1. мӯлапарийа̄йавагго

1. мӯлапарийа̄йасуттаван̣н̣ана̄

1. йам̣ панетам̣ ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дикам̣ нида̄нам̣. таттха еванти нипа̄тападам̣. метиа̄дӣни на̄мапада̄ни. уккат̣т̣ха̄йам̣ вихаратӣти еттха вӣти упасаггападам̣, харатӣти а̄кхйа̄тападанти имина̄ та̄ва найена падавибха̄го ведитаббо.

аттхато пана евам̣-саддо та̄ва упамӯпадесасампахам̣санагарахан̣авачанасампат̣иггаха̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣а̄дианекаттхаппабхедо. татха̄хеса – ‘‘евам̣ джа̄тена маччена каттаббам̣ кусалам̣ баху’’нти евама̄дӣсу (дха. па. 53) упама̄йам̣ а̄гато. ‘‘евам̣ те абхиккамитаббам̣, евам̣ те пат̣иккамитабба’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 4.122) упадесе. ‘‘еваметам̣ бхагава̄, еваметам̣ сугата̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.66) сампахам̣сане. ‘‘евамевам̣ пана̄йам̣ васалӣ йасмим̣ ва̄ тасмим̣ ва̄ тасса мун̣д̣акасса саман̣акасса ван̣н̣ам̣ бха̄сатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.187) гарахан̣е. ‘‘евам̣ бхантети кхо те бхиккхӯ бхагавато паччассосу’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.1) вачанасампат̣иггахе. ‘‘евам̣ бйа̄кхо ахам̣, бханте, бхагавата̄ дхаммам̣ деситам̣ а̄джа̄на̄мӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.398) а̄ка̄ре. ‘‘ехи твам̣, ма̄н̣авака, йена саман̣о а̄нандо тенупасан̇кама, упасан̇камитва̄ мама вачанена саман̣ам̣, а̄нандам̣, аппа̄ба̄дхам̣ аппа̄тан̇кам̣ лахут̣т̣ха̄нам̣ балам̣ пха̄сувиха̄рам̣ пуччха – ‘субхо ма̄н̣аво тодеййапутто, бхавантам̣ а̄нандам̣, аппа̄ба̄дхам̣ аппа̄тан̇кам̣ лахут̣т̣ха̄нам̣ балам̣ пха̄сувиха̄рам̣ пуччхатӣ’ти, еван̃ча вадехи са̄дху кира бхавам̣ а̄нандо йена субхасса ма̄н̣авасса тодеййапуттасса нивесанам̣, тенупасан̇камату анукампам̣ упа̄да̄йа̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.445) нидассане. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, ка̄ла̄ма̄, име дхамма̄ кусала̄ ва̄ акусала̄ ва̄ти? акусала̄, бханте. са̄ваджджа̄ ва̄ анаваджджа̄ ва̄ти? са̄ваджджа̄, бханте. вин̃н̃угарахита̄ ва̄ вин̃н̃уппасаттха̄ ва̄ти? вин̃н̃угарахита̄, бханте. саматта̄ сама̄динна̄ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттанти но ва̄, катхам̣ во еттха хотӣти? саматта̄, бханте, сама̄динна̄ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттанти, евам̣ но еттха хотӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.66) авадха̄ран̣е. сва̄йамидха а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣есу дат̣т̣хаббо.

таттха а̄ка̄рат̣т̣хена евам̣саддена етаматтхам̣ дӣпети – на̄на̄найанипун̣ам̣ анекаджджха̄сайасамут̣т̣ха̄нам̣ аттхабйан̃джанасампаннам̣ вивидхапа̄т̣иха̄рийам̣ дхамматтхадесана̄пат̣иведхагамбхӣрам̣ саббасатта̄нам̣ сакасакабха̄са̄нурӯпато сотапатхама̄гаччхантам̣ тасса бхагавато вачанам̣ саббаппака̄рена ко саматтхо вин̃н̃а̄тум̣, саббатха̄мена пана сотука̄матам̣ джанетва̄пи евам̣ ме сутам̣, майа̄пи екена̄ка̄рена сутанти.

нидассанат̣т̣хена ‘‘на̄хам̣ сайамбхӯ, на майа̄ идам̣ саччхиката’’нти атта̄нам̣ паримоченто евам̣ ме сутам̣, майа̄пи евам̣ сутанти ида̄ни ваттаббам̣ сакалам̣ суттам̣ нидассети.

авадха̄ран̣ат̣т̣хена ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ бахуссута̄нам̣ йадидам̣ а̄нандо, гатиманта̄нам̣, сатиманта̄нам̣, дхитиманта̄нам̣, упат̣т̣ха̄ка̄нам̣ йадидам̣ а̄нандо’’ти (а. ни. 1.219-223) евам̣ бхагавата̄, ‘‘а̄йасма̄ а̄нандо аттхакусало дхаммакусало бйан̃джанакусало нируттикусало пубба̄паракусало’’ти (а. ни. 5.169) евам̣ дхаммасена̄патина̄ ча пасаттхабха̄ва̄нурӯпам̣ аттано дха̄ран̣абалам̣ дассенто сатта̄нам̣ сотукамйатам̣ джанети ‘‘евам̣ ме сутам̣, тан̃ча кхо аттхато ва̄ бйан̃джанато ва̄ анӯнаманадхикам̣, евамева на ан̃н̃атха̄ дат̣т̣хабба’’нти.

ме-саддо тӣсу аттхесу диссати. татха̄ хисса ‘‘га̄тха̄бхигӣтам̣ ме абходжанеййа’’нтиа̄дӣсу (су. ни. 81) майа̄ти аттхо. ‘‘са̄дху ме, бханте бхагава̄, сам̣кхиттена дхаммам̣ десетӯ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.88) майханти аттхо. ‘‘дхаммада̄йа̄да̄ ме, бхиккхаве, бхаватха̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.29) мама̄ти аттхо. идха пана ‘‘майа̄ сута’’нти ча ‘‘мама сута’’нти ча аттхадвайе йуджджати.

сутанти айам̣ сута-саддо саупасагго ча анупасагго ча гамана-виссута-килинна-упачита̄нуйога-сотавин̃н̃еййа-сотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄та̄дианекаттхаппабхедо. татха̄ хисса ‘‘сена̄йа пасуто’’тиа̄дӣсу гаччхантоти аттхо. ‘‘сутадхаммасса пассато’’тиа̄дӣсу (уда̄. 11) виссутадхаммасса̄ти аттхо, ‘‘авассута̄ авассутасса̄ти’’а̄дӣсу (па̄чи. 657) килинна̄ килиннасса̄ти аттхо. ‘‘тумхехи пун̃н̃ам̣ пасутам̣ анаппака’’нтиа̄дӣсу (кху. па̄. 7.12) упачитанти аттхо. ‘‘йе джха̄напасута̄ дхӣра̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 181) джха̄на̄нуйутта̄ти аттхо. ‘‘дит̣т̣хам̣ сутам̣ мута’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.241) сотавин̃н̃еййанти аттхо. ‘‘сутадхаро сутасанничайо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.339) сотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄тадхароти аттхо. идха панасса сотадва̄ра̄нуса̄рена ‘‘упадха̄рита’’нти ва̄ ‘‘упадха̄ран̣а’’нти ва̄ти аттхо. ме-саддасса хи майа̄ти аттхе сати ‘‘евам̣ майа̄ сутам̣ сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄рита’’нти йуджджати. мама̄ти аттхе сати ‘‘евам̣ мама сутам̣ сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄ран̣а’’нти йуджджати.

еваметесу тӣсу падесу еванти сотавин̃н̃а̄н̣а̄дивин̃н̃а̄н̣акиччанидассанам̣. мети вуттавин̃н̃а̄н̣асаман̇гипуггаланидассанам̣. сутанти ассаванабха̄ваппат̣иккхепато анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассанам̣. татха̄ еванти тасса̄ сотадва̄ра̄нуса̄рена паватта̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паваттибха̄ваппака̄санам̣. мети аттаппака̄санам̣. сутанти дхаммаппака̄санам̣. айан̃хеттха сан̇кхепо ‘‘на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паватта̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ майа̄ на ан̃н̃ам̣ катам̣, идам̣ пана катам̣, айам̣ дхаммо суто’’ти.

татха̄ еванти ниддиситаббаппака̄санам̣. мети пуггалаппака̄санам̣. сутанти пуггалакиччаппака̄санам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – йам̣ суттам̣ ниддисисса̄ми, там̣ майа̄ евам̣ сутанти.

татха̄ еванти йасса читтасанта̄насса на̄на̄ка̄раппаваттийа̄ на̄наттхабйан̃джанаггахан̣ам̣ хоти, тасса на̄на̄ка̄раниддесо. еванти хи айам̣ а̄ка̄рапан̃н̃атти, мети каттуниддесо, сутанти висайаниддесо. етта̄вата̄ на̄на̄ка̄раппаваттена читтасанта̄нена там̣саман̇гино каттувисайе гахан̣асаннит̣т̣ха̄нам̣ катам̣ хоти.

атха ва̄ еванти пуггалакиччаниддесо. сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо. мети убхайакиччайуттапуггаланиддесо. айам̣ панеттха сан̇кхепо – майа̄ саванакиччавин̃н̃а̄н̣асаман̇гина̄ пуггалена вин̃н̃а̄н̣авасена ладдхасаванакиччавоха̄рена сутанти.

таттха еванти ча мети ча саччикат̣т̣хапараматтхавасена авиджджама̄напан̃н̃атти. кин̃хеттха там̣ параматтхато аттхи, йам̣ еванти ва̄ мети ва̄ ниддесам̣ лабхетха? сутанти виджджама̄напан̃н̃атти. йан̃хи таметтха сотена упаладдхам̣, там̣ параматтхато виджджама̄нанти.

татха̄ еванти ча мети ча там̣ там̣ упа̄да̄йа ваттаббато упа̄да̄пан̃н̃атти. сутанти дит̣т̣ха̄дӣни упанидха̄йа ваттаббато упанидха̄пан̃н̃атти. еттха ча еванти вачанена асаммохам̣ дӣпети. на хи саммӯл̣хо на̄наппака̄рапат̣иведхасаматтхо хоти. сутанти вачанена сутасса асаммосам̣ дӣпети. йасса хи сутам̣ саммут̣т̣хам̣ хоти, на со ка̄лантарена майа̄ сутанти пат̣иджа̄на̄ти. иччасса асаммохена пан̃н̃а̄сиддхи, асаммосена пана сатисиддхи. таттха пан̃н̃а̄ пуббан̇гама̄йа сатийа̄ бйан̃джана̄вадха̄ран̣асаматтхата̄, сатипуббан̇гама̄йа пан̃н̃а̄йа аттхапат̣иведхасаматтхата̄, тадубхайасаматтхата̄йогена аттхабйан̃джанасампаннасса дхаммакосасса анупа̄ланасаматтхато дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикаттасиддхи.

апаро найо – еванти вачанена йонисо манасика̄рам̣ дӣпети, айонисо манасикарото хи на̄наппака̄рапат̣иведха̄бха̄вато. сутанти вачанена авиккхепам̣ дӣпети, виккхиттачиттасса савана̄бха̄вато. татха̄ хи виккхиттачитто пуггало саббасампаттийа̄ вуччама̄нопи ‘‘на майа̄ сутам̣, пуна бхан̣атха̄’’ти бхан̣ати. йонисо манасика̄рена четтха аттасамма̄пан̣идхим̣ пуббе ча катапун̃н̃атам̣ са̄дхети, самма̄ апан̣ихитаттасса пуббе акатапун̃н̃асса ва̄ тадабха̄вато. авиккхепена пана саддхаммассаванам̣ саппурисӯпаниссайан̃ча са̄дхети. на хи виккхиттачитто сотум̣ саккоти, на ча саппурисе анупассайама̄насса саванам̣ аттхӣти.

апаро найо – йасма̄ еванти йасса читтасанта̄насса на̄на̄ка̄раппаваттийа̄ на̄наттхабйан̃джанаггахан̣ам̣ хоти, тасса на̄на̄ка̄раниддесоти вуттам̣. со ча евам̣ бхаддако а̄ка̄ро на самма̄ аппан̣ихитаттано пуббе акатапун̃н̃асса ва̄ хоти, тасма̄ еванти имина̄ бхаддакена а̄ка̄рена паччхимачаккадвайасампаттим̣ аттано дӣпети, сутанти саванайогена пуримачаккадвайасампаттим̣. на хи аппатирӯпадесе васато саппурисӯпаниссайавирахитасса ва̄ саванам̣ аттхи. иччасса паччхимачаккадвайасиддхийа̄ а̄сайасуддхи сиддха̄ хоти. пуримачаккадвайасиддхийа̄ пайогасуддхи. та̄йа ча а̄сайасуддхийа̄ адхигамабйаттисиддхи, пайогасуддхийа̄ а̄гамабйаттисиддхи. ити пайога̄сайасуддхасса а̄гама̄дхигамасампаннасса вачанам̣ арун̣уггам̣ вийа сӯрийасса удайато йонисоманасика̄ро вийа ча кусалакаммасса арахати бхагавато вачанасса пуббан̇гамам̣ бхавитунти т̣ха̄не нида̄нам̣ т̣хапенто евам̣ ме сутантиа̄дима̄ха.

