8. маха̄хаттхипадопамасуттаван̣н̣ана̄

300. евам̣ ме сутанти маха̄хаттхипадопамасуттам̣. таттха джан̇гала̄нанти патхавӣталача̄рӣнам̣. па̄н̣а̄нанти сапа̄дакапа̄н̣а̄нам̣. пададжа̄та̄нӣти пада̄ни. самодха̄нам̣ гаччхантӣти одха̄нам̣ паккхепам̣ гаччханти. аггамаккха̄йатӣти сет̣т̣хам̣ аккха̄йати. йадидам̣ махантаттена̄ти махантабха̄вена аггам̣ аккха̄йати, на гун̣авасена̄ти аттхо. йе кечи кусала̄ дхамма̄ти йе кечи локийа̄ ва̄ локуттара̄ ва̄ кусала̄ дхамма̄. сан̇гахам̣ гаччхантӣти еттха чатуббидхо сан̇гахо – саджа̄тисан̇гахо, сан̃джа̄тисан̇гахо, кирийасан̇гахо, ган̣анасан̇гахоти. таттха ‘‘саббе кхаттийа̄ а̄гаччханту саббе бра̄хман̣а̄’’ти евам̣ сама̄наджа̄тивасена сан̇гахо саджа̄тисан̇гахо на̄ма. ‘‘саббе косалака̄ саббе ма̄гадхака̄’’ти евам̣ сан̃джа̄тидесавасена сан̇гахо сан̃джа̄тисан̇гахо на̄ма. ‘‘саббе ратхика̄ саббе дхануггаха̄’’ти евам̣ кирийавасена сан̇гахо кирийасан̇гахо на̄ма. ‘‘чаккха̄йатанам̣ катамаккхандхаган̣анам̣ гаччхатӣти? чаккха̄йатанам̣ рӯпаккхандхаган̣анам̣ гаччхати. хан̃чи чаккха̄йатанам̣ рӯпаккхандхаган̣анам̣ гаччхати, тена вата ре ваттаббе чаккха̄йатанам̣ рӯпаккхандхена сан̇гахита’’нти (катха̄. 471), айам̣ ган̣анасан̇гахо на̄ма. имасмимпи т̣ха̄не айамева адхиппето.

нану ча ‘‘чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ кати кусала̄ кати акусала̄ кати абйа̄ката̄ти пан̃хасса виссаджджане самудайасаччам̣ акусалам̣, маггасаччам̣ кусалам̣, ниродхасаччам̣ абйа̄катам̣, дуккхасаччам̣ сийа̄ кусалам̣, сийа̄ акусалам̣, сийа̄ абйа̄ката’’нти (вибха. 216-217) а̄гататта̄ чатубхӯмакампи кусалам̣ дийад̣д̣хамева саччам̣ бхаджати. атха касма̄ маха̄тхеро чатӯсу арийасаччесу ган̣анам̣ гаччхатӣти а̄ха̄ти? сачча̄нам̣ антогадхатта̄. йатха̄ хи ‘‘са̄дхикамидам̣, бхиккхаве, дийад̣д̣хасиккха̄падасатам̣ анваддхама̄сам̣ уддесам̣ а̄гаччхати, йаттха аттака̄ма̄ кулапутта̄ сиккханти. тиссо има̄, бхиккхаве, сиккха̄ адхисӣласиккха̄ адхичиттасиккха̄ адхипан̃н̃а̄сиккха̄’’ти (а. ни. 3.88) еттха са̄дхикамидам̣ дийад̣д̣хасиккха̄падасатам̣ ека̄ адхисӣласиккха̄ва хоти, там̣ сиккхантопи тиссо сиккха̄ сиккхатӣти дассито, сиккха̄нам̣ антогадхатта̄. йатха̄ ча екасса хаттхипадасса чатӯсу кот̣т̣ха̄сесу екасмим̣ кот̣т̣ха̄се отин̣н̣а̄нипи двӣсу тӣсу чатӯсу кот̣т̣ха̄сесу отин̣н̣а̄нипи син̇га̄ласасамига̄дӣнам̣ па̄да̄ни хаттхипаде самодха̄нам̣ гата̄нева хонти. хаттхипадато амуччитва̄ тассева антогадхатта̄. евамева екасмимпи двӣсупи тӣсупи чатӯсупи саччесу ган̣анам̣ гата̄ дхамма̄ чатӯсу саччесу ган̣анам̣ гата̄ва хонти; сачча̄нам̣ антогадхатта̄ти дийад̣д̣хасаччаган̣анам̣ гатепи кусаладхамме ‘‘саббе те чатӯсу арийасаччесу сан̇гахам̣ гаччхантӣ’’ти а̄ха. ‘‘дуккхе арийасачче’’тиа̄дӣсу уддесападесу чева джа̄типи дуккха̄тиа̄дӣсу ниддесападесу ча йам̣ ваттаббам̣, там̣ висуддхимагге вуттамева. кевалам̣ панеттха десана̄нуккамова ведитаббо.

