1. пӣт̣хавагго
1. пат̣хамапӣт̣хавима̄наван̣н̣ана̄
таттха пат̣хамаваттхусса айам̣ ат̣т̣хуппатти – бхагавати са̄ваттхийам̣ вихаранте джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме ран̃н̃а̄ пасенадина̄ косалена буддхаппамукхасса бхиккхусан̇гхасса сатта̄хам̣ асадисада̄не паваттите таданурӯпена ана̄тхапин̣д̣икена маха̄сет̣т̣хина̄ тайо дивасе, татха̄ виса̄кха̄йа маха̄упа̄сика̄йа маха̄да̄не динне асадисада̄насса паватти сакаладжамбудӣпе па̄кат̣а̄ ахоси. атха маха̄джано таттха таттха катхам̣ самут̣т̣ха̄песи ‘‘ким̣ ну кхо евам̣ ул̣а̄равибхавапаричча̄генева да̄нам̣ махаппхалатарам̣ бхависсати, уда̄ху аттано вибхава̄нурӯпапаричча̄гена̄пӣ’’ти. бхиккхӯ там̣ катхам̣ сутва̄ бхагавато а̄рочесум̣. бхагава̄ ‘‘на, бхиккхаве, деййадхаммасампаттийа̄ва да̄нам̣ махаппхалатарам̣ бхависсати, атха кхо читтапаса̄дасампаттийа̄ ча кхеттасампаттийа̄ ча, тасма̄ кун̣д̣акамут̣т̣химаттампи пилотика̄маттампи тин̣апан̣н̣асантха̄раматтампи пӯтимуттахарӣтакаматтампи виппасаннена четаса̄ даккхин̣еййапуггале патит̣т̣ха̄питам̣, тампи махаппхалатарам̣ бхависсати маха̄джутикам̣ маха̄виппха̄ра’’нти а̄ха. татха̄ хи вуттам̣ саккена дева̄наминдена –
‘‘наттхи читте пасаннамхи, аппика̄ на̄ма даккхин̣а̄;
татха̄гате ва̄ самбуддхе, атха ва̄ тасса са̄ваке’’ти. (ви. ва. 804);
са̄ панеса̄ катха̄ сакаладжамбудӣпе виттха̄рика̄ ахоси. манусса̄ саман̣абра̄хман̣акапан̣аддхикаван̣иббакайа̄чака̄нам̣ йатха̄вибхавам̣ да̄на̄ни денти, гехан̇ган̣е па̄нӣйам̣ упат̣т̣хапенти, два̄ракот̣т̣хакесу а̄сана̄ни т̣хапенти. тена ча самайена ан̃н̃атаро пин̣д̣апа̄тача̄рико тхеро па̄са̄дикена абхиккантена пат̣иккантена а̄локитена вилокитена самин̃джитена паса̄ритена оккхиттачаккху ирийа̄патхасампанно пин̣д̣а̄йа чаранто упакат̣т̣хе ка̄ле ан̃н̃атарам̣ гехам̣ сампа̄пун̣и. таттхека̄ куладхӣта̄ саддха̄ пасанна̄ тхерам̣ пасситва̄ сан̃джа̄тага̄равабахума̄на̄ ул̣а̄рапӣтисоманассам̣ уппа̄детва̄ гехам̣ павесетва̄ пан̃чапатит̣т̣хитена вандитва̄ аттано пӣт̣хам̣ пан̃н̃а̄петва̄ тасса упари пӣтакам̣ мат̣т̣хаваттхам̣ аттхаритва̄ ада̄си. атха тхере таттха нисинне ‘‘идам̣ майхам̣ уттамам̣ пун̃н̃аккхеттам̣ упат̣т̣хита’’нти пасанначитта̄ йатха̄вибхавам̣ а̄ха̄рена паривиси, бӣджанин̃ча гахетва̄ бӣджи. со тхеро катабхаттакиччо а̄санада̄набходжанада̄на̄дипат̣исам̣йуттам̣ дхаммим̣ катхам̣ катхетва̄ пакка̄ми. са̄ иттхӣ там̣ аттано да̄нам̣ тан̃ча дхаммакатхам̣ паччавеккхантӣ пӣтийа̄ нирантарам̣ пхут̣т̣хасарӣра̄ хутва̄ там̣ пӣт̣хампи тхерасса ада̄си.
тато апарена самайена ан̃н̃атарена рогена пхут̣т̣ха̄ ка̄лам̣ катва̄ та̄ватим̣сабхаване два̄дасайоджанике канакавима̄не ниббатти. аччхара̄сахассам̣ часса̄ парива̄ро ахоси, пӣт̣хада̄на̄нубха̄вена часса̄ йоджанико канакапаллан̇ко ниббатти а̄ка̄сача̄рӣ сӣгхаджаво упари кӯт̣а̄га̄расан̣т̣ха̄но, тена там̣ ‘‘пӣт̣хавима̄на’’нти вуччати. тан̃хи суван̣н̣аван̣н̣ам̣ ваттхам̣ аттхаритва̄ диннатта̄ каммасариккхатам̣ вибха̄вентам̣ суван̣н̣амайам̣ ахоси, пӣтивегасса балавабха̄вена сӣгхаджавам̣, даккхин̣еййасса читтаручивасена диннатта̄ йатха̄ручига̄мӣ, паса̄дасампаттийа̄ ул̣а̄рата̄йа саббасова па̄са̄дикам̣ собха̄тисайайуттан̃ча ахоси.
атхекасмим̣ уссавадивасе девата̄су йатха̄сакам̣ дибба̄нубха̄вена уййа̄накӣл̣анаттхам̣ нанданаванам̣ гаччхантӣсу са̄ девата̄ диббаваттханиваттха̄ дибба̄бхаран̣авибхӯсита̄ аччхара̄сахассапарива̄ра̄ сакабхавана̄ никкхамитва̄ там̣ пӣт̣хавима̄нам̣ абхируйха махатийа̄ девиддхийа̄ махантена сирисобхаггена самантато чандо вийа сӯрийо вийа ча обха̄сентӣ уййа̄нам̣ гаччхати. тена ча самайена а̄йасма̄ маха̄моггалла̄но хет̣т̣ха̄ вуттанайенева девача̄рикам̣ чаранто та̄ватим̣сабхаванам̣ упагато тасса̄ девата̄йа авидӯре атта̄нам̣ дассеси. атха са̄ девата̄ там̣ дисва̄ самуппаннабалавапаса̄дага̄рава̄ сахаса̄ паллан̇като оруйха тхерам̣ упасан̇камитва̄ пан̃чапатит̣т̣хитена вандитва̄ дасанакхасамодха̄насамуджджалам̣ ан̃джалим̣ паггайха намассама̄на̄ ат̣т̣ха̄си. тхеро кин̃ча̄пи та̄йа ан̃н̃ехи ча саттехи йатхӯпачитам̣ кусала̄кусалам̣ аттано йатха̄каммӯпаган̃а̄н̣а̄нубха̄вена хаттхатале т̣хапитаа̄малакам̣ вийа пан̃н̃а̄балабхедена паччаккхато пассати, татха̄пи йасма̄ девата̄нам̣ упапаттисаманантарамева ‘‘куто ну кхо ахам̣ чавитва̄ идхӯпапанна̄, ким̣ ну кхо кусалакаммам̣ катва̄ имам̣ сампаттим̣ пат̣илабха̄мӣ’’ти атӣтабхавам̣ йатхӯпачитан̃ча каммам̣ уддисса йебхуййена дхаммата̄сиддха̄ упадха̄ран̣а̄, тасса̄ ча йа̄тха̄вато н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, тасма̄ та̄йа девата̄йа катакаммам̣ катха̄петва̄ садевакасса локасса каммапхалам̣ паччаккхам̣ ка̄тука̄мо –
1. ‘‘пӣт̣хам̣ те сован̣н̣амайам̣ ул̣а̄рам̣, маноджавам̣ гаччхати йенака̄мам̣;
алан̇кате малйадхаре суваттхе, обха̄саси виджджуриваббха кӯт̣ам̣.
2. ‘‘кена тета̄дисо ван̣н̣о, кена те идха миджджхати;
уппаджджанти ча те бхога̄, йе кечи манасо пийа̄.
3. ‘‘пуччха̄ми там̣ деви маха̄нубха̄ве,
мануссабхӯта̄ кимака̄си пун̃н̃ам̣;
кена̄си евам̣ джалита̄нубха̄ва̄,
ван̣н̣о ча те саббадиса̄ пабха̄сатӣ’’ти. а̄ха –
4. ‘‘са̄ девата̄ аттамана̄, моггалла̄нена пуччхита̄;
пан̃хам̣ пут̣т̣ха̄ вийа̄ка̄си, йасса каммассидам̣ пхалам̣’’.
5. ‘‘ахам̣ мануссесу мануссабхӯта̄, аббха̄гата̄на̄санакам̣ ада̄сим̣;
абхива̄дайим̣ ан̃джаликам̣ ака̄сим̣, йатха̄нубха̄ван̃ча ада̄си да̄нам̣.
6. ‘‘тена мета̄дисо ван̣н̣о, тена ме идха миджджхати;
уппаджджанти ча ме бхога̄, йе кечи манасо пийа̄.