апаро найо – еванти имина̄ на̄наппака̄рапат̣иведхадӣпакена вачанена аттано аттхапат̣ибха̄напат̣исамбхида̄сампаттисаббха̄вам̣ дӣпети. сутанти имина̄ сотаббабхедапат̣иведхадӣпакена дхамманируттипат̣исамбхида̄сампаттисаббха̄вам̣. еванти ча идам̣ йонисоманасика̄радӣпакам̣ вачанам̣ бха̄сама̄но – ‘‘ете майа̄ дхамма̄ манаса̄нупеккхита̄ дит̣т̣хийа̄ суппат̣ивиддха̄’’ти дӣпети. сутанти идам̣ саванайогадӣпакам̣ вачанам̣ бха̄сама̄но – ‘‘бахӯ майа̄ дхамма̄ сута̄ дха̄та̄ вачаса̄ паричита̄’’ти дӣпети. тадубхайенапи аттхабйан̃джанапа̄рипӯрим̣ дӣпенто саване а̄дарам̣ джанети. аттхабйан̃джанапарипун̣н̣ан̃хи дхаммам̣ а̄дарена ассун̣анто махата̄ хита̄ париба̄хиро хотӣти а̄дарам̣ джанетва̄ саккаччам̣ дхаммо сотабботи.

‘‘евам̣ ме сута’’нти имина̄ пана сакалена вачанена а̄йасма̄ а̄нандо татха̄гатаппаведитам̣ дхаммам̣ аттано адаханто асаппурисабхӯмим̣ атиккамати, са̄вакаттам̣ пат̣иджа̄нанто саппурисабхӯмим̣ оккамати. татха̄ асаддхамма̄ читтам̣ вут̣т̣ха̄пети, саддхамме читтам̣ патит̣т̣ха̄пети. ‘‘кевалам̣ сутамеветам̣ майа̄ тассева пана бхагавато вачана’’нти дӣпенто атта̄нам̣ паримочети, саттха̄рам̣ ападисати, джинавачанам̣ аппети, дхамманеттим̣ патит̣т̣ха̄пети.

апича ‘‘евам̣ ме сута’’нти аттана̄ уппа̄дитабха̄вам̣ аппат̣иджа̄нанто пуримавачанам̣ виваранто ‘‘саммукха̄ пат̣иггахитамидам̣ майа̄ тасса бхагавато чатувеса̄раджджависа̄радасса дасабаладхарасса а̄сабхат̣т̣ха̄нат̣т̣ха̄йино сӣхана̄дана̄дино саббасаттуттамасса дхаммиссарасса дхаммара̄джасса дхамма̄дхипатино дхаммадӣпасса дхаммасаран̣асса саддхаммаварачаккаваттино самма̄самбуддхасса вачанам̣, на еттха аттхе ва̄ дхамме ва̄ паде ва̄ бйан̃джане ва̄ кан̇кха̄ ва̄ вимати ва̄ каттабба̄’’ти саббадеваманусса̄нам̣ имасмим̣ дхамме ассаддхийам̣ вина̄сети, саддха̄сампадам̣ уппа̄детӣти. тенетам̣ вуччати –

‘‘вина̄сайати ассаддхам̣, саддхам̣ вад̣д̣хети са̄сане;

евам̣ ме сутамиччевам̣, вадам̣ готамаса̄вако’’ти.

еканти ган̣анапариччхеданиддесо. самайанти париччхиннаниддесо. екам̣ самайанти анийамитапаридӣпанам̣. таттха самайасаддо –

самава̄йе кхан̣е ка̄ле, самӯхе хетудит̣т̣хису;

пат̣ила̄бхе паха̄не ча, пат̣иведхе ча диссати.

татха̄ хисса ‘‘аппева на̄ма свепи упасан̇камеййа̄ма ка̄лан̃ча самайан̃ча упа̄да̄йа̄’’ти евама̄дӣсу (дӣ. ни. 1.447) самава̄йо аттхо. ‘‘екова кхо, бхиккхаве, кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 8.29) кхан̣о. ‘‘ун̣хасамайо парил̣а̄хасамайо’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 358) ка̄ло. ‘‘маха̄самайо паванасми’’нтиа̄дӣсу самӯхо. ‘‘самайопи кхо те, бхадда̄ли, аппат̣ивиддхо ахоси, бхагава̄ кхо са̄ваттхийам̣ вихарати, бхагава̄пи мам̣ джа̄ниссати, ‘бхадда̄ли, на̄ма бхиккху саттхуса̄сане сиккха̄йа на парипӯрака̄рӣ’ти, айампи кхо те, бхадда̄ли, самайо аппат̣ивиддхо ахосӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.135) хету. ‘‘тена кхо пана самайена угга̄хама̄но парибба̄джако саман̣амун̣д̣ика̄путто самайаппава̄даке тиндука̄чӣре екаса̄лаке маллика̄йа а̄ра̄ме пат̣ивасатӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.260) дит̣т̣хи.

‘‘дит̣т̣хе дхамме ча йо аттхо, йо чаттхо сампара̄йико;

аттха̄бхисамайа̄ дхӣро, пан̣д̣итоти павуччатӣ’’ти. –

а̄дӣсу (сам̣. ни. 1.129) пат̣ила̄бхо. ‘‘самма̄ ма̄на̄бхисамайа̄ антамака̄си дуккхасса̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.24) паха̄нам̣. ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо сан̇кхатат̣т̣хо санта̄пат̣т̣хо випарин̣а̄мат̣т̣хо абхисамайат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 3.1) пат̣иведхо. идха панасса ка̄ло аттхо. тена сам̣ваччхара-уту-ма̄сад̣д̣хама̄са-ратти-дива-пуббан̣ха-маджджханхика-са̄йанха- пат̣хамамаджджхимапаччхимайа̄ма-мухутта̄дӣсу ка̄лаппабхедабхӯтесу самайесу екам̣ самайанти дӣпети.

таттха кин̃ча̄пи етесу сам̣ваччхара̄дӣсу самайесу йам̣ йам̣ суттам̣ йамхи йамхи сам̣ваччхаре утумхи ма̄се паккхе раттибха̄ге дивасабха̄ге ва̄ вуттам̣, саббам̣ там̣ тхерасса сувидитам̣ суваваттха̄питам̣ пан̃н̃а̄йа. йасма̄ пана ‘‘евам̣ ме сутам̣ асукасам̣ваччхаре асукаутумхи асукама̄се асукапаккхе асукараттибха̄ге асукадивасабха̄ге ва̄’’ти евам̣ вутте на сакка̄ сукхена дха̄ретум̣ ва̄ уддиситум̣ ва̄ уддиса̄петум̣ ва̄, баху ча ваттаббам̣ хоти, тасма̄ екенева падена таматтхам̣ самодха̄нетва̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти а̄ха.

йе ва̄ име габбхоккантисамайо джа̄тисамайо сам̣вегасамайо абхиниккхаманасамайо дуккарака̄рикасамайо ма̄равиджайасамайо абхисамбодхисамайо дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо десана̄самайо паринибба̄насамайоти евама̄дайо бхагавато девамануссесу ативийа суппака̄са̄ анекака̄лаппабхеда̄ ева самайа̄, тесу самайесу десана̄самайасан̇кха̄там̣ екам̣ самайанти дӣпети. йо ча̄йам̣ н̃а̄н̣акарун̣а̄киччасамайесу арун̣а̄киччасамайо, аттахитапарахитапат̣ипаттисамайесу парахитапат̣ипаттисамайо, саннипатита̄нам̣ каран̣ӣйадвайасамайесу дхаммикатха̄самайо, десана̄пат̣ипаттисамайесу десана̄самайо, тесупи самайесу ан̃н̃атарам̣ сандха̄йа ‘‘екам̣ самайа’’нти а̄ха.

касма̄ панеттха йатха̄ абхидхамме ‘‘йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачара’’нти ча ито ан̃н̃есу суттападесу ‘‘йасмим̣ самайе, бхиккхаве, бхиккху вивиччева ка̄мехӣ’’ти ча бхуммавачанена ниддесо като, винайе ча ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄’’ти каран̣авачанена, татха̄ акатва̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти упайогавачананиддесо катоти. таттха татха̄ идха ча ан̃н̃атха̄ аттхасамбхавато. таттха хи абхидхамме ито ан̃н̃есу суттападесу ча адхикаран̣аттхо бха̄венабха̄валаккхан̣аттхо ча самбхавати. адхикаран̣ан̃хи ка̄латтхо ча самӯхаттхо ча самайо, таттха вутта̄нам̣ пхасса̄дидхамма̄нам̣ кхан̣асамава̄йахетусан̇кха̄тасса ча самайасса бха̄вена тесам̣ бха̄во лаккхӣйати, тасма̄ тадаттхаджотанаттхам̣ таттха бхуммавачананиддесо като.

винайе ча хетуаттхо каран̣аттхо ча самбхавати. йо хи со сиккха̄падапан̃н̃аттисамайо са̄рипутта̄дӣхипи дуббин̃н̃еййо, тена самайена хетубхӯтена каран̣абхӯтена ча сиккха̄пада̄ни пан̃н̃а̄пайанто сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄но бхагава̄ таттха таттха виха̄си, тасма̄ тадаттхаджотанаттхам̣ таттха каран̣авачанена ниддесо като.

идха пана ан̃н̃асмин̃ча евам̣джа̄тике аччантасам̣йогаттхо самбхавати. йан̃хи самайам̣ бхагава̄ имам̣ ан̃н̃ам̣ ва̄ суттантам̣ десеси, аччантамева там̣ самайам̣ карун̣а̄виха̄рена виха̄си, тасма̄ тадаттхаджотанаттхам̣ идха упайогавачананиддесо катоти.

тенетам̣ вуччати –

‘‘там̣ там̣ аттхамапеккхитва̄, бхуммена каран̣ена ча;

ан̃н̃атра самайо вутто, упайогена со идха̄’’ти.

пора̄н̣а̄ пана ван̣н̣айанти – ‘‘тасмим̣ самайе’’ти ва̄ – ‘‘тена самайена̄’’ти ва̄ – ‘‘екам̣ самайа’’нти ва̄ абхила̄паматтабхедо еса, саббаттха бхуммамева аттхоти. тасма̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти вуттепи ‘‘екасмим̣ самайе’’ти аттхо ведитаббо.

бхагава̄ти гару. гарун̃хи локе ‘‘бхагава̄’’ти ваданти. айан̃ча саббагун̣ависит̣т̣хата̄йа саббасатта̄нам̣ гару, тасма̄ ‘‘бхагава̄’’ти ведитаббо. пора̄н̣ехипи вуттам̣ –

‘‘бхагава̄ти вачанам̣ сет̣т̣хам̣, бхагава̄ти вачанамуттамам̣;

гаруга̄равайутто со, бхагава̄ тена вуччатӣ’’ти.

апича –

‘‘бха̄гйава̄ бхаггава̄ йутто, бхагехи ча вибхаттава̄;

бхаттава̄ вантагамано, бхавесу бхагава̄ тато’’ти. –

имисса̄ га̄тха̄йа васенасса падасса виттха̄рато аттхо ведитаббо. со ча висуддхимагге буддха̄нуссатиниддесе вуттойева.

етта̄вата̄ четтха евам̣ ме сутанти вачанена йатха̄сутам̣ дхаммам̣ дассенто бхагавато дхаммасарӣрам̣ паччаккхам̣ кароти. тена – ‘‘найидам̣ атиккантасаттхукам̣ па̄вачанам̣, айам̣ во саттха̄’’ти саттху адассанена уккан̣т̣хитам̣ джанам̣ самасса̄сети.

екам̣ самайам̣ бхагава̄ти вачанена тасмим̣ самайе бхагавато авиджджама̄набха̄вам̣ дассенто рӯпака̄йапаринибба̄нам̣ са̄дхети. тена ‘‘евам̣видхасса на̄ма арийадхаммасса десако дасабаладхаро ваджирасан̇гха̄тасама̄нака̄йо, сопи бхагава̄ париниббуто, кена ан̃н̃ена джӣвите а̄са̄ джанетабба̄’’ти джӣвитамадаматтам̣ джанам̣ сам̣веджети, саддхамме часса усса̄хам̣ джанети.

еванти ча бхан̣анто десана̄сампаттим̣ ниддисати. ме сутанти са̄вакасампаттим̣. екам̣ самайанти ка̄ласампаттим̣. бхагава̄ти десакасампаттим̣.