301. йатха̄ хи чхеко вилӣвака̄ро суджа̄там̣ вел̣ум̣ лабхитва̄ чатудха̄ чхетва̄ тато тайо кот̣т̣ха̄се т̣хапетва̄ екам̣ ган̣хитва̄ пан̃чадха̄ бхиндеййа, татопи чатта̄ро т̣хапетва̄ екам̣ ган̣хитва̄ пха̄ленто пан̃ча песийо кареййа, тато чатассо т̣хапетва̄ екам̣ ган̣хитва̄ куччхибха̄гам̣ пит̣т̣хибха̄ганти двидха̄ пха̄летва̄ пит̣т̣хибха̄гам̣ т̣хапетва̄ куччхибха̄гам̣ а̄да̄йа тато самуггабӣджанита̄лаван̣т̣а̄дина̄наппака̄рам̣ вел̣увикатим̣ кареййа, со пит̣т̣хибха̄ган̃ча итара̄ ча чатассо песийо итаре ча чатта̄ро кот̣т̣ха̄се итаре ча тайо кот̣т̣ха̄се камма̄йа на упанессатӣти на ваттаббо. екаппаха̄рена пана упанетум̣ на сакка̄, анупуббена упанессати. евамева айам̣ маха̄тхеропи вилӣвака̄ро суджа̄там̣ вел̣ум̣ лабхитва̄ чатта̄ро кот̣т̣ха̄се вийа, имам̣ махантам̣ суттантам̣ а̄рабхитва̄ чатуарийасаччавасена ма̄тикам̣ т̣хапеси. вилӣвака̄расса тайо кот̣т̣ха̄се т̣хапетва̄ екам̣ гахетва̄ тасса пан̃чадха̄ каран̣ам̣ вийа тхерасса тӣн̣и арийасачча̄ни т̣хапетва̄ екам̣ дуккхасаччам̣ гахетва̄ бха̄джентасса кхандхавасена пан̃чадха̄ каран̣ам̣. тато йатха̄ со вилӣвака̄ро чатта̄ро кот̣т̣ха̄се т̣хапетва̄ екам̣ бха̄гам̣ гахетва̄ пан̃чадха̄ пха̄леси, евам̣ тхеро чатта̄ро арӯпаккхандхе т̣хапетва̄ рӯпаккхандхам̣ вибхаджанто чатта̄ри ча маха̄бхӯта̄ни чатуннан̃ча маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа рӯпанти пан̃чадха̄ ака̄си. тато йатха̄ со вилӣвака̄ро чатассо песийо т̣хапетва̄ екам̣ гахетва̄ куччхибха̄гам̣ пит̣т̣хибха̄ганти двидха̄ пха̄леси, евам̣ тхеро упа̄да̄йа рӯпан̃ча тиссо ча дха̄туйо т̣хапетва̄ екам̣ патхавӣдха̄тум̣ вибхаджанто аджджхаттикаба̄хиравасена двидха̄ дассеси. йатха̄ со вилӣвака̄ро пит̣т̣хибха̄гам̣ т̣хапетва̄ куччхибха̄гам̣ а̄да̄йа на̄наппака̄рам̣ вилӣвавикатим̣ ака̄си, евам̣ тхеро ба̄хирам̣ патхавӣдха̄тум̣ т̣хапетва̄ аджджхаттикам̣ патхавӣдха̄тум̣ вӣсатийа̄ а̄ка̄рехи вибхаджитва̄ дассетум̣ катама̄ ча̄вусо, аджджхаттика̄ патхавӣдха̄тӯтиа̄дима̄ха.

йатха̄ пана вилӣвака̄ро пит̣т̣хибха̄ган̃ча итара̄ ча чаттассо песийо итаре ча чатта̄ро кот̣т̣ха̄се итаре ча тайо кот̣т̣ха̄се анупуббена камма̄йа упанессати, на хи сакка̄ екаппаха̄рена упанетум̣, евам̣ тхеропи ба̄хиран̃ча патхавӣдха̄тум̣ итара̄ ча тиссо дха̄туйо упа̄да̄рӯпан̃ча итаре ча чатта̄ро арӯпино кхандхе итара̄ни ча тӣн̣и арийасачча̄ни анупуббена вибхаджитва̄ дассессати, на хи сакка̄ екаппаха̄рена дассетум̣. апича ра̄джапуттӯпама̄йапи айам̣ камо вибха̄ветаббо –

еко кира маха̄ра̄джа̄, тасса паросахассам̣ путта̄. со тесам̣ пил̣андханапариккха̄рам̣ чатӯсу пел̣а̄су т̣хапетва̄ джет̣т̣хапуттасса аппеси – ‘‘идам̣ те, та̄та, бха̄тика̄нам̣ пил̣андханабхан̣д̣ам̣ татха̄рӯпе чхан̣е сампатте пил̣андханам̣ но дехӣти йа̄чанта̄нам̣ дадеййа̄сӣ’’ти. со ‘‘са̄дху дева̄’’ти са̄рагаббхе пат̣иса̄меси, татха̄рӯпе чхан̣адивасе ра̄джапутта̄ ран̃н̃о сантикам̣ гантва̄ ‘‘пил̣андханам̣ но, та̄та, детха, наккхаттам̣ кӣл̣исса̄ма̄’’ти а̄хам̣су. та̄та̄, джет̣т̣хабха̄тикасса во хаттхе майа̄ пил̣андханам̣ т̣хапитам̣, там̣ а̄хара̄петва̄ пил̣андхатха̄ти. те са̄дхӯти пат̣иссун̣итва̄ тасса сантикам̣ гантва̄, ‘‘тумха̄кам̣ кира но хаттхе пил̣андханабхан̣д̣ам̣, там̣ детха̄’’ти а̄хам̣су. со евам̣ карисса̄мӣти габбхам̣ виваритва̄, чатассо пел̣а̄йо нӣхаритва̄ тиссо т̣хапетва̄ екам̣ виваритва̄, тато пан̃ча самугге нӣхаритва̄ чатта̄ро т̣хапетва̄ екам̣ виваритва̄, тато пан̃часу каран̣д̣есу нӣхаритесу чатта̄ро т̣хапетва̄ екам̣ виваритва̄ пидха̄нам̣ пассе т̣хапетва̄ тато хаттхӯпагапа̄дӯпага̄дӣни на̄наппака̄ра̄ни пил̣андхана̄ни нӣхаритва̄ ада̄си. со кин̃ча̄пи итарехи чатӯхи каран̣д̣ехи итарехи чатӯхи самуггехи итара̄хи тӣхи пел̣а̄хи на та̄ва бха̄джетва̄ дети, анупуббена пана дассати, на хи сакка̄ екаппаха̄рена да̄тум̣.

