̄рикасан̇кха̄рапаваттийа̄ паттаббанти на аккха̄йати. сан̇кха̄ра̄васесасама̄паттипаттаббанти сан̇кха̄ра̄нам̣йева авасеса̄ бха̄вана̄васена саббасукхумабха̄вам̣ патта̄ сан̇кха̄ра̄, тесам̣ паваттийа̄ етам̣ паттаббанти аттхо. еварӯпесу хи сан̇кха̄ресу паваттесу етам̣ паттаббам̣ на̄ма хоти. тайиданти там̣ идам̣ етам̣ сукхумампи сама̄нам̣ сан̇кхатам̣ сан̇кхататта̄ ча ол̣а̄рикам̣.
25. татра̄ти саттасу уччхедава̄десу бхуммам̣. уддхам̣ саранти уддхам̣ вуччати ана̄гатасам̣са̄рава̄до, ана̄гатам̣ сам̣са̄рава̄дам̣ сарантӣти аттхо. а̄саттим̣йева абхиваданти лагганакам̣йева ваданти. ‘‘а̄сатта’’нтипи па̄т̣хо, тан̣хам̣йева вадантӣти аттхо. ити печча бхависса̄ма̄ти евам̣ печча бхависса̄ма. кхаттийа̄ бхависса̄ма, бра̄хман̣а̄ бхависса̄ма̄ти еваметтха найо нетаббо. ва̄н̣иджӯпама̄ ман̃н̃ети ва̄н̣иджӯпама̄ вийа ва̄н̣иджапат̣ибха̄га̄ ва̄н̣иджасадиса̄ майхам̣ упат̣т̣хаханти. сакка̄йабхайа̄ти сакка̄йасса бхайа̄. те хи йатхева ‘‘чатта̄ро кхо, маха̄ра̄джа, абхайасса бха̄йанти. катаме чатта̄ро? ган̣д̣уппа̄до кхо, маха̄ра̄джа, бхайа̄ патхавим̣ на кха̄дати ‘ма̄ патхавӣ кхийӣ’ти, конто кхо, маха̄ра̄джа, екапа̄дена тит̣т̣хати ‘ма̄ патхавӣ осӣдӣ’ти, кикӣ кхо, маха̄ра̄джа, утта̄на̄ сети ‘ма̄ амбха̄ ундрийӣ’ти, бра̄хман̣адхаммико кхо, маха̄ра̄джа, брахмачарийам̣ на чарати ‘ма̄ локо уччхиджджӣ’ти име чатта̄ро абхайасса бха̄йанти, евам̣ сакка̄йасса бха̄йанти’’. сакка̄йапариджегуччха̄ти тамева тебхӯмакасан̇кха̄там̣ сакка̄йам̣ париджигуччхама̄на̄. са̄ гаддулабаддхоти дан̣д̣аке раджджум̣ павесетва̄ баддхасунакхо. евамевимети еттха дал̣хаттхамбхо вийа кхӣло вийа ча тебхӯмакадхаммасан̇кха̄то сакка̄йо дат̣т̣хаббо, са̄ вийа дит̣т̣хигатико, дан̣д̣ако вийа дит̣т̣хи, раджджу вийа тан̣ха̄, гаддулена бандхитва̄ тхамбхе ва̄ кхӣле ва̄ упанибаддхасунакхасса аттано дхаммата̄йа чхиндитва̄ гантум̣ асаматтхасса анупаридха̄ванам̣ вийа дит̣т̣хигатикасса дит̣т̣хидан̣д̣аке павесита̄йа тан̣ха̄раджджуйа̄ бандхитва̄ сакка̄йе упанибаддхасса анупаридха̄ванам̣ ведитаббам̣.
26. има̄нева пан̃ча̄йатана̄нӣти има̄нева пан̃ча ка̄ран̣а̄ни. ити ма̄тикам̣ т̣хапентенапи пан̃чева т̣хапита̄ни, нигаментенапи пан̃чева нигамита̄ни, бха̄джентена пана чатта̄ри бха̄джита̄ни. дит̣т̣хадхамманибба̄нам̣ кухим̣ павит̣т̣ханти. екаттана̄наттавасена двӣсу падесу павит̣т̣ханти ведитаббам̣.
27. еван̃ча чатучатта̄лӣса апарантакаппике дассетва̄ ида̄ни ат̣т̣ха̄раса пуббантакаппике дассетум̣ санти, бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха атӣтакот̣т̣ха̄сасан̇кха̄там̣ пуббантам̣ каппетва̄ викаппетва̄ ган̣хантӣти пуббантакаппика̄. пуббантакаппо ва̄ етесам̣ аттхӣти пуббантакаппика̄. евам̣ сесампи пуббе вуттаппака̄рам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. сассато атта̄ ча локо ча̄ти рӯпа̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ атта̄ти ча локоти ча гахетва̄ сассато амаро ниччо дхувоти абхиваданти. йатха̄ха ‘‘рӯпам̣ атта̄ чева локо ча сассато ча̄ти атта̄нан̃ча локан̃ча пан̃н̃апентӣ’’ти виттха̄ро. асассата̄дӣсупи есева найо. еттха ча пат̣хамава̄дена чатта̄ро сассатава̄да̄ вутта̄, дутийава̄дена сатта уччхедава̄да̄.
нану чете хет̣т̣ха̄ а̄гата̄, идха касма̄ пуна гахита̄ти. хет̣т̣ха̄ таттха таттха мато таттха таттхева уччхиджджатӣти дассанаттхам̣ а̄гата̄. идха пана пуббенива̄сала̄бхӣ дит̣т̣хигатико атӣтам̣ пассати, на ана̄гатам̣, тасса евам̣ хоти ‘‘пуббантато а̄гато атта̄ идхева уччхиджджати, ито парам̣ на гаччхатӣ’’ти имассаттхасса дассанаттхам̣ гахита̄. татийава̄дена чатта̄ро екаччасассатава̄да̄ вутта̄, чатуттхава̄дена чатта̄ро амара̄виккхепика̄ вутта̄. антава̄ти сапарийанто париччхинно париват̣умо. авад̣д̣хитакасин̣асса там̣ касин̣ам̣ атта̄ти ча локоти ча гахетва̄ евам̣ хоти. дутийава̄до вад̣д̣хитакасин̣асса васена вутто, татийава̄до тирийам̣ вад̣д̣хетва̄ уддхамадхо авад̣д̣хитакасин̣асса, чатуттхава̄до таккивасена вутто. анантарачатуккам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева.
екантасукхӣти нирантарасукхӣ. айам̣ дит̣т̣хи ла̄бхӣджа̄тиссаратаккӣнам̣ васена уппаджджати. ла̄бхино хи пуббенива̄сан̃а̄н̣ена кхаттийа̄дикуле екантасукхамева аттано джа̄тим̣ ануссарантасса евам̣ дит̣т̣хи уппаджджати. татха̄ джа̄тиссарасса паччуппаннам̣ сукхаманубхавато атӣта̄су саттасу джа̄тӣсу та̄дисамева аттабха̄вам̣ ануссарантасса. таккисса пана идха сукхасаман̇гино ‘‘атӣтепа̄хам̣ евамева ахоси’’нти таккенева уппаджджати.
екантадуккхӣти айам̣ дит̣т̣хи ла̄бхино нуппаджджати. со хи екантенева идха джха̄насукхена сукхӣ хоти. идха дуккхена пхут̣т̣хасса пана джа̄тиссарасса таккиссева ча са̄ уппаджджати. татийа̄ идха вокин̣н̣асукхадуккха̄нам̣ саббесампи тесам̣ уппаджджати, татха̄ чатуттха̄ дит̣т̣хи. ла̄бхино хи ида̄ни чатуттхаджджха̄навасена адуккхамасукхасса, пуббе чатуттхаджджха̄никамева брахмалокам̣ ануссарантасса. джа̄тиссарасса̄пи паччуппанне маджджхаттасса, ануссарантасса̄пи маджджхаттабхӯтат̣т̣ха̄намева ануссарантасса, таккинопи паччуппанне маджджхаттасса, атӣтепи евам̣ бхависсатӣти таккенева ган̣хантасса еса̄ дит̣т̣хи уппаджджати. етта̄вата̄ чатта̄ро сассатава̄да̄, чатта̄ро екаччасассатика̄, чатта̄ро анта̄нантика̄, чатта̄ро амара̄виккхепика̄, две адхичча-самуппанника̄ти ат̣т̣ха̄расапи пуббантакаппика̄ катхита̄ хонти.
28. ида̄ни дит̣т̣худдха̄рам̣ уддхаранто татра, бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха паччаттам̣йева н̃а̄н̣анти паччаккхан̃а̄н̣ам̣. парисуддханти нирупаккилесам̣. парийода̄танти пабхассарам̣. саббападехи випассана̄н̃а̄н̣ам̣йева катхитам̣. саддха̄дайо хи пан̃ча дхамма̄ ба̄хирасамайасмимпи хонти, випассана̄н̃а̄н̣ам̣ са̄санасмим̣йева. таттха н̃а̄н̣абха̄гаматтамева парийодапентӣти майамидам̣ джа̄на̄ма̄ти евам̣ таттха н̃а̄н̣акот̣т̣ха̄сам̣ ота̄рентийева. упа̄да̄намаккха̄йатӣти на там̣ н̃а̄н̣ам̣, миччха̄дассанам̣ на̄метам̣, тасма̄ тадапи тесам̣ бхаванта̄нам̣ дит̣т̣хупа̄да̄нам̣ аккха̄йатӣти аттхо. атха̄пи там̣ джа̄нанаматталаккхан̣атта̄ н̃а̄н̣абха̄гаматтамева, татха̄пи тасса дассанасса анупа̄тиваттанато упа̄да̄напаччайато ча упа̄да̄намева. тадупа̄тиваттоти там̣ дит̣т̣хим̣ атикканто. етта̄вата̄ чатта̄ро сассатава̄да̄, чатта̄ро екаччасассатика̄, чатта̄ро анта̄нантика̄, чатта̄ро амара̄виккхепика̄, две адхиччасамуппанника̄, сол̣аса сан̃н̃ӣва̄да̄, ат̣т̣ха асан̃н̃ӣва̄да̄, ат̣т̣ха невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣва̄да̄, сатта уччхедава̄да̄, пан̃ча дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄да̄ти брахмаджа̄ле а̄гата̄ два̄сат̣т̣хипи дит̣т̣хийо катхита̄ хонти. брахмаджа̄ле пана катхите идам̣ суттам̣ акатхитамева хоти. касма̄? идха тато атирека̄йа сакка̄йадит̣т̣хийа̄ а̄гататта̄. имасмим̣ пана катхите брахмаджа̄лам̣ катхитамева хоти.
30. ида̄ни има̄ два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хийо уппаджджама̄на̄ сакка̄йадит̣т̣хипамукхенева уппаджджантӣти дассетум̣ идха, бхиккхаве, екаччотиа̄дима̄ха. таттха пат̣иниссагга̄ти паричча̄гена. ка̄масам̣йоджана̄нам̣ анадхит̣т̣ха̄на̄ти пан̃чака̄магун̣атан̣ха̄нам̣ ниссат̣т̣хатта̄. павивекам̣ пӣтинти саппӣтикаджджха̄надвайапӣтим̣. нируджджхатӣти джха̄наниродхена нируджджхати. сама̄паттито пана вут̣т̣хитасса нируддха̄ на̄ма хоти. йатхева хи ‘‘адуккхамасукха̄йа ведана̄йа ниродха̄ уппаджджати нира̄мисам̣ сукхам̣, нира̄мисасукхасса ниродха̄ уппаджджати адуккхамасукха̄ ведана̄’’ти еттха на айаматтхо хоти – чатуттхаджджха̄наниродха̄ татийаджджха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣти. айам̣ панеттха аттхо – чатуттхаджджха̄на̄ вут̣т̣ха̄йа татийам̣ джха̄нам̣ сама̄паджджати, татийаджджха̄на̄ вут̣т̣ха̄йа чатуттхам̣ джха̄нам̣ сама̄паджджатӣти, евам̣сампадамидам̣ ведитаббам̣. уппаджджати доманассанти хӣнаджджха̄напарийа̄да̄накадоманассам̣. сама̄паттито вут̣т̣хитачиттасса пана камманӣйабха̄во катхито.