7. ‘‘аккха̄ми те бхиккху маха̄нубха̄ва, мануссабхӯта̄ йамака̄си пун̃н̃ам̣;
тенамхи евам̣ джалита̄нубха̄ва̄, ван̣н̣о ча ме саббадиса̄ пабха̄сатӣ’’ти.
1. таттха пӣт̣ханти йам̣кин̃чи та̄дисам̣ да̄руккхандхампи а̄пан̣ампи баликаран̣апӣт̣хампи ветта̄санампи маса̄рака̄дивисесана̄мам̣ да̄румайа̄диа̄санампи вуччати. татха̄ хи ‘‘па̄дапӣт̣хам̣ па̄дакатхалика’’нти (маха̄ва. 209; чӯл̣ава. 75) еттха па̄дат̣хапанайоггам̣ пӣт̣ха̄дикам̣ да̄руккхандхам̣ вуччати, ‘‘пӣт̣хасаппӣ’’ти (ми. па. 5.3.1) еттха хаттхена гахан̣айоггам̣. ‘‘пӣт̣хика̄’’ти пана екаччесу джанападесу десавоха̄рена а̄пан̣ам̣. ‘‘бхӯтапӣт̣хика̄ девакулапӣт̣хика̄’’ти еттха девата̄нам̣ баликаран̣ат̣т̣ха̄набхӯтам̣ пӣт̣хам̣. ‘‘бхаддапӣт̣ха’’нти еттха ветталата̄дӣхи упари вӣтам̣ а̄санам̣, йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘бхаддапӣт̣хам̣ упа̄найӣ’’ти. ‘‘супан̃н̃аттам̣ ман̃чапӣт̣хам̣. ман̃чам̣ ва̄ пӣт̣хам̣ ва̄ ка̄райама̄нена̄’’ти (па̄чи. 522) ча а̄дӣсу маса̄рака̄дибхедам̣ да̄румайа̄диа̄санам̣. идха пана паллан̇ка̄ка̄расан̣т̣хитам̣ девата̄йа пун̃н̃а̄нубха̄ва̄бхиниббаттам̣ йоджаникам̣ канакавима̄нам̣ ведитаббам̣.
тети те-саддо ‘‘на те сукхам̣ паджа̄нанти, йе на пассанти нандана’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.11, 226) та-саддасса васена паччаттабахувачане а̄гато. ‘‘намо те пуриса̄джан̃н̃а, намо те пурисуттама (дӣ. ни. 3.278; су. ни. 549). намо те буддха вӣраттхӯ’’ти (сам̣. ни. 1.90) ча а̄дӣсу тумха-саддасса васена сампада̄не, туйханти аттхо. ‘‘ким̣ те дит̣т̣хам̣ кинти те сутам̣. упадхӣ те саматикканта̄, а̄сава̄ те пада̄лита̄’’ти (ма. ни. 2.400; су. ни. 551) ча а̄дӣсу каран̣е. ‘‘ким̣ те ватам̣ ким̣ пана брахмачарийа’’нтиа̄дӣсу (ви. ва. 1251; джа̄. 1.10.92) са̄миаттхе. идха̄пи са̄миаттхе дат̣т̣хаббо. тава̄ти хи аттхо.
сован̣н̣амайанти еттха суван̣н̣а-саддо ‘‘суван̣н̣е дуббан̣н̣е сугате дуггате’’ти (ма. ни. 1.148) ча ‘‘суван̣н̣ата̄ сусарата̄’’ти (кху. па̄. 8.11) ча евама̄дӣсу чхависампаттийам̣ а̄гато. ‘‘ка̄кам̣ суван̣н̣а̄ парива̄райантӣ’’тиа̄дӣсу (джа̄. 1.1.77) гарул̣е. ‘‘суван̣н̣аван̣н̣о кан̃чанасаннибхаттачо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.200) джа̄тарӯпе. идха̄пи джа̄тарӯпе ева дат̣т̣хаббо. тан̃хи буддха̄нам̣ сама̄наван̣н̣ата̄йа собхано ван̣н̣о етасса̄ти суван̣н̣анти вуччати. суван̣н̣амева сован̣н̣ам̣ йатха̄ ‘‘векатам̣ весама’’нти ча. майа-саддо ча ‘‘анун̃н̃а̄тапат̣ин̃н̃а̄та̄, тевиджджа̄ майамасмубхо’’тиа̄дӣсу (су. ни. 599; ма. ни. 2.455) асмадаттхе а̄гато. ‘‘майам̣ нисса̄йа хема̄йа, джа̄таман̣д̣о дарӣ субха̄’’ти еттха пан̃н̃аттийам̣. ‘‘маномайа̄ пӣтибхаккха̄ сайам̣пабха̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.39; 3.38) ниббаттиаттхе, ба̄хирена паччайена вина̄ манаса̄ва ниббатта̄ти маномайа̄ти вутта̄. ‘‘йам̣нӯна̄хам̣ са̄мам̣ чиккхаллам̣ маддитва̄ саббаматтика̄майам̣ кут̣икам̣ кареййа’’нтиа̄дӣсу (па̄ра̄. 84) вика̄раттхе. ‘‘да̄намайам̣ сӣламайа’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.305) падапӯран̣аматте. идха̄пи вика̄раттхе, падапӯран̣аматте ва̄ дат̣т̣хаббо. йада̄ хи суван̣н̣ена ниббаттам̣ сован̣н̣амайанти айаматтхо, тада̄ суван̣н̣асса вика̄ро сован̣н̣амайанти вика̄раттхе майа-саддо дат̣т̣хаббо, ‘‘ниббаттиаттхе’’типи ваттум̣ ват̣т̣атийева. йада̄ пана суван̣н̣ена ниббаттам̣ сован̣н̣анти айаматтхо, тада̄ сован̣н̣амева сован̣н̣амайанти падапӯран̣аматте майа-саддо дат̣т̣хаббо.
ул̣а̄ранти пан̣ӣтампи сет̣т̣хампи махантампи. ул̣а̄ра-саддо хи ‘‘пуббена̄парам̣ ул̣а̄рам̣ висесам̣ адхигаччхатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 5.376) пан̣ӣте а̄гато. ‘‘ул̣а̄ра̄йа кхалу бхавам̣ ваччха̄йано саман̣ам̣ готамам̣ пасам̣са̄йа пасам̣сатӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.288) сет̣т̣хе. ‘‘ул̣а̄рабхога̄ ул̣а̄райаса̄ ол̣а̄рика’’нти ча а̄дӣсу (дха. са. 894, 896; ма. ни. 1.244) маханте. тампи ча вима̄нам̣ манун̃н̃абха̄вена упабхун̃джанта̄нам̣ атиттикаран̣аттхена пан̣ӣтам̣, самантапа̄са̄диката̄дина̄ пасам̣ситата̄йа сет̣т̣хам̣, пама̄н̣амахантата̄йа ча махаггхата̄йа ча махантам̣, тӣхипи аттхехи ул̣а̄рамева̄ти вуттам̣ ул̣а̄ранти.
маноджаванти еттха маноти читтам̣. йадипи мано-саддо саббесампи кусала̄кусала̄бйа̄катачитта̄нам̣ са̄дха̄ран̣ава̄чӣ, ‘‘маноджава’’нти пана вуттатта̄ йаттха каттхачи а̄рамман̣е паваттанакасса кирийамайачиттасса васена ведитаббам̣. тасма̄ манасо вийа джаво етасса̄ти маноджавам̣ йатха̄ от̣т̣хамукхоти, ативийа сӣгхагамананти аттхо. мано хи лахупариваттита̄йа атидӯрепи висайе кхан̣енева нипатати, тена̄ха бхагава̄ – ‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, ан̃н̃ам̣ екадхаммампи саманупасса̄ми йам̣ евам̣ лахупариваттам̣, йатхайидам̣, бхиккхаве, читта’’нти (а. ни. 1.48) ‘‘дӯран̇гамам̣ екачара’’нти (дха. па. 37) ча. гаччхатӣти тасса̄ девата̄йа васанавима̄нато уййа̄нам̣ уддисса а̄ка̄сена гаччхати.
йенака̄манти еттха ка̄ма-саддо ‘‘ка̄ма̄ хи читра̄ мадхура̄ манорама̄, вирӯпарӯпена матхенти читта’’нтиа̄дӣсу (су. ни. 50; тхерага̄. 787) мана̄пийе рӯпа̄дивисайе а̄гато. ‘‘чхандо ка̄мо ра̄го ка̄мо’’тиа̄дӣсу (вибха. 564; маха̄ни. 1; чӯл̣ани. 8 аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса) чхандара̄ге. ‘‘килесака̄мо ка̄мупа̄да̄на’’нтиа̄дӣсу (дха. са. 1219; маха̄ни. 2) саббасмим̣ лобхе. ‘‘аттака̄мапа̄ричарийа̄йа ван̣н̣ам̣ бха̄сеййа̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 291) га̄мадхамме. ‘‘сантеттха тайо кулапутта̄ аттака̄марӯпа̄ вихарантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.325; маха̄ва. 466) хитаччханде. ‘‘атта̄дхӣно апара̄дхӣно бхуджиссо йенака̄мам̣гамо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.221; ма. ни. 1.426) серибха̄ве. идха̄пи серибха̄ве ева дат̣т̣хаббо, тасма̄ йенака̄манти йатха̄ручи, девата̄йа иччха̄нурӯпанти аттхо.