уккат̣т̣ха̄йам̣ вихаратӣти еттха укка̄ти дӣпика̄, тан̃ча нагарам̣ ‘‘ман̇галадивасо сукхан̣о сунаккхаттам̣ ма̄ атиккамӣ’’ти раттимпи укка̄су т̣хита̄су ма̄питатта̄ уккат̣т̣ха̄ти вуччати. дан̣д̣адӣпика̄су джа̄летва̄ дха̄рӣйама̄на̄су ма̄питатта̄ти вуттам̣ хоти, тассам̣ уккат̣т̣ха̄йам̣. самӣпаттхе четам̣ бхуммавачанам̣. вихаратӣти ависесена ирийа̄патхадиббабрахмаарийавиха̄ресу ан̃н̃атаравиха̄расаман̇гипаридӣпанаметам̣. идха пана т̣ха̄нагамананисиннасайанаппабхедесу рийа̄патхесу ан̃н̃атараирийа̄патхасама̄йогапаридӣпанам̣. тена т̣хитопи гаччхантопи нисиннопи сайа̄нопи бхагава̄ вихаратиччева ведитаббо. со хи бхагава̄ екам̣ ирийа̄патхаба̄дханам̣ ан̃н̃ена ирийа̄патхена виччхиндитва̄ апарипатантам̣ аттабха̄вам̣ харати паваттети, тасма̄ вихаратӣти вуччати.

субхагаванети еттха субхагатта̄ субхагам̣, сундарасирикатта̄ сундарака̄матта̄ ча̄ти вуттам̣ хоти. тасса хи ванасса сирисампаттийа̄ манусса̄ аннапа̄на̄дӣни а̄да̄йа дивасам̣ таттхева чхан̣асамаджджауссаве каронта̄ бхогасукхам̣ анубхонти, сундарасундаре четтха ка̄ме паттхенти ‘‘путтам̣ лабха̄ма, дхӣтарам̣ лабха̄ма̄’’ти, тесам̣ там̣ татхева хоти, евам̣ там̣ сундарасирикатта̄ сундарака̄матта̄ ча субхагам̣. апича бахуджанакантата̄йапи субхагам̣. ванайатӣти ванам̣, аттасампада̄йа сатта̄нам̣ бхаттим̣ ка̄рети, аттани синехам̣ уппа̄детӣти аттхо. вануте ити ва̄ ванам̣, на̄на̄видхакусума-гандхасаммодаматтакокила̄дивихан̇гама̄бхирутехи мандама̄лутачалитаруккхаса̄кха̄вит̣апапаллавапала̄сехи ча ‘‘етха мам̣ парибхун̃джатха̄’’ти саббапа̄н̣ино йа̄чати вийа̄ти аттхо. субхаган̃ча там̣ ванан̃ча̄ти субхагаванам̣. тасмим̣ субхагаване. ванан̃ча на̄ма ропимам̣, сайам̣джа̄танти дувидхам̣. таттха вел̣уванаджетавана̄дӣни ропима̄ни. андхаванамаха̄ванаан̃джанавана̄дӣни сайам̣ джа̄та̄ни. идампи сайам̣джа̄танти ведитаббам̣.

са̄лара̄джамӯлети еттха са̄ларуккхопи са̄лоти вуччати. йатха̄ха ‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, га̄масса ва̄ нигамасса ва̄ авидӯре махантам̣ са̄лаванам̣, тан̃часса ел̣ан̣д̣ехи сан̃чханна’’нти (ма. ни. 1.225) ‘‘антарена йамакаса̄ла̄на’’нти ча (дӣ. ни. 2.195) ванаппатиджет̣т̣хакаруккхопи. йатха̄ха –

‘‘тавева дева виджите, тавевуййа̄набхӯмийа̄;

уджувам̣са̄ маха̄са̄ла̄, нӣлобха̄са̄ манорама̄’’ти. (джа̄. 2.19.4);

йо кочи руккхопи. йатха̄ха ‘‘атха кхо там̣, бхиккхаве, ма̄лувабӣджам̣ ан̃н̃атарасмим̣ са̄ламӯле нипатеййа̄’’ти (ма. ни. 1.469). идха пана ванаппатиджет̣т̣хакаруккхо адхиппето. ра̄джасаддо панасса тамева джет̣т̣хакабха̄вам̣ са̄дхети. йатха̄ха ‘‘суппатит̣т̣хитасса кхо бра̄хман̣а дхаммика нигродхара̄джасса̄’’ти (а. ни. 6.54). таттха дведха̄ сама̄со, са̄ла̄нам̣ ра̄джа̄типи са̄лара̄джа̄, са̄ло ча со джет̣т̣хакат̣т̣хена ра̄джа̄ ча итипи са̄лара̄джа̄. мӯланти самӣпам̣. айан̃хи мӯласаддо, ‘‘мӯла̄ни уддхареййа, антамасо усирана̄л̣иматта̄нипӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.195) мӯламӯле диссати. ‘‘лобхо акусаламӯла’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.305) аса̄дха̄ран̣ахетумхи. ‘‘йа̄ва маджджханхике ка̄ле чха̄йа̄ пхарати, нива̄те пан̣н̣а̄ни патанти, етта̄вата̄ руккхамӯла’’нтиа̄дӣсу самӣпе. идха пана самӣпе адхиппето, тасма̄ са̄лара̄джасса самӣпети еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.

таттха сийа̄ – йади та̄ва бхагава̄ уккат̣т̣ха̄йам̣ вихарати, ‘‘субхагаване са̄лара̄джамӯле’’ти на ваттаббам̣, атха таттха вихарати, ‘‘уккат̣т̣ха̄йа’’нти на ваттаббам̣, на хи сакка̄ убхайаттха екам̣ самайам̣ вихаритунти. на кхо панетам̣ евам̣ дат̣т̣хаббам̣.

нану авочумха ‘‘самӣпаттхе четам̣ бхуммавачана’’нти. тасма̄ йатха̄ ган̇га̄йамуна̄дӣнам̣ самӣпе гойӯтха̄ни чаранта̄ни ‘‘ган̇га̄йа чаранти, йамуна̄йа чарантӣ’’ти вуччанти, евамидха̄пи йадидам̣ уккат̣т̣ха̄йа самӣпе субхагаванам̣ са̄лара̄джамӯлам̣, таттха вихаранто вуччати ‘‘уккат̣т̣ха̄йам̣ вихарати субхагаване са̄лара̄джамӯле’’ти. гочарага̄манидассанаттхан̃хисса уккат̣т̣ха̄вачанам̣, паббаджита̄нурӯпанива̄сат̣т̣ха̄нанидассанаттхам̣ сесавачанам̣.

таттха уккат̣т̣ха̄киттанена а̄йасма̄ а̄нандо бхагавато гахат̣т̣ха̄нуггахакаран̣ам̣ дассети, субхагавана̄дикиттанена паббаджита̄нуггахакаран̣ам̣. татха̄ пуримена паччайаггахан̣ато аттакиламатха̄нуйогавиваджджанам̣, паччхимена ваттхука̄маппаха̄нато ка̄масукхаллика̄нуйогавиваджджанупа̄йадассанам̣. пуримена ча дхаммадесана̄бхийогам̣, паччхимена вивека̄дхимуттим̣. пуримена карун̣а̄йа упагаманам̣, паччхимена пан̃н̃а̄йа апагаманам̣. пуримена сатта̄нам̣ хитасукханиппха̄дана̄дхимуттатам̣, паччхимена парахитасукхакаран̣е нирупалепанам̣. пуримена дхаммикасукха̄паричча̄ганимиттам̣ пха̄сувиха̄рам̣, паччхимена уттаримануссадхамма̄нуйоганимиттам̣. пуримена манусса̄нам̣ упака̄рабахулатам̣, паччхимена дева̄нам̣. пуримена локе джа̄тасса локе сам̣вад̣д̣хабха̄вам̣, паччхимена локена анупалиттатам̣. пуримена ‘‘екапуггало, бхиккхаве, локе уппаджджама̄но уппаджджати бахуджанахита̄йа бахуджанасукха̄йа лока̄нукампа̄йа аттха̄йа хита̄йа сукха̄йа деваманусса̄нам̣. катамо екапуггало, татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо’’ти (а. ни. 1.170) вачанато йадаттхам̣ бхагава̄ уппанно, тадаттхапариниппха̄данам̣, паччхимена йаттха уппанно, таданурӯпавиха̄рам̣. бхагава̄ хи пат̣хамам̣ лумбиниване, дутийам̣ бодхиман̣д̣ети локийалокуттара̄йа уппаттийа̄ ванейева уппанно, тенасса ванейева виха̄рам̣ дассетӣти евама̄дина̄ найенеттха аттхайоджана̄ ведитабба̄.

татра̄ти десака̄лапаридӣпанам̣. тан̃хи йам̣ самайам̣ вихарати, татра самайе. йасмин̃ча са̄лара̄джамӯле вихарати, татра са̄лара̄джамӯлети дӣпети. бха̄ситаббайутте ва̄ десака̄ле дӣпети. на хи бхагава̄ айутте десе ка̄ле ва̄ дхаммам̣ бха̄сати. ‘‘ака̄ло кхо та̄ва ба̄хийа̄’’ти (уда̄. 10) а̄дичеттха са̄дхакам̣. кхоти падапӯран̣аматте авадха̄ран̣е а̄дика̄латтхе ва̄ нипа̄то. бхагава̄ти локагарудӣпанам̣. бхиккхӯти катха̄саванайуттапуггалавачанам̣. апичеттха, ‘‘бхиккхакоти бхиккху, бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагатоти бхиккхӯ’’тиа̄дина̄ (па̄ра̄. 45) найена вачанаттхо ведитаббо. а̄мантесӣти а̄лапи абха̄си самбодхесӣти айаметтха аттхо. ан̃н̃атра пана н̃а̄панепи хоти. йатха̄ха ‘‘а̄мантайа̄ми во, бхиккхаве, пат̣иведайа̄ми во, бхиккхаве’’ти. паккосанепи. йатха̄ха ‘‘ехи твам̣ бхиккху мама вачанена са̄рипуттам̣ а̄мантехӣ’’ти (а. ни. 9.11).

бхиккхавоти а̄мантана̄ка̄радӣпанам̣. тан̃ча бхиккханасӣлата̄дигун̣айогасиддхатта̄ вуттам̣. бхиккханасӣлата̄гун̣айуттопи хи бхиккху бхиккханадхаммата̄гун̣айуттопи. бхиккхане са̄дхука̄рита̄гун̣айуттопӣти саддавидӯ ман̃н̃анти. тена ча несам̣ бхиккханасӣлата̄дигун̣айогасиддхена вачанена хӣна̄дхикаджанасевитам̣ вуттим̣ пака̄сенто уддхатадӣнабха̄ваниггахам̣ кароти. бхиккхавоти имина̄ ча карун̣а̄виппха̄расоммахадайанайананипа̄тапуббан̇гамена вачанена те аттано мукха̄бхимукхе кароти. тенева ча катхетукамйата̄дӣпакена вачанена несам̣ сотукамйатам̣ джанети. тенева ча самбодханат̣т̣хена са̄дхукам̣ саванаманасика̄репи не нийоджети. са̄дхукасаванаманасика̄ра̄йатта̄ хи са̄санасампатти.

апаресупи девамануссесу виджджама̄несу касма̄ бхиккхӯйева а̄мантесӣти че. джет̣т̣хасет̣т̣ха̄саннасада̄саннихитабха̄вато. саббапарисаса̄дха̄ран̣а̄ хи бхагавато дхаммадесана̄. париса̄йа ча джет̣т̣ха̄ бхиккхӯ, пат̣хамуппаннатта̄. сет̣т̣ха̄, анага̄рийабха̄вам̣ а̄дим̣ катва̄ саттхучарийа̄нувидха̄йакатта̄ сакаласа̄санапат̣игга̄хакатта̄ ча. а̄санна̄, таттха нисиннесу саттхусантикатта̄. сада̄саннихита̄, саттхусантика̄вачаратта̄ти. апича те дхаммадесана̄йа бха̄джанам̣, йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаттисаббха̄вато. висесато ча екачче бхиккхӯйева сандха̄йа айам̣ десана̄типи те ева а̄мантеси.

таттха сийа̄ – киматтхам̣ пана бхагава̄ дхаммам̣ десенто пат̣хамам̣ бхиккхӯ а̄мантеси, на дхаммамева десетӣти. сатиджананаттхам̣. бхиккхӯ хи ан̃н̃ам̣ чинтента̄пи виккхиттачитта̄пи дхаммам̣ паччавеккханта̄пи каммат̣т̣ха̄нам̣ манасикаронта̄пи нисинна̄ хонти, те ана̄мантетва̄ дхамме десийама̄не – ‘‘айам̣ десана̄ киннида̄на̄ ким̣паччайа̄ катама̄йа ат̣т̣хуппаттийа̄ десита̄’’ти саллаккхетум̣ асакконта̄ дуггахитам̣ ва̄ ган̣хеййум̣, на ва̄ ган̣хеййум̣. тена несам̣ сатиджананаттхам̣ бхагава̄ пат̣хамам̣ а̄мантетва̄ паччха̄ дхаммам̣ десети.

бхадантети га̄рававачанаметам̣, саттхуно пат̣ивачанада̄нам̣ ва̄, апичеттха бхиккхавоти вадама̄но бхагава̄ те бхиккхӯ а̄лапати. бхадантети вадама̄на̄ те бхагавантам̣ пачча̄лапанти. татха̄ бхиккхавоти бхагава̄ а̄бха̄сати. бхадантети те пачча̄бха̄санти. бхиккхавоти пат̣ивачанам̣ да̄пети, бхадантети пат̣ивачанам̣ денти. те бхиккхӯти йе бхагава̄ а̄мантеси. бхагавато паччассосунти бхагавато а̄мантанам̣ пат̣иассосум̣, абхимукха̄ хутва̄ сун̣им̣су сампат̣иччхим̣су пат̣иггахесунти аттхо. бхагава̄ етадавоча̄ти бхагава̄ етам̣ ида̄ни ваттаббам̣ сакалам̣ суттам̣ авоча.