таттха маха̄ра̄джа̄ вийа бхагава̄ дат̣т̣хаббо. вуттампи четам̣ – ‘‘ра̄джа̄хамасми села̄ти бхагава̄, дхаммара̄джа̄ ануттаро’’ти (су. ни. 559). джет̣т̣хапутто вийа са̄рипуттаттхеро, вуттампи четам̣ – ‘‘йам̣ кхо там̣, бхиккхаве, самма̄ вадама̄но вадеййа, ‘бхагавато путто орасо мукхато джа̄то дхаммаджо дхамманиммито дхаммада̄йа̄до, но а̄мисада̄йа̄до’ти са̄рипуттамева там̣ самма̄ вадама̄но вадеййа, бхагавато путто…пе… но а̄мисада̄йа̄до’’ти (ма. ни. 3.97). паросахассара̄джапутта̄ вийа бхиккхусан̇гхо дат̣т̣хаббо. вуттампи четам̣ –

‘‘паросахассам̣ бхиккхӯнам̣, сугатам̣ пайирупа̄сати;

десентам̣ вираджам̣ дхаммам̣, нибба̄нам̣ акутобхайа’’нти. (сам̣. ни. 1.216);

ран̃н̃о тесам̣ путта̄нам̣ пил̣андханам̣ чатӯсу пел̣а̄су паккхипитва̄ джет̣т̣хапуттасса хаттхе т̣хапитака̄ло вийа бхагавато дхаммасена̄патисса хаттхе чатусаччаппака̄сана̄йа т̣хапитака̄ло, тенева̄ха – ‘‘са̄рипутто, бхиккхаве, пахоти чатта̄ри арийасачча̄ни виттха̄рена а̄чиккхитум̣ десетум̣ пан̃н̃а̄петум̣ пат̣т̣хапетум̣ виваритум̣ вибхаджитум̣ утта̄нӣка̄ту’’нти (ма. ни. 3.371). татха̄рӯпе кхан̣е тесам̣ ра̄джапутта̄нам̣ там̣ ра̄джа̄нам̣ упасан̇камитва̄ пил̣андханам̣ йа̄чанака̄ло вийа бхиккхусан̇гхасса вассӯпана̄йикасамайе а̄гантва̄ дхаммадесана̄йа йа̄читака̄ло. упакат̣т̣ха̄йа кира вассӯпана̄йика̄йа идам̣ суттам̣ деситам̣. ран̃н̃о, ‘‘та̄та̄, джет̣т̣хабха̄тикасса во хаттхе майа̄ пил̣андханам̣ т̣хапитам̣ там̣ а̄хара̄петва̄ пил̣андхатха̄’’ти вуттака̄ло вийа самбуддхена̄пи, ‘‘севетха, бхиккхаве, са̄рипуттамоггалла̄не, бхаджатха, бхиккхаве, са̄рипуттамоггалла̄не. пан̣д̣ита̄ бхиккхӯ анугга̄хака̄ сабрахмача̄рӣна’’нти евам̣ дхаммасена̄патино сантике бхиккхӯнам̣ песитака̄ло.

ра̄джапуттехи ран̃н̃о катхам̣ сутва̄ джет̣т̣хабха̄тикасса сантикам̣ гантва̄ пил̣андханам̣ йа̄читака̄ло вийа бхиккхӯхи саттхукатхам̣ сутва̄ дхаммасена̄патим̣ упасан̇камма дхаммадесанам̣ а̄йа̄читака̄ло. джет̣т̣хабха̄тикасса габбхам̣ виваритва̄ чатассо пел̣а̄йо нӣхаритва̄ т̣хапанам̣ вийа дхаммасена̄патисса имам̣ суттантам̣ а̄рабхитва̄ чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ васена ма̄тика̄йа т̣хапанам̣. тиссо пел̣а̄йо т̣хапетва̄ екам̣ виваритва̄ тато пан̃часамугганӣхаран̣ам̣ вийа тӣн̣и арийасачча̄ни т̣хапетва̄ дуккхам̣ арийасаччам̣ вибхаджантасса пан̃чаккхандхадассанам̣. чатта̄ро самугге т̣хапетва̄ екам̣ виваритва̄ тато пан̃чакаран̣д̣анӣхаран̣ам̣ вийа чатта̄ро арӯпаккхандхе т̣хапетва̄ екам̣ рӯпаккхандхам̣ вибхаджантасса чатумаха̄бхӯтаупа̄да̄рӯпавасена пан̃чакот̣т̣ха̄садассанам̣.

302. чатта̄ро каран̣д̣е т̣хапетва̄ екам̣ виваритва̄ пидха̄нам̣ пассе т̣хапетва̄ хаттхӯпагапа̄дӯпага̄дипил̣андханада̄нам̣ вийа тӣн̣и маха̄бхӯта̄ни упа̄да̄рӯпан̃ча т̣хапетва̄ екам̣ патхавӣдха̄тум̣ вибхаджантасса ба̄хирам̣ та̄ва пидха̄нам̣ вийа т̣хапетва̄ аджджхаттика̄йа патхавӣдха̄туйа̄ на̄на̄сабха̄вато вӣсатийа̄ а̄ка̄рехи дассанаттхам̣ ‘‘катама̄ ча̄вусо аджджхаттика̄ патхавӣдха̄тӯ’’тиа̄дивачанам̣.