павивека̄ пӣтӣти са̄ ева джха̄надвайапӣти. йам̣ чха̄йа̄ джахатӣти йам̣ т̣ха̄нам̣ чха̄йа̄ джахати. ким̣ вуттам̣ хоти? йасмим̣ т̣ха̄не чха̄йа̄ аттхи, тасмим̣ а̄тапо наттхи. йасмим̣ а̄тапо аттхи, тасмим̣ чха̄йа̄ наттхӣти.
31. нира̄мисам̣ сукханти татийаджджха̄насукхам̣.
32. адуккхамасукханти чатуттхаджджха̄наведанам̣.
33. анупа̄да̄нохамасмӣти ниггахан̣о ахамасми. нибба̄насаппа̄йанти нибба̄насса саппа̄йам̣ упака̄рабхӯтам̣. нану ча маггадассанам̣ на̄ма саббаттха никантийа̄ суккха̄пита̄йа уппаджджати, катхаметам̣ нибба̄насса упака̄рапат̣ипада̄ на̄ма джа̄танти, саббаттха анупа̄дийанавасена агган̣ханавасена упака̄рапат̣ипада̄ на̄ма джа̄там̣. абхивадатӣти абхима̄нена упавадати. пуббанта̄нудит̣т̣хинти ат̣т̣ха̄расавидхампи пуббанта̄нудит̣т̣хим̣. апаранта̄нудит̣т̣хинти чатучатта̄рӣсавидхампи апаранта̄нудит̣т̣хим̣. упа̄да̄намаккха̄йатӣти ахамасмӣти гахан̣асса сакка̄йадит̣т̣хипарийа̄паннатта̄ дит̣т̣хупа̄да̄нам̣ аккха̄йати.
сантиварападанти вӯпасантакилесатта̄ сантам̣ уттамападам̣. чханнам̣ пхасса̄йатана̄нанти бхагавата̄ ‘‘йаттха чаккху ча нируджджхати рӯпасан̃н̃а̄ ча нируджджхати со а̄йатано ведитаббо’’ти еттха двиннам̣ а̄йатана̄нам̣ пат̣иккхепена нибба̄нам̣ дасситам̣.
‘‘йаттха а̄по ча патхавӣ, теджо ва̄йо на га̄дхати;
ато сара̄ ниваттанти, еттха ват̣т̣ам̣ на ваттати;
еттха на̄ман̃ча рӯпан̃ча, асесам̣ упаруджджхатӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.27) –
еттха пана сан̇кха̄рапат̣иккхепена нибба̄нам̣ дасситам̣.
‘‘каттха а̄по ча патхавӣ, теджо ва̄йо на га̄дхати;
каттха дӣгхан̃ча рассан̃ча, ан̣ум̣ тхӯлам̣ субха̄субхам̣;
каттха на̄ман̃ча рӯпан̃ча, асесам̣ упаруджджхатӣ’’ти. (дӣ. ни. 1.498);
татра веййа̄каран̣ам̣ бхавати –
‘‘вин̃н̃а̄н̣ам̣ анидассанам̣, анантам̣ саббато пабха’’нти –
еттха сан̇кха̄рапат̣иккхепена нибба̄нам̣ дасситам̣. имасмим̣ пана сутте чхаа̄йатанапат̣иккхепена дасситам̣. ан̃н̃аттха ча анупа̄да̄вимоккхоти нибба̄намева дасситам̣, идха пана арахаттапхаласама̄патти. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.
папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа
пан̃чаттайасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. кинтисуттаван̣н̣ана̄
34. евам̣ ме сутанти кинтисуттам̣. таттха писина̄ра̄йанти евам̣на̄маке ман̣д̣алападесе. балихаран̣ети тасмим̣ ванасан̣д̣е бхӯта̄нам̣ балим̣ а̄харанти, тасма̄ со балихаран̣анти вутто. чӣварахетӯти чӣварака̄ран̣а̄, чӣварам̣ пачча̄сӣсама̄ноти аттхо. итибхава̄бхавахетӯти евам̣ имам̣ десана̄майам̣ пун̃н̃акирийаваттхум̣ нисса̄йа тасмим̣ тасмим̣ бхаве сукхам̣ ведисса̄мӣти дхаммам̣ десетӣти ким̣ тумха̄кам̣ евам̣ хотӣти аттхо.
35. чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄тиа̄дайо саттатим̣са бодхипаккхийадхамма̄ локийалокуттара̄ва катхита̄. таттха̄ти тесу саттатим̣са̄йа дхаммесу. сийам̣сӯти бхавеййум̣. абхидхаммети висит̣т̣хе дхамме, имесу саттатим̣сабодхипаккхийадхаммесӯти аттхо. татра чети идампи бодхипаккхийадхаммесвева бхуммам̣. аттхато чева на̄нам̣ бйан̃джанато ча̄ти еттха ‘‘ка̄йова сатипат̣т̣ха̄нам̣ ведана̄ва сатипат̣т̣ха̄на’’нти вутте аттхато на̄нам̣ хоти, ‘‘сатипат̣т̣ха̄на̄’’ти вутте пана бйан̃джанато на̄нам̣ на̄ма хоти. тадамина̄пӣти там̣ тумхе имина̄пи ка̄ран̣ена джа̄на̄тха̄ти аттхан̃ча бйан̃джанан̃ча сама̄нетва̄ атхасса ча ан̃н̃атха̄ гахитабха̄во бйан̃джанасса ча миччха̄ ропитабха̄во дассетаббо. йо дхаммо йо винайоти еттха аттхан̃ча бйан̃джанан̃ча вин̃н̃а̄панака̄ран̣амева дхаммо ча винайо ча.
37. аттхато хи кхо саметӣти сатийева сатипат̣т̣ха̄нанти гахита̄. бйан̃джанато на̄нанти кевалам̣ бйан̃джанамева сатипат̣т̣ха̄ноти ва̄ сатипат̣т̣ха̄на̄ти ва̄ миччха̄ ропетха. аппаматтакам̣ кхоти суттантам̣ патва̄ бйан̃джанам̣ аппаматтакам̣ на̄ма хоти. париттаматтам̣ дханитам̣ катва̄ ропитепи хи ниббутим̣ паттум̣ сакка̄ хоти.
татридам̣ ваттху – виджайа̄ра̄мавиха̄рава̄сӣ киреко кхӣн̣а̄саваттхеро двиннам̣ бхиккхӯнам̣ суттам̣ а̄харитва̄ каммат̣т̣ха̄нам̣ катхенто – ‘‘самуддхо самуддхоти, бхиккхаве, ассутава̄ путхуджджано бха̄сатӣ’’ти дханитам̣ катва̄ а̄ха. еко бхиккху ‘‘самуддхо на̄ма, бханте’’ти а̄ха. а̄вусо, самуддхоти вуттепи самуддоти вуттепи майам̣ лон̣аса̄гарамева джа̄на̄ма, тумхе пана но аттхагавесака̄, бйан̃джанагавесака̄, гаччхатха маха̄виха̄ре пагун̣абйан̃джана̄нам̣ бхиккхӯнам̣ сантике бйан̃джанам̣ содха̄петха̄ти каммат̣т̣ха̄нам̣ акатхетва̄ва ут̣т̣ха̄песи. со апарабха̄ге маха̄виха̄ре бхерим̣ пахара̄петва̄ бхиккхусан̇гхасса чатӯсу маггесу пан̃хам̣ катхетва̄ва париниббуто. евам̣ суттантам̣ патва̄ бйан̃джанам̣ аппаматтакам̣ на̄ма хоти.
винайам̣ пана патва̄ но аппаматтакам̣. са̄ман̣ерапаббаджджа̄пи хи убхатосуддхито ват̣т̣ати, упасампада̄дикамма̄нипи ситхила̄дӣнам̣ дханита̄дикаран̣аматтенева куппанти. идха пана суттантабйан̃джанам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣.
38. атха чатуттхава̄ре вива̄до касма̄? сан̃н̃а̄йа вива̄до. ‘‘ахам̣ сатимева сатипат̣т̣ха̄нам̣ вада̄ми, айам̣ ‘ка̄йо сатипат̣т̣ха̄на’нти вадатӣ’’ти хи несам̣ сан̃н̃а̄ хоти. бйан̃джанепи есева найо.
39. на чодана̄йа таритаббанти на чоданаттха̄йа вега̄йитаббам̣. екаччо хи пуггало ‘‘нала̄т̣е те са̄сапаматта̄ пил̣ака̄’’ти вутто ‘‘майхам̣ нала̄т̣е са̄сапаматтам̣ пил̣акам̣ пассаси, аттано нала̄т̣е та̄лапаккаматтам̣ маха̄ган̣д̣ам̣ на пассасӣ’’ти вадати. тасма̄ пуггало упапариккхитаббо. адал̣хадит̣т̣хӣти ана̄да̄надит̣т̣хӣ сум̣сума̄рам̣ хадайе паккхипанто вийа дал̣хам̣ на ган̣ха̄ти.
упагха̄тоти чан̣д̣абха̄вена ван̣агхат̣т̣итасса вийа дуккхуппатти. суппат̣иниссаггӣти ‘‘ким̣ на̄ма ахам̣ а̄панно, када̄ а̄панно’’ти ва̄ ‘‘твам̣ а̄панно, тава упаджджха̄йо а̄панно’’ти ва̄ екам̣ две ва̄ре ватва̄пи ‘‘асукам̣ на̄ма асукадивасе на̄ма, бханте, а̄паннаттха, сан̣икам̣ ануссаратха̄’’ти саритва̄ та̄вадева виссаджджети. вихеса̄ти бахум̣ аттхан̃ча ка̄ран̣ан̃ча а̄харантасса ка̄йачиттакиламатхо. саккомӣти еварӯпо хи пуггало ока̄сам̣ ка̄ретва̄ ‘‘а̄паттим̣ а̄паннаттха, бханте’’ти вутто ‘‘када̄ кисмим̣ ваттхусми’’нти ватва̄ ‘‘асукадивасе асукасмим̣ ваттхусми’’нти вутте ‘‘на сара̄ми, а̄вусо’’ти вадати, тато ‘‘сан̣икам̣, бханте, саратха̄’’ти бахум̣ ватва̄ са̄рито саритва̄ виссаджджети. тена̄ха ‘‘саккомӣ’’ти. имина̄ найена саббаттха аттхо ведитаббо.
упеккха̄ на̄тиман̃н̃итабба̄ти упеккха̄ на атиккамитабба̄, каттабба̄ джанетабба̄ти аттхо. йо хи еварӯпам̣ пуггалам̣ т̣хитакам̣йева пасса̄вам̣ каронтам̣ дисва̄пи ‘‘нану, а̄вусо, нисӣдитабба’’нти вадати, со упеккхам̣ атиман̃н̃ати на̄ма.
40. вачӣсам̣ха̄роти вачанасан̃ча̄ро. имехи катхитам̣ амӯсам̣ антарам̣ павесеййа, тумхе имехи идан̃чидан̃ча вутта̄ти амӯхи катхитам̣ имесам̣ антарам̣ павесеййа̄ти аттхо. дит̣т̣хипал̣а̄сотиа̄дӣхи читтасса ана̄ра̄дханийабха̄во катхито. там̣ джа̄нама̄но сама̄но гарахеййа̄ти там̣ саттха̄ джа̄нама̄но сама̄но ниндеййа амхети. етам̣ пана̄вусо, дхамманти етам̣ калахабхан̣д̣анадхаммам̣.