етта̄вата̄ ча йам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена камалакувалайуджджалавималаса̄дурасасалила̄йа поккхаран̣ийа̄ сукха̄ватаран̣аттхам̣ ниммаласила̄таларачанавила̄сасобхитаратанасопа̄нам̣ виппакин̣н̣амутта̄таласадисава̄лика̄кин̣н̣апан̣д̣арабхӯмибха̄гам̣ титтхам̣ вийа сувибхаттабхиттивичитраведика̄париккхиттасса наккхаттапатхам̣ пхуситука̄мата̄йа вийа, виджамбхитасамуссайасса па̄са̄даварасса сукха̄рохан̣аттхам̣ дантамайа-сан̣хамудупхалака-кан̃чаналата̄винаддха- ман̣иган̣аппабха̄самудайуджджаласобхам̣ сопа̄нам̣ вийа, суван̣н̣авалайа̄нӯпура̄дисан̇гхат̣т̣анасаддасаммисситакатхитахаситамадхурассарагехаджанавичаритасса ул̣а̄раиссарийавибхавасобхитасса маха̄гхарасса сукхаппавесанаттхам̣ суван̣н̣араджатаман̣имутта̄пава̄л̣а̄диджутивиссаравиджджотита-суппатит̣т̣хитависа̄ладва̄раба̄хам̣ маха̄два̄рам̣ вийа ча аттхабйан̃джанасампаннасса буддха̄нам̣ десана̄н̃а̄н̣агамбхӣрабха̄васам̣сӯчакасса имасса суттасса сукха̄вага̄хан̣аттхам̣ ка̄ладесадесакаваттхупариса̄падесапат̣иман̣д̣итам̣ нида̄нам̣ бха̄ситам̣, тасса аттхаван̣н̣ана̄ саматта̄.

суттаниккхепаван̣н̣ана̄

ида̄ни ‘‘саббадхаммамӯлапарийа̄йам̣ во’’тиа̄дина̄ найена бхагавата̄ никкхиттасса суттасса ван̣н̣ана̄йа ока̄со ануппатто. са̄ панеса̄ суттаван̣н̣ана̄ йасма̄ суттаниккхепам̣ вича̄ретва̄ вуччама̄на̄ па̄кат̣а̄ хоти, тасма̄ суттаниккхепам̣ та̄ва вича̄райисса̄ма. чатта̄ро хи суттаниккхепа̄ аттаджджха̄сайо параджджха̄сайо пуччха̄васико ат̣т̣хуппаттикоти.

таттха йа̄ни сутта̄ни бхагава̄ парехи анаджджхит̣т̣хо кевалам̣ аттано аджджха̄сайенева катхеси. сеййатхидам̣, а̄кан̇кхеййасуттам̣, ваттхасуттам̣, маха̄сатипат̣т̣ха̄насуттам̣, маха̄сал̣а̄йатанавибхан̇гасуттам̣, арийавам̣сасуттам̣, саммаппадха̄насуттантаха̄рако, иддхипа̄даиндрийабалабоджджхан̇гамагган̇гасуттантаха̄ракоти евама̄дӣни. тесам̣ аттаджджха̄сайо никкхепо.

йа̄ни пана ‘‘парипакка̄ кхо ра̄хуласса вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄, йам̣нӯна̄хам̣ ра̄хулам̣ уттари а̄сава̄нам̣ кхайе винеййа’’нти (сам̣. ни. 4.121) евам̣ паресам̣ аджджха̄сайам̣ кхантим̣ манам̣ абхинӣха̄рам̣ буджджханабха̄ван̃ча авеккхитва̄ параджджха̄сайавасена катхита̄ни. сеййатхидам̣, чӯл̣ара̄хулова̄дасуттам̣, маха̄ра̄хулова̄дасуттам̣, дхаммачаккаппаваттанам̣, дха̄тувибхан̇гасуттанти евама̄дӣни. тесам̣ параджджха̄сайо никкхепо.

бхагавантам̣ пана упасан̇камитва̄ чатассо париса̄ чатта̄ро ван̣н̣а̄ на̄га̄ супан̣н̣а̄ гандхабба̄ асура̄ йаккха̄ маха̄ра̄джа̄но та̄ватим̣са̄дайо дева̄ маха̄брахма̄ти евама̄дайо ‘‘боджджхан̇га̄ боджджхан̇га̄’’ти, бханте, вуччанти. ‘‘нӣваран̣а̄ нӣваран̣а̄’’ти, бханте, вуччанти. име ну кхо, бханте, пан̃чупа̄да̄наккхандха̄. ‘‘ким̣ сӯдха виттам̣ пурисасса сет̣т̣ха’’нтиа̄дина̄ (су. ни. 183) найена пан̃хам̣ пуччханти. евам̣ пут̣т̣хена бхагавата̄ йа̄ни катхита̄ни боджджхан̇гасам̣йутта̄дӣни. йа̄ни ва̄ панан̃н̃а̄нипи девата̄сам̣йутта-ма̄расам̣йутта-брахмасам̣йутта-саккапан̃ха-чӯл̣аведалла-маха̄ведалла-са̄ман̃н̃апхала- а̄л̣авака-сӯчилома-кхараломасутта̄дӣни, тесам̣ пуччха̄васико никкхепо.

йа̄ни панета̄ни уппаннам̣ ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча катхита̄ни. сеййатхидам̣, дхаммада̄йа̄дам̣ чӯл̣асӣхана̄дам̣ чандӯпамам̣ путтамам̣сӯпамам̣ да̄руккхандхӯпамам̣ аггиккхандхӯпамам̣ пхен̣апин̣д̣ӯпамам̣ па̄риччхаттакӯпаманти евама̄дӣни. тесам̣ ат̣т̣хуппаттико никкхепо.

евамимесу чатӯсу никкхепесу имасса суттасса ат̣т̣хуппаттико никкхепо. ат̣т̣хуппаттийан̃хи идам̣ бхагавата̄ никкхиттам̣. катара̄йа ат̣т̣хуппаттийа̄? парийаттим̣ нисса̄йа уппанне ма̄не. пан̃часата̄ кира бра̄хман̣а̄ тин̣н̣ам̣ веда̄нам̣ па̄рагӯ апарабха̄ге бхагавато дхаммадесанам̣ сутва̄ ка̄месу а̄дӣнавам̣ неккхамме ча а̄нисам̣сам̣ сампассама̄на̄ бхагавато сантике паббаджитва̄ начирассева саббам̣ буддхавачанам̣ угган̣хитва̄ парийаттим̣ нисса̄йа ма̄нам̣ уппа̄десум̣ ‘‘йам̣ йам̣ бхагава̄ катхети, там̣ там̣ майам̣ кхиппамева джа̄на̄ма, бхагава̄ хи тӣн̣и лин̇га̄ни чатта̄ри пада̄ни сатта вибхаттийо мун̃читва̄ на кин̃чи катхети, евам̣ катхите ча амха̄кам̣ ган̣т̣хипадам̣ на̄ма наттхӣ’’ти. те бхагавати ага̄рава̄ хутва̄ тато пат̣т̣ха̄йа бхагавато упат̣т̣ха̄нампи дхаммассаванампи абхин̣хам̣ на гаччханти. бхагава̄ тесам̣ там̣ читтача̄рам̣ н̃атва̄ ‘‘абхабба̄ име имам̣ ма̄накхилам̣ анупахачча маггам̣ ва̄ пхалам̣ ва̄ саччхика̄ту’’нти тесам̣ сутапарийаттим̣ нисса̄йа уппаннам̣ ма̄нам̣ ат̣т̣хуппаттим̣ катва̄ десана̄кусало бхагава̄ ма̄набхан̃джанаттхам̣ саббадхаммамӯлапарийа̄йанти десанам̣ а̄рабхи.

таттха саббадхаммамӯлапарийа̄йанти саббесам̣ дхамма̄нам̣ мӯлапарийа̄йам̣. саббесанти анавасеса̄нам̣. анавасесава̄чако хи айам̣ сабба-саддо. со йена йена самбандхам̣ гаччхати, тасса тасса анавасесатам̣ дӣпети. йатха̄, ‘‘саббам̣ рӯпам̣ аниччам̣ сабба̄ ведана̄ аничча̄ саббасакка̄йапарийа̄паннесу дхаммесӯ’’ти. дхамма-саддо пана̄йам̣ парийатти-сачча-сама̄дхи-пан̃н̃а̄-пакати-сабха̄васун̃н̃ата̄-пун̃н̃а̄патти-н̃еййа̄дӣсу диссати. ‘‘идха бхиккху дхаммам̣ парийа̄пун̣а̄ти суттам̣ геййа’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 5.73) хи дхаммасаддо парийаттийам̣ ваттати. ‘‘дит̣т̣хадхаммо видитадхаммо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.299) саччесу. ‘‘евам̣ дхамма̄ те бхагаванто’’тиа̄дӣсу сама̄дхимхи.

‘‘йассете чатуро дхамма̄, ва̄наринда йатха̄ тава;

саччам̣ дхаммо дхити ча̄го, дит̣т̣хам̣ со ативаттатӣ’’ти. –

а̄дӣсу (джа̄. 1.1.57) пан̃н̃а̄йа.

‘‘джа̄тидхамма̄ джара̄дхамма̄, атхо маран̣адхаммино’’тиа̄дӣсу пакатийам̣. ‘‘кусала̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 1.тикама̄тика̄) сабха̄ве. ‘‘тасмим̣ кхо пана самайе дхамма̄ хонтӣ’’тиа̄дӣсу (дха. са. 121) сун̃н̃ата̄йам̣. ‘‘дхаммо сучин̣н̣о сукхама̄ваха̄тӣ’’тиа̄дӣсу (джа̄. 1.10.102) пун̃н̃е. ‘‘две анийата̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 443) а̄паттийам̣. ‘‘саббе дхамма̄ сабба̄ка̄рена буддхасса бхагавато н̃а̄н̣амукхе а̄па̄тхам̣ а̄гаччхантӣ’’тиа̄дӣсу н̃еййе. идха пана̄йам̣ сабха̄ве ваттати. татра̄йам̣ вачанаттхо – аттано лаккхан̣ам̣ дха̄рентӣти дхамма̄. мӯла-саддо виттха̄рито ева. идха пана̄йам̣ аса̄дха̄ран̣ахетумхи дат̣т̣хаббо.

парийа̄йасаддо ‘‘мадхупин̣д̣икапарийа̄йоти нам̣ дха̄рехӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.205) десана̄йам̣ ваттати. ‘‘аттхи кхвеса бра̄хман̣а, парийа̄йо, йена мам̣ парийа̄йена самма̄ вадама̄но вадеййа акирийава̄до саман̣о готамо’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 3) ка̄ран̣е. ‘‘касса ну кхо, а̄нанда, аджджа парийа̄йо бхиккхунийо овадиту’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 3.398) ва̄ре. идха пана ка̄ран̣епи десана̄йампи ваттати. тасма̄ ‘‘саббадхаммамӯлапарийа̄йа’’нти еттха саббесам̣ дхамма̄нам̣ аса̄дха̄ран̣ахетусан̃н̃итам̣ ка̄ран̣анти ва̄ саббесам̣ дхамма̄нам̣ ка̄ран̣адесананти ва̄ евам̣ аттхо дат̣т̣хаббо. неййаттхатта̄ часса суттасса, на чатубхӯмака̄пи сабха̄вадхамма̄ саббадхамма̄ти ведитабба̄. сакка̄йапарийа̄панна̄ пана тебхӯмака̄ дхамма̄ва анавасесато ведитабба̄, айаметтха адхиппа̄йоти.

воти айам̣ во-саддо паччаттаупайогакаран̣асампада̄наса̄мивачанападапӯран̣есу диссати. ‘‘каччи пана во, ануруддха̄, самагга̄ саммодама̄на̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.326) хи паччатте диссати. ‘‘гаччхатха, бхиккхаве, пан̣а̄меми во’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.157) упайоге. ‘‘на во мама сантике ваттхабба’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 2.157) каран̣е. ‘‘ванапаттхапарийа̄йам̣ во, бхиккхаве, десесса̄мӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.190) сампада̄не. ‘‘саббесам̣ во, са̄рипутта, субха̄сита’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.345) са̄мивачане. ‘‘йе хи во арийа̄ парисуддхака̄йакамманта̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.35) падапӯран̣аматте. идха пана̄йам̣ сампада̄не дат̣т̣хаббо.