тасса пана ра̄джапуттасса техи чатӯхи каран̣д̣ехи чатӯхи самуггехи тӣхи ча пел̣а̄хи паччха̄ анупуббена нӣхаритва̄ пил̣андханада̄нам̣ вийа тхерасса̄пи итаресан̃ча тин̣н̣ам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄рӯпа̄нан̃ча чатуннам̣ арӯпаккхандха̄нан̃ча тин̣н̣ам̣ арийасачча̄нан̃ча паччха̄ анупуббена бха̄джетва̄ дассанам̣ ведитаббам̣. йам̣ панетам̣ ‘‘катама̄ ча̄вусо, аджджхаттика̄ патхавӣдха̄тӯ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха аджджхаттам̣ паччаттанти убхайампетам̣ нийака̄дхивачанамева. каккхал̣анти тхаддхам̣. кхаригатанти пхарусам̣. упа̄диннанти на каммасамут̣т̣ха̄намева, ависесена пана сарӣрат̣т̣хакассетам̣ гахан̣ам̣. сарӣрат̣т̣хакан̃хи упа̄диннам̣ ва̄ хоту, анупа̄диннам̣ ва̄, а̄диннагахитапара̄мат̣т̣хавасена саббам̣ упа̄диннамева на̄ма. сеййатхидам̣ – кеса̄ лома̄…пе… ударийам̣ карӣсанти идам̣ дха̄тукаммат̣т̣ха̄никасса кулапуттасса аджджхаттикапатхавӣдха̄тувасена та̄ва каммат̣т̣ха̄нам̣ вибхаттам̣. еттха пана манасика̄рам̣ а̄рабхитва̄ випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ арахаттам̣ гахетука̄мена йам̣ ка̄таббам̣, там̣ саббам̣ висуддхимагге виттха̄ритамева. маттхалун̇гам̣ пана на идха па̄л̣иа̄рул̣хам̣. тампи а̄харитва̄, висуддхимагге вуттанайенева ван̣н̣асан̣т̣ха̄на̄дивасена ваваттхапетва̄, ‘‘айампи ачетана̄ абйа̄ката̄ сун̃н̃а̄ тхаддха̄ патхавӣдха̄ту ева̄’’ти манаси ка̄таббам̣. йам̣ ва̄ панан̃н̃ампӣти идам̣ итаресу тӣсу кот̣т̣ха̄сесу анугата̄йа патхавӣдха̄туйа̄ гахан̣аттхам̣ вуттам̣. йа̄ чева кхо пана аджджхаттика̄ патхавӣдха̄тӯти йа̄ ча айам̣ вуттаппака̄ра̄ аджджхаттика̄ патхавӣдха̄ту. йа̄ ча ба̄хира̄ти йа̄ ча вибхан̇ге, ‘‘айо лохам̣ типу сӣса’’нтиа̄дина̄ (вибха. 173) найена а̄гата̄ ба̄хира̄ патхавӣдха̄ту.

етта̄вата̄ тхерена аджджхаттика̄ патхавӣдха̄ту на̄на̄сабха̄вато вӣсатийа̄ а̄ка̄рехи виттха̄рена дассита̄, ба̄хира̄ сан̇кхепена. касма̄? йасмин̃хи т̣ха̄не сатта̄нам̣ а̄лайо никанти паттхана̄ парийут̣т̣ха̄нам̣ гахан̣ам̣ пара̄ма̄со балава̄ хоти, таттха тесам̣ а̄лайа̄дӣнам̣ уддхаран̣аттхам̣ буддха̄ ва̄ буддхаса̄вака̄ ва̄ виттха̄ракатхам̣ катхенти. йаттха пана на балава̄, таттха каттаббакичча̄бха̄вато сан̇кхепена катхенти. йатха̄ хи кассако кхеттам̣ касама̄но йаттха мӯласанта̄нака̄нам̣ балавата̄йа нан̇галам̣ лаггати, таттха гон̣е т̣хапетва̄ пам̣сум̣ вийӯхитва̄ мӯласанта̄нака̄ни чхетва̄ чхетва̄ уддхаранто бахум̣ ва̄йа̄мам̣ кароти. йаттха та̄ни наттхи, таттха балавам̣ пайогам̣ катва̄ гон̣е пит̣т̣хийам̣ пахарама̄но касатийева, евам̣сампадамидам̣ ведитаббам̣.

патхавӣдха̄туревеса̄ти дувидха̄песа̄ тхаддхат̣т̣хена каккхал̣ат̣т̣хена пхарусат̣т̣хена екалаккхан̣а̄ патхавӣдха̄туйева, а̄вусоти аджджхаттикам̣ ба̄хира̄йа саддхим̣ йоджетва̄ дассети. йасма̄ ба̄хира̄йа патхавӣдха̄туйа̄ ачетана̄бха̄во па̄кат̣о, на аджджхаттика̄йа, тасма̄ са̄ ба̄хира̄йа саддхим̣ екасадиса̄ ачетана̄йева̄ти ган̣хантасса сукхапариггахо хоти. йатха̄ ким̣? йатха̄ дантена гон̣ена саддхим̣ йоджито аданто катипа̄хамева висӯка̄йати виппхандати, атха на чирассева даматхам̣ упети. евам̣ аджджхаттика̄пи ба̄хира̄йа саддхим̣ екасадиса̄ти ган̣хантасса катипа̄хамева ачетана̄бха̄во на упат̣т̣ха̄ти, атха на чиреневасса̄ ачетана̄бха̄во па̄кат̣о хоти. там̣ нетам̣ мама̄ти там̣ убхайампи на етам̣ мама, на есохамасми, на есо ме атта̄ти евам̣ йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа дат̣т̣хаббам̣. йатха̄бхӯтанти йатха̄сабха̄вам̣, тан̃хи аничча̄дисабха̄вам̣, тасма̄ аниччам̣ дуккхаманатта̄ти евам̣ дат̣т̣хаббанти аттхо.