алан̇катети алан̇катагатте, на̄на̄видхарам̣сиджа̄ласамуджджалавивидхаратанавиджджотитехи хаттхӯпагапа̄дӯпага̄дибхедехи сат̣т̣хисакат̣абха̄рапарима̄н̣ехи дибба̄лан̇ка̄рехи вибхӯситасарӣрети аттхо. самбодхане четам̣ екавачанам̣. малйадхарети каппаруккхапа̄риччхаттакасанта̄накалата̄дисамбхавехи, сувисуддхача̄мӣкаравивидхаратанамайапаттакин̃джаккхакесарехи, самантато виджджотама̄навиппхурантакиран̣аникараручирехи диббакусумехи суман̣д̣итакесахаттха̄дита̄йа ма̄ла̄бха̄ринӣ. суваттхети каппалата̄ниббатта̄нам̣, на̄на̄вира̄гаван̣н̣ависеса̄нам̣ супарисуддхабха̄сураппабха̄нам̣ нива̄сануттарийапат̣иччхада̄дӣнам̣ диббаваттха̄нам̣ васена сундараваттхе. обха̄сасӣти виджджотаси. виджджурива̄ти виджджулата̄ вийа. аббхакӯт̣анти вала̄хакасикхаре. бхумматтхе хи етам̣ упайогавачанам̣. обха̄сасӣти ва̄ антогадхахетуаттхавачанам̣, обха̄сесӣти аттхо. имасмим̣ паккхе ‘‘аббхакӯт̣а’’нти упайогаттхе ева упайогавачанам̣ дат̣т̣хаббам̣.
айан̃хеттха аттхо – йатха̄ на̄ма сан̃джха̄пабха̄нуран̃джитам̣ раттавала̄хакасикхарам̣ пакатийа̄пи обха̄сама̄нам̣ самантато виджджотама̄на̄ виджджулата̄ ниччхарантӣ висесато обха̄сети, евамевам̣ супарисуддхатапанӣйамайам̣ на̄на̄ратанасамуджджалам̣ пакатипабхассарам̣ имам̣ вима̄нам̣ твам̣ сабба̄лан̇ка̄рехи вибхӯсита̄ саббасо виджджотайантӣхи аттано сарӣраппабха̄хи ваттха̄бхаран̣обха̄сехи ча висесато обха̄сесӣти.
еттха хи ‘‘пӣт̣ха’’нти нидассетаббавачанаметам̣, ‘‘аббхакӯт̣а’’нти нидассанавачанам̣. татха̄ ‘‘те’’ти нидассетаббавачанам̣. тан̃хи ‘‘пӣт̣ха’’нти идам̣ апеккхитва̄ са̄мивачанена вуттампи ‘‘алан̇кате малйадхаре суваттхе обха̄сасӣ’’ти има̄ни пада̄ни апеккхитва̄ паччаттавасена парин̣амати, тасма̄ ‘‘тва’’нти вуттам̣ хоти. ‘‘виджджурива̄’’ти нидассанавачанам̣. ‘‘обха̄сасӣ’’ти идам̣ двиннампи упамеййупама̄на̄нам̣ самбандхадассанам̣. ‘‘обха̄сасӣ’’ти хи идам̣ ‘‘тва’’нти падам̣ апеккхитва̄ маджджхимапурисавасена вуттам̣, ‘‘пӣт̣ха’’нти идам̣ апеккхитва̄ пат̣хамапурисавасена парин̣амати. ча-саддо четтха луттаниддит̣т̣хо дат̣т̣хаббо. ‘‘гаччхати йенака̄мам̣ обха̄сасӣ’’ти ча ‘‘виджджулатобха̄ситам̣ аббхакӯт̣ам̣ вийа̄’’ти паччаттавасена четам̣ упайогавачанам̣ парин̣амати. татха̄ ‘‘пӣт̣ха’’нти висеситаббавачанаметам̣, ‘‘те сован̣н̣амайам̣ ул̣а̄ра’’нтиа̄ди тасса висесанам̣.
нану ча ‘‘сован̣н̣амайа’’нти ватва̄ суван̣н̣асса аггалохата̄йа сет̣т̣хабха̄вато диббасса ча идха̄дхиппетатта̄ ‘‘ул̣а̄ра’’нти на ваттаббанти? на, кин̃чи висесасаббха̄вато. йатхева хи мануссапарибхогасуван̣н̣авикатито расавиддхам̣ сет̣т̣хам̣ сувисуддхам̣, тато а̄каруппаннам̣, тато йам̣кин̃чи диббам̣ сет̣т̣хам̣, евам̣ диббасуван̣н̣епи ча̄мӣкарам̣, ча̄мӣкарато са̄такумбхам̣, са̄такумбхато джамбунадам̣, джамбунадато син̇гӣсуван̣н̣ам̣. тан̃хи саббасет̣т̣хам̣. тена̄ха сакко дева̄наминдо –
‘‘мутто муттехи саха пура̄н̣аджат̣илехи, виппамутто виппамуттехи;
син̇гӣниккхасаван̣н̣о, ра̄джагахам̣ па̄виси бхагава̄’’ти. (маха̄ва. 58);
тасма̄ ‘‘сован̣н̣амайа’’нти ватва̄пи ‘‘ул̣а̄ра’’нти вуттам̣. атха ва̄ ‘‘ул̣а̄ра’’нти идам̣ на тасса сет̣т̣хапан̣ӣтабха̄вамева сандха̄йа вуттам̣, атха кхо махантабха̄вампӣти вуттова̄йаматтхо. еттха ча ‘‘пӣт̣ха’’нтиа̄ди пхаласса каммасариккхата̄дассанам̣. таттха̄пи ‘‘сован̣н̣амайа’’нти имина̄ тасса вима̄насса ваттхусампадам̣ дассети, ‘‘ул̣а̄ра’’нти имина̄ собха̄тисайасампадам̣, ‘‘маноджава’’нти имина̄ гаманасампадам̣. ‘‘гаччхати йенака̄ма’’нти имина̄ сӣгхаджавата̄йа пӣт̣хасампаттибха̄васампадам̣ дассети.
атха ва̄ ‘‘сован̣н̣амайа’’нти имина̄ тасса пан̣ӣтабха̄вам̣ дассети, ‘‘ул̣а̄ра’’нти имина̄ вепулламахаттам̣. ‘‘маноджава’’нти имина̄ а̄нубха̄вамахаттам̣. ‘‘гаччхати йенака̄ма’’нти имина̄ виха̄расукхаттам̣ дассети. ‘‘сован̣н̣амайа’’нти ва̄ имина̄ тасса абхирӯпатам̣ ван̣н̣апоккхаратан̃ча дассети, ‘‘ул̣а̄ра’’нти имина̄ дассанӣйатам̣ па̄са̄дикатан̃ча дассети, ‘‘маноджава’’нти имина̄ сӣгхасампадам̣, ‘‘гаччхати йенака̄ма’’нти имина̄ каттхачи аппат̣ихатача̄ратам̣ дассети.
атха ва̄ там̣ вима̄нам̣ йасса пун̃н̃акаммасса ниссандапхалам̣, тасса алобханиссандата̄йа сован̣н̣амайам̣, адосаниссандата̄йа ул̣а̄рам̣, амоханиссандата̄йа маноджавам̣ гаччхати йенака̄мам̣. татха̄ тасса каммасса саддха̄ниссандабха̄вена сован̣н̣амайам̣, пан̃н̃а̄ниссандабха̄вена ул̣а̄рам̣, вӣрийаниссандабха̄вена маноджавам̣, сама̄дхиниссандабха̄вена гаччхати йенака̄мам̣. саддха̄сама̄дхиниссандабха̄вена ва̄ сован̣н̣амайам̣, сама̄дхипан̃н̃а̄ниссандабха̄вена ул̣а̄рам̣, сама̄дхивӣрийаниссандабха̄вена маноджавам̣, сама̄дхисатиниссандабха̄вена гаччхати йенака̄манти ведитаббам̣.
таттха йатха̄ ‘‘пӣт̣ха’’нтиа̄ди вима̄насампаттидассанавасена тасса̄ девата̄йа пун̃н̃апхалавибхавасампаттикиттанам̣, евам̣ ‘‘алан̇кате’’тиа̄ди аттабха̄васампаттидассанавасена пун̃н̃апхалавибхавасампаттикиттанам̣. йатха̄ хи сусиккхитасиппа̄чарийавирачитопи раттасуван̣н̣а̄лан̇ка̄ро вивидхарам̣сиджа̄ласамуджджаламан̣иратанакхачито ева собхати, на кевало, евам̣ саббан̇гасампанно чатурассасобханопи аттабха̄во суман̣д̣итапаса̄дхитова собхати, на кевало. тенасса̄ ‘‘алан̇кате’’тиа̄дина̄ а̄харимам̣ собха̄висесам̣ дассети, ‘‘обха̄сасӣ’’ти имина̄ ана̄харимам̣. татха̄ пуримена ваттама̄напаччайанимиттам̣ собха̄тисайам̣ дассети, паччхимена атӣтапаччайанимиттам̣. пуримена ва̄ тасса̄ упабхогаваттхусампадам̣ дассети, паччхимена упабхун̃джанакаваттхусампадам̣.