бхиккхавети патиссавена абхимукхӣбхӯта̄нам̣ пуна̄лапанам̣. десесса̄мӣти десана̄пат̣иджа̄нанам̣. идам̣ вуттам̣ хоти, бхиккхаве, саббадхамма̄нам̣ мӯлака̄ран̣ам̣ тумха̄кам̣ десесса̄ми, дутийена найена ка̄ран̣адесанам̣ тумха̄кам̣ десесса̄мӣти. там̣ сун̣а̄тха̄ти таматтхам̣ там̣ ка̄ран̣ам̣ там̣ десанам̣ майа̄ вуччама̄нам̣ сун̣а̄тха. са̄дхукам̣ манаси каротха̄ти еттха пана са̄дхукам̣ са̄дхӯти екаттхаметам̣. айан̃ча са̄дху саддо а̄йа̄чанасампат̣иччханасампахам̣санасундарадал̣хӣкамма̄дӣсу диссати. ‘‘са̄дху ме бханте бхагава̄, сам̣кхиттена дхаммам̣ десетӯ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.95) хи а̄йа̄чане диссати. ‘‘са̄дху, бхантети кхо со бхиккху бхагавато бха̄ситам̣ абхинандитва̄ анумодитва̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.86) сампат̣иччхане. ‘‘са̄дху, са̄дху са̄рипутта̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.349) сампахам̣сане.

‘‘са̄дху дхаммаручӣ ра̄джа̄, са̄дху пан̃н̃а̄н̣ава̄ наро;

са̄дху митта̄намаддуббхо, па̄пасса̄каран̣ам̣ сукха’’нти.

а̄дӣсу (джа̄. 2.18.101) сундаре. ‘‘тена хи, бра̄хман̣а, са̄дхукам̣ сун̣а̄хӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 5.192) са̄дхукасаддойева дал̣хӣкамме, а̄н̣аттийантипи вуччати. идха̄пи айам̣ еттхева дал̣хӣкамме ча а̄н̣аттийан̃ча аттхо ведитаббо. сундараттхепи ваттати. дал̣хӣкаран̣аттхена хи дал̣хамимам̣ дхаммам̣ сун̣а̄тха суггахитам̣ ган̣ханта̄. а̄н̣аттиаттхена мама а̄н̣аттийа̄ сун̣а̄тха. сундараттхена сундарамимам̣ бхаддакам̣ дхаммам̣ сун̣а̄тха̄ти евам̣ дӣпитам̣ хоти.

манаси каротха̄ти а̄ваджджетха, саманна̄харатха̄ти аттхо, авиккхиттачитта̄ хутва̄ ниса̄метха читте каротха̄ти адхиппа̄йо. ида̄неттха там̣ сун̣а̄тха̄ти сотиндрийавиккхепава̄ран̣аметам̣. са̄дхукам̣ манаси каротха̄ти манасика̄ре дал̣хӣкамманийоджанена маниндрийавиккхепава̄ран̣ам̣. пуриман̃четтха бйан̃джанавипалла̄сагга̄хава̄ран̣ам̣, паччхимам̣ аттхавипалла̄сагга̄хава̄ран̣ам̣. пуримена ча дхаммассаване нийоджети, паччхимена сута̄нам̣ дхамма̄нам̣ дха̄ран̣ӯпапариккха̄дӣсу. пуримена ча сабйан̃джано айам̣ дхаммо, тасма̄ саванӣйоти дӣпети. паччхимена са̄ттхо, тасма̄ манаси ка̄табботи. са̄дхукападам̣ ва̄ убхайападехи йоджетва̄ йасма̄ айам̣ дхаммо дхаммагамбхӣро десана̄гамбхӣро ча, тасма̄ сун̣а̄тха са̄дхукам̣, йасма̄ аттхагамбхӣро пат̣иведхагамбхӣро ча, тасма̄ са̄дхукам̣ манаси каротха̄ти евам̣ йоджана̄ ведитабба̄.

бха̄сисса̄мӣти десесса̄ми. ‘‘там̣ сун̣а̄тха̄’’ти еттха пат̣ин̃н̃а̄там̣ десанам̣ на сам̣кхиттатова десесса̄ми, апича кхо виттха̄ратопи нам̣ бха̄сисса̄мӣти вуттам̣ хоти, сан̇кхепавиттха̄рава̄чака̄ни хи ета̄ни пада̄ни. йатха̄ха ван̇гӣсаттхеро –

‘‘сам̣кхиттенапи десети, виттха̄ренапи бха̄сати;

са̄л̣ика̄йива ниггхосо, пат̣ибха̄нам̣ удӣрайӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.214);

евам̣ вутте усса̄хаджа̄та̄ хутва̄ евам̣ бхантети кхо те бхиккхӯ бхагавато паччассосум̣ саттху вачанам̣ сампат̣иччхим̣су, пат̣иггахесунти вуттам̣ хоти. атха несам̣ бхагава̄ етадавоча етам̣ ида̄ни ваттаббам̣ идха бхиккхавотиа̄дикам̣ сакалам̣ суттам̣ авоча. таттха идха̄ти деса̄падесе нипа̄то. сва̄йам̣ каттхачи локам̣ упа̄да̄йа вуччати. йатха̄ха – ‘‘идха татха̄гато локе уппаджджатӣ’’ти (дӣ. ни. 1.190). каттхачи са̄санам̣. йатха̄ха – ‘‘идхева, бхиккхаве, саман̣о, идха дутийо саман̣о’’ти (а. ни. 4.241). каттхачи ока̄сам̣. йатха̄ха –

‘‘идхева тит̣т̣хама̄насса, девабхӯтасса ме сато;

пунара̄йу ча ме ладдхо, евам̣ джа̄на̄хи ма̄риса̄’’ти. (дӣ. ни. 2.369);

каттхачи падапӯран̣аматтамева. йатха̄ха ‘‘идха̄хам̣ – бхиккхаве, бхутта̄вӣ ассам̣ пава̄рито’’ти (ма. ни. 1.30). идха пана локам̣ упа̄да̄йа вуттоти ведитаббо.

2. бхиккхавети йатха̄пат̣ин̃н̃а̄там̣ десанам̣ десетум̣ пуна бхиккхӯ а̄лапати. убхайена̄пи, бхиккхаве, имасмим̣ локети вуттам̣ хоти. ассутава̄ путхуджджаноти еттха пана а̄гама̄дхигама̄бха̄ва̄ н̃еййо ассутава̄ ити. йасса хи кхандхадха̄туа̄йатанасаччапаччайа̄ка̄расатипат̣т̣ха̄на̄дӣсу уггахапарипуччха̄виниччхайарахитатта̄ ман̃н̃ана̄пат̣иседхако нева а̄гамо, пат̣ипаттийа̄ адхигантаббасса анадхигататта̄ нева адхигамо аттхи. со а̄гама̄дхигама̄бха̄ва̄ н̃еййо ассутава̄ ити. сва̄йам̣ –

путхӯнам̣ джанана̄дӣхи, ка̄ран̣ехи путхуджджано;

путхуджджанантогадхатта̄, путхува̄йам̣ джано ити.

со хи путхӯнам̣ на̄наппака̄ра̄нам̣ килеса̄дӣнам̣ джанана̄дӣхи ка̄ран̣ехи путхуджджано. йатха̄ха – путху килесе джанентӣти путхуджджана̄, путху авихатасакка̄йадит̣т̣хика̄ти путхуджджана̄, путху саттха̄ра̄нам̣ мукхамуллокика̄ти путхуджджана̄, путху саббагатӣхи авут̣т̣хита̄ти путхуджджана̄, путху на̄на̄бхисан̇кха̄ре абхисан̇кхаронтӣти путхуджджана̄, путху на̄на̄огхехи вуйхантӣти путхуджджана̄, путху на̄на̄санта̄пехи сантаппантӣти путхуджджана̄, путху на̄на̄парил̣а̄хехи паридайхантӣти путхуджджана̄, путху пан̃часу ка̄магун̣есу ратта̄ гиддха̄ гадхита̄ муччхита̄ аджджхосанна̄ лагга̄ лагита̄ палибуддха̄ти путхуджджана̄, путху пан̃чахи нӣваран̣ехи а̄вут̣а̄ нивута̄ овута̄ пихита̄ пат̣иччханна̄ пат̣икуджджита̄ти путхуджджана̄ти (маха̄ни. 51). путхӯнам̣ ва̄ ган̣анапатхаматӣта̄нам̣ арийадхаммапараммукха̄нам̣ нӣчадхаммасама̄ча̄ра̄нам̣ джана̄нам̣ антогадхатта̄пи путхуджджана̄. путху ва̄ айам̣, висум̣йева сан̇кхам̣ гато, висам̣сат̣т̣хо сӣласута̄дигун̣айуттехи арийехи джанотипи путхуджджано. еваметехи ‘‘ассутава̄ путхуджджано’’ти двӣхипи падехи йете –

дуве путхуджджана̄ вутта̄, буддхена̄диччабандхуна̄;

андхо путхуджджано еко, калйа̄н̣еко путхуджджаноти. –

две путхуджджана̄ вутта̄. тесу андхапутхуджджано вутто хотӣти ведитаббо. арийа̄нам̣ адасса̄вӣтиа̄дӣсу арийа̄ти а̄ракатта̄ килесехи, анайе наирийанато, айе ирийанато, садевакена ча локена аран̣ӣйато буддха̄ ча паччекабуддха̄ ча буддхаса̄вака̄ ча вуччанти, буддха̄ ева ва̄ идха арийа̄. йатха̄ха ‘‘садеваке, бхиккхаве, локе…пе… татха̄гато арийоти вуччатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1098). саппуриса̄ти еттха пана паччекабуддха̄ татха̄гатаса̄вака̄ ча ‘‘саппуриса̄’’ти ведитабба̄. те хи локуттарагун̣айогена собхана̄ пуриса̄ти саппуриса̄. саббева ва̄ ете дведха̄пи вутта̄. буддха̄пи хи арийа̄ ча саппуриса̄ ча, паччекабуддха̄ буддхаса̄вака̄пи. йатха̄ха –

‘‘йо ве катан̃н̃ӯ катаведи дхӣро,

калйа̄н̣амитто дал̣хабхатти ча хоти;

дукхитасса саккачча кароти киччам̣,

татха̄видхам̣ саппурисам̣ вадантӣ’’ти. (джа̄. 2.17.78);

калйа̄н̣амитто дал̣хабхатти ча хотӣти етта̄вата̄ хи буддхаса̄вако вутто, катан̃н̃ута̄дӣхи паччекабуддха̄ буддха̄ти. ида̄ни йо тесам̣ арийа̄нам̣ адассанасӣло, на ча дассане са̄дхука̄рӣ, со арийа̄нам̣ адасса̄вӣти ведитаббо. со ча чаккхуна̄ адасса̄вӣ н̃а̄н̣ена адасса̄вӣти дувидхо, тесу н̃а̄н̣ена адасса̄вӣ идха адхиппето. мам̣сачаккхуна̄ хи диббачаккхуна̄ ва̄ арийа̄ дит̣т̣ха̄пи адит̣т̣ха̄ва хонти. тесам̣ чаккхӯнам̣ ван̣н̣аматтаггахан̣ато, на арийабха̄вагочарато. сон̣асин̇га̄ла̄дайопи ча чаккхуна̄ арийе пассанти. на ча те арийа̄нам̣ дасса̄вино.

татридам̣ ваттху – читталапаббатава̄сино кира кхӣн̣а̄саваттхерасса упат̣т̣ха̄ко вуд̣д̣хапаббаджито екадивасам̣ тхерена саддхим̣ пин̣д̣а̄йа чаритва̄ тхерасса паттачӣварам̣ гахетва̄ пит̣т̣хито а̄гаччханто тхерам̣ пуччхи ‘‘арийа̄ на̄ма, бханте, кӣдиса̄’’ти. тхеро а̄ха ‘‘идхекаччо махаллако арийа̄нам̣ паттачӣварам̣ гахетва̄ ваттапат̣ипаттим̣ катва̄ сахачарантопи нева арийе джа̄на̄ти, евам̣ дуджджа̄на̄, а̄вусо, арийа̄’’ти. евам̣ вуттепи со нева ан̃н̃а̄си. тасма̄ на чаккхуна̄ дассанам̣ дассанам̣, н̃а̄н̣ена дассанамева дассанам̣. йатха̄ха ‘‘ким̣ те, ваккали, имина̄ пӯтика̄йена дит̣т̣хена, йо кхо, ваккали, дхаммам̣ пассати, со мам̣ пассатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.87). тасма̄ чаккхуна̄ пассантопи н̃а̄н̣ена арийехи дит̣т̣хам̣ аничча̄дилаккхан̣ам̣ апассанто арийа̄дхигатан̃ча дхаммам̣ анадхигаччханто арийакарадхамма̄нам̣ арийабха̄васса ча адит̣т̣хатта̄ ‘‘арийа̄нам̣ адасса̄вӣ’’ти ведитаббо.

арийадхаммасса аковидоти сатипат̣т̣ха̄на̄дибхеде арийадхамме акусало. арийадхамме авинӣтоти еттха пана –

дувидхо винайо на̄ма, екамекеттха пан̃чадха̄;

абха̄вато тасса айам̣, ‘‘авинӣто’’ти вуччати.