хоти кхо со, а̄вусоти касма̄ а̄рабхи? ба̄хираа̄подха̄тувасена ба̄хира̄йа патхавӣдха̄туйа̄ вина̄сам̣ дассетва̄ тато висесатарена упа̄динна̄йа сарӣрат̣т̣хакапатхавӣдха̄туйа̄ вина̄садассанаттхам̣. пакуппатӣти а̄посам̣ват̣т̣авасена вад̣д̣хама̄на̄ куппати. антарахита̄ тасмим̣ самайе ба̄хира̄ патхавӣдха̄ту хотӣти тасмим̣ самайе кот̣исатасахассачаккава̄л̣е кха̄родакена вилӣйама̄на̄ удака̄нугата̄ хутва̄ сабба̄ паббата̄дивасена сан̣т̣хита̄ патхавӣдха̄ту антарахита̄ хоти. вилӣйитва̄ удакамева хоти. та̄ва махаллика̄йа̄ти та̄ва маханта̄йа.

дуве сатасахасса̄ни, чатта̄ри нахута̄ни ча;

еттакам̣ бахалаттена, сан̇кха̄та̄йам̣ васундхара̄ти. –

евам̣ бахалаттенева маханта̄йа, виттха̄рато пана кот̣исатасахассачаккава̄л̣аппама̄н̣а̄йа. аниччата̄ти хутва̄ абха̄вата̄. кхайадхаммата̄ти кхайам̣ гаманасабха̄вата̄. вайадхаммата̄ти вайам̣ гаманасабха̄вата̄. випарин̣а̄мадхаммата̄ти пакативиджаханасабха̄вата̄, ити саббехипи имехи падехи аниччалаккхан̣амева вуттам̣. йам̣ пана аниччам̣, там̣ дуккхам̣. йам̣ дуккхам̣, там̣ анатта̄ти тӣн̣ипи лаккхан̣а̄ни а̄гата̄нева хонти. маттат̣т̣хакасса̄ти париттат̣т̣хитикасса, таттха двӣха̄ка̄рехи имасса ка̄йасса париттат̣т̣хитита̄ ведитабба̄ т̣хитипариттата̄йа ча сарасапариттата̄йа ча. айан̃хи атӣте читтаккхан̣е джӣвиттха, на джӣвати, на джӣвиссати. ана̄гате читтаккхан̣е джӣвиссати, на джӣвати, на джӣвиттха. паччуппанне читтаккхан̣е джӣвати, на джӣвиттха, на джӣвиссатӣти вуччати.

‘‘джӣвитам̣ аттабха̄во ча, сукхадуккха̄ ча кевала̄;

екачиттасама̄йутта̄, лаху со ваттате кхан̣о’’ти. –

идам̣ етассева париттат̣т̣хитидассанаттхам̣ вуттам̣. евам̣ т̣хитипариттата̄йа париттат̣т̣хитита̄ ведитабба̄.

асса̄сапасса̄сӯпанибаддха̄дибха̄вена панасса сарасапариттата̄ ведитабба̄. сатта̄нан̃хи асса̄сӯпанибаддхам̣ джӣвитам̣, пасса̄сӯпанибаддхам̣ джӣвитам̣, асса̄сапасса̄сӯпанибаддхам̣ джӣвитам̣, маха̄бхӯтӯпанибаддхам̣ джӣвитам̣, кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рӯпанибаддхам̣ джӣвитам̣, вин̃н̃а̄н̣ӯпанибаддхам̣ джӣвитанти висуддхимагге виттха̄ритам̣.

тан̣хупа̄диннасса̄ти тан̣ха̄йа а̄диннагахитапара̄мат̣т̣хасса аханти ва̄ маманти ва̄ асмӣти ва̄. атха кхва̄сса нотеветтха хотӣти атха кхо асса бхиккхуно евам̣ тӣн̣и лаккхан̣а̄ни а̄ропетва̄ пассантасса еттха аджджхаттика̄йа патхавӣдха̄туйа̄ аханти ва̄тиа̄ди тивидхо тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хигга̄хо нотева хоти, на хотийева̄ти аттхо. йатха̄ ча а̄подха̄тувасена, евам̣ теджодха̄тува̄йодха̄тувасенапи ба̄хира̄йа патхавӣдха̄туйа̄ антарадха̄нам̣ хоти. идха пана екам̣йева а̄гатам̣. итара̄нипи аттхато ведитабба̄ни.

тан̃че, а̄вусоти идха тасса дха̄тукаммат̣т̣ха̄никасса бхиккхуно сотадва̄ре париггахам̣ пат̣т̣хапенто балам̣ дассети. аккосантӣти дасахи аккосаваттхӯхи аккосанти. парибха̄сантӣти тайа̄ идан̃чидан̃ча катам̣, еван̃ча еван̃ча там̣ карисса̄ма̄ти ва̄ча̄йа парибха̄санти. росентӣти гхат̣т̣енти. вихесентӣти дуккха̄пенти, саббам̣ ва̄ча̄йа гхат̣т̣анамева вуттам̣. со еванти со дха̄тукаммат̣т̣ха̄нико евам̣ сампаджа̄на̄ти. уппанна̄ кхо ме айанти сампативаттама̄нуппаннабха̄вена ча самуда̄ча̄руппаннабха̄вена ча уппанна̄. сотасампхассаджа̄ти упаниссайавасена сотасампхассато джа̄та̄ сотадва̄раджаванаведана̄, пхассо аниччоти сотасампхассо хутва̄ абха̄ват̣т̣хена аниччоти пассати. ведана̄дайопи сотасампхассасампайутта̄ва ведитабба̄. дха̄та̄рамман̣амева̄ти дха̄тусан̇кха̄тамева а̄рамман̣ам̣. паккхандатӣти отарати. пасӣдатӣти тасмим̣ а̄рамман̣е пасӣдати, бхуммавачанамева ва̄ етам̣. бйан̃джанасандхивасена ‘‘дха̄та̄рамман̣амева̄’’ти вуттам̣, дха̄та̄рамман̣ейева̄ти айаметтха аттхо. адхимуччатӣти дха̄тувасена еванти адхимоккхам̣ лабхати, на раджджати, на дуссати. айан̃хи сотадва̄рамхи а̄рамман̣е а̄па̄тхагате мӯлапарин̃н̃а̄а̄гантуката̄вака̄ликавасена париггахам̣ кароти, тасса виттха̄ракатха̄ сатипат̣т̣ха̄не сатисампаджан̃н̃апаббе вутта̄. са̄ пана таттха чаккхудва̄равасена вутта̄, идха сотадва̄равасена ведитабба̄.