тан̃чети там̣ сан̃н̃аттика̄ракам̣ бхиккхум̣. евам̣ бйа̄кареййа̄ти майа̄ ете суддханте патит̣т̣ха̄пита̄ти аватва̄ йена ка̄ран̣ена сан̃н̃атти ката̄, тадева дассенто евам̣ бйа̄кареййа. та̄хам̣ дхаммам̣ сутва̄ти еттха дхаммоти са̄ран̣ӣйадхаммо адхиппето. на чева атта̄нантиа̄дӣсу ‘‘брахмалокаппама̄н̣о хеса агги ут̣т̣ха̄си, ко етаман̃н̃атра майа̄ нибба̄петум̣ саматтхо’’ти хи ваданто атта̄нам̣ уккам̣сети на̄ма. ‘‘еттака̄ джана̄ вичаранти, ока̄со ладдхум̣ на сакка̄, екопи еттакаматтам̣ нибба̄петум̣ саматтхо на̄ма наттхӣ’’ти вадама̄но парам̣ вамбхети на̄ма. тадубхайампеса на кароти. дхаммо панеттха самма̄самбуддхасса бйа̄каран̣ам̣, тесам̣ бхиккхӯнам̣ сан̃н̃аттикаран̣ам̣ анудхаммо, тадева бйа̄кароти на̄ма. на ча кочи сахадхаммикоти ан̃н̃о часса кочи сахетуко парехи вутто ва̄до ва̄ анува̄до ва̄ гарахитаббабха̄вам̣ а̄гаччханто на̄ма наттхи. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.
папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа
кинтисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. са̄мага̄масуттаван̣н̣ана̄
41. евам̣ ме сутанти са̄мага̄масуттам̣. таттха са̄мага̄мети са̄ма̄ка̄нам̣ уссаннатта̄ евам̣ладдхана̄ме га̄ме. адхуна̄ ка̄лан̇катоти сампати ка̄лам̣ като. дведхикаджа̄та̄ти дведжджхаджа̄та̄ двебха̄гаджа̄та̄. бхан̣д̣ана̄дӣсу бхан̣д̣анам̣ пуббабха̄гакалахо, там̣ дан̣д̣а̄да̄на̄дивасена пан̣н̣аттивӣтиккамавасена ча ваддхитам̣ калахо, ‘‘на твам̣ имам̣ дхаммавинайам̣ а̄джа̄на̄сӣ’’тиа̄дикам̣ вируддхавачанам̣ вива̄до. витуданта̄ти витуджджанта̄. сахитам̣ мети мама вачанам̣ аттхасам̣хитам̣. адхичин̣н̣ам̣ те випара̄ваттанти йам̣ тава адхичин̣н̣ам̣ чирака̄ласеванавасена пагун̣ам̣, там̣ мама ва̄дам̣ а̄гамма ниваттам̣. а̄ропито те ва̄доти туйхам̣ упари майа̄ досо а̄ропито. чара ва̄даппамоккха̄йа̄ти бхаттапут̣ам̣ а̄да̄йа там̣ там̣ упасан̇камитва̄ ва̄даппамоккхаттха̄йа уттари парийесама̄но чара. ниббет̣хехи ва̄ти атха майа̄ а̄ропитава̄дато атта̄нам̣ мочехи. саче пахосӣти саче саккоси. вадхойева̄ти маран̣амева.
на̄т̣апуттийесӯти на̄т̣апуттасса антева̄сикесу. ниббиннарӯпа̄ти уккан̣т̣хитасабха̄ва̄, абхива̄дана̄дӣни на каронти. вираттарӯпа̄ти вигатапема̄. пат̣ива̄нарӯпа̄ти тесам̣ нипаччакирийато ниваттасабха̄ва̄. йатха̄ танти йатха̄ ча дураккха̄та̄дисабха̄ве дхаммавинайе ниббиннавираттапат̣ива̄нарӯпехи бхавитаббам̣, татхева джа̄та̄ти аттхо. дураккха̄тети дуккатхите. дуппаведитети дувин̃н̃а̄пите. анупасамасам̣ваттаникети ра̄га̄дӣнам̣ упасамам̣ ка̄тум̣ асаматтхо. бхиннатхӯпети бхиннапатит̣т̣хе. еттха хи на̄т̣апуттова несам̣ патит̣т̣хена тхӯпо, со пана бхинно мато. тена вуттам̣ ‘‘бхиннатхӯпе’’ти. аппат̣исаран̣ети тассева абха̄вена пат̣исаран̣авирахите.
нану ча̄йам̣ на̄т̣апутто на̄л̣андава̄сико, со касма̄ па̄ва̄йам̣ ка̄лам̣катоти. со кира упа̄лина̄ гахапатина̄ пат̣ивиддхасаччена дасахи га̄тха̄хи бха̄сите буддхагун̣е сутва̄ ун̣хам̣ лохитам̣ чхад̣д̣еси. атха нам̣ апха̄сукам̣ гахетва̄ па̄вам̣ агамам̣су, со таттха ка̄ламака̄си. ка̄лам̣ курума̄но ча ‘‘мама ладдхи аниййа̄ника̄ са̄рарахита̄, майам̣ та̄ва нат̣т̣ха̄, авасесаджано ма̄ апа̄йапӯрако ахоси. саче пана̄хам̣ ‘мама са̄санам̣ аниййа̄ника’нти ваккха̄ми, на саддахиссанти. йам̣нӯна̄хам̣ двепи джане на еканӣха̄рена угган̣ха̄пеййам̣, те мамаччайена ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вивадиссанти. саттха̄ там̣ вива̄дам̣ пат̣ичча екам̣ дхаммакатхам̣ катхессати, тато те са̄санасса махантабха̄вам̣ джа̄тиссантӣ’’ти.
атха нам̣ еко антева̄сико упасан̇камитва̄ а̄ха ‘‘бханте, тумхе дуббала̄, майхам̣ имасмим̣ дхамме са̄рам̣ а̄чиккхатха а̄чарийаппама̄н̣а’’нти. а̄вусо, твам̣ мамаччайена сассатанти ган̣хеййа̄сӣти. апаропи там̣ упасан̇ками, там̣ уччхедам̣ ган̣ха̄песи. евам̣ двепи джане екаладдхике акатва̄ бахӯ на̄на̄нӣха̄рена угган̣ха̄петва̄ ка̄ламака̄си. те тасса сарӣракиччам̣ катва̄ саннипатитва̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пуччхим̣су ‘‘касса̄вусо, а̄чарийо са̄рама̄чиккхӣ’’ти? еко ут̣т̣хахитва̄ майханти а̄ха. ким̣ а̄чиккхӣти? сассатанти. апаро там̣ пат̣иба̄хитва̄ майхам̣ са̄рам̣ а̄чиккхӣти а̄ха. евам̣ саббе ‘‘майхам̣ са̄рам̣ а̄чиккхи, ахам̣ джет̣т̣хако’’ти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вива̄дам̣ вад̣д̣хетва̄ аккосе чева парибха̄се ча хаттхапа̄дапаха̄ра̄дӣни ча паваттетва̄ екамаггена две агаччханта̄ на̄на̄диса̄су паккамим̣су, екачче гихӣ ахесум̣.
бхагавато пана дхарама̄нака̄лепи бхиккхусан̇гхе вива̄до на уппаджджи. саттха̄ хи тесам̣ вива̄дака̄ран̣е уппаннаматтейева сайам̣ ва̄ гантва̄ те ва̄ бхиккхӯ паккоса̄петва̄ кханти метта̄ пат̣исан̇кха̄ авихим̣са̄ са̄ран̣ӣйадхаммесу екам̣ ка̄ран̣ам̣ катхетва̄ вива̄дам̣ вӯпасамети. евам̣ дхарама̄нопи сан̇гхасса патит̣т̣ха̄ва ахоси. паринибба̄йама̄нопи авива̄дака̄ран̣ам̣ катва̄ва паринибба̄йи. бхагавата̄ хи сутте десита̄ чатта̄ро маха̄падеса̄ (а. ни. 4.180; дӣ. ни. 2.187) йа̄ваджджадиваса̄ бхиккхӯнам̣ патит̣т̣ха̄ ча авассайо ча. татха̄ кхандхаке десита̄ чатта̄ро маха̄падеса̄ (маха̄ва. 305) сутте вутта̄ни чатта̄ри пан̃хабйа̄каран̣а̄ни (а. ни. 4.42) ча. тенева̄ха – ‘‘йо во майа̄, а̄нанда, дхаммо ча винайо ча десито пан̃н̃атто, со во мамаччайена саттха̄’’ти (дӣ. ни. 2.216).
42. атха кхо чундо саман̣уддесоти айам̣ тхеро дхаммасена̄патисса канит̣т̣хабха̄тико. там̣ бхиккхӯ анупасампаннака̄ле чундо саман̣уддесоти самуда̄чаритва̄ тхерака̄лепи татхева самуда̄чарим̣су. тена вуттам̣ ‘‘чундо саман̣уддесо’’ти. упасан̇камӣти касма̄ упасан̇ками? на̄т̣апутте кира ка̄лам̣кате джамбудӣпе манусса̄ таттха таттха катхам̣ паваттайим̣су – ‘‘ниган̣т̣хо на̄т̣апутто еко саттха̄ти пан̃н̃а̄йиттха, тасса ка̄лакирийа̄йа са̄вака̄нам̣ еварӯпо вива̄до джа̄то, саман̣о пана готамо джамбудӣпе чандо вийа сӯрийо вийа ча па̄кат̣ойева, кӣдисо ну кхо саман̣е готаме париниббуте са̄вака̄нам̣ вива̄до бхависсатӣ’’ти. тхеро там̣ катхам̣ сутва̄ чинтеси – ‘‘имам̣ катхам̣ гахетва̄ дасабаласса а̄рочесса̄ми, саттха̄ ча етам̣ аттхуппаттим̣ катва̄ екам̣ десанам̣ катхессатӣ’’ти. со никкхамитва̄ йена са̄мага̄мо, йена̄йасма̄ а̄нандо тенупасан̇ками. уджумева бхагавато сантикам̣ агантва̄ йенасса упаджджха̄йо а̄йасма̄ а̄нандо тенупасан̇камӣти аттхо. евам̣ кирасса ахоси – ‘‘упаджджха̄йо ме маха̄пан̃н̃о, со имам̣ са̄санам̣ саттху а̄рочессати, атха саттха̄ таданурӯпам̣ дхаммам̣ десессатӣ’’ти. катха̄па̄бхатанти катха̄мӯлам̣, мӯлан̃хи па̄бхатанти вуччати. йатха̄ха –
‘‘аппакенапи медха̄вӣ, па̄бхатена вичаккхан̣о;
самут̣т̣ха̄пети атта̄нам̣, ан̣ум̣ аггим̣ва сандхама’’нти. (джа̄. 2.1.4);
дассана̄йа̄ти дассанаттха̄йа. ким̣ панимина̄ бхагава̄ на дит̣т̣хапубботи? но на дит̣т̣хапуббо, айан̃хи а̄йасма̄ дива̄ нава ва̄ре раттим̣ нава ва̄рети ека̄хам̣ ат̣т̣ха̄раса ва̄ре упат̣т̣ха̄намева гаччхати. дивасасса пана сатаккхаттум̣ ва̄ сахассаккхаттум̣ ва̄ гантука̄мо сама̄нопи на ака̄ран̣а̄ гаччхати, екам̣ пан̃худдха̄рам̣ гахетва̄ва гаччхати. со там̣дивасам̣ тена гантука̄мо евама̄ха.
ахита̄йа дуккха̄йа деваманусса̄нанти екасмим̣ виха̄ре сан̇гхамаджджхе уппанно вива̄до катхам̣ деваманусса̄нам̣ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттати? косамбакаккхандхаке (маха̄ва. 451) вийа хи двӣсу бхиккхӯсу вива̄дам̣ а̄паннесу тасмим̣ виха̄ре тесам̣ антева̄сика̄ виваданти, тесам̣ ова̄дам̣ ган̣ханто бхиккхунисан̇гхо вивадати, тато тесам̣ упат̣т̣ха̄ка̄ виваданти, атха манусса̄нам̣ а̄раккхадевата̄ две кот̣т̣ха̄са̄ хонти. таттха дхаммава̄дӣнам̣ а̄раккхадевата̄ дхаммава̄динийо хонти, адхаммава̄дӣнам̣ адхаммава̄динийо хонти. тато та̄сам̣ а̄раккхадевата̄нам̣ митта̄ бхуммадевата̄ бхиджджанти. евам̣ парампара̄йа йа̄ва брахмалока̄ т̣хапетва̄ арийаса̄ваке саббе деваманусса̄ две кот̣т̣ха̄са̄ хонти. дхаммава̄дӣхи пана адхаммава̄динова бахутара̄ хонти, тато йам̣ бахӯхи гахитам̣, там̣ ган̣ханти. дхаммам̣ виссаджджетва̄ бахутара̄ва адхаммам̣ ган̣ханти. те адхаммам̣ пӯретва̄ вихаранта̄ апа̄йе ниббаттанти. евам̣ екасмим̣ виха̄ре сан̇гхамаджджхе уппанно вива̄до бахӯнам̣ ахита̄йа дуккха̄йа хоти.