еттха̄ха ‘‘ким̣ пана там̣ вима̄нам̣ йуттава̄хам̣, уда̄ху айуттава̄ха’’нти? йадипи девалоке ратхавима̄на̄ни йуттава̄ха̄нипи хонти ‘‘сахассайуттам̣ а̄джан̃н̃аратха’’нти (сам̣. ни. 1.264) а̄дивачанато, те пана девапутта̄ ева киччакаран̣ака̄ле ва̄харӯпена атта̄нам̣ дассенти йатха̄ ера̄ван̣о девапутто кӣл̣анака̄ле хаттхирӯпена. идам̣ пана ан̃н̃ан̃ча едисам̣ айуттава̄хам̣ дат̣т̣хаббам̣.
йади евам̣ ким̣ тасса вима̄насса аббхантара̄ ва̄йодха̄ту гамане висесапаччайо, уда̄ху ба̄хира̄ти? аббхантара̄ти гахетаббам̣. йатха̄ хи чандавима̄насӯрийавима̄на̄дӣнам̣ десантарагамане тадупаджӣвӣнам̣ сатта̄нам̣ са̄дха̄ран̣акамманиббаттам̣ ативийа сӣгхаджавам̣ махантам̣ ва̄йуман̣д̣алам̣ та̄ни пелентам̣ паваттети, на евам̣ там̣ пелетва̄ паваттентӣ ба̄хира̄ ва̄йодха̄ту аттхи. йатха̄ ча пана чаккаратанам̣ антосамут̣т̣хита̄йа ва̄йодха̄туйа̄ васена паваттати. на хи тасса чандавима̄на̄дӣнам̣ вийа ба̄хира̄ ва̄йодха̄ту пелетва̄ паваттика̄ аттхи ран̃н̃о чаккаваттисса читтавасена ‘‘паваттату бхавам̣ чаккаратана’’нтиа̄дивачанасамананантарамева паваттанато, евам̣ тасса̄ девата̄йа читтавасена аттасанниссита̄йа ва̄йодха̄туйа̄ гаччхатӣти ведитаббам̣. тена вуттам̣ ‘‘маноджавам̣ гаччхати йенака̄ма’’нти.
2. евам̣ пат̣хамага̄тха̄йа тасса̄ девата̄йа пун̃н̃апхаласампаттим̣ киттетва̄ ида̄ни тасса̄ ка̄ран̣абхӯтам̣ пун̃н̃асампадам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘кена тета̄дисо ван̣н̣о’’тиа̄ди га̄тха̄двайам̣ вуттам̣. таттха кена̄ти ким̣-саддо ‘‘ким̣ ра̄джа̄ йо локам̣ на раккхати, ким̣ ну кхо на̄ма тумхе мам̣ ваттаббам̣ ман̃н̃атха̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 424) гарахан̣е а̄гато. ‘‘йам̣кин̃чи рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппанна’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.244; сам̣. ни. 3.59) анийаме. ‘‘ким̣ сӯдха виттам̣ пурисасса сет̣т̣ха’’нтиа̄дӣсу (су. ни. 183; сам̣. ни. 1.73) пуччха̄йам̣. идха̄пи пуччха̄йамева дат̣т̣хаббо. ‘‘кена̄’’ти ча хетуаттхе каран̣авачанам̣, кена хетуна̄ти аттхо. тети тава. ета̄дисоти едисо, етарахи йатха̄диссама̄ноти аттхо. ван̣н̣оти ван̣н̣а-саддо ‘‘када̄ сан̃н̃ӯл̣ха̄ пана те, гахапати, име саман̣асса готамасса ван̣н̣а̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.77) гун̣е а̄гато. ‘‘анекапарийа̄йена буддхасса ван̣н̣ам̣ бха̄сати, дхаммасса ван̣н̣ам̣ бха̄сати, сан̇гхасса ван̣н̣ам̣ бха̄сатӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.4) тхутийам̣. ‘‘атха кена ну ван̣н̣ена, гандхатхеноти вуччатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.234; джа̄. 1.6.116) ка̄ран̣е. ‘‘тайо паттасса ван̣н̣а̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 602) пама̄н̣е. ‘‘чатта̄роме, бхо готама, ван̣н̣а̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.115; ма. ни. 2.379-380) джа̄тийам̣. ‘‘махантам̣ хаттхира̄джаван̣н̣ам̣ абхинимминитва̄’’тиа̄дӣсу сан̣т̣ха̄не. ‘‘суван̣н̣аван̣н̣оси бхагава̄, сусуккада̄т̣хоси вӣрийава̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.399; су. ни. 553) чхавиван̣н̣е. идха̄пи чхавиван̣н̣е ева дат̣т̣хаббо. айан̃хеттха аттхо – кена кӣдисена пун̃н̃ависесена хетубхӯтена девате, тава ета̄дисо евам̣видхо два̄дасайоджана̄ни пхаран̣акаппабхо сарӣраван̣н̣о джа̄тоти?
кена те идха миджджхатӣти кена пун̃н̃а̄тисайена те идха имасмим̣ т̣ха̄не ида̄ни тайи лаббхама̄нам̣ ул̣а̄рам̣ сучаритапхалам̣ иджджхати ниппхаджджати. уппаджджантӣти ниббаттанти, авиччхедавасена упарӯпари ваттантӣти аттхо. бхога̄ти парибхун̃джитаббат̣т̣хена ‘‘бхога̄’’ти ладдхана̄ма̄ ваттха̄бхаран̣а̄дивиттӯпакаран̣ависеса̄. йети са̄ман̃н̃ена анийаманиддесо, кечӣти пака̄рабхедам̣ а̄маситва̄ анийаманиддесо, убхайена̄пи пан̣ӣтапан̣ӣтатара̄дибхеде таттха лаббхама̄не та̄дисе бхоге анавасесато бйа̄петва̄ сан̇ган̣ха̄ти. анавасесабйа̄пако хи айам̣ ниддесо йатха̄ ‘‘йе кечи сан̇кха̄ра̄’’ти. манасо пийа̄ти манаса̄ пийа̄йитабба̄, мана̄пийа̄ти аттхо.
еттха ча ‘‘ета̄дисо ван̣н̣о’’ти имина̄ хет̣т̣ха̄ вуттависеса̄ тасса̄ девата̄йа аттабха̄вапарийа̄панна̄ ван̣н̣асампада̄ дассита̄. ‘‘бхога̄’’ти имина̄ упабхогапарибхогаваттхубхӯта̄ диббарӯпасаддагандхарасапхот̣т̣хаббабхеда̄ ка̄магун̣асампада̄. ‘‘манасо пийа̄’’ти имина̄ тесам̣ рӯпа̄дӣнам̣ ит̣т̣хакантамана̄пата̄. ‘‘идха миджджхатӣ’’ти имина̄ пана диббаа̄йуван̣н̣айасасукхаа̄дхипатеййасампада̄ дассита̄. ‘‘йе кечи манасо пийа̄’’ти имина̄ йа̄ни ‘‘со ан̃н̃е деве дасахи т̣ха̄нехи адхигган̣ха̄ти диббена а̄йуна̄ диббена ван̣н̣ена диббена сукхена диббена йасена диббена а̄дхипатеййена диббехи рӯпехи диббехи саддехи диббехи гандхехи диббехи расехи диббехи пхот̣т̣хаббехӣ’’ти (сам̣. ни. 4.341) сутте а̄гата̄ни даса т̣ха̄на̄ни. тесам̣ идха анавасесато сан̇гахо дасситоти ведитаббо.
3. пуччха̄мӣти пан̃хам̣ кароми, н̃а̄тумиччха̄мӣти аттхо. ка̄ман̃четам̣ ‘‘кена тета̄дисо ван̣н̣о, кена те идха миджджхати. кимака̄си пун̃н̃ам̣, кена̄си евам̣ джалита̄нубха̄ва̄’’ти ча ким̣-саддаггахан̣енева аттхантарасса асамбхавато пуччха̄васена га̄тха̄ттайам̣ вуттанти вин̃н̃а̄йати. пуччха̄висесабха̄ван̃а̄панаттхам̣ пана ‘‘пуччха̄мӣ’’ти вуттам̣. айан̃хи пуччха̄ адит̣т̣хаджотана̄ та̄ва на хоти едисасса аттхасса маха̄тхерасса адит̣т̣хабха̄ва̄бха̄вато, виматиччхедана̄пи на хоти саббасо самуггха̄титасам̣сайатта̄, ануматипуччха̄пи на хоти ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃аси ра̄джан̃н̃а̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.413) вийа ануматигахан̣а̄ка̄рена аппаваттатта̄, катхетукамйата̄пуччха̄пи на хоти тасса̄ девата̄йа катхетукамйата̄васена тхерена апуччхитатта̄. висесена пана дит̣т̣хасам̣сандана̄ти ведитабба̄. сва̄йаматтхо хет̣т̣ха̄ ат̣т̣хуппаттикатха̄йам̣ ‘‘тхеро кин̃ча̄пӣ’’тиа̄дина̄ вибха̄вито ева. танти твам̣. тайидам̣ пубба̄пара̄пеккхам̣, пубба̄пеккхата̄йа упайогекавачанам̣, пара̄пеккхата̄йа пана паччаттекавачанам̣ дат̣т̣хаббам̣.