евам̣ катапариггахасса хи дха̄тукаммат̣т̣ха̄никасса балававипассакасса сачепи чаккхудва̄ра̄дӣсу а̄рамман̣е а̄па̄тхагате айонисо а̄ваджджанам̣ уппаджджати, вот̣т̣хаббанам̣ патва̄ екам̣ две ва̄ре а̄севанам̣ лабхитва̄ читтам̣ бхаван̇гамева отарати, на ра̄га̄дивасена уппаджджати, айам̣ кот̣иппатто тиккхавипассако. апарасса ра̄га̄дивасена екам̣ ва̄рам̣ джаванам̣ джавати, джаванапарийоса̄не пана ра̄га̄дивасена евам̣ ме джаванам̣ джавитанти а̄ваджджато а̄рамман̣ам̣ париггахитамева хоти, пуна ва̄рам̣ татха̄ на джавати. апарасса екава̄рам̣ евам̣ а̄ваджджато пуна дутийава̄рам̣ ра̄га̄дивасена джаванам̣ джаватийева, дутийава̄ра̄васа̄не пана евам̣ ме джаванам̣ джавитанти а̄ваджджато а̄рамман̣ам̣ париггахитамева хоти, татийава̄ре татха̄ на уппаджджати. еттха пана пат̣хамо атитиккхо, татийо атимандо, дутийасса пана васена имасмим̣ сутте, лат̣укикопаме, индрийабха̄ване ча айаматтхо ведитаббо.

евам̣ сотадва̄ре париггахитавасена дха̄тукаммат̣т̣ха̄никасса балам̣ дассетва̄ ида̄ни ка̄йадва̄ре дӣпенто тан̃че, а̄вусотиа̄дима̄ха. анит̣т̣ха̄рамман̣ан̃хи патва̄ двӣсу ва̄ресу киламати сотадва̄ре ча ка̄йадва̄ре ча. тасма̄ йатха̄ на̄ма кхеттасса̄мӣ пурисо куда̄лам̣ гахетва̄ кхеттам̣ анусан̃чаранто йаттха ва̄ таттха ва̄ маттикапин̣д̣ам̣ адатва̄ дуббалат̣т̣ха̄несуйева куда̄лена бхӯмим̣ бхиндитва̄ сатин̣аматтикапин̣д̣ам̣ дети. евамева маха̄тхеро ана̄гате сиккха̄ка̄ма̄ падха̄накаммика̄ кулапутта̄ имесу два̄ресу сам̣варам̣ пат̣т̣хапетва̄ кхиппамева джа̄тиджара̄маран̣асса антам̣ кариссантӣти имесуйева двӣсу два̄ресу га̄л̣хам̣ катва̄ сам̣варам̣ десенто имам̣ десанам̣ а̄рабхи.

таттха самуда̄чарантӣти упаккаманти. па̄н̣исампхассена̄ти па̄н̣иппаха̄рена, итаресупи есева найо. татха̄бхӯтоти татха̄сабха̄во. йатха̄бхӯтасминти йатха̄сабха̄ве. камантӣти паваттанти. евам̣ буддхам̣ ануссаратотиа̄дӣсу итипи со бхагава̄тиа̄дина̄ найена ануссарантопи буддхам̣ ануссарати, вуттам̣ кхо панетам̣ бхагавата̄ти ануссарантопи ануссаратийева. сва̄ккха̄то бхагавата̄ дхаммотиа̄дина̄ найена ануссарантопи дхаммам̣ ануссарати, какачӯпамова̄дам̣ ануссарантопи ануссаратийева. суппат̣ипаннотиа̄дина̄ найена ануссарантопи сан̇гхам̣ ануссарати, какачокантанам̣ адхива̄сайама̄насса бхиккхуно гун̣ам̣ ануссарама̄нопи ануссаратийева.

упеккха̄ кусаланиссита̄ на сан̣т̣ха̄тӣти идха випассанупеккха̄ адхиппета̄. упеккха̄ кусаланиссита̄ сан̣т̣ха̄тӣти идха чхал̣ан̇гупеккха̄, са̄ панеса̄ кин̃ча̄пи кхӣн̣а̄савасса ит̣т̣ха̄нит̣т̣хесу а̄рамман̣есу араджджана̄дивасена паваттати, айам̣ пана бхиккху вӣрийабалена бха̄вана̄сиддхийа̄ аттано випассанам̣ кхӣн̣а̄савасса чхал̣ан̇гупеккха̄т̣ха̄не т̣хапетӣти випассана̄ва чхал̣ан̇гупеккха̄ на̄ма джа̄та̄.

303. а̄подха̄туниддесе а̄погатанти саббаа̄песу гатам̣ аллайӯсабха̄валаккхан̣ам̣. питтам̣ семхантиа̄дӣсу пана йам̣ ваттаббам̣, там̣ саббам̣ саддхим̣ бха̄вана̄найена висуддхимагге вуттам̣. пакуппатӣти огхавасена вад̣д̣хати, самуддато ва̄ удакам̣ уттарати, айамасса па̄катико пакопо, а̄посам̣ват̣т̣ака̄ле пана кот̣исатасахассачаккава̄л̣ам̣ удакапӯрамева хоти. огаччхантӣти хет̣т̣ха̄ гаччханти, уддхане а̄ропитаудакам̣ вийа кхайам̣ вина̄сам̣ па̄пун̣анти. сесам̣ пуриманайенева ведитаббам̣.