43. абхин̃н̃а̄ десита̄ти маха̄бодхимӯле нисиннена паччаккхам̣ катва̄ паведита̄. патиссайама̄нарӯпа̄ вихарантӣти упанисса̄йа вихаранти. бхагавато аччайена̄ти етарахи бхагавантам̣ джет̣т̣хакам̣ катва̄ сага̄рава̄ вихаранти, тумха̄кам̣, бханте, уггатеджата̄йа дура̄садата̄йа вива̄дам̣ джанетум̣ на сакконти, бхагавато пана аччайена вива̄дам̣ джанеййунти вадати. йаттха пана там̣ вива̄дам̣ джанеййум̣, там̣ дассенто аджджха̄джӣве ва̄ адхипа̄тимоккхе ва̄ти а̄ха. таттха аджджха̄джӣвети а̄джӣвахету а̄джӣвака̄ран̣а̄ – ‘‘бхиккху уттаримануссадхаммам̣ уллапати а̄патти па̄ра̄джикасса̄’’тиа̄дина̄ (пари. 287) найена парива̄ре пан̃н̃атта̄ни чха сиккха̄пада̄ни, та̄ни т̣хапетва̄ сеса̄ни саббасиккха̄пада̄ни адхипа̄тимоккхам̣ на̄ма. аппаматтако со а̄нанда̄ти аджджха̄джӣвам̣ адхипа̄тимоккхан̃ча а̄раббха уппаннавива̄до на̄ма йасма̄ парасса катха̄йапи аттано дхаммата̄йапи саллаккхетва̄ суппаджахо хоти, тасма̄ ‘‘аппаматтако’’ти вутто.
татра̄йам̣ найо – идхекаччо ‘‘на сакка̄ уттаримануссадхаммам̣ ануллапантена кин̃чи ладдху’’нтиа̄дӣни чинтетва̄ а̄джӣвахету уттаримануссадхаммам̣ ва̄ уллапати сан̃чариттам̣ ва̄ а̄паджджати, йо те виха̄ре васати, со бхиккху араха̄тиа̄дина̄ найена са̄мантаджаппанам̣ ва̄ кароти, агила̄но ва̄ аттано аттха̄йа пан̣ӣтабходжана̄ни вин̃н̃а̄петва̄ бхун̃джати, бхиккхунӣ ва̄ пана та̄ни вин̃н̃а̄петва̄ па̄т̣идесанӣйам̣ а̄паджджати, йо кочи дуккат̣аваттхукам̣ йам̣кин̃чи сӯподанавин̃н̃аттимева ва̄ кароти, ан̃н̃атарам̣ ва̄ пана пан̣н̣аттивӣтиккамам̣ каронто вихарати, таменам̣ сабрахмача̄рӣ евам̣ сан̃джа̄нанти – ‘‘ким̣ имасса имина̄ ла̄бхена ладдхена, йо са̄сане паббаджитва̄ миччха̄джӣвена джӣвикам̣ каппети, пан̣н̣аттивӣтиккамам̣ каротӣ’’ти. аттано дхаммата̄йаписса евам̣ хоти – ‘‘кисса майхам̣ имина̄ ла̄бхена, йва̄хам̣ евам̣ сва̄ккха̄те дхаммавинайе паббаджитва̄ миччха̄джӣвена джӣвикам̣ каппеми, пан̣н̣аттивӣтиккамам̣ каромӣ’’ти саллаккхетва̄ тато орамати. евам̣ парасса катха̄йапи аттано дхаммата̄йапи саллаккхетва̄ суппаджахо хоти. тена бхагава̄ ‘‘аппаматтако’’ти а̄ха.
магге ва̄ хи, а̄нанда, пат̣ипада̄йа ва̄ти локуттарамаггам̣ патва̄ вива̄до на̄ма саббасо вӯпасаммати, наттхи адхигатамагга̄нам̣ вива̄до. пуббабха̄гамаггам̣ пана пуббабха̄гапат̣ипадан̃ча сандха̄йетам̣ вуттам̣.
татра̄йам̣ найо – евам̣ бхиккхум̣ манусса̄ локуттарадхамме самбха̄венти. со саддхивиха̄рика̄дайо а̄гантва̄ вандитва̄ т̣хите пуччхати ‘‘ким̣ а̄гататтха̄’’ти. манасика̄таббакаммат̣т̣ха̄нам̣ пуччхитум̣, бхантети. нисӣдатха, кхан̣енева арахаттам̣ па̄петум̣ саматтхакаммат̣т̣ха̄накатхам̣ а̄чиккхисса̄мӣти ватва̄ вадати – ‘‘идха бхиккху аттано васанат̣т̣ха̄нам̣ пависитва̄ нисинно мӯлакаммат̣т̣ха̄нам̣ манаси кароти, тасса там̣ манасикарото обха̄со уппаджджати. айам̣ пат̣хамамагго на̄ма. со дутийам̣ обха̄сан̃а̄н̣ам̣ ниббаттети, дутийамагго адхигато хоти, евам̣ татийан̃ча чатуттхан̃ча. етта̄вата̄ маггаппатто чева пхалаппатто ча хотӣ’’ти. атха те бхиккхӯ ‘‘акхӣн̣а̄саво на̄ма евам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ катхетум̣ на саккоти, аддха̄йам̣ кхӣн̣а̄саво’’ти нит̣т̣хам̣ гаччханти.
со апарена самайена ка̄лам̣ кароти. саманта̄ бхиккха̄ча̄рага̄мехи манусса̄ а̄гантва̄ пуччханти ‘‘кеначи, бханте, тхеро пан̃хам̣ пуччхито’’ти. упа̄сака̄ пуббева тхерена пан̃хо катхито амха̄канти. те пуппхаман̣д̣апам̣ пуппхакӯт̣а̄га̄рам̣ саджджетва̄ суван̣н̣ена аккхипидха̄намукхапидха̄на̄дим̣ каритва̄ гандхама̄ла̄дӣхи пӯджетва̄ сатта̄хам̣ са̄дхукӣл̣икам̣ кӣл̣етва̄ джха̄петва̄ ат̣т̣хӣни а̄да̄йа четийам̣ каронти. ан̃н̃е а̄гантука̄ виха̄рам̣ а̄гантва̄ па̄де дховитва̄ ‘‘маха̄тхерам̣ пассисса̄ма, кахам̣, а̄вусо, маха̄тхеро’’ти пуччханти. париниббуто, бхантети. дуккарам̣, а̄вусо, тхерена катам̣ маггапхала̄ни ниббаттентена, пан̃хам̣ пуччхиттха, а̄вусоти. бхиккхӯнам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ катхенто имина̄ нийа̄мена катхеси, бхантети. на есо, а̄вусо, магго, випассанупаккилесо на̄меса, на тумхе джа̄ниттха, путхуджджано, а̄вусо, тхероти. те калахам̣ каронта̄ ут̣т̣хахитва̄ ‘‘сакалавиха̄ре бхиккхӯ ча бхиккха̄ча̄рага̄месу манусса̄ ча на джа̄нанти, тумхейева джа̄на̄тха. катарамаггена тумхе а̄гата̄, ким̣ во виха̄радва̄ре четийам̣ на дит̣т̣ха’’нти. евам̣ва̄дӣнам̣ пана бхиккхӯнам̣ сатам̣ ва̄, хоту сахассам̣ ва̄, йа̄ва там̣ ладдхим̣ наппаджаханти, саггопи маггопи ва̄ритойева.
апаропи та̄дисова каммат̣т̣ха̄нам̣ катхенто евам̣ катхети – читтенева тӣсу уддханесу тӣн̣и капалла̄ни а̄ропетва̄ хет̣т̣ха̄ аггим̣ катва̄ читтенева аттано дваттим̣са̄ка̄рам̣ уппа̄т̣етва̄ капаллесу паккхипитва̄ читтенева дан̣д̣акена париваттетва̄ париваттетва̄ бхаджджитаббам̣, йа̄ джха̄йама̄не чха̄рика̄ хоти, са̄ мукхава̄тена пала̄сетабба̄. еттакена дхӯтапа̄по на̄меса саман̣о хоти. сесам̣ пуриманайенева виттха̄ретаббам̣.
апаро евам̣ катхети – читтенева маха̄ча̄т̣им̣ т̣хапетва̄ маттхум̣ йоджетва̄ читтенева аттано дваттим̣са̄ка̄рам̣ уппа̄т̣етва̄ таттха паккхипитва̄ маттхум̣ ота̄ретва̄ мантхитаббам̣. матхийама̄нам̣ вилӣйати, вилӣне упари пхен̣о уггаччхати. со пхен̣о парибхун̃джитаббо. етта̄вата̄ во аматам̣ парибхуттам̣ на̄ма бхависсати. ито парам̣ ‘‘атха те бхиккхӯ’’тиа̄ди саббам̣ пуриманайенева виттха̄ретаббам̣.
44. ида̄ни йо евам̣ вива̄до уппаджджеййа, тасса мӯлам̣ дассенто чхайима̄нӣтиа̄дима̄ха. таттха ага̄равоти га̄рававирахито. аппатиссоти аппатиссайо анӣчавутти. еттха пана йо бхиккху саттхари дхарама̄не тӣсу ка̄лесу упат̣т̣ха̄нам̣ на йа̄ти, саттхари анупа̄хане чан̇каманте саупа̄хано чан̇камати, нӣче чан̇каме чан̇каманте учче чан̇каме чан̇камати, хет̣т̣ха̄ васанте упари васати, саттху дассанат̣т̣ха̄не убхо ам̣се па̄рупати, чхаттам̣ дха̄рети, упа̄ханам̣ дха̄рети, нха̄натиттхе учча̄рам̣ ва̄ пасса̄вам̣ ва̄ кароти, париниббуте ва̄ пана четийам̣ вандитум̣ на гаччхати, четийасса пан̃н̃а̄йанат̣т̣ха̄не саттхудассанат̣т̣ха̄не вуттам̣ саббам̣ кароти, ан̃н̃ехи ча бхиккхӯхи ‘‘касма̄ евам̣ кароси, на идам̣ ват̣т̣ати, самма̄сабуддхасса на̄ма ладжджитум̣ ват̣т̣атӣ’’ти вутте ‘‘тӯн̣хӣ хоти, ким̣ буддхо буддхоти вадасӣ’’ти бхан̣ати, айам̣ саттхари ага̄раво на̄ма.
йо пана дхаммассаване сан̇гхут̣т̣хе саккаччам̣ на гаччхати, саккаччам̣ дхаммам̣ на сун̣а̄ти, нидда̄йати ва̄ саллапенто ва̄ нисӣдати, саккаччам̣ на ган̣ха̄ти на дха̄рети, ‘‘ким̣ дхамме ага̄равам̣ каросӣ’’ти вутте ‘‘тун̣хӣ хоти, дхаммо дхаммоти вадаси, ким̣ дхаммо на̄ма̄’’ти вадати, айам̣ дхамме ага̄раво на̄ма.
йо пана тхерена бхиккхуна̄ анаджджхит̣т̣хо дхаммам̣ десети, нисӣдати пан̃хам̣ катхети, вуд̣д̣хе бхиккхӯ гхат̣т̣енто гаччхати, тит̣т̣хати нисӣдати, дуссапаллаттхикам̣ ва̄ хаттхапаллаттхикам̣ ва̄ кароти, сан̇гхамаджджхе убхо ам̣се па̄рупати, чхаттупа̄ханам̣ дха̄рети, ‘‘бхиккхусан̇гхасса ладжджитум̣ ват̣т̣атӣ’’ти вуттепи ‘‘тун̣хӣ хоти, сан̇гхо сан̇гхоти вадаси, ким̣ сан̇гхо, мигасан̇гхо аджасан̇гхо’’тиа̄дӣни вадати, айам̣ сан̇гхе ага̄раво на̄ма. екабхиккхусмимпи хи ага̄раве кате сан̇гхе катойева хоти. тиссо сиккха̄ пана апарипӯрайама̄нова сиккха̄йа на парипӯрака̄рӣ на̄ма.