айан̃хи сам̣варавинайо паха̄навинайоти дувидхо винайо. еттха ча дувидхепи винайе екамеко винайо пан̃чадха̄ бхиджджати. сам̣варавинайопи хи сӣласам̣варо сатисам̣варо н̃а̄н̣асам̣варо кхантисам̣варо вӣрийасам̣вароти пан̃чавидхо. паха̄навинайопи тадан̇гапаха̄нам̣ виккхамбханапаха̄нам̣ самуччхедапаха̄нам̣ пат̣иппассаддхипаха̄нам̣ ниссаран̣апаха̄нанти пан̃чавидхо.

таттха ‘‘имина̄ па̄тимоккхасам̣варена упето хоти самупето’’ти (вибха. 511) айам̣ сӣласам̣варо. ‘‘раккхати чаккхундрийам̣ чаккхундрийе сам̣варам̣ а̄паджджатӣ’’ти (дӣ. ни. 1.213; ма. ни. 1.295; сам̣. ни. 4.239; а. ни. 3.16) айам̣ сатисам̣варо.

‘‘йа̄ни сота̄ни локасмим̣, (аджита̄ти бхагава̄)

сати тесам̣ нива̄ран̣ам̣;

сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯми,

пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре’’ти. (су. ни. 1041);

айам̣ н̃а̄н̣асам̣варо. ‘‘кхамо хоти сӣтасса ун̣хасса̄’’ти (ма. ни. 1.23; а. ни. 4.114; 6.58) айам̣ кхантисам̣варо. ‘‘уппаннам̣ ка̄мавитаккам̣ на̄дхива̄сетӣ’’ти (ма. ни. 1.26; а. ни. 4.114; 6.58) айам̣ вӣрийасам̣варо. саббопи ча̄йам̣ сам̣варо йатха̄сакам̣ сам̣варитабба̄нам̣ винетабба̄нан̃ча ка̄йадуччарита̄дӣнам̣ сам̣варан̣ато ‘‘сам̣варо’’, винайанато ‘‘винайо’’ти вуччати. евам̣ та̄ва сам̣варавинайо пан̃чадха̄ бхиджджатӣти ведитаббо.

татха̄ йам̣ на̄марӯпапариччхеда̄дӣсу випассана̄н̃а̄н̣есу пат̣ипаккхабха̄вато дӣпа̄локенева тамасса, тена тена випассана̄н̃а̄н̣ена тасса тасса анаттхасса паха̄нам̣. сеййатхидам̣, на̄марӯпававаттха̄нена сакка̄йадит̣т̣хийа̄, паччайапариггахена ахетувисамахетудит̣т̣хӣнам̣, тассева апарабха̄гена кан̇кха̄витаран̣ена катхам̣катхӣбха̄васса, кала̄пасаммасанена ‘‘ахам̣ мама̄’’ти га̄хасса, магга̄маггававаттха̄нена амагге маггасан̃н̃а̄йа, удайадассанена уччхедадит̣т̣хийа̄, вайадассанена сассатадит̣т̣хийа̄, бхайадассанена сабхайе абхайасан̃н̃а̄йа, а̄дӣнавадассанена асса̄дасан̃н̃а̄йа, ниббида̄нупассана̄йа абхиратисан̃н̃а̄йа, муччитукамйата̄н̃а̄н̣ена амуччитукамйата̄йа, упеккха̄н̃а̄н̣ена анупеккха̄йа, ануломена дхаммат̣т̣хитийам̣ нибба̄не ча пат̣иломабха̄васса, готрабхуна̄ сан̇кха̄ранимиттагга̄хасса паха̄нам̣, етам̣ тадан̇гапаха̄нам̣на̄ма.

йам̣ пана упача̄раппана̄бхедена сама̄дхина̄ паваттибха̄ванива̄ран̣ато гхат̣аппаха̄ренева удакапит̣т̣хе сева̄ласса тесам̣ тесам̣ нӣваран̣а̄дидхамма̄нам̣ паха̄нам̣, етам̣ виккхамбханапаха̄нам̣ на̄ма.

йам̣ чатуннам̣ арийамагга̄нам̣ бха̄витатта̄ там̣там̣маггавато аттано аттано санта̄не ‘‘дит̣т̣хигата̄нам̣ паха̄на̄йа̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 277) найена вуттасса самудайапаккхикасса килесаган̣асса аччантам̣ аппаваттибха̄вена паха̄нам̣, идам̣ самуччхедапаха̄нам̣ на̄ма. йам̣ пана пхалаккхан̣е пат̣иппассаддхаттам̣ килеса̄нам̣, етам̣ пат̣иппассаддхипаха̄нам̣ на̄ма. йам̣ саббасан̇кхатаниссат̣атта̄ пахӣнасаббасан̇кхатам̣ нибба̄нам̣ етам̣ ниссаран̣апаха̄нам̣ на̄ма. саббампи четам̣ паха̄нам̣ йасма̄ ча̄гат̣т̣хена паха̄нам̣, винайанат̣т̣хена винайо, тасма̄ ‘‘паха̄навинайо’’ти вуччати. там̣там̣паха̄навато ва̄ тасса тасса винайасса самбхаватопетам̣ ‘‘паха̄навинайо’’ти вуччати. евам̣ паха̄навинайопи пан̃чадха̄ бхиджджатӣти ведитаббо.

евамайам̣ сан̇кхепато дувидхо, бхедато ча дасавидхо винайо бхиннасам̣варатта̄ паха̄таббасса ча аппахӣнатта̄ йасма̄ етасса ассутавато путхуджджанасса наттхи, тасма̄ абха̄вато тасса айам̣ авинӣтоти вуччатӣти. еса найо саппуриса̄нам̣ адасса̄вӣ саппурисадхаммасса аковидо саппурисадхамме авинӣтоти еттхапи. нинна̄на̄каран̣ан̃хи етам̣ аттхато. йатха̄ха ‘‘йева те арийа̄, тева те саппуриса̄. йева те саппуриса̄, тева те арийа̄. йо ева со арийа̄нам̣ дхаммо, со ева со саппуриса̄нам̣ дхаммо. йо ева со саппуриса̄нам̣ дхаммо, со ева со арийа̄нам̣ дхаммо. йева те арийавинайа̄, тева те саппурисавинайа̄. йева те саппурисавинайа̄, тева те арийавинайа̄. арийети ва̄ саппурисети ва̄, арийадхаммети ва̄ саппурисадхаммети ва̄, арийавинайети ва̄ саппурисавинайети ва̄ есесе еке екаттхе саме самабха̄ге таджджа̄те тан̃н̃ева̄’’ти.

‘‘касма̄ пана бхагава̄ саббадхаммамӯлапарийа̄йам̣ во, бхиккхаве, десесса̄мӣ’’ти ватва̄ там̣ адесетва̄ва ‘‘идха, бхиккхаве, ассутава̄ путхуджджано арийа̄нам̣ адасса̄вӣ’’ти евам̣ путхуджджанам̣ ниддисӣти? пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа дхаммадесана̄йа таматтхам̣ а̄вика̄тум̣. бхагавато хи дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄ дхаммадесана̄, дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄ пуггаладесана̄, пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ пуггаладесана̄, пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ дхаммадесана̄ти дхаммапуггалавасенева та̄ва чатуббидха̄ десана̄.

таттха, ‘‘тиссо има̄, бхиккхаве, ведана̄. катама̄ тиссо? сукха̄ ведана̄ дуккха̄ ведана̄ адуккхамасукха̄ ведана̄. има̄ кхо, бхиккхаве, тиссо ведана̄’’ти (сам̣. ни. 4.250) еварӯпӣ дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄ дхаммадесана̄ ведитабба̄. ‘‘чха дха̄туйо айам̣ путисо чха пхасса̄йатано ат̣т̣ха̄раса манопавича̄ро чатура̄дхит̣т̣ха̄но’’ти (ма. ни. 3.343) еварӯпӣ дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄ пуггаладесана̄. ‘‘тайоме, бхиккхаве, пуггала̄ санто сам̣виджджама̄на̄ локасмим̣. катаме тайо? андхо екачаккху двичаккху. катамо ча, бхиккхаве, пуггало андхо’’ти? (а. ни. 3.29) еварӯпӣ пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ пуггаладесана̄. ‘‘катаман̃ча, бхиккхаве, дуггатибхайам̣? идха, бхиккхаве, екаччо ити пат̣исан̃чиккхати, ка̄йадуччаритасса кхо па̄пако випа̄ко абхисампара̄йам̣…пе… суддхаматта̄нам̣ парихарати. идам̣ вуччати, бхиккхаве, дуггатибхайа’’нти (а. ни. 4.121) еварӯпӣ пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ дхаммадесана̄.

сва̄йам̣ идха йасма̄ путхуджджано апарин̃н̃а̄таваттхуко, апарин̃н̃а̄мӯлика̄ ча идха̄дхиппета̄нам̣ саббадхамма̄нам̣ мӯлабхӯта̄ ман̃н̃ана̄ хоти, тасма̄ путхуджджанам̣ дассетва̄ пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа десана̄йа таматтхам̣ а̄вика̄тум̣, ‘‘идха, бхиккхаве, ассутава̄ путхуджджано арийа̄нам̣ адасса̄вӣ’’ти евам̣ путхуджджанам̣ ниддисӣти ведитаббо.

суттаниккхепаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

патхавӣва̄раван̣н̣ана̄

евам̣ путхуджджанам̣ ниддиситва̄ ида̄ни тасса патхавӣа̄дӣсу ваттхӯсу саббасакка̄йадхаммаджанитам̣ ман̃н̃анам̣ дассенто, патхавим̣ патхавитотиа̄дима̄ха. таттха лаккхан̣апатхавӣ сасамбха̄рапатхавӣ а̄рамман̣апатхавӣ саммутипатхавӣти чатуббидха̄ патхавӣ. та̄су ‘‘катама̄ ча, а̄вусо, аджджхаттика̄ патхавӣдха̄ту? йам̣ аджджхаттам̣ паччаттам̣ каккхал̣ам̣ кхаригата’’нтиа̄дӣсу (вибха. 173) вутта̄ лаккхан̣апатхавӣ. ‘‘патхавим̣ кхан̣еййа ва̄ кхан̣а̄пеййа ва̄’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 85) вутта̄ сасамбха̄рапатхавӣ. йе ча кеса̄дайо вӣсати кот̣т̣ха̄са̄, айолоха̄дайо ча ба̄хира̄. са̄ хи ван̣н̣а̄дӣхи самбха̄рехи саддхим̣ патхавӣти сасамбха̄рапатхавӣ. ‘‘патхавӣкасин̣амеко сан̃джа̄на̄тӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.360) а̄гата̄ пана а̄рамман̣апатхавӣ, нимиттапатхавӣтипи вуччати. патхавӣкасин̣аджджха̄нала̄бхӣ девалоке ниббатто а̄гаманавасена патхавӣдевата̄ти на̄мам̣ лабхати. айам̣ саммутипатхавӣти ведитабба̄. са̄ сабба̄пи идха лаббхати. та̄су йам̣кан̃чи патхавим̣ айам̣ путхуджджано патхавито сан̃джа̄на̄ти, патхавӣти сан̃джа̄на̄ти, патхавӣбха̄гена сан̃джа̄на̄ти, локавоха̄рам̣ гахетва̄ сан̃н̃а̄випалла̄сена сан̃джа̄на̄ти патхавӣти. евам̣ патхавӣбха̄гам̣ амун̃чантойева ва̄ етам̣ ‘‘саттоти ва̄ саттасса̄’’ти ва̄ а̄дина̄ найена сан̃джа̄на̄ти. касма̄ евам̣ сан̃джа̄на̄тӣти на ваттаббам̣. умматтако вийа хи путхуджджано. со йам̣кин̃чи йена кеначи а̄ка̄рена ган̣ха̄ти. арийа̄нам̣ адасса̄вита̄дибхедамева ва̄ еттха ка̄ран̣ам̣. йам̣ ва̄ парато ‘‘апарин̃н̃а̄там̣ тасса̄’’ти вадантена бхагавата̄ва вуттам̣.

патхавим̣ патхавито сан̃н̃атва̄ти со там̣ патхавим̣ евам̣ випарӣтасан̃н̃а̄йа сан̃джа̄нитва̄, ‘‘сан̃н̃а̄нида̄на̄ хи папан̃часан̇кха̄’’ти (су. ни. 880) вачанато апарабха̄ге тха̄мапаттехи тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хипапан̃чехи идха ман̃н̃ана̄на̄мена вуттехи ман̃н̃ати каппети викаппети, на̄наппака̄рато ан̃н̃атха̄ ган̣ха̄ти. тена вуттам̣ ‘‘патхавим̣ ман̃н̃атӣ’’ти. евам̣ ман̃н̃ато часса та̄ ман̃н̃ана̄ ол̣а̄риканайена дассетум̣ ‘‘йа̄ айам̣ кеса̄ лома̄’’тиа̄дина̄ найена вӣсатибхеда̄ аджджхаттика̄ патхавӣ вутта̄. йа̄ ча̄йам̣ вибхан̇ге ‘‘таттха катама̄ ба̄хира̄ патхавӣдха̄ту? йам̣ ба̄хирам̣ каккхал̣ам̣ кхаригатам̣ каккхал̣аттам̣ каккхал̣абха̄во бахиддха̄ анупа̄диннам̣. сеййатхидам̣, айо лохам̣ типу сӣсам̣ саджджхам̣ мутта̄ ман̣и вел̣урийам̣ сан̇кхо сила̄ пава̄л̣ам̣ раджатам̣ джа̄тарӯпам̣ лохитан̇ко маса̄рагаллам̣ тин̣ам̣ кат̣т̣хам̣ саккхара̄ кат̣халам̣ бхӯми па̄са̄н̣о паббато’’ти (вибха. 173) евам̣ ба̄хира̄ патхавӣ вутта̄. йа̄ ча аджджхатта̄рамман̣аттике нимиттапатхавӣ, там̣ гахетва̄ айаматтхайоджана̄ вуччати.