304. теджодха̄туниддесе теджогатанти саббатеджесу гатам̣ ун̣хатталаккхан̣ам̣. теджо ева ва̄ теджобха̄вам̣ гатанти теджогатам̣. пуриме а̄погатепи паччхиме ва̄йогатепи есева найо. йена ча̄ти йена теджогатена. тасмим̣ куппите айам̣ ка̄йо сантаппати, ека̄хикаджара̄дибха̄вена усумаджа̄то хоти. йена ча джӣрӣйатӣти йена айам̣ ка̄йо джӣрати, индрийавекаллаттам̣ балапариккхайам̣ валипалита̄дибха̄ван̃ча па̄пун̣а̄ти. йена ча парид̣айхатӣти йена куппитена айам̣ ка̄йо дайхати, со ча пуггало дайха̄ми дайха̄мӣти канданто сатадхотасаппигосӣтачандана̄дилепан̃ча та̄лаван̣т̣ава̄тан̃ча пачча̄сӣсати. йена ча аситапӣтакха̄йитаса̄йитам̣ самма̄ парин̣а̄мам̣ гаччхатӣти йена там̣ аситам̣ ва̄ одана̄ди, пӣтам̣ ва̄ па̄нака̄ди, кха̄йитам̣ ва̄ пит̣т̣хакхаджджака̄ди, са̄йитам̣ ва̄ амбапаккамадхупха̄н̣ита̄ди самма̄ парипа̄кам̣ гаччхати, раса̄дибха̄вена вивекам̣ гаччхатӣти аттхо. айаметтха сан̇кхепо. виттха̄рато пана йам̣ ваттаббам̣ сийа̄, там̣ саббам̣ саддхим̣ бха̄вана̄найена висуддхимагге вуттам̣.

харитантанти харитамева. аллатин̣а̄дим̣ а̄гамма нибба̄йатӣти аттхо. пантхантанти маха̄маггамева. селантанти паббатам̣. удакантанти удакам̣. раман̣ӣйам̣ ва̄ бхӯмибха̄ганти тин̣агумба̄дирахитам̣, вивиттам̣ аббхока̄сам̣ бхӯмибха̄гам̣. ана̄ха̄ра̄ти нира̄ха̄ра̄ нирупа̄да̄на̄, айампи пакатийа̄ва теджовика̄ро вутто, теджосам̣ват̣т̣ака̄ле пана кот̣исатасахассачаккава̄л̣ам̣ джха̄петва̄ чха̄рика̄маттампи на тит̣т̣хати. нха̄рудаддулена̄ти чамманиллекханена. аггим̣ гавесантӣти еварӯпам̣ сукхумам̣ упа̄да̄нам̣ гахетва̄ аггим̣ парийесанти, йам̣ аппаматтакампи усумам̣ лабхитва̄ паджджалати, сесамидха̄пи пуриманайенева ведитаббам̣.

305. ва̄йодха̄туниддесе уддхан̇гама̄ ва̄та̄ти угга̄рахикка̄ра̄дипаваттака̄ уддхам̣ а̄роханава̄та̄. адхогама̄ ва̄та̄ти учча̄рапасса̄ва̄динӣхаран̣ака̄ адхо ороханава̄та̄. куччхисайа̄ ва̄та̄ти анта̄нам̣ бахива̄та̄. кот̣т̣ха̄сайа̄ ва̄та̄ти анта̄нам̣ антова̄та̄. ан̇гаман̇га̄нуса̄риноти дхаманӣджа̄ла̄нуса̄рена сакаласарӣре ан̇гаман̇га̄ни анусат̣а̄ самин̃джанапаса̄ран̣а̄диниббаттакава̄та̄. асса̄соти антопависанана̄сикава̄то. пасса̄соти бахиниккхаманана̄сикава̄то. айаметтха сан̇кхепо. виттха̄рато пана йам̣ ваттаббам̣ сийа̄, там̣ саббам̣ саддхим̣ бха̄вана̄найена висуддхимагге вуттам̣.

га̄мампи вахатӣти сакалага̄мампи чун̣н̣авичун̣н̣ам̣ курума̄на̄ а̄да̄йа гаччхати, нигама̄дӣсупи есева найо. идха ва̄йосам̣ват̣т̣ака̄ле кот̣исатасахассачаккава̄л̣авиддхам̣санавасена ва̄йодха̄тувика̄ро дассито. видхӯпанена̄ти аггибӣджанакена. оссаванети чхаданагге, тена хи удакам̣ савати, тасма̄ там̣ ‘‘оссавана’’нти вуччати. сесамидха̄пи пуриманайенева йоджетаббам̣.

306. сеййатха̄пи, а̄вусоти идха ким̣ дассети? хет̣т̣ха̄ катхита̄нам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ ниссаттабха̄вам̣. кат̣т̣ханти даббасамбха̄рам̣. валлинти а̄бандханаваллим̣. тин̣анти чхаданатин̣ам̣. маттиканти анулепаматтикам̣. а̄ка̄со парива̄ритоти ета̄ни кат̣т̣ха̄дӣни анто ча бахи ча парива̄ретва̄ а̄ка̄со т̣хитоти аттхо. ага̄рам̣твева сан̇кхам̣ гаччхатӣти ага̄ранти пан̣н̣аттиматтам̣ хоти. кат̣т̣ха̄дӣсу пана висум̣ висум̣ ра̄сикатесу кат̣т̣хара̄сиваллира̄сӣтвева вуччати. евамева кхоти евамева ат̣т̣хиа̄дӣни анто ча бахи ча парива̄ретва̄ т̣хито а̄ка̄со, та̄нева ат̣т̣хиа̄дӣни пат̣ичча рӯпам̣твева сан̇кхам̣ гаччхати, сарӣранти воха̄рам̣ гаччхати. йатха̄ кат̣т̣ха̄дӣни пат̣ичча геханти сан̇кхам̣ гатам̣ ага̄рам̣ кхаттийагехам̣ бра̄хман̣агеханти вуччати, евамидампи кхаттийасарӣрам̣ бра̄хман̣асарӣранти вуччати, на хеттха кочи сатто ва̄ джӣво ва̄ виджджати.