аджджхаттам̣ ва̄ти аттани ва̄ аттано париса̄йа ва̄. ба̄хиддха̄ти парасмим̣ ва̄ парасса париса̄йа ва̄.
46. ида̄ни айам̣ чха т̣ха̄на̄ни нисса̄йа уппаннавива̄до вад̣д̣ханто йа̄ни адхикаран̣а̄ни па̄пун̣а̄ти, та̄ни дассетум̣ чатта̄рима̄нӣтиа̄дима̄ха. таттха вӯпасаманаттха̄йа паваттама̄нехи саматхехи адхика̄табба̄нӣти адхикаран̣а̄ни. вива̄дова адхикаран̣ам̣ вива̄да̄дхикаран̣ам̣. итаресупи есева найо.
ида̄ни има̄нипи чатта̄ри адхикаран̣а̄ни патва̄ упари вад̣д̣хенто со вива̄до йехи саматхехи вӯпасаммати, тесам̣ дассанаттхам̣ сатта кхо паниметиа̄дима̄ха. таттха адхикаран̣а̄ни саменти вӯпасаментӣти адхикаран̣асаматха̄. уппаннуппанна̄нанти уппанна̄нам̣ уппанна̄нам̣. адхикаран̣а̄нанти етесам̣ вива̄да̄дхикаран̣а̄дӣнам̣ чатуннам̣. саматха̄йа вӯпасама̄йа̄ти саманаттхан̃чева вӯпасаманаттхан̃ча. саммукха̄винайо да̄таббо…пе… тин̣аваттха̄ракоти име сатта саматха̄ да̄табба̄.
татра̄йам̣ виниччхайакатха̄ – адхикаран̣есу та̄ва дхаммоти ва̄ адхаммоти ва̄ти ат̣т̣ха̄расахи ваттхӯхи виваданта̄нам̣ бхиккхӯнам̣ йо вива̄до, идам̣ вива̄да̄дхикаран̣ам̣ на̄ма. сӣлавипаттийа̄ ва̄ а̄ча̄радит̣т̣хиа̄джӣвавипаттийа̄ ва̄ ануваданта̄нам̣ йо анува̄до упавадана̄ чева чодана̄ ча, идам̣ анува̄да̄дхикаран̣ам̣ на̄ма. ма̄тика̄йам̣ а̄гата̄ пан̃ча вибхан̇ге двети сатта а̄паттиккхандха̄ а̄патта̄дхикаран̣ам̣ на̄ма. йам̣ сан̇гхасса апалокана̄дӣнам̣ чатуннам̣ камма̄нам̣ каран̣ам̣, идам̣ кичча̄дхикаран̣ам̣ на̄ма.
таттха вива̄да̄дхикаран̣ам̣ двӣхи саматхехи саммати саммукха̄винайена ча йебхуййасика̄йа ча. саммукха̄винайенева саммама̄нам̣ йасмим̣ виха̄ре уппаннам̣, тасмим̣йева ва̄, ан̃н̃аттха вӯпасаметум̣ гаччханта̄нам̣ антара̄магге ва̄, йаттха гантва̄ сан̇гхасса ниййа̄титам̣, таттха сан̇гхена ва̄ ган̣ена ва̄ вӯпасаметум̣ асакконте таттхева убба̄хика̄йа самматапуггалехи ва̄ виниччхитам̣ саммати. евам̣ саммама̄не пана тасмим̣ йа̄ сан̇гхасаммукхата̄ дхаммасаммукхата̄, винайасаммукхата̄, пуггаласаммукхата̄, айам̣ саммукха̄винайо на̄ма.
таттха ча ка̄ракасан̇гхасса са̄маггивасена саммукхӣбха̄во сан̇гхасаммукхата̄. саметаббасса ваттхуно бхӯтата̄ дхаммасаммукхата̄. йатха̄ там̣ саметаббам̣, татхева саманам̣ винайасаммукхата̄. йо ча вивадати, йена ча вивадати, тесам̣ убхиннам̣ аттапаччаттхика̄нам̣ саммукхӣбха̄во пуггаласаммукхата̄. убба̄хика̄йа вӯпасаме панеттха сан̇гхасаммукхата̄ париха̄йати. евам̣ та̄ва саммукха̄винайенева саммати.
саче паневампи на саммати, атха нам̣ убба̄хика̄йа саммата̄ бхиккхӯ ‘‘на майам̣ саккома вӯпасамету’’нти сан̇гхассева ниййа̄тенти. тато сан̇гхо пан̃чан̇гасаманна̄гатам̣ бхиккхум̣ сала̄кагга̄хакам̣ самманнитва̄ тена гул̣хакавиват̣акасакан̣н̣аджаппакесу тӣсу сала̄кагга̄хесу ан̃н̃атаравасена сала̄кам̣ га̄хетва̄ саннипатитапариса̄йа дхаммава̄дӣнам̣ йебхуййата̄йа йатха̄ те дхаммава̄дино ваданти, евам̣ вӯпасантам̣ адхикаран̣ам̣ саммукха̄винайена ча йебхуййасика̄йа ча вӯпасантам̣ хоти. таттха саммукха̄винайо вуттанайо ева. йам̣ пана йебхуййасика̄йа каммасса каран̣ам̣, айам̣ йебхуййасика̄ на̄ма. евам̣ вива̄да̄дхикаран̣ам̣ двӣхи саматхехи саммати.
анува̄да̄дхикаран̣ам̣ чатӯхи саматхехи саммати саммукха̄винайена ча сативинайена ча амӯл̣хавинайена ча тассапа̄пийасика̄йа ча. саммукха̄винайенева саммама̄нам̣ йо ча анувадати, йан̃ча анувадати, тесам̣ вачанам̣ сутва̄, саче ка̄чи а̄патти наттхи, убхо кхама̄петва̄, саче аттхи, айам̣ на̄меттха а̄паттӣти евам̣ виниччхитам̣ вӯпасаммати. таттха саммукха̄винайалаккхан̣ам̣ вуттанайамева.
йада̄ пана кхӣн̣а̄савасса бхиккхуно амӯлика̄йа сӣлавипаттийа̄ ануддхам̣ситасса сативинайам̣ йа̄чама̄насса сан̇гхо н̃аттичатуттхена каммена сативинайам̣ дети, тада̄ саммукха̄винайена ча сативинайена ча вӯпасантам̣ хоти. динне пана сативинайе пуна тасмим̣ пуггале кассачи анува̄до на рухати.
йада̄ умматтако бхиккху умма̄давасена кате асса̄ман̣аке аджджха̄ча̄ре ‘‘сарата̄йасма̄ еварӯпим̣ а̄патти’’нти бхиккхӯхи вуччама̄но – ‘‘умматтакена ме, а̄вусо, етам̣ катам̣, на̄хам̣ там̣ сара̄мӣ’’ти бхан̣антопи бхиккхӯхи чодийама̄нова пуна ачоданаттха̄йа амӯл̣хавинайам̣ йа̄чати, сан̇гхо часса н̃аттичатуттхена каммена амӯл̣хавинайам̣ дети, тада̄ саммукха̄винайена ча амӯл̣хавинайена ча вӯпасантам̣ хоти. динне пана амӯл̣хавинайе пуна тасмим̣ пуггале кассачи таппаччайа̄ анува̄до на рухати.
йада̄ пана па̄ра̄джикена ва̄ па̄ра̄джикаса̄мантена ва̄ чодийама̄насса ан̃н̃ена̄н̃н̃ам̣ пат̣ичарато па̄пуссанната̄йа па̄пийасса пуггаласса – ‘‘сача̄йам̣ аччхиннамӯло бхависсати, самма̄ ваттитва̄ оса̄ран̣ам̣ лабхиссати, саче чхиннамӯло, айамевасса на̄сана̄ бхависсатӣ’’ти ман̃н̃ама̄но сан̇гхо н̃аттичатуттхена каммена тассапа̄пийасикам̣ кароти, тада̄ саммукха̄винайена ча тасса па̄пийасика̄йа ча вӯпасантам̣ хоти. евам̣ анува̄да̄дхикаран̣ам̣ чатӯхи саматхехи саммати.
а̄патта̄дхикаран̣ам̣ тӣхи саматхехи саммати саммукха̄винайена ча пат̣ин̃н̃а̄такаран̣ена ча тин̣аваттха̄ракена ча. тасса саммукха̄винайенева вӯпасамо наттхи. йада̄ пана екасса ва̄ бхиккхуно сантике сан̇гхаган̣амаджджхесу ва̄ бхиккху лахукам̣ а̄паттим̣ десети, тада̄ а̄патта̄дхикаран̣ам̣ саммукха̄винайена ча пат̣ин̃н̃а̄такаран̣ена ча вӯпасаммати. таттха саммукха̄винайо та̄ва йо ча десети, йасса ча десети, тесам̣ саммукхата̄. сесам̣ вуттанайамева. пуггаласса ча ган̣асса ча десана̄ка̄ле сан̇гхасаммукхата̄ париха̄йати. йам̣ панеттха ‘‘ахам̣, бханте, иттханна̄мам̣ а̄паттим̣ апанно’’ти ча, а̄ма ‘‘пасса̄мӣ’’ти ча пат̣ин̃н̃а̄та̄йа ‘‘а̄йатим̣ сам̣вареййа̄сӣ’’ти каран̣ам̣, там̣ пат̣ин̃н̃а̄такаран̣ам̣ на̄ма. сан̇гха̄дисесе парива̄са̄дийа̄чана̄ пат̣ин̃н̃а̄, парива̄са̄дӣнам̣ да̄нам̣ пат̣ин̃н̃а̄такаран̣ам̣ на̄ма.
двепаккхаджа̄та̄ пана бхан̣д̣анака̄рака̄ бхиккхӯ бахум̣ асса̄ман̣акам̣ аджджха̄ча̄рам̣ чаритва̄ пуна ладжджидхамме уппанне ‘‘саче майам̣ има̄хи а̄паттӣхи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ка̄ресса̄ма, сийа̄пи там̣ адхикаран̣ам̣ каккхал̣атта̄йа сам̣ваттеййа̄’’ти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ а̄паттийа̄ ка̄ра̄пане досам̣ дисва̄ йада̄ тин̣аваттха̄ракакаммам̣ каронти, тада̄ а̄патта̄дхикаран̣ам̣ саммукха̄винайена ча тин̣аваттха̄ракена ча саммати. татра хи йаттака̄ хаттхапа̄супагата̄ ‘‘на ме там̣ кхаматӣ’’ти евам̣ дит̣т̣ха̄викаммам̣ акатва̄ ‘‘дуккат̣ам̣ каммам̣ пуна ка̄таббам̣ камма’’нти на уккот̣енти, ниддампи окканта̄ хонти, саббесампи т̣хапетва̄ тхуллаваджджан̃ча гихипат̣исам̣йуттан̃ча сабба̄паттийо вут̣т̣хаханти. евам̣ а̄патта̄дхикаран̣ам̣ тӣхи саматхехи саммати. кичча̄дхикаран̣ам̣ екена саматхена саммати саммукха̄винайенева.
има̄ни чатта̄ри адхикаран̣а̄ни йатха̄нурӯпам̣ имехи саттахи саматхехи самманти. тена вуттам̣ ‘‘уппаннуппанна̄нам̣ адхикаран̣а̄нам̣ саматха̄йа вӯпасама̄йа саммукха̄винайо да̄таббо…пе… тин̣аваттха̄рако’’ти. айаметтха виниччхайанайо, виттха̄ро пана саматхаккхандхаке (чӯл̣ава. 185) а̄гатойева. виниччхайописса самантапа̄са̄дика̄йа вутто.