патхавим̣ ман̃н̃атӣти тӣхи ман̃н̃ана̄хи ахам̣ патхавӣти ман̃н̃ати, мама патхавӣти ман̃н̃ати, паро патхавӣти ман̃н̃ати, парасса патхавӣти ман̃н̃ати, атха ва̄ аджджхаттикам̣ патхавим̣ тан̣ха̄ман̃н̃ана̄йа ман̃н̃ати, ма̄наман̃н̃ана̄йа ман̃н̃ати, дит̣т̣химан̃н̃ана̄йа ман̃н̃ати. катхам̣? айан̃хи кеса̄дӣсу чхандара̄гам̣ джанети кесе асса̄дети абхинандати абхивадати аджджхоса̄йа тит̣т̣хати. ломе, накхе, данте, тачам̣, ан̃н̃атарам̣ ва̄ пана раджджанӣйаваттхум̣. евам̣ аджджхаттикам̣ патхавим̣ тан̣ха̄ман̃н̃ана̄йа ман̃н̃ати. ити ме кеса̄ сийум̣ ана̄гатамаддха̄нам̣. ити лома̄тиа̄дина̄ ва̄ пана найена таттха нандим̣ саманна̄нети. ‘‘имина̄хам̣ сӣлена ва̄…пе… брахмачарийена ва̄ евам̣ синиддхамудусукхуманӣлакесо бхависса̄мӣ’’тиа̄дина̄ ва̄ пана найена аппат̣иладдха̄нам̣ пат̣ила̄бха̄йа читтам̣ пан̣идахати. евампи аджджхаттикам̣ патхавим̣ тан̣ха̄ман̃н̃ана̄йа ман̃н̃ати.

татха̄ аттано кеса̄дӣнам̣ сампаттим̣ ва̄ випаттим̣ ва̄ нисса̄йа ма̄нам̣ джанети, ‘‘сеййохамасмӣти ва̄ садисохамасмӣти ва̄ хӣнохамасмӣти ва̄’’ти. евам̣ аджджхаттикам̣ патхавим̣ ма̄наман̃н̃ана̄йа ман̃н̃ати. ‘‘там̣ джӣвам̣ там̣ сарӣра’’нти (ма. ни. 2.187) а̄гатанайена пана кесам̣ ‘‘джӣво’’ти абхинивисати. еса найо лома̄дӣсу. евам̣ аджджхаттикам̣ патхавим̣ дит̣т̣химан̃н̃ана̄йа ман̃н̃ати.

атха ва̄ ‘‘йа̄ чева кхо пана̄вусо, аджджхаттика̄ патхавӣдха̄ту, йа̄ ча ба̄хира̄ патхавӣдха̄ту, патхавӣдха̄туревеса̄, там̣ нетам̣ мама̄’’ти (ма. ни. 1.302) имисса̄ паваттийа̄ паччанӣканайена кеса̄дибхедам̣ патхавим̣ етам̣ мама есохамасми есо ме атта̄ти абхинивисати. евампи аджджхаттикам̣ патхавим̣ дит̣т̣химан̃н̃ана̄йа ман̃н̃ати. евам̣ та̄ва аджджхаттикам̣ патхавим̣ тӣхи ман̃н̃ана̄хи ман̃н̃ати.

йатха̄ ча аджджхаттикам̣ евам̣ ба̄хирампи. катхам̣? ‘‘айан̃хи айалоха̄дӣсу чхандара̄гам̣ джанети. айалоха̄дӣни асса̄дети абхинандати абхивадати аджджхоса̄йа тит̣т̣хати. мама айо мама лохантиа̄дина̄ найена айа̄дӣни мама̄йати раккхати гопайати, евам̣ ба̄хирам̣ патхавим̣ тан̣ха̄ман̃н̃ана̄йа ман̃н̃ати. ити ме айалоха̄дайо сийум̣ ана̄гатамаддха̄нанти ва̄ панеттха нандим̣ саманна̄нети, имина̄хам̣ сӣлена ва̄ ватена ва̄ тапена ва̄ брахмачарийена ва̄ евам̣ сампаннаайалоха̄диупакаран̣о бхависса̄мӣ’’ти аппат̣иладдхасса пат̣ила̄бха̄йа читтам̣ пан̣идахати. евампи ба̄хирам̣ патхавим̣ тан̣ха̄ман̃н̃ана̄йа ман̃н̃ати.

татха̄ аттано айалоха̄дӣнам̣ сампаттим̣ ва̄ випаттим̣ ва̄ нисса̄йа ма̄нам̣ джанети ‘‘имина̄хам̣ сеййосмӣти ва̄, садисосмӣти ва̄ хӣносмӣти ва̄’’ти (вибха. 832) евам̣ ба̄хирам̣ патхавим̣ ма̄наман̃н̃ана̄йа ман̃н̃ати. айе джӣвасан̃н̃ӣ хутва̄ пана айам̣ ‘‘джӣво’’ти абхинивисати. еса найо лоха̄дӣсу. евам̣ ба̄хирам̣ патхавим̣ дит̣т̣химан̃н̃ана̄йа ман̃н̃ати.

атха ва̄ ‘‘идхекаччо патхавӣкасин̣ам̣ аттато саманупассати. йам̣ патхавӣкасин̣ам̣, со ахам̣. йо ахам̣, там̣ патхавӣкасин̣анти патхавӣкасин̣ан̃ча аттан̃ча адвайам̣ саманупассатӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.131) пат̣исамбхида̄йам̣ вуттанайенева нимиттапатхавим̣ ‘‘атта̄’’ти абхинивисати. евам̣ ба̄хирам̣ патхавим̣ дит̣т̣химан̃н̃ана̄йа ман̃н̃ати. евампи ба̄хирам̣ патхавим̣ тӣхи ман̃н̃ана̄хи ман̃н̃ати. евам̣ та̄ва ‘‘патхавим̣ ман̃н̃атӣ’’ти еттха тиссопи ман̃н̃ана̄ ведитабба̄. ито парам̣ сан̇кхепенева катхайисса̄ма.

патхавийа̄ ман̃н̃атӣти еттха патхавийа̄ти бхуммавачанаметам̣. тасма̄ ахам̣ патхавийа̄ти ман̃н̃ати, майхам̣ кин̃чанам̣ палибодхо патхавийа̄ти ман̃н̃ати, паро патхавийа̄ти ман̃н̃ати, парасса кин̃чанам̣ палибодхо патхавийа̄ти ман̃н̃атӣти айаметтха аттхо.

атха ва̄ йва̄йам̣ ‘‘катхам̣ рӯпасмим̣ атта̄нам̣ саманупассати? идхекаччо веданам̣… сан̃н̃ам̣… сан̇кха̄ре… вин̃н̃а̄н̣ам̣ аттато саманупассати, тасса евам̣ хоти, айам̣ кхо ме атта̄, со кхо пана ме атта̄ имасмим̣ рӯпети евам̣ рӯпасмим̣ ва̄ атта̄нам̣ саманупассатӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.131) етасса аттханайо вутто, етенева найена ведана̄дидхамме аттато гахетва̄ тато аджджхаттикаба̄хира̄су патхавӣсу йам̣кин̃чи патхавим̣ тассока̄сабха̄вена парикаппетва̄ со кхо пана ме айам̣ атта̄ имисса̄ патхавийа̄ти ман̃н̃анто патхавийа̄ ман̃н̃ати, айамасса дит̣т̣химан̃н̃ана̄. тасмим̣йева панасса аттани синехам̣ таббаттхукан̃ча ма̄нам̣ уппа̄дайато тан̣ха̄ма̄наман̃н̃ана̄пи ведитабба̄. йада̄ пана тенева найена со кхо панасса атта̄ патхавийа̄ти ман̃н̃ати, тада̄ дит̣т̣химан̃н̃ана̄ ева йуджджати. итара̄йопи пана иччханти.

патхавито ман̃н̃атӣти еттха пана патхавитоти ниссаккавачанам̣. тасма̄ саупакаран̣асса аттано ва̄ парасса ва̄ йатха̄вуттаппабхедато патхавито уппаттим̣ ва̄ ниггаманам̣ ва̄ патхавито ва̄ ан̃н̃о атта̄ти ман̃н̃ама̄но патхавито ман̃н̃атӣти ведитаббо, айамасса дит̣т̣химан̃н̃ана̄. тасмим̣йева панасса дит̣т̣химан̃н̃ана̄йа ман̃н̃ите ваттхусмим̣ синехам̣ ма̄нан̃ча уппа̄дайато тан̣ха̄ма̄наман̃н̃ана̄пи ведитабба̄. апаре а̄ху патхавӣкасин̣ам̣ париттам̣ бха̄ветва̄ тато ан̃н̃ам̣ аппама̄н̣ам̣ атта̄нам̣ гахетва̄ патхавито бахиддха̄пи ме атта̄ти ман̃н̃ама̄но патхавито ман̃н̃атӣти.

патхавим̣ мети ман̃н̃атӣти еттха пана кевалан̃хи маха̄патхавим̣ тан̣ха̄васена мама̄йатӣти имина̄ найена паватта̄ ека̄ тан̣ха̄ман̃н̃ана̄ ева лаббхатӣти ведитабба̄. са̄ ча̄йам̣ мама кеса̄, мама лома̄, мама айо, мама лоханти евам̣ йатха̄вуттаппабхеда̄йа сабба̄йапи аджджхаттикаба̄хира̄йа патхавийа̄ йоджетабба̄ти.

патхавим̣ абхинандатӣти вуттаппака̄рамева патхавим̣ тан̣ха̄дӣхи абхинандати, асса̄дети, пара̄масати ча̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘патхавим̣ ман̃н̃атӣ’’ти етенева етасмим̣ аттхе сиддхе касма̄ етам̣ вуттанти че. авича̄ритаметам̣ пора̄н̣ехи. айам̣ пана аттано мати, десана̄вила̄сато ва̄ а̄дӣнавадассанато ва̄. йасса̄ хи дхаммадха̄туйа̄ суппат̣ивиддхатта̄ на̄на̄найавичитрадесана̄вила̄сасампанно, айам̣ са̄ бхагавата̄ суппат̣ивиддха̄. тасма̄ пуббе ман̃н̃ана̄васена килесуппаттим̣ дассетва̄ ида̄ни абхинандана̄васена дассенто десана̄вила̄сато ва̄ идама̄ха. йо ва̄ патхавим̣ ман̃н̃ати, патхавийа̄ ман̃н̃ати, патхавито ман̃н̃ати, патхавим̣ мети ман̃н̃ати, со йасма̄ на саккоти патхавӣнисситам̣ тан̣хам̣ ва̄ дит̣т̣хим̣ ва̄ паха̄тум̣, тасма̄ патхавим̣ абхинандатийева. йо ча патхавим̣ абхинандати, дуккхам̣ со абхинандати, дуккхан̃ча а̄дӣнавоти а̄дӣнавадассанатопи идама̄ха. вуттан̃четам̣ бхагавата̄ ‘‘йо, бхиккхаве, патхавӣдха̄тум̣ абхинандати, дуккхам̣ со абхинандати, йо дуккхам̣ абхинандати, апаримутто со дуккхасма̄ти вада̄мӣ’’ти.

евам̣ патхавӣваттхукам̣ ман̃н̃анам̣ абхинанданан̃ча ватва̄ ида̄ни йена ка̄ран̣ена со ман̃н̃ати, абхинандати ча, там̣ ка̄ран̣ам̣ а̄викаронто а̄ха там̣ кисса хету, апарин̃н̃а̄там̣ тасса̄ти вада̄мӣти. тассаттхо, со путхуджджано там̣ патхавим̣ кисса хету ман̃н̃ати, кена ка̄ран̣ена ман̃н̃ати, абхинандатӣти че. апарин̃н̃а̄там̣ тасса̄ти вада̄мӣти, йасма̄ там̣ ваттху тасса апарин̃н̃а̄там̣, тасма̄ти вуттам̣ хоти. йо хи патхавим̣ париджа̄на̄ти, со тӣхи парин̃н̃а̄хи париджа̄на̄ти н̃а̄тапарин̃н̃а̄йа тӣран̣апарин̃н̃а̄йа паха̄напарин̃н̃а̄йа̄ти.