аджджхаттикан̃чева, а̄вусо, чаккхӯти идам̣ касма̄ а̄раддхам̣? хет̣т̣ха̄ упа̄да̄рӯпам̣ чатта̄ро ча арӯпино кхандха̄ тӣн̣и ча арийасачча̄ни на катхита̄ни, ида̄ни та̄ни катхетум̣ айам̣ десана̄ а̄раддха̄ти. таттха чаккхум̣ апарибхиннанти чаккхупаса̄де нируддхепи упахатепи питтасемхалохитехи палибуддхепи чаккху чаккхувин̃н̃а̄н̣асса паччайо бхавитум̣ на саккоти, парибхиннамева хоти, чаккхувин̃н̃а̄н̣асса пана паччайо бхавитум̣ саматтхам̣ апарибхиннам̣ на̄ма. ба̄хира̄ ча рӯпа̄ти ба̄хира̄ чатусамут̣т̣ха̄никарӯпа̄. таджджо саманна̄ха̄роти там̣ чаккхун̃ча рӯпе ча пат̣ичча бхаван̇гам̣ а̄ват̣т̣етва̄ уппаджджанаманасика̄ро, бхаван̇га̄ват̣т̣анасаматтхам̣ чаккхудва̄ре кирийаманодха̄тучиттанти аттхо. там̣ рӯпа̄нам̣ ана̄па̄тхагататта̄пи ан̃н̃а̄вихитассапи на хоти, таджджасса̄ти таданурӯпасса. вин̃н̃а̄н̣абха̄гасса̄ти вин̃н̃а̄н̣акот̣т̣ха̄сасса.

йам̣ татха̄бхӯтасса̄тиа̄дӣсу два̄равасена чатта̄ри сачча̄ни дассети. таттха татха̄бхӯтасса̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣ена сахабхӯтасса, чаккхувин̃н̃а̄н̣асаман̇гиноти аттхо. рӯпанти чаккхувин̃н̃а̄н̣асса на рӯпаджанакатта̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣аккхан̣е тисамут̣т̣ха̄нарӯпам̣, таданантарачиттаккхан̣е чатусамут̣т̣ха̄нампи лаббхати. сан̇гахам̣ гаччхатӣти ган̣анам̣ гаччхати. ведана̄дайо чаккхувин̃н̃а̄н̣асампайутта̄ва. вин̃н̃а̄н̣ампи чаккхувин̃н̃а̄н̣амева. еттха ча сан̇кха̄ра̄ти четана̄ва вутта̄. сан̇гахоти екато сан̇гахо. саннипа̄тоти сама̄гамо. самава̄йоти ра̄си. йо пат̣иччасамуппа̄дам̣ пассатӣти йо паччайе пассати. со дхаммам̣ пассатӣти со пат̣иччасамуппаннадхамме пассати, чхандотиа̄ди саббам̣ тан̣ха̄вевачанамева, тан̣ха̄ хи чхандакаран̣авасена чхандо. а̄лайакаран̣авасена а̄лайо. анунайакаран̣авасена анунайо. аджджхога̄хитва̄ гилитва̄ гаханавасена аджджхоса̄нанти вуччати. чхандара̄гавинайо чхандара̄гаппаха̄нанти нибба̄нассева вевачанам̣, ити тӣн̣и сачча̄ни па̄л̣ийам̣ а̄гата̄нева маггасаччам̣ а̄харитва̄ гахетаббам̣, йа̄ имесу тӣсу т̣ха̄несу дит̣т̣хи сан̇каппо ва̄ча̄ камманто а̄джӣво ва̄йа̄мо сати сама̄дхи бха̄вана̄пат̣иведхо, айам̣ магготи. бахукатам̣ хотӣти етта̄вата̄пи бахум̣ бхагавато са̄санам̣ катам̣ хоти, аджджхаттикан̃чева, а̄вусо, сотантиа̄дива̄ресупи есева найо.

манодва̄ре пана аджджхаттико мано на̄ма бхаван̇гачиттам̣. там̣ нируддхампи а̄ваджджаначиттасса паччайо бхавитум̣ асаматтхам̣ мандатха̄магатамева паваттама̄нампи парибхиннам̣ на̄ма хоти. а̄ваджджанасса пана паччайо бхавитум̣ саматтхам̣ апарибхиннам̣ на̄ма. ба̄хира̄ ча дхамма̄ти дхамма̄рамман̣ам̣. нева та̄ва таджджасса̄ти идам̣ бхаван̇гасамайенева катхитам̣. дутийава̄ро пагун̣аджджха̄напаччавеккхан̣ена ва̄, пагун̣акаммат̣т̣ха̄наманасика̄рена ва̄, пагун̣абуддхавачанасаджджха̄йакаран̣а̄дина̄ ва̄, ан̃н̃авихитакам̣ сандха̄йа вутто. имасмим̣ ва̄ре рӯпанти чатусамут̣т̣ха̄нампи лаббхати. мановин̃н̃а̄н̣ан̃хи рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети, ведана̄дайо мановин̃н̃а̄н̣асампайутта̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣ мановин̃н̃а̄н̣амева. сан̇кха̄ра̄ панеттха пхассачетана̄васенева гахита̄. сесам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. ити маха̄тхеро хет̣т̣ха̄ екадесамева саммасанто а̄гантва̄ имасмим̣ т̣ха̄не т̣хатва̄ хет̣т̣ха̄ парихӣнадесанам̣ саббам̣ там̣там̣два̄равасена бха̄джетва̄ дассенто йатха̄нусандхина̄ва суттантам̣ нит̣т̣хапесӣти.

папан̃часӯданийа̄ маджджхиманика̄йат̣т̣хакатха̄йа

маха̄хаттхипадопамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.