девӣти еттха дева-саддо ‘‘има̄ни те дева чатура̄сӣти нагарасахасса̄ни кусаватӣра̄джадха̄нипамукха̄ни, еттха, дева, чхандам̣ карохи джӣвите апеккха’’нти ча а̄дӣсу (дӣ. ни. 2.266) саммутидевавасена а̄гато, ‘‘тасса дева̄тидевасса, са̄санам̣ саббадассино’’тиа̄дӣсу висуддхидевавасена. висуддхидева̄нан̃хи бхагавато атидевабха̄ве вутте итаресам̣ вутто ева хотӣти. ‘‘ча̄тумаха̄ра̄джика̄ дева̄ дӣгха̄йука̄ ван̣н̣аванто сукхабахула̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.337) упапаттидевавасена. идха̄пи упапаттидевавасенева ведитаббо. падаттхато пана – диббати аттано пун̃н̃иддхийа̄ кӣл̣ати лал̣ати пан̃чахи ка̄магун̣ехи рамати, атха ва̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайена джотати обха̄сати, а̄ка̄сена вима̄нена ча гаччхатӣти девӣ. ‘‘твам̣ девӣ’’ти самбодхане четам̣ екавачанам̣. маха̄нубха̄вети ул̣а̄раппабха̄ве, со панасса̄нубха̄во хет̣т̣ха̄ двӣхи га̄тха̄хи дасситойева.
мануссабхӯта̄ти еттха манасса уссанната̄йа манусса̄, сатисӯрабха̄вабрахмачарийайогйата̄дигун̣авасена упачитама̄наса̄ уккат̣т̣хагун̣ачитта̄. ке пана те? джамбудӣпава̄сино саттависеса̄. тена̄ха бхагава̄ –
‘‘тӣхи, бхиккхаве, т̣ха̄нехи джамбудӣпака̄ манусса̄ уттаракуруке мануссе адхигган̣ханти деве ча та̄ватим̣се. катамехи тӣхи? сӯра̄, сатиманто, идха брахмачарийава̄со’’ти (а. ни. 9.21).
татха̄ хи буддха̄ бхагаванто паччекабуддха̄ аггаса̄вака̄ маха̄са̄вака̄ чаккаваттино ан̃н̃е ча маха̄нубха̄ва̄ сатта̄ еттхева уппаджджанти. техи сама̄нарӯпа̄дита̄йа пана саддхим̣ париттадӣпава̄сӣхи итарамаха̄дӣпава̄синопи ‘‘манусса̄’’твева пан̃н̃а̄йим̣сӯти еке.
апаре пана бхан̣анти – лобха̄дӣхи алобха̄дӣхи ча сахитасса манасса уссанната̄йа манусса̄. йе хи сатта̄ мануссаджа̄тика̄, тесу висесато лобха̄дайо алобха̄дайо ча уссанна̄, те лобха̄диуссанната̄йа апа̄йамаггам̣, алобха̄диуссанната̄йа сугатимаггам̣ нибба̄нага̄мимагган̃ча пӯренти, тасма̄ лобха̄дӣхи алобха̄дӣхи ча сахитасса манасса уссанната̄йа париттадӣпава̄сӣхи саддхим̣ чатумаха̄дӣпава̄сино саттависеса̄ ‘‘манусса̄’’ти вуччантӣти.
локийа̄ пана ‘‘мануно апаччабха̄вена манусса̄’’ти ваданти. ману на̄ма пат̣хамакаппико локамарийа̄да̄йа а̄дибхӯто хита̄хитавидха̄йако сатта̄нам̣ питут̣т̣ха̄нийо, йо са̄сане ‘‘маха̄саммато’’ти вуччати. паччаккхато парампара̄йа ча тасса ова̄да̄нуса̄санийам̣ т̣хита̄ сатта̄ путтасадисата̄йа ‘‘манусса̄’’ти вуччанти. тато ева хи те ма̄н̣ава̄ ‘‘мануджа̄’’ти ча вохарӣйанти. мануссесу бхӯта̄ джа̄та̄, мануссабха̄вам̣ ва̄ патта̄ти мануссабхӯта̄.
кимака̄си пун̃н̃анти ким̣ да̄насӣла̄диппабхедесу кӣдисам̣ пуджджабха̄вапхаланиббаттанато, йаттха сайам̣ уппаннам̣, там̣ санта̄нам̣ пуна̄ти висодхетӣти ча ‘‘пун̃н̃а’’нти ладдхана̄мам̣ сучаритам̣ кусалакаммам̣ ака̄си, упачини ниббаттесӣти аттхо. джалита̄нубха̄ва̄ти саббасо виджджотама̄напун̃н̃иддхика̄.
касма̄ панеттха ‘‘мануссабхӯта̄ кимака̄си пун̃н̃а’’нти вуттам̣, ким̣ ан̃н̃а̄су гатӣсу пун̃н̃акирийа̄ наттхӣти? но наттхи. йасма̄ нирайепи на̄ма ка̄ма̄вачаракусалачиттапаватти када̄чи лаббхатева, киман̇гам̣ панан̃н̃аттха, нану авочумха̄ ‘‘дит̣т̣хасам̣сандана̄ пуччха̄’’ти. тасма̄ маха̄тхеро мануссаттабха̄ве т̣хатва̄ пун̃н̃акаммам̣ катва̄ уппаннам̣ там̣ дисва̄ бхӯтаттхавасена пуччханто ‘‘мануссабхӯта̄ кимака̄си пун̃н̃а’’нти авоча.
атха ва̄ ан̃н̃а̄су гатӣсу екантасукхата̄йа екантадуккхата̄йа дуккхабахулата̄йа ча пун̃н̃акирийа̄йа ока̄со на сулабхарӯпо саппурисӯпаниссайа̄дипаччайасамава̄йасса судуллабхабха̄вато. када̄чи уппаджджама̄нопи йатха̄вуттака̄ран̣ена ул̣а̄ро випуло на ча хоти, мануссагатийам̣ пана сукхабахулата̄йа пун̃н̃акирийа̄йа ока̄со сулабхарӯпо саппурисӯпаниссайа̄дипаччайасамава̄йасса йебхуййена сулабхабха̄вато. йан̃ча таттха дуккхам̣ уппаджджати, тампи висесато пун̃н̃акирийа̄йа упаниссайо хоти. дуккхӯпаниссайа̄ хи саддха̄ти. йатха̄ хи айогханена саттхаке ниппха̄дийама̄не тасса екантато на аггимхи та̄панам̣ удакена ва̄ теманам̣ чхеданакирийа̄саматтхата̄йа висесапаччайо, та̄петва̄ пана пама̄н̣айогато удакатеманам̣ тасса̄ висесапаччайо, евамева саттасанта̄насса екантадуккхасаман̇гита̄ дуккхабахулата̄ екантасукхасаман̇гита̄ ча пун̃н̃акирийа̄йа на висесапаччайо хоти. сати пана дуккхасанта̄пане пама̄н̣айогато сукхӯпабрӯхане ча ладдхӯпаниссайа̄ пун̃н̃акирийа̄ уппаджджати, уппаджджама̄на̄ ча маха̄джутика̄ маха̄виппха̄ра̄ пат̣ипаккхачхеданасаматтха̄ ча хоти, тасма̄ мануссабха̄во пун̃н̃акирийа̄йа висесапаччайо. тена вуттам̣ ‘‘мануссабхӯта̄ кимака̄си пун̃н̃а’’нти. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.
4. евам̣ пана тхерена пуччхита̄ са̄ девата̄ пан̃хам̣ виссаджджеси. таматтхам̣ дассетум̣ ‘‘са̄ девата̄ аттамана̄’’ти га̄тха̄ вутта̄. кена пана̄йам̣ га̄тха̄ вутта̄? дхаммасан̇га̄хакехи. таттха са̄ти йа̄ пуббе ‘‘пуччха̄ми там̣ деви маха̄нубха̄ве’’ти вутта̄, са̄. девата̄ти девапуттопи брахма̄пи девадхӣта̄пи вуччати. ‘‘атха кхо ан̃н̃атара̄ девата̄ абхикканта̄йа раттийа̄ абхиккантаван̣н̣а̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.1; кху. па̄. 5.1) хи девапутто ‘‘девата̄’’ти вутто девойева девата̄ти катва̄. татха̄ ‘‘та̄ девата̄ саттасата̄ ул̣а̄ра̄, брахмавима̄на̄ абхиниккхамитва̄’’тиа̄дӣсу брахма̄но.
‘‘абхиккантена ван̣н̣ена, йа̄ твам̣ тит̣т̣хаси девате;
обха̄сентӣ диса̄ сабба̄, осадхӣ вийа та̄рака̄’’ти. (ви. ва. 75) –
а̄дӣсу девадхӣта̄. идха̄пи девадхӣта̄ ева дат̣т̣хабба̄. аттамана̄ти тут̣т̣хамана̄ пӣтисоманассехи гахитамана̄. пӣтисоманассасахагатан̃хи читтам̣ доманассасса анока̄сато техи там̣ сакам̣ катва̄ гахитам̣ вийа хоти. аттамана̄ти ва̄ сакамана̄. анаваджджапӣтисоманассасампайуттан̃хи читтам̣ сампати а̄йатин̃ча там̣саман̇гино хитасукха̄вахато ‘‘сака’’нти ваттаббатам̣ лабхати, на итарам̣.