таттха катама̄ н̃а̄тапарин̃н̃а̄. патхавӣдха̄тум̣ париджа̄на̄ти, айам̣ патхавӣдха̄ту аджджхаттика̄, айам̣ ба̄хира̄, идамасса̄ лаккхан̣ам̣, има̄ни расапаччупат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄на̄нӣти, айам̣ н̃а̄тапарин̃н̃а̄. катама̄ тӣран̣апарин̃н̃а̄? евам̣ н̃а̄там̣ катва̄ патхавӣдха̄тум̣ тӣрети аниччато дуккхато рогатоти два̄чатта̄лӣса̄йа а̄ка̄рехи, айам̣ тӣран̣апарин̃н̃а̄. катама̄ паха̄напарин̃н̃а̄? евам̣ тӣрайитва̄ аггамаггена патхавӣдха̄туйа̄ чхандара̄гам̣ паджахати, айам̣ паха̄напарин̃н̃а̄.

на̄марӯпававаттха̄нам̣ ва̄ н̃а̄тапарин̃н̃а̄. кала̄пасаммасана̄диануломапарийоса̄на̄ тӣран̣апарин̃н̃а̄. арийамагге н̃а̄н̣ам̣ паха̄напарин̃н̃а̄ти. йо патхавим̣ париджа̄на̄ти, со има̄хи тӣхи парин̃н̃а̄хи париджа̄на̄ти, асса ча путхуджджанасса та̄ парин̃н̃а̄йо наттхи, тасма̄ апарин̃н̃а̄татта̄ патхавим̣ ман̃н̃ати ча абхинандати ча̄ти. тена̄ха бхагава̄ – идха, бхиккхаве, ассутава̄ путхуджджано…пе… патхавим̣ ман̃н̃ати, патхавийа̄ ман̃н̃ати, патхавито ман̃н̃ати, патхавим̣ мети ман̃н̃ати, патхавим̣ абхинандати. там̣ кисса хету? апарин̃н̃а̄там̣ тасса̄ти вада̄мӣ’’ти.

патхавӣва̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

а̄пова̄ра̄диван̣н̣ана̄

а̄пам̣ а̄патоти еттха̄пи лаккхан̣асасамбха̄ра̄рамман̣асаммутивасена чатуббидхо а̄по. тесу ‘‘таттха, катама̄ аджджхаттика̄ а̄подха̄ту. йам̣ аджджхаттам̣ паччаттам̣ а̄по а̄погатам̣, синехо синехагатам̣ бандханаттам̣ рӯпасса аджджхаттам̣ упа̄динна’’нтиа̄дӣсу (вибха. 174) вутто лаккхан̣аа̄по. ‘‘а̄покасин̣ам̣ угган̣ханто а̄пасмим̣ нимиттам̣ ган̣ха̄тӣ’’тиа̄дӣсу вутто сасамбха̄ра̄по. сесам̣ саббам̣ патхавийам̣ вуттасадисамева. кевалам̣ йоджана̄найе пана ‘‘питтам̣ семха’’нтиа̄дина̄ найена вутта̄ два̄дасабхеда̄ аджджхаттика̄ а̄подха̄ту, ‘‘таттха, катама̄ ба̄хира̄ а̄подха̄ту? йам̣ ба̄хирам̣ а̄по а̄погатам̣, синехо синехагатам̣ бандханаттам̣ рӯпасса бахиддха̄ анупа̄диннам̣. сеййатхидам̣, мӯларасо кхандхарасо тачарасо паттарасо пуппхарасо пхаларасо кхӣрам̣ дадхи саппи наванӣтам̣ телам̣ мадху пха̄н̣итам̣ бхумма̄ни ва̄ удака̄ни анталиккха̄ни ва̄’’ти (вибха. 174) евам̣ вутта̄ ча ба̄хира̄ а̄подха̄ту ведитабба̄, йо ча аджджхатта̄рамман̣аттике нимиттаа̄по.

теджам̣ теджатоти имасмим̣ теджова̄репи вуттанайенева виттха̄ро ведитаббо. йоджана̄найе панеттха ‘‘йена ча сантаппати, йена ча джӣрӣйати, йена ча парид̣айхати, йена ча аситапӣтакха̄йитаса̄йитам̣ самма̄ парин̣а̄мам̣ гаччхатӣ’’ти (вибха. 175) евам̣ вутта̄ чатуппабхеда̄ аджджхаттика̄ теджодха̄ту. ‘‘таттха катама̄ ба̄хира̄ теджодха̄ту? йам̣ ба̄хирам̣ теджо теджогатам̣ усма̄ усма̄гатам̣ усумам̣ усумагатам̣ бахиддха̄ анупа̄диннам̣. сеййатхидам̣, кат̣т̣хагги пала̄лагги тин̣агги гомайагги тхусагги сан̇ка̄рагги индагги аггисанта̄по сӯрийасанта̄по кат̣т̣хасанничайасанта̄по тин̣асанничайасанта̄по дхан̃н̃асанничайасанта̄по бхан̣д̣асанничайасанта̄по’’ти (вибха. 175) евам̣ вутта̄ ча ба̄хира̄ теджодха̄ту ведитабба̄.

ва̄йам̣ ва̄йатоти имасса ва̄йава̄расса̄пи йоджана̄найе пана ‘‘уддхан̇гама̄ ва̄та̄ адхогама̄ ва̄та̄ куччхисайа̄ ва̄та̄ кот̣т̣ха̄сайа̄ ва̄та̄ ан̇гаман̇га̄нуса̄рино ва̄та̄ саттхакава̄та̄ кхуракава̄та̄ уппалакава̄та̄ асса̄со пасса̄со’’ти евам̣ вутта̄ аджджхаттика̄ ва̄йодха̄ту. ‘‘таттха катама̄ ба̄хира̄ ва̄йодха̄ту? йам̣ ба̄хирам̣ ва̄йо ва̄йогатам̣ тхамбхитаттам̣ рӯпасса бахиддха̄ анупа̄диннам̣. сеййатхидам̣, пураттхима̄ ва̄та̄ паччхима̄ ва̄та̄ уттара̄ ва̄та̄ даккхин̣а̄ ва̄та̄ сараджа̄ ва̄та̄ араджа̄ ва̄та̄ сӣта̄ ва̄та̄ ун̣ха̄ ва̄та̄ паритта̄ ва̄та̄ адхиматта̄ ва̄та̄ ка̄л̣ава̄та̄ верамбхава̄та̄ паккхава̄та̄ супан̣н̣ава̄та̄ та̄лаван̣т̣ава̄та̄ видхӯпанава̄та̄’’ти (вибха. 176) евам̣ вутта̄ ча ба̄хира̄ ва̄йодха̄ту ведитабба̄. сесам̣ вуттанайамева̄ти. етта̄вата̄ ча йва̄йам̣ –

‘‘вуттамхи екадхамме, йе дхамма̄ екалаккхан̣а̄ тена;

вутта̄ бхаванти саббе, ити вутто лаккхан̣о ха̄ро’’ти. –

евам̣ неттийам̣ лаккхан̣о на̄ма ха̄ро вутто, тасса васена йасма̄ чатӯсу бхӯтесу гахитесу упа̄да̄рӯпампи гахитамева бхавати, рӯпалаккхан̣ам̣ анатӣтатта̄. йан̃ча бхӯтопа̄да̄рӯпам̣ со рӯпаккхандхо. тасма̄ ‘‘ассутава̄ путхуджджано патхавим̣ а̄пам̣ теджам̣ ва̄йам̣ ман̃н̃атӣ’’ти вадантена аттхато рӯпам̣ аттато саманупассатӣтипи вуттам̣ хоти. ‘‘патхавийа̄ а̄пасмим̣ теджасмим̣ ва̄йасмим̣ ман̃н̃атӣ’’ти вадантена рӯпасмим̣ ва̄ атта̄нам̣ саманупассатӣти вуттампи хоти. ‘‘патхавито а̄пато теджато ва̄йато ман̃н̃атӣ’’ти вадантена рӯпато ан̃н̃о атта̄ти сиддхатта̄ рӯпавантам̣ ва̄ атта̄нам̣ аттани ва̄ рӯпам̣ саманупассатӣтипи вуттам̣ хоти. евамета̄ чатассо рӯпаваттхука̄ сакка̄йадит̣т̣химан̃н̃ана̄ ведитабба̄. таттха ека̄ уччхедадит̣т̣хи, тиссо сассатадит̣т̣хийоти двева дит̣т̣хийо хонтӣти айампи аттхависесо ведитаббо.

а̄пова̄ра̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

бхӯтава̄ра̄диван̣н̣ана̄

3. евам̣ рӯпамукхена сан̇кха̄раваттхукам̣ ман̃н̃анам̣ ватва̄ ида̄ни йе сан̇кха̄ре упа̄да̄йа сатта̄ пан̃н̃апӣйанти, тесу сан̇кха̄ресу саттесупи йасма̄ путхуджджано ман̃н̃анам̣ кароти, тасма̄ те сатте ниддисанто бхӯте бхӯтато сан̃джа̄на̄тӣтиа̄дима̄ха. таттха̄йам̣ бхӯтасаддо пан̃чаккхандхаамануссадха̄тувиджджама̄накхӣн̣а̄савасаттаруккха̄дӣсу диссати. ‘‘бхӯтамиданти, бхиккхаве, саманупассатха̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.401) хи айам̣ пан̃чаккхандхесу диссати. ‘‘йа̄нӣдха бхӯта̄ни сама̄гата̄нӣ’’ти (су. ни. 224) еттха амануссесу. ‘‘чатта̄ро кхо, бхиккху, маха̄бхӯта̄ хетӯ’’ти (ма. ни. 3.86) еттха дха̄тӯсу. ‘‘бхӯтасмим̣ па̄читтийа’’нтиа̄дӣсу (па̄чи. 69) виджджама̄не. ‘‘йо ча ка̄лагхасо бхӯто’’ти (джа̄. 1.10.190) еттха кхӣн̣а̄саве. ‘‘саббева никкхиписсанти бхӯта̄ локе самуссайа’’нти (дӣ. ни. 2.220) еттха саттесу. ‘‘бхӯтага̄мапа̄табйата̄йа̄’’ти (па̄чи. 90) еттха руккха̄дӣсу. идха пана̄йам̣ саттесу ваттати, но ча кхо ависесена. ча̄тумаха̄ра̄джика̄нам̣ хи хет̣т̣ха̄ сатта̄ идха бхӯта̄ти адхиппета̄.

таттха бхӯте бхӯтато сан̃джа̄на̄тӣтиа̄ди вуттанайамева. бхӯте ман̃н̃атӣтиа̄дӣсу пана тиссопи ман̃н̃ана̄ йоджетабба̄. катхам̣? айан̃хи ‘‘со пассати гахапатим̣ ва̄ гахапатипуттам̣ ва̄ пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппитам̣ саман̇гибхӯта’’нти (а. ни. 7.50) вуттанайена бхӯте субха̄ сукхита̄ти гахетва̄ раджджати, дисва̄пи не раджджати, сутва̄пи, гха̄йитва̄пи, са̄йитва̄пи, пхуситва̄пи, н̃атва̄пи. евам̣ бхӯте тан̣ха̄ман̃н̃ана̄йа ман̃н̃ати. ‘‘ахо вата̄хам̣ кхаттийамаха̄са̄ла̄нам̣ ва̄ сахабйатам̣ упападжджеййа’’нтиа̄дина̄ (дӣ. ни. 3.337) ва̄ пана найена аппат̣иладдхасса пат̣ила̄бха̄йа читтам̣ пан̣идахати, евампи бхӯте тан̣ха̄ман̃н̃ана̄йа ман̃н̃ати. аттано пана бхӯта̄нан̃ча сампаттивипаттим̣ нисса̄йа атта̄нам̣ ва̄ сеййам̣ дахати. бхӯтесу ча йам̣кин̃чи бхӯтам̣ хӣнам̣ атта̄нам̣ ва̄ хӣнам̣, йам̣кин̃чи бхӯтам̣ сеййам̣. атта̄нам̣ ва̄ бхӯтена, бхӯтам̣ ва̄ аттана̄ садисам̣ дахати. йатха̄ха ‘‘идхекаччо джа̄тийа̄ ва̄…пе… ан̃н̃атаран̃н̃атарена ваттхуна̄ пуббака̄лам̣ парехи садисам̣ атта̄нам̣ дахати. апарака̄лам̣ атта̄нам̣ сеййам̣ дахати. паре хӣне дахати, йо еварӯпо ма̄но …пе… айам̣ вуччати ма̄на̄тима̄но’’ти (вибха. 876-880). евам̣ бхӯте ма̄наман̃н̃ана̄йа ман̃н̃ати.

бхӯте пана ‘‘ничча̄ дхува̄ сассата̄ авипарин̣а̄мадхамма̄’’ти ва̄ ‘‘саббе сатта̄ саббе па̄н̣а̄ саббе бхӯта̄ саббе джӣва̄ аваса̄ абала̄ авӣрийа̄ нийатисан̇гатибха̄вапарин̣ата̄ чхасвева̄бхиджа̄тӣсу сукхадуккхам̣ пат̣исам̣ведентӣ’’ти (дӣ. ни. 1.168) ва̄ ман̃н̃ама̄но дит̣т̣химан̃н̃ана̄йа ман̃н̃ати. евам̣ бхӯте тӣхи ман̃н̃ана̄хи ман̃н̃ати.