47. йо пана̄йам̣ имасмим̣ сутте ‘‘идха̄нанда, бхиккхӯ вивадантӣ’’тиа̄дико виттха̄ро вутто, со етена найена сан̇кхепатова вуттоти ведитаббо. таттха дхаммотиа̄дӣсу суттантапарийа̄йена та̄ва даса кусалакаммапатха̄ дхаммо, акусалакаммапатха̄ адхаммо. татха̄ ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’ти хет̣т̣ха̄ а̄гата̄ саттатим̣са бодхипаккхийадхамма̄, тайо сатипат̣т̣ха̄на̄ тайо саммаппадха̄на̄ тайо иддхипа̄да̄ чха индрийа̄ни чха бала̄ни ат̣т̣ха боджджхан̇га̄ наван̇гико магго ча̄ти, чатта̄ро упа̄да̄на̄ пан̃ча нӣваран̣а̄нӣтиа̄дайо сан̇калит̣т̣хадхамма̄ ча̄ти айам̣ адхаммо.
таттха йам̣кин̃чи екам̣ адхаммакот̣т̣ха̄сам̣ гахетва̄ ‘‘имам̣ адхаммам̣ дхаммоти карисса̄ма, евам̣ амха̄кам̣ а̄чарийакулам̣ ниййа̄никам̣ бхависсати, майан̃ча локе па̄кат̣а̄ бхависса̄ма̄’’ти там̣ адхаммам̣ ‘‘дхаммо айа’’нти катхента̄ дхаммоти виваданти. таттхева дхаммакот̣т̣ха̄сесу екам̣ гахетва̄ ‘‘адхаммо айа’’нти катхента̄ адхаммоти виваданти.
винайапарийа̄йена пана бхӯтена ваттхуна̄ чодетва̄ са̄ретва̄ йатха̄пат̣ин̃н̃а̄йа ка̄таббакаммам̣ дхаммо на̄ма, абхӯтена пана ваттхуна̄ ачодетва̄ аса̄ретва̄ апат̣ин̃н̃а̄йа катаббакаммам̣ адхаммо на̄ма. тесупи адхаммам̣ ‘‘дхаммо айа’’нти катхента̄ дхаммоти виваданти, ‘‘адхаммо айа’’нти катхента̄ адхаммоти виваданти.
суттантапарийа̄йена пана ра̄гавинайо досавинайо мохавинайо сам̣варо паха̄нам̣ пат̣исан̇кха̄ти айам̣ винайо на̄ма, ра̄га̄дӣнам̣ авинайо асам̣варо аппаха̄нам̣ аппат̣исан̇кха̄ти айам̣ авинайо на̄ма. винайапарийа̄йена ваттхусампатти н̃аттисампатти ануса̄ванасампатти сӣмасампати парисасампаттӣти айам̣ винайо на̄ма, ваттхувипатти…пе… парисавипаттӣти айам̣ авинайо на̄ма. тесупи йам̣кин̃чи авинайам̣ ‘‘винайо айа’’нти катхента̄ винайоти виваданти, винайам̣ авинайоти катхента̄ авинайоти виваданти.
дхамманетти саманумаджджитабба̄ти дхаммараджджу анумаджджитабба̄ н̃а̄н̣ена гхам̣ситабба̄ упапариккхитабба̄. са̄ панеса̄ дхамманетти ‘‘ити кхо ваччха име даса дхамма̄ акусала̄ даса дхамма̄ кусала̄’’ти евам̣ маха̄ваччхаготтасутте (ма. ни. 2.194) а̄гата̄ти вутта̄. са̄ ева ва̄ хоту, йо ва̄ идха дхаммоти ча винайо ча вутто. йатха̄ таттха саметӣти йатха̄ та̄йа дхамманеттийа̄ самети, ‘‘дхаммо дхаммова хоти, адхаммо адхаммова, винайо винайова хоти, авинайо авинайова’’. татха̄ танти евам̣ там̣ адхикаран̣ам̣ вӯпасаметаббам̣. екачча̄нам̣ адхикаран̣а̄нанти идха вива̄да̄дхикаран̣амева дасситам̣, саммукха̄винайо пана на кисмин̃чи адхикаран̣е на лаббхати.
48. там̣ панетам̣ йасма̄ двӣхи саматхехи саммати саммукха̄винайена ча йебхуййасика̄йа ча, тасма̄ хет̣т̣ха̄ ма̄тика̄йа т̣хапита̄нуккамена ида̄ни сативинайасса ва̄ре паттепи там̣ аватва̄ вива̄да̄дхикаран̣айева та̄ва дутийасаматхам̣ дассенто катхан̃ча̄нанда, йебхуййасика̄тиа̄дима̄ха. таттха бахутара̄ти антамасо двӣхи тӣхипи атирекатара̄. сесаметтха хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббам̣.
49. ида̄ни хет̣т̣ха̄ авиттха̄ритам̣ сативинайам̣ а̄дим̣ катва̄ виттха̄рита̄васесасаматхе пат̣ипа̄т̣ийа̄ виттха̄ретум̣ катхан̃ча̄нанда, сативинайотиа̄дима̄ха. таттха па̄ра̄джикаса̄мантена ва̄ти две са̄манта̄ни кхандхаса̄мантан̃ча а̄паттиса̄мантан̃ча. таттха па̄ра̄джика̄паттиккхандхо сан̇гха̄дисеса̄паттиккхандхо тхуллаччайа-па̄читтийа-па̄т̣идесанӣйа-дуккат̣а-дуббха̄сита̄паттиккхандхоти евам̣ пуримасса паччхимакхандхам̣ кхандхаса̄мантам̣ на̄ма хоти. пат̣хамапа̄ра̄джикасса пана пуббабха̄ге дуккат̣ам̣, сеса̄нам̣ тхуллаччайанти идам̣ а̄паттиса̄мантам̣ на̄ма. таттха кхандхаса̄манте па̄ра̄джикаса̄мантам̣ гарука̄патти на̄ма хоти. сарата̄йасма̄ти сарату а̄йасма̄. екачча̄нам̣ адхикаран̣а̄нанти идха анува̄да̄дхикаран̣амева дасситам̣.
50. бха̄ситапариккантанти ва̄ча̄йа бха̄ситам̣ ка̄йена ча париккантам̣, параккамитва̄ катанти аттхо. екачча̄нанти идха̄пи анува̄да̄дхикаран̣амева адхиппетам̣. пат̣ин̃н̃а̄такаран̣е ‘‘екачча̄на’’нти а̄патта̄дхикаран̣ам̣ дасситам̣.
52. дава̄ти сахаса̄. рава̄ти ан̃н̃ам̣ бхан̣итука̄мена ан̃н̃ам̣ вуттам̣. евам̣ кхо, а̄нанда, тассапа̄пийасика̄ хотӣти тассапуггаласса па̄пуссанната̄ па̄пийасика̄ хоти. имина̄ каммасса ваттху дасситам̣. еварӯпасса хи пуггаласса каммам̣ ка̄ттаббам̣. каммена хи адхикаран̣асса вӯпасамо хоти, на пуггаласса па̄пуссанната̄йа. идха̄пи ча анува̄да̄дхикаран̣амева адхикаран̣анти ведитаббам̣.
53. катхан̃ча̄нанда, тин̣аваттха̄ракоти еттха идам̣ каммам̣ тин̣аваттха̄ракасадисатта̄ тин̣аваттха̄ракоти вуттам̣. йатха̄ хи гӯтхам̣ ва̄ муттам̣ ва̄ гхат̣т̣ийама̄нам̣ дуггандхата̄йа ба̄дхати, тин̣ехи аваттхаритва̄ суппат̣иччха̄дитасса панасса со гандхо на ба̄дхати, евамева йам̣ адхикаран̣ам̣ мӯла̄нумӯлам̣ гантва̄ вӯпасамийама̄нам̣ каккхал̣атта̄йа ва̄л̣атта̄йа бхеда̄йа сам̣ваттати, там̣ имина̄ каммена вӯпасантам̣ гӯтхам̣ вийа тин̣аваттха̄ракена пат̣иччханнам̣ вӯпасантам̣ хотӣти идам̣ каммам̣ тин̣аваттха̄ракасадисатта̄ тин̣аваттха̄ракоти вуттам̣. тасса идха̄нанда, бхиккхӯнам̣ бхан̣д̣анаджа̄та̄нантиа̄дивачанена а̄ка̄раматтамева дасситам̣, кхандхаке а̄гата̄йева панеттха каммава̄ча̄ пама̄н̣ам̣. т̣хапетва̄ тхуллаваджджам̣ т̣хапетва̄ гихипат̣исам̣йуттанти. еттха пана тхуллаваджджанти тхӯллаваджджам̣ па̄ра̄джикан̃чева сан̇гха̄дисесан̃ча. гихипат̣исам̣йуттанти гихӣнам̣ хӣнена кхум̣санавамбханадхаммикапат̣иссавесу а̄панна̄ а̄патти. адхикаран̣а̄нанти идха а̄патта̄дхикаран̣амева ведитаббам̣. кичча̄дхикаран̣асса пана васена идха на кин̃чи вуттам̣. кин̃ча̄пи на вуттам̣, саммукха̄винайенева панасса вӯпасамо хотӣти ведитаббо.
54. чхайиме, а̄нанда, дхамма̄ са̄ран̣ӣйа̄ти хет̣т̣ха̄ калахавасена суттам̣ а̄раддхам̣, упари са̄ран̣ӣйадхамма̄ а̄гата̄. ити йатха̄нусандхина̄ва десана̄ гата̄ хоти. хет̣т̣ха̄ косамбийасутте (ма. ни. 1.498-500) пана сота̄паттимаггасамма̄дит̣т̣хи катхита̄, имасмим̣ сутте сота̄паттипхаласамма̄дит̣т̣хи вутта̄ти ведитабба̄. ан̣унти аппаса̄ваджджам̣. тхӯланти маха̄са̄ваджджам̣. сесаметтха утта̄намева̄ти.
папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа
са̄мага̄масуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. сунаккхаттасуттаван̣н̣ана̄
55. евам̣ ме сутанти сунаккхаттасуттам̣. таттха ан̃н̃а̄ти арахаттам̣. бйа̄ката̄ти кхӣн̣а̄ джа̄тӣтиа̄дӣхи чатӯхи падехи катхита̄. адхима̄нена̄ти аппатте паттасан̃н̃ино, анадхигате адхигатасан̃н̃ино хутва̄ адхигатам̣ амхехӣти ма̄нена бйа̄карим̣су.
56. еван̃четтха сунаккхатта татха̄гатасса хотӣти сунаккхатта еттха етесам̣ бхиккхӯнам̣ пан̃хабйа̄каран̣е – ‘‘идам̣ т̣ха̄нам̣ етесам̣ авибхӯтам̣ андхака̄рам̣, тениме анадхигате адхигатасан̃н̃ино, ханда несам̣ висодхетва̄ па̄кат̣ам̣ катва̄ дхаммам̣ десемӣ’’ти, еван̃ча татха̄гатасса хоти. атха ча панидхекачче…пе… тассапи хоти ан̃н̃атхаттанти бхагава̄ пат̣ипаннака̄нам̣ дхаммам̣ десети. йаттха пана иччха̄ча̄ре т̣хита̄ екачче могхапуриса̄ хонти, татра бхагава̄ пассати – ‘‘име имам̣ пан̃хам̣ уггахетва̄ аджа̄нитва̄ва джа̄нанта̄ вийа аппатте паттасан̃н̃ино хутва̄ га̄манигама̄дӣсу висевама̄на̄ вичариссанти, там̣ несам̣ бхависсати дӣгхараттам̣ ахита̄йа дуккха̄йа̄’’ти евамасса̄йам̣ иччха̄ча̄ре т̣хита̄нам̣ ка̄ран̣а̄ пат̣ипаннака̄нампи аттха̄йа ‘‘дхаммам̣ десисса̄мӣ’’ти уппаннасса читтасса ан̃н̃атха̄бха̄во хоти. там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣.