моггалла̄нена̄ти моггалла̄наготтасса бра̄хман̣амаха̄са̄ласса путтабха̄вато со маха̄тхеро готтавасена ‘‘моггалла̄но’’ти пан̃н̃а̄то, тена моггалла̄нена. пуччхита̄ти дит̣т̣хасам̣санданавасена пуччхита̄, аттамана̄ са̄ девата̄ пан̃хам̣ бйа̄ка̄сӣти йоджана̄. аттаманата̄ часса̄ ‘‘тампи на̄ма париттакампи каммам̣ евам̣ махатийа̄ диббасампаттийа̄ ка̄ран̣ам̣ ахосӣ’’ти пуббепи са̄ аттано пун̃н̃апхалам̣ пат̣ичча антарантара̄ соманассам̣ пат̣исам̣ведети, ида̄ни пана ‘‘ан̃н̃атарасса тхерасса катопи на̄ма ка̄ро евам̣ ул̣а̄рапхало, айам̣ пана буддха̄нам̣ аггаса̄вако ул̣а̄рагун̣о маха̄нубха̄во, имампи пасситум̣ нипаччака̄ран̃ча ка̄тум̣ лабха̄ми, мама пун̃н̃апхалапат̣исам̣йуттамева ча пуччхам̣ каротӣ’’ти двӣхи ка̄ран̣ехи уппанна̄. евам̣ сан̃джа̄табалавапӣтисоманасса̄ са̄ тхерасса вачанам̣ сираса̄ сампат̣иччхитва̄ пан̃хам̣ пут̣т̣ха̄ бйа̄ка̄си.
пан̃ханти н̃а̄тум̣ иччхитам̣ там̣ аттхам̣ вийа̄ка̄си катхеси виссаджджеси. катхам̣ пана бйа̄ка̄си? пут̣т̣ха̄ти пут̣т̣ха̄ка̄рато, пуччхита̄ка̄ренева̄ти аттхо. еттха хи ‘‘пуччхита̄’’ти ватва̄ пуна ‘‘пут̣т̣ха̄’’ти вачанам̣ висесаттханийаманам̣ дат̣т̣хаббам̣. сиддхе хи сати а̄рамбхо висесаттхан̃а̄пакова хоти. ко панесо висесаттхо? бйа̄каран̣асса пуччха̄нурӯпата̄. йан̃хи каммапхалам̣ дассетва̄ тасса ка̄ран̣абхӯтам̣ каммам̣ пуччхитам̣, тадубхайасса ан̃н̃аман̃н̃а̄нурӯпабха̄вавибха̄вана̄. йена ча а̄ка̄рена пуччха̄ паватта̄ аттхато ча бйан̃джанато ча, тада̄ка̄расса бйа̄каран̣асса пуччха̄нурӯпата̄, татха̄ чева виссаджджанам̣ паваттам̣. ити имасса висесасса н̃а̄панаттхам̣ ‘‘пуччхита̄’’ти ватва̄ пуна ‘‘пут̣т̣ха̄’’ти вуттам̣.
‘‘пуччхита̄’’ти ва̄ та̄йа девата̄йа висесанамукхена пут̣т̣хабха̄васса пан̃хабйа̄каран̣асса ча ка̄ран̣акиттанам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘кена тета̄дисо ван̣н̣о’’тиа̄дина̄ тхерена пуччхӣйатӣти пуччха̄, та̄йа девата̄йа катакаммам̣, тасса̄ пуччха̄йа ка̄рита̄ а̄чиккхита̄ ва̄ти са̄ девата̄ ‘‘пуччхита̄’’ти вутта̄. йасма̄ пуччхита̄ пуччхийама̄насса каммасса ка̄рита̄, тасма̄ пан̃хам̣ пут̣т̣ха̄. йасма̄ ча пуччхита̄ пуччхийама̄насса каммасса а̄чиккханасабха̄ва̄, тасма̄ пан̃хам̣ бйа̄ка̄сӣти. йасса каммассидам̣ пхаланти идам̣ ‘‘пан̃ха’’нти вуттасса аттхасса сарӯпадассанам̣. айам̣ четтха аттхо – идам̣ пуччхантасса пуччхийама̄на̄йа ча паччаккхабхӯтам̣ анантарам̣ вуттаппака̄рам̣ пун̃н̃апхалам̣, йасса каммасса там̣ н̃а̄тум̣ иччхитатта̄ пан̃ханти вуттам̣ пун̃н̃акаммам̣ бйа̄ка̄сӣти.
5. ахам̣ мануссесӯтиа̄ди пан̃хасса бйа̄каран̣а̄ка̄ро. таттха аханти девата̄ атта̄нам̣ ниддисати. ‘‘мануссесӯ’’ти ватва̄ пуна ‘‘мануссабхӯта̄’’ти вачанам̣ тада̄ аттани мануссагун̣а̄нам̣ виджджама̄ната̄дассанаттхам̣. йо хи мануссаджа̄тикова сама̄но па̄н̣а̄типа̄та̄дим̣ акаттаббам̣ катва̄ дан̣д̣а̄рахо таттха таттха ра̄джа̄дито хаттхаччхеда̄дикаммака̄ран̣ам̣ па̄пун̣анто маха̄дуккхам̣ анубхавати, айам̣ мануссанерайико на̄ма. апаро мануссаджа̄тикова сама̄но пуббекатакаммуна̄ гха̄саччха̄данампи на лабхати, кхуппипа̄са̄бхибхӯто дуккхабахуло каттхачи патит̣т̣хам̣ алабхама̄но вичарати, айам̣ мануссапето на̄ма. апаро мануссаджа̄тикова сама̄но пара̄дхӣнавутти паресам̣ бха̄рам̣ ваханто бхиннамарийа̄до ва̄ ана̄ча̄рам̣ а̄чаритва̄ парехи сантаджджито маран̣абхайабхӣто гахананиссито дуккхабахуло вичарати хита̄хитам̣ аджа̄нанто нидда̄джигхаччха̄дуккхавинодана̄дипаро, айам̣ мануссатираччха̄но на̄ма. йо пана аттано хита̄хитам̣ джа̄нанто каммапхалам̣ саддаханто хироттаппасампанно дайа̄панно саббасаттесу сам̣вегабахуло акусалакаммапатхе паривадждженто кусалакаммапатхе сама̄чаранто пун̃н̃акирийаваттхӯни парипӯрети, айам̣ мануссадхамме патит̣т̣хито параматтхато мануссо на̄ма. айампи та̄диса̄ ахоси. тена вуттам̣ ‘‘мануссесу мануссабхӯта̄’’ти. мануссе саттаника̄йе мануссабха̄вам̣ патта̄ мануссадхамман̃ча аппаха̄йа т̣хита̄ти аттхо.
аббха̄гата̄нанти абхиа̄гата̄нам̣, сампаттаа̄гантука̄нанти аттхо. дувидха̄ хи а̄гантука̄ атитхи аббха̄гатоти. тесу катапаричайо а̄гантуко атитхи, акатапаричайо аббха̄гато. катапаричайо акатапаричайопи ва̄ пуретарам̣ а̄гато атитхи, бходжанавела̄йам̣ упат̣т̣хито сампати а̄гато аббха̄гато. нимантито ва̄ бхаттена атитхи, анимантито аббха̄гато. айам̣ пана акатапаричайо анимантито сампати а̄гато ча, там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘аббха̄гата̄на’’нти, гарука̄рена панеттха бахувачанам̣ вуттам̣. а̄сати нисӣдати еттха̄ти а̄санам̣. йам̣кин̃чи нисӣданайоггам̣, идха пана пӣт̣хам̣ адхиппетам̣, тасса ча аппакатта̄ анул̣а̄ратта̄ ча ‘‘а̄санака’’нти а̄ха. ада̄синти ‘‘идамасса тхерасса диннам̣ майхам̣ махаппхалам̣ бхависсати маха̄нисам̣са’’нти сан̃джа̄тасоманасса̄ каммам̣ каммапхалан̃ча саддахитва̄ тасса тхерасса парибхогаттха̄йа ада̄сим̣, нирапеккхапаричча̄гавасена париччаджинти аттхо.
абхива̄дайинти абхива̄данамака̄сим̣, пан̃чапатит̣т̣хитена даккхин̣еййапуггале вандинти анто. вандама̄на̄ хи там̣ та̄йева ванданакирийа̄йа вандийама̄нам̣ ‘‘сукхинӣ хохи, арога̄ хохӣ’’тиа̄дина̄ а̄сива̄дам̣ аттхато вада̄песи на̄ма. ан̃джаликам̣ ака̄синти дасанакхасамодха̄насамуджджалам̣ ан̃джалим̣ сираси пагган̣хантӣ гун̣ависит̣т̣ха̄нам̣ апача̄йанам̣ ака̄синти аттхо. йатха̄нубха̄ванти йатха̄балам̣, тада̄ мама виджджама̄навибхава̄нурӯпанти аттхо. ада̄си да̄нанти аннапа̄на̄дидеййадхаммапаричча̄гена даккхин̣еййам̣ бходжентӣ да̄намайам̣ пун̃н̃ам̣ пасавим̣.
еттха ча ‘‘аха’’нти идам̣ каммасса пхаласса ча екасантатипатитата̄дассанена самбандхабха̄вадассанам̣, ‘‘мануссесу мануссабхӯта̄’’ти идам̣ тасса̄ пун̃н̃акирийа̄йа адхит̣т̣ха̄набхӯтасанта̄нависесадассанам̣, ‘‘аббха̄гата̄на’’нти идам̣ читтасампаттидассанан̃чева кхеттасампаттидассанан̃ча да̄насса вийа пат̣иггахан̣асса ча кин̃чи анапеккхитва̄ паваттитабха̄вадӣпанато. ‘‘а̄санакам̣ ада̄сим̣ йатха̄нубха̄ван̃ча ада̄си да̄на’’нти идам̣ бхогаса̄рада̄надассанам̣, ‘‘абхива̄дайим̣ ан̃джаликам̣ ака̄си’’нти идам̣ ка̄йаса̄рада̄надассанам̣.
6. тена̄ти тена йатха̄вуттена пун̃н̃ена хетубхӯтена. мети айам̣ ме-саддо ‘‘киччхена ме адхигатам̣, халам̣ да̄ни пака̄ситу’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.65; ма. ни. 1.281; сам̣. ни. 1.172) каран̣е а̄гато, майа̄ти аттхо. ‘‘са̄дху ме, бханте, бхагава̄ сам̣кхиттена дхаммам̣ десетӯ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.182; а. ни. 4.257) сампада̄не, майханти аттхо. ‘‘пуббева ме, бхиккхаве, самбодха̄ анабхисамбуддхасса бодхисаттассева сато’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.206; сам̣. ни. 4.14; а. ни. 3.104) са̄миаттхе а̄гато, идха̄пи са̄миаттхе ева, мама̄ти аттхо. сва̄йам̣ ме-саддо тена ме пун̃н̃ена̄ти ча ме ета̄дисоти ча убхайаттха самбандхитаббо. сесам̣ вуттанайамева.
евам̣ та̄йа девата̄йа пан̃хе бйа̄кате а̄йасма̄ маха̄моггалла̄но виттха̄рена дхаммам̣ десеси. са̄ десана̄ сапарива̄ра̄йа тасса̄ девата̄йа са̄ттхика̄ ахоси. тхеро тато мануссалокам̣ а̄гантва̄ саббам̣ там̣ паваттим̣ бхагавато а̄рочеси. бхагава̄ там̣ ат̣т̣хуппаттим̣ катва̄ сампаттапариса̄йа дхаммам̣ десеси. га̄тха̄ ева пана сан̇гахам̣ а̄рул̣ха̄ти.
пат̣хамапӣт̣хавима̄наван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. дутийапӣт̣хавима̄наван̣н̣ана̄
пӣт̣хам̣ те вел̣урийамайанти дутийапӣт̣хавима̄нам̣. тасса ат̣т̣хуппатти ча аттхаван̣н̣ана̄ ча пат̣хаме вуттанайенева ведитабба̄. айам̣ пана висесо – са̄ваттхива̄синӣ кира ека̄ иттхӣ аттано гехам̣ пин̣д̣а̄йа павит̣т̣хам̣ екам̣ тхерам̣ пасситва̄ пасанначитта̄ тасса а̄санам̣ дентӣ аттано пӣт̣хам̣ упари нӣлаваттхена аттхаритва̄ ада̄си. тена тасса̄ девалоке ниббатта̄йа вел̣урийамайам̣ паллан̇кавима̄нам̣ ниббаттам̣. тена вуттам̣ –
8. ‘‘пӣт̣хам̣ те вел̣урийамайам̣ ул̣а̄рам̣, маноджавам̣ гаччхати йенака̄мам̣;
алан̇кате малйадхаре суваттхе, обха̄саси виджджуриваббха кӯт̣ам̣.
9. ‘‘кена тета̄дисо ван̣н̣о, кена те идха миджджхати;
уппаджджанти ча те бхога̄, йе кечи манасо пийа̄.
10. ‘‘пуччха̄ми там̣ деви маха̄нубха̄ве, мануссабхӯта̄ кимака̄си пун̃н̃ам̣;
кена̄си евам̣ джалита̄нубха̄ва̄, ван̣н̣о ча те саббадиса̄ пабха̄сатӣ’’ти.
11. ‘‘са̄ девата̄ аттамана̄, моггалла̄нена пуччхита̄;
пан̃хам̣ пут̣т̣ха̄ вийа̄ка̄си, йасса каммассидам̣ пхалам̣’’.
12. ‘‘ахам̣ мануссесу мануссабхӯта̄, аббха̄гата̄на̄санакам̣ ада̄сим̣;
абхива̄дайим̣ ан̃джаликам̣ ака̄сим̣, йатха̄нубха̄ван̃ча ада̄си да̄нам̣.
13. ‘‘тена мета̄дисо ван̣н̣о, тена ме идха миджджхати;
уппаджджанти ча ме бхога̄, йе кечи манасо пийа̄.
14. ‘‘аккха̄ми те бхиккху маха̄нубха̄ва, мануссабхӯта̄ йамака̄си пун̃н̃ам̣;
тенамхи евам̣ джалита̄нубха̄ва̄, ван̣н̣о ча ме саббадиса̄ пабха̄сатӣ’’ти.
8. таттха вел̣урийамайанти вел̣урийаман̣имайам̣. вел̣урийаман̣и на̄ма вил̣ӯрапаббатасса вил̣ӯрага̄масса ча авидӯре уппаджджанакаман̣и. тасса кира вил̣ӯрага̄мат̣т̣ха̄не а̄каро, вил̣ӯрасса пана авидӯре бхаватта̄ вел̣урийантева пан̃н̃а̄йиттха. там̣садисаван̣н̣анибхата̄йа девалокеписса татхева на̄мам̣ джа̄там̣ йатха̄ там̣ мануссалоке ладдхана̄мавасенева девалоке девапутта̄нам̣. там̣ пана майӯрагӣваван̣н̣ам̣ ва̄ хоти, ва̄йасапаттаван̣н̣ам̣ ва̄, синиддхавен̣упаттаван̣н̣ам̣ ва̄. идха пана майӯрагӣваван̣н̣ам̣ ведитаббам̣. сесам̣ саббам̣ пат̣хамапӣт̣хавима̄не вуттасадисамева̄ти.
дутийапӣт̣хавима̄наван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. татийапӣт̣хавима̄наван̣н̣ана̄
пӣт̣хам̣ те сован̣н̣амайанти татийапӣт̣хавима̄нам̣. тасса ваттху ра̄джагахе самут̣т̣хитам̣. ан̃н̃атаро кира кхӣн̣а̄саваттхеро ра̄джагахе пин̣д̣а̄йа чаритва̄ бхаттам̣ гахетва̄ упакат̣т̣хе ка̄ле бхаттакиччам̣ ка̄тука̄мо екам̣ виват̣адва̄рагехам̣ упасан̇ками. тасмим̣ пана гехе гехаса̄минӣ иттхӣ саддха̄ пасанна̄ тхерасса а̄ка̄рам̣ саллаккхетва̄ ‘‘етха, бханте, идха нисӣдитва̄ бхаттакиччам̣ каротха̄’’ти аттано бхаддапӣт̣хам̣ пан̃н̃а̄петва̄ упари пӣтаваттхам̣ аттхаритва̄ нирапеккхапаричча̄гавасена ада̄си, ‘‘идам̣ ме пун̃н̃ам̣ а̄йатим̣ сован̣н̣апӣт̣хапат̣ила̄бха̄йа хотӯ’’ти паттханан̃ча пат̣т̣хапеси. атха тхере таттха нисӣдитва̄ бхаттакиччам̣ катва̄ паттам̣ дховитва̄ ут̣т̣ха̄йа гаччханте ‘‘бханте, идама̄санам̣ тумха̄кам̣йева париччаттам̣, майхам̣ ануггахаттхам̣ парибхун̃джатха̄’’ти а̄ха. тхеро тасса̄ анукампа̄йа там̣ пӣт̣хам̣ сампат̣иччхитва̄ сан̇гхасса да̄песи. са̄ апарена самайена ан̃н̃атарена рогена пхут̣т̣ха̄ ка̄лам̣ катва̄ та̄ватим̣сабхаване ниббаттӣтиа̄ди саббам̣ пат̣хамавима̄наван̣н̣ана̄йам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. тена вуттам̣ –
15. ‘‘пӣт̣хам̣ те сован̣н̣амайам̣ ул̣а̄рам̣, маноджавам̣ гаччхати йенака̄мам̣;
алан̇кате малйадхаре суваттхе,обха̄саси виджджуриваббхакӯт̣ам̣.
16. ‘‘кена тета̄дисо ван̣н̣о, кена те идха миджджхати;
уппаджджанти ча те бхога̄, йе кечи манасо пийа̄.
17. ‘‘пуччха̄ми там̣ деви маха̄нубха̄ве, мануссабхӯта̄ кимака̄си пун̃н̃ам̣;
кена̄си евам̣ джалита̄нубха̄ва̄, ван̣н̣о ча те саббадиса̄ пабха̄сатӣ’’ти.