58. лока̄миса̄дхимуттоти ват̣т̣а̄миса-ка̄ма̄миса-лока̄мисабхӯтесу пан̃часу ка̄магун̣есу адхимутто таннинно таггаруко таппаббха̄ро. таппатирӯпӣти ка̄магун̣асабха̄га̄. а̄нен̃джапат̣исам̣йутта̄йа̄ти а̄нен̃джасама̄паттипат̣исам̣йутта̄йа. сам̣сеййа̄ти катхеййа. а̄нен̃джасам̣йоджанена хи кхо висам̣йуттоти а̄нен̃джасама̄паттисам̣йоджанена висам̣сат̣т̣хо. лока̄миса̄дхимуттоти еварӯпо хи лӯкхачӣварадхаро маттика̄паттам̣ а̄да̄йа аттано садисехи катипайехи саддхим̣ паччантаджанападам̣ гаччхати, га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа павит̣т̣хака̄ле манусса̄ дисва̄ ‘‘маха̄пам̣сукулика̄ а̄гата̄’’ти йа̄губхатта̄дӣни сампа̄детва̄ саккаччам̣ да̄нам̣ денти, бхаттакичче нит̣т̣хите анумоданам̣ сутва̄ – ‘‘свепи, бханте, идхева пин̣д̣а̄йа пависатха̄’’ти ваданти. алам̣ упа̄сака̄, аджджа̄пи во бахӯнам̣ диннанти. тена хи, бханте, антовассам̣ идха васеййа̄тха̄ти адхива̄сетва̄ виха̄рамаггам̣ пуччхитва̄ виха̄рам̣ гаччханти. таттха сена̄санам̣ гахетва̄ паттачӣварам̣ пат̣иса̄менти. са̄йам̣ еко а̄ва̄сико те бхиккхӯ пуччхати ‘‘каттха пин̣д̣а̄йа чариттха̄’’ти? асукага̄мети. бхиккха̄сампанна̄ти? а̄ма еварӯпа̄ на̄ма манусса̄нам̣ саддха̄ хоти. ‘‘аджджева ну кхо ете едиса̄, ниччампи едиса̄’’ти? саддха̄ те манусса̄ ниччампи едиса̄, те нисса̄йева айам̣ виха̄ро вад̣д̣хатӣти. тато те пам̣сукулика̄ пунаппунам̣ тесам̣ ван̣н̣ам̣ катхенти, диваса̄васесам̣ катхетва̄ раттимпи катхенти. етта̄вата̄ иччха̄ча̄ре т̣хитасса сӣсам̣ никкхантам̣ хоти ударам̣ пха̄литам̣. евам̣ лока̄миса̄дхимутто ведитаббо.
59. ида̄ни а̄нен̃джасама̄паттила̄бхим̣ адхима̄никам̣ дассенто т̣ха̄нам̣ кхо панетантиа̄дима̄ха. а̄нен̃джа̄дхимуттасса̄ти килесасин̃чанавирахита̄су хет̣т̣хима̄су чхасу сама̄паттӣсу адхимуттасса танниннасса таггаруно таппаббха̄расса. се павуттети там̣ павуттам̣. чха сама̄паттила̄бхино хи адхима̄никасса пан̃чака̄магун̣а̄мисабандхана̄ патитапан̣д̣упала̄со вийа упат̣т̣ха̄ти. тенетам̣ вуттам̣.
60. ида̄ни а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанасама̄патти ла̄бхино адхима̄никасса нигхам̣сам̣ дассетум̣ т̣ха̄нам̣ кхо пана̄тиа̄дима̄ха. таттха дведха̄ бхинна̄ти маджджхе бхинна̄. аппат̣исандхика̄ти кхуддака̄ мут̣т̣хипа̄са̄н̣аматта̄ джатуна̄ ва̄ силесена ва̄ аллӣйа̄петва̄ пат̣исандха̄тум̣ сакка̄. махантам̣ пана кут̣а̄га̄раппама̄н̣ам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. се бхиннети там̣ бхиннам̣. упари сама̄паттила̄бхино хи хет̣т̣ха̄сама̄патти дведха̄бхинна̄ села̄ вийа хоти, там̣ сама̄паджджисса̄мӣти читтам̣ на уппаджджати. тенетам̣ вуттам̣.
61. ида̄ни невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанала̄бхино адхима̄никасса ча нигхам̣сам̣ дассенто т̣ха̄нам̣ кхо пана̄тиа̄дима̄ха. таттха се вантети там̣ вантам̣. ат̣т̣хасама̄паттила̄бхино хи хет̣т̣ха̄сама̄паттийо вантасадиса̄ хутва̄ упат̣т̣хаханти, пуна сама̄паджджисса̄мӣти читтам̣ на уппаджджати. тенетам̣ вуттам̣.
62. ида̄ни кхӣн̣а̄савасса нигхам̣сам̣ дассенто т̣ха̄нам̣ кхо пана̄тиа̄дима̄ха. таттха се уччхиннамӯлети со уччхиннамӯло. упари сама̄паттила̄бхино хи хет̣т̣ха̄сама̄патти мӯлаччхинната̄ло вийа упат̣т̣ха̄ти, там̣ сама̄паджджисса̄мӣти читтам̣ на уппаджджати. тенетам̣ вуттам̣.
63. т̣ха̄нам̣ кхо пана̄ти па̄т̣ийекко анусандхи. хет̣т̣ха̄ хи сама̄паттила̄бхино адхима̄никассапи кхӣн̣а̄савассапи нигхам̣со катхито, суккхавипассакасса пана адхима̄никассапи кхӣн̣а̄савассапи на катхито. тесам̣ двиннампи нигхам̣сам̣ дассетум̣ имам̣ десанам̣ а̄рабхи. там̣ пана пат̣иккхиттам̣. сама̄паттила̄бхино хи адхима̄никасса нигхам̣се катхите суккхавипассакассапи адхима̄никасса катхитова хоти, сама̄паттила̄бхино ча кхӣн̣а̄савасса катхите суккхавипассакакхӣн̣а̄савасса катхитова хоти. етесам̣ пана двиннам̣ бхиккхӯнам̣ саппа̄йа̄саппа̄йам̣ катхетум̣ имам̣ десанам̣ а̄рабхи.
таттха сийа̄ – путхуджджанасса та̄ва а̄рамман̣ам̣ асаппа̄йам̣ хоту, кхӣн̣а̄савасса катхам̣ асаппа̄йанти. йадаггена путхуджджанасса асаппа̄йам̣, тадаггена кхӣн̣а̄савасса̄пи асаппа̄йамева. висам̣ на̄ма джа̄нитва̄ кха̄дитампи аджа̄нитва̄ кха̄дитампи висамева. на хи кхӣн̣а̄савенапи ‘‘ахам̣ кхӣн̣а̄саво’’ти асам̣вутена бхавитаббам̣. кхӣн̣а̄савенапи йуттапайуттенева бхавитум̣ ват̣т̣ати.
64. таттха саман̣ена̄ти буддхасаман̣ена. чхандара̄габйа̄па̄дена̄ти со авиджджа̄сан̇кха̄то висадосо чхандара̄гена ча бйа̄па̄дена ча руппати куппати. асаппа̄йа̄нӣти авад̣д̣хикара̄ни а̄рамман̣а̄ни. ануддхам̣сеййа̄ти сосеййа мила̄пеййа. саупа̄дисесанти сагахан̣асесам̣, упа̄дитаббам̣ ган̣хитаббам̣ идха упа̄дӣти вуттам̣. аналан̃ча те антара̄йа̄йа̄ти джӣвитантара̄йам̣ те ка̄тум̣ асаматтхам̣. раджосӯканти раджо ча вӣхисука̄ди ча сӯкам̣. асу ча висадосоти со ча висадосо. тадубхайена̄ти йа̄ са̄ асаппа̄йакирийа̄ ча йо висадосо ча, тена убхайена. путхуттанти махантабха̄вам̣.
евамева кхоти еттха саупа̄да̄насаллуддха̄ро вийа аппахӣно авиджджа̄висадосо дат̣т̣хаббо, асаппа̄йакирийа̄йа т̣хитабха̄во вийа чхасу два̄ресу асам̣вутака̄ло, тадубхайена ван̣е путхуттам̣ гате маран̣ам̣ вийа сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттанам̣, маран̣аматтам̣ дуккхам̣ вийа ан̃н̃атара̄йа гарука̄йа сам̣килит̣т̣ха̄йа а̄паттийа̄ а̄паджджанам̣ дат̣т̣хаббам̣. суккапаккхепи имина̄ва найена опаммасам̣санданам̣ ведитаббам̣.
65. сатийа̄йетам̣ адхивачананти еттха сати пан̃н̃а̄гатика̄. локика̄йа пан̃н̃а̄йа локика̄ хоти, локуттара̄йа локуттара̄. арийа̄йетам̣ пан̃н̃а̄йа̄ти парисуддха̄йа випассана̄пан̃н̃а̄йа.
ида̄ни кхӣн̣а̄савасса балам̣ дассенто со вата̄тиа̄дима̄ха. таттха сам̣вутака̄рӣти пихитака̄рӣ. ити видитва̄ нирупадхӣти евам̣ джа̄нитва̄ килесупадхипаха̄на̄ нирупадхи хоти, нирупа̄да̄ноти аттхо. упадхисан̇кхайе вимуттоти упадхӣнам̣ сан̇кхайабхӯте нибба̄не а̄рамман̣ато вимутто. упадхисминти ка̄мупадхисмим̣. ка̄йам̣ упасам̣хариссатӣти ка̄йам̣ аллӣйа̄пессати. идам̣ вуттам̣ хоти – тан̣хаккхайе нибба̄не а̄рамман̣ато вимутто кхӣн̣а̄саво пан̃ча ка̄магун̣е севитум̣, ка̄йам̣ ва̄ упасам̣хариссати читтам̣ ва̄ уппа̄дессатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджати. сесам̣ саббаттха утта̄наттхамева̄ти.
папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа
сунаккхаттасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. а̄нен̃джасаппа̄йасуттаван̣н̣ана̄
66. евам̣ ме сутанти а̄нен̃джасаппа̄йасуттам̣. таттха аничча̄ти хутва̄ абха̄ват̣т̣хена аничча̄. ка̄ма̄ти ваттхука̄ма̄пи килесака̄ма̄пи. туччха̄ти ниччаса̄радхуваса̄рааттаса̄равирахитатта̄ ритта̄, на пана наттхӣти гахетабба̄. на хи туччхамут̣т̣хӣти вутте мут̣т̣хи на̄ма наттхӣти вуттам̣ хоти. йасса пана аббхантаре кин̃чи наттхи, со вуччати туччхо. муса̄ти на̄санака̄. мосадхамма̄ти нассанасабха̄ва̄, кхеттам̣ вийа ваттху вийа хиран̃н̃асуван̣н̣ам̣ вийа ча на пан̃н̃а̄йиттха, катипа̄хенева супинаке дит̣т̣ха̄ вийа нассанти на пан̃н̃а̄йанти. тена вуттам̣ ‘‘мосадхамма̄’’ти, ма̄йа̄катаметанти йатха̄ ма̄йа̄йа удакам̣ ман̣ӣти катва̄ дасситам̣, бадарипан̣н̣ам̣ каха̄пан̣оти катва̄ дасситам̣, ан̃н̃ам̣ ва̄ пана еварӯпам̣ дассанӯпача̄ре т̣хитассева татха̄ пан̃н̃а̄йати, упача̄ра̄тиккамато пат̣т̣ха̄йа па̄катикамева пан̃н̃а̄йати. евам̣ ка̄ма̄пи иттарапаччупат̣т̣ха̄нат̣т̣хена ‘‘ма̄йа̄ката’’нти вутта̄. йатха̄ ча ма̄йа̄ка̄ро удака̄дӣни ман̣иа̄дӣнам̣ васена дассенто ван̃чети, евам̣ ка̄ма̄пи аничча̄дӣни ничча̄дисабха̄вам̣ дассента̄ ван̃чентӣти ван̃чанакат̣т̣хенапи ‘‘ма̄йа̄ката’’нти вутта̄. ба̄лала̄пананти майхам̣ путто, майхам̣ дхӣта̄, майхам̣ хиран̃н̃ам̣ майхам̣ суван̣н̣анти евам̣ ба̄ла̄нам̣ ла̄панато ба̄лала̄панам̣. дит̣т̣хадхаммика̄ ка̄ма̄ти ма̄нусака̄ пан̃ча ка̄магун̣а̄. сампара̄йика̄ти те т̣хапетва̄ авасеса̄. дит̣т̣хадхаммика̄. ка̄масан̃н̃а̄ти ма̄нусаке ка̄ме а̄раббха уппаннасан̃н̃а̄. убхайаметам̣ ма̄радхеййанти ете ка̄ма̄ ча ка̄масан̃н̃а̄ ча убхайампи ма̄радхеййам̣. йехи убхайаметам̣ гахитам̣, тесан̃хи упари ма̄ро васам̣ ваттети. там̣ сандха̄йа ‘‘убхайаметам̣ ма̄радхеййа’’нти вуттам̣.
ма̄рассеса висайотиа̄дӣсупи йатха̄ чол̣асса висайо чол̣ависайо, пан̣д̣асса висайо пан̣д̣ависайо, сам̣вара̄нам̣ висайо сам̣варависайоти паваттанат̣т̣ха̄нам̣ висайоти вуччати, евам̣ йехи ете ка̄ма̄ гахита̄, тесам̣ упари ма̄ро васам̣ ваттети. там̣ сандха̄йа ма̄рассеса висайоти вуттам̣. пан̃ча пана ка̄магун̣е нива̄пабӣджам̣ вийа виппакиранто ма̄ро гаччхати. йехи пана те гахита̄, тесам̣ упари ма̄ро васам̣ ваттети. там̣ сандха̄йа ма̄рассеса нива̄поти вуттам̣. йатха̄ ча йаттха хаттхиа̄дайо васам̣ ваттенти, со хаттхигочаро ассагочаро аджагочароти вуччати, евам̣ йехи ете ка̄ма̄ гахита̄, тесу ма̄ро васам̣ ваттети. там̣ сандха̄йа ма̄рассеса гочароти вуттам̣.
еттха̄ти етесу ка̄месу. ма̄наса̄ти читтасамбхӯта̄. таттха сийа̄ – дувидхе та̄ва ка̄ме а̄раббха абхиджджха̄налаккхан̣а̄ абхиджджха̄, каран̣уттарийалаккхан̣о са̄рамбхо ча уппаджджату, бйа̄па̄до катхам̣ уппаджджатӣти? мама̄йите ваттхусмим̣ аччхиннепи сочанти, аччхиджджантепи сочанти, аччхиннасан̇кинопи сочанти, йо еварӯпо читтасса а̄гха̄тоти евам̣ уппаджджати. тева арийаса̄вакасса̄ти те арийаса̄вакасса. вака̄ро а̄гамасандхиматтам̣ хоти. идха манусиккхатоти имасмим̣ са̄сане сиккхантасса те тайопи килеса̄ антара̄йакара̄ хонти. абхибхуййа локанти ка̄малокам̣ абхибхавитва̄. адхит̣т̣ха̄йа манаса̄ти джха̄на̄рамман̣ачиттена адхит̣т̣хахитва̄. апариттанти ка̄ма̄вачарачиттам̣ париттам̣ на̄ма, тасса пат̣иккхепена махаггатам̣ апариттам̣ на̄ма. пама̄н̣антипи ка̄ма̄вачарамева, рӯпа̄вачарам̣ арӯпа̄вачарам̣ аппама̄н̣ам̣. субха̄витанти пана етам̣ ка̄ма̄вачара̄дӣнам̣ на̄мам̣ на хоти, локуттарассеветам̣ на̄мам̣. тасма̄ етасса васена апариттам̣ аппама̄н̣ам̣ субха̄витанти саббам̣ локуттарамева ват̣т̣ати.
таббахулавиха̄риноти ка̄мапат̣иба̄ханена тамева пат̣ипадам̣ бахулам̣ катва̄ вихарантасса. а̄йатане читтам̣ пасӣдатӣти ка̄ран̣е читтам̣ пасӣдати. ким̣ панеттха ка̄ран̣ам̣? арахаттам̣ ва̄, арахаттасса випассанам̣ ва̄, чатуттхаджджха̄нам̣ ва̄, чатуттхаджджха̄насса упача̄рам̣ ва̄. сампаса̄де сатӣти еттха дувидхо сампаса̄до адхимоккхасампаса̄до ча пат̣ила̄бхасампаса̄до ча. арахаттасса хи випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄ вихарато маха̄бхӯта̄дӣсу упат̣т̣хахантесу йениме нӣха̄рена маха̄бхӯта̄ упат̣т̣хаханти, упа̄да̄рӯпа̄ упат̣т̣хаханти на̄марӯпа̄ упат̣т̣хаханти, паччайа̄ саббатха̄ упат̣т̣хаханти, лаккхан̣а̄рамман̣а̄ випассана̄ упат̣т̣хахати, аджджева арахаттам̣ ган̣хисса̄мӣти аппат̣иладдхейева а̄са̄ сантит̣т̣хати, адхимоккхам̣ пат̣илабхати. татийаджджха̄нам̣ ва̄ па̄дакам̣ катва̄ чатуттхаджджха̄наттха̄йа касин̣апарикаммам̣ каронтасса нӣваран̣авиккхамбхана̄дӣни саманупассато йениме нӣха̄рена нӣваран̣а̄ виккхамбханти, килеса̄ саннисӣданти, сати сантит̣т̣хати, сан̇кха̄рагатам̣ ва̄ вибхӯтам̣ па̄кат̣ам̣ хутва̄ диббачаккхукасса паралоко вийа упат̣т̣ха̄ти, читтуппа̄до лепапин̣д̣е лаггама̄но вийа упача̄рена сама̄дхийати, аджджева чатуттхаджджха̄нам̣ ниббаттесса̄мӣти апат̣иладдхейева а̄са̄ сантит̣т̣хати, адхимоккхам̣ пат̣илабхати. айам̣ адхимоккхасампаса̄до на̄ма. тасмим̣ сампаса̄де сати. йо пана арахаттам̣ ва̄ пат̣илабхати чатуттхаджджха̄нам̣ ва̄, тасса читтам̣ виппасаннам̣ хотийева. идха пана ‘‘а̄йатане читтам̣ пасӣдатӣ’’ти вачанато арахаттавипассана̄йа чева чатуттхаджджха̄нӯпача̄расса ча пат̣ила̄бхо пат̣ила̄бхасампаса̄доти ведитаббо. випассана̄ хи пан̃н̃а̄йа адхимуччанасса ка̄ран̣ам̣, упача̄рам̣ а̄нен̃джасама̄паттийа̄.
етарахи ва̄ а̄нен̃джам̣ сама̄паджджати. пан̃н̃а̄йа ва̄ адхимуччатӣти еттха етарахи ва̄ пан̃н̃а̄йа адхимуччати, а̄нен̃джам̣ ва̄ сама̄паджджатӣти евам̣ падапариваттанам̣ катва̄ аттхо ведитаббо. идан̃хи вуттам̣ хоти – тасмим̣ сампаса̄де сати етарахи ва̄ пан̃н̃а̄йа адхимуччати, арахаттам̣ саччхикаротӣти аттхо. там̣ анабхисамбхун̣анто а̄нен̃джам̣ ва̄ сама̄паджджати, атха ва̄ пан̃н̃а̄йа ва̄ адхимуччатӣти арахаттамаггам̣ бха̄вети, там̣ анабхисамбхун̣анто а̄нен̃джам̣ ва̄ сама̄паджджати. арахаттамаггам̣ бха̄ветум̣ асакконто етарахи чатусаччам̣ ва̄ саччхикароти. там̣ анабхисамбхун̣анто а̄нен̃джам̣ ва̄ сама̄паджджатӣти.
татра̄йам̣ найо – идха бхиккху татийаджджха̄нам̣ па̄дакам̣ катва̄ чатуттхаджджха̄насса касин̣апарикаммам̣ кароти. тасса нӣваран̣а̄ виккхамбханти, сати сантит̣т̣хати, упача̄рена читтам̣ сама̄дхийати. со рӯпа̄рӯпам̣ париган̣ха̄ти, паччайам̣ паригган̣ха̄ти, лаккхан̣а̄рамман̣икам̣ випассанам̣ ваваттхапети, тасса евам̣ хоти – ‘‘упача̄рена ме джха̄нам̣ висесабха̄гийам̣ бхавеййа, тит̣т̣хату висесабха̄гийата̄, ниббедхабха̄гийам̣ нам̣ карисса̄мӣ’’ти випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ арахаттам̣ саччхикароти. еттакенасса киччам̣ катам̣ на̄ма хоти. арахаттам̣ саччхика̄тум̣ асакконто пана тато осаккитама̄насо антара̄ на тит̣т̣хати, чатуттхаджджха̄нам̣ сама̄паджджатийева. йатха̄ ким̣? йатха̄ пурисо ‘‘ванамахим̣сам̣ гха̄тесса̄мӣ’’ти саттим̣ гахетва̄ анубандханто саче там̣ гха̄тети, сакалага̄мава̄сино тосессати, асакконто пана антара̄магге сасагодха̄дайо кхуддакамиге гха̄тетва̄ ка̄джам̣ пӯретва̄ етийева.
таттха пурисасса саттим̣ гахетва̄ ванамахим̣са̄нубандханам̣ вийа имасса бхиккхуно татийаджджха̄нам̣ па̄дакам̣ катва̄ чатуттхаджджха̄насса парикаммакаран̣ам̣, ванамахим̣сагха̄танам̣ вийа – ‘‘нӣваран̣авиккхамбхана̄дӣни саманупассато висесабха̄гийам̣ бхавеййа, тит̣т̣хату висесабха̄гийата̄, ниббедхабха̄гийам̣ нам̣ карисса̄мӣ’’ти випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ арахаттасса саччхикаран̣ам̣, махим̣сам̣ гха̄тетум̣ асакконтасса антара̄магге сасагодха̄дайо кхуддакамиге гха̄тетва̄ ка̄джам̣ пӯретва̄ гаманам̣ вийа арахаттам̣ саччхика̄тум̣ асакконтасса, тато осаккитва̄ чатуттхаджджха̄насама̄паджджанам̣ ведитаббам̣. маггабха̄вана̄ чатусаччасаччхикирийа̄йоджана̄супи есева найо.
ида̄ни арахаттам̣ саччхика̄тум̣ асакконтасса ниббаттат̣т̣ха̄нам̣ дассенто ка̄йасса бхеда̄тиа̄дима̄ха. таттха йанти йена ка̄ран̣ена там̣ сам̣ваттаникам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ асса а̄нен̃джӯпагам̣, там̣ ка̄ран̣ам̣ виджджатӣти аттхо. еттха ча там̣сам̣ваттаниканти тасса бхиккхуно сам̣ваттаникам̣. йена випа̄кавин̃н̃а̄н̣ена со бхиккху сам̣ваттати ниббаттати, там̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣. а̄нен̃джӯпаганти кусала̄нен̃джасабха̄вӯпагатам̣ асса, та̄дисамева бхавеййа̄ти аттхо. кечи кусалавин̃н̃а̄н̣ам̣ ваданти. йам̣ тасса бхиккхуно сам̣ваттаникам̣ упапаттихетубхӯтам̣ кусалавин̃н̃а̄н̣ам̣ а̄нен̃джӯпагатам̣ асса, випа̄кака̄лепи танна̄макамева асса̄ти аттхо. со пана̄йаматтхо – ‘‘пун̃н̃ам̣ че сан̇кха̄рам̣ абхисан̇кхароти, пун̃н̃ӯпагам̣ хоти вин̃н̃а̄н̣ам̣. апун̃н̃ам̣ че сан̇кха̄рам̣ абхисан̇кха̄роти, апун̃н̃упагам̣ хоти вин̃н̃а̄н̣ам̣. а̄нен̃джам̣ че сан̇кха̄рам̣ абхисан̇кхароти, а̄нен̃джӯпагам̣ хоти вин̃н̃а̄н̣а’’нти (сам̣. ни. 2.51) имина̄ найена ведитаббо. а̄нен̃джасаппа̄йа̄ти а̄нен̃джасса чатуттхаджджха̄насса саппа̄йа̄. на кевалан̃ча са̄ а̄нен̃джассева, упари арахаттасса̄пи саппа̄йа̄ва упака̄рабхӯта̄йева̄ти ведитабба̄. ити имасмим̣ пат̣хамакаа̄нен̃дже сама̄дхивасена осаккана̄ катхита̄.