18. ‘‘са̄ девата̄ аттамана̄, моггалла̄нена пуччхита̄;
пан̃хам̣ пут̣т̣ха̄ вийа̄ка̄си, йасса каммассидам̣ пхалам̣’’.
19. ‘‘аппасса каммасса пхалам̣ мамедам̣, йенамхи евам̣ джалита̄нубха̄ва̄;
ахам̣ мануссесу мануссабхӯта̄, пурима̄йа джа̄тийа̄ мануссалоке.
20. ‘‘аддасам̣ вираджам̣ бхиккхум̣, виппасаннамана̄вилам̣;
тасса ада̄сахам̣ пӣт̣хам̣, пасанна̄ сехи па̄н̣ибхи.
21. ‘‘тена мета̄дисо ван̣н̣о, тена ме идха миджджхати;
уппаджджантӣ ча ме бхога̄, йе кечи манасо пийа̄.
22. ‘‘аккха̄ми те бхиккху маха̄нубха̄ва, мануссабхӯта̄ йамака̄си пун̃н̃ам̣;
тенамхи евам̣ джалита̄нубха̄ва̄, ван̣н̣о ча ме саббадиса̄ пабха̄сатӣ’’ти.
19. йан̃ча пана пан̃чамага̄тха̄йам̣ пурима̄йа джа̄тийа̄ мануссалокетиа̄ди, еттха джа̄ти-саддо аттхева сан̇кхаталаккхан̣е ‘‘джа̄ти двӣхи кхандхехи сан̇гахита̄’’тиа̄дӣсу (дха̄ту. 71). аттхи ника̄йе ‘‘ниган̣т̣ха̄ на̄ма саман̣аджа̄тӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.71). аттхи пат̣исандхийам̣ ‘‘йам̣ ма̄тукуччхисмим̣ пат̣хамам̣ читтам̣ уппаннам̣, пат̣хамам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ па̄тубхӯтам̣, тадупа̄да̄йа са̄васса джа̄тӣ’’тиа̄дӣсу (маха̄ва. 124). аттхи куле ‘‘аккхитто анупакут̣т̣хо джа̄тива̄дена̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.303). аттхи пасутийам̣ ‘‘сампатиджа̄то, а̄нанда, бодхисатто’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.31; ма. ни. 3.207). аттхи бхаве ‘‘екампи джа̄тим̣ двепи джа̄тийо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.244; ма. ни. 1.53). идха̄пи бхаве ева дат̣т̣хаббо. тасма̄ пурима̄йа джа̄тийа̄ пуримасмим̣ бхаве анантара̄тӣте пуриме аттабха̄вети аттхо. бхумматтхе хидам̣ каран̣авачанам̣. мануссалокети мануссалокабхаве, ра̄джагахам̣ сандха̄йа вадати. ока̄салоко хи идха адхиппето, сатталоко пана ‘‘мануссесӯ’’ти имина̄ вуттойева.
20. аддасанти аддаккхим̣. вираджанти вигатара̄га̄дираджатта̄ вираджам̣. бхиккхунти бхиннакилесатта̄ бхиккхум̣, саббасо килесака̄луссийа̄бха̄вена виппасанначиттата̄йа виппасаннам̣, ана̄виласан̇каппата̄йа ана̄вилам̣. пуримам̣ пуриман̃четтха падам̣ паччхимасса паччхимасса ка̄ран̣авачанам̣, вигатара̄га̄дираджатта̄ бхиннакилесата̄йа бхиккхум̣, бхиннакилесатта̄ килесака̄луссийа̄бха̄вена виппасаннам̣, виппасаннаманатта̄ ана̄виланти. паччхимам̣ паччхимам̣ ва̄ падам̣ пуримасса пуримасса ка̄ран̣авачанам̣, вираджам̣ бхиккхугун̣айогато. бхиннакилесо хи бхиккху. бхиккхум̣ виппасаннабха̄вато. килесака̄луссийа̄бха̄вена виппасаннама̄насо хи бхиккху. виппасаннам̣ ана̄виласан̇каппабха̄ватоти. ра̄гараджа̄бха̄вена ва̄ ‘‘вираджа’’нти вуттам̣, досака̄луссийа̄бха̄вена ‘‘виппасанна’’нти, мохабйа̄кула̄бха̄вена ‘‘ана̄вила’’нти. евам̣бхӯто параматтхато бхиккху на̄ма хотӣти ‘‘бхиккху’’нти вуттам̣. ада̄саханти ада̄сим̣ ахам̣. пӣт̣ханти тада̄ мама сантике виджджама̄нам̣ бхаддапӣт̣хам̣. пасанна̄ти каммапхаласаддха̄йа ратанаттайасаддха̄йа ча пасанначитта̄. сехи па̄н̣ибхӣти ан̃н̃ам̣ ана̄н̣а̄петва̄ аттано хаттхехи упанӣйа пӣт̣хам̣ пан̃н̃а̄петва̄ ада̄синти аттхо.
еттха ча ‘‘вираджам̣ бхиккхум̣ виппасаннамана̄вила’’нти имина̄ кхеттасампаттим̣ дассети, ‘‘пасанна̄’’ти имина̄ читтасампаттим̣, ‘‘сехи па̄н̣ибхӣ’’ти имина̄ пайогасампаттим̣. татха̄ ‘‘пасанна̄’’ти имина̄ саккаччада̄нам̣ анупахаччада̄нанти ча име две да̄нагун̣а̄ дассита̄, ‘‘сехи па̄н̣ибхӣ’’ти имина̄ сахаттхена да̄нам̣ анупавиддхада̄нанти име две да̄нагун̣а̄ дассита̄, пӣтаваттхасса аттхаран̣ена нисӣданака̄лан̃н̃ута̄йа читтим̣ катва̄ да̄нам̣ ка̄лена да̄нанти име две да̄нагун̣а̄ дассита̄ти ведитабба̄. сесам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева.
татийапӣт̣хавима̄наван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. чатуттхапӣт̣хавима̄наван̣н̣ана̄
пӣт̣хам̣ те вел̣урийамайанти чатуттхапӣт̣хавима̄нам̣. имасса̄пи ваттху ра̄джагахе самут̣т̣хитам̣, там̣ дутийавима̄не вуттанайенева ведитаббам̣. нӣлаваттхена хи аттхаритва̄ пӣт̣хасса диннатта̄ имисса̄пи вима̄нам̣ вел̣урийамайам̣ ниббаттам̣. сесам̣ пат̣хамавима̄не вуттасадисам̣. тена вуттам̣ –
23. ‘‘пӣт̣хам̣ те вел̣урийамайам̣ ул̣а̄рам̣, маноджавам̣ гаччхати йенака̄мам̣;
алан̇кате малйадхаре суваттхе, обха̄саси виджджуриваббхакӯт̣ам̣.
24. ‘‘кена тета̄дисо ван̣н̣о, кена те идха миджджхати;
уппаджджанти ча те бхога̄, йе кечи манасо пийа̄.
25. ‘‘пуччха̄ми там̣ деви маха̄нубха̄ве, мануссабхӯта̄ кимака̄си пун̃н̃ам̣;
кена̄си евам̣ джалита̄нубха̄ва̄, ван̣н̣о ча те саббадиса̄ пабха̄сатӣ’’ти.
26. ‘‘са̄ девата̄ аттамана̄, моггалла̄нена пуччхита̄;
пан̃хам̣ пут̣т̣ха̄ вийа̄ка̄си, йасса каммассидам̣ пхалам̣’’.
27. ‘‘аппасса каммасса пхалам̣ мамедам̣, йенамхи евам̣ джалита̄нубха̄ва̄;
ахам̣ мануссесу мануссабхӯта̄, пурима̄йа джа̄тийа̄ мануссалоке.
28. ‘‘аддасам̣ вираджам̣ бхиккхум̣, виппасаннамана̄вилам̣;
тасса ада̄сахам̣ пӣт̣хам̣, пасанна̄ сехи па̄н̣ибхи.
29. ‘‘тена мета̄дисо ван̣н̣о, тена ме идха миджджхати;
уппаджджанти ча ме бхога̄, йе кечи манасо пийа̄.
30. ‘‘аккха̄ми те бхиккху маха̄нубха̄ва, мануссабхӯта̄ йамака̄си пун̃н̃ам̣;
тенамхи евам̣ джалита̄нубха̄ва̄, ван̣н̣о ча ме саббадиса̄ пабха̄сатӣ’’ти.
еттха̄пи хи нӣлаваттхена аттхаритва̄ пӣт̣хасса диннатта̄ имисса̄пи вима̄нам̣ вел̣урийамайам̣ ниббаттам̣. теневеттха ‘‘пӣт̣хам̣ те вел̣урийамайа’’нти а̄дито а̄гатам̣. сесам̣ татийасадисамева̄ти таттха вуттанайенева аттхо ведитаббо.
чатуттхапӣт̣хавима̄наван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. кун̃джаравима̄наван̣н̣ана̄
кун̃джаро те вара̄рохоти кун̃джаравима̄нам̣. тасса ка̄ уппатти? бхагава̄ ра̄джагахе вихарати вел̣уване каландаканива̄пе. атхекадивасам̣ ра̄джагаханагаре наккхаттам̣ гхоситам̣. на̄гара̄ вӣтхийо содхетва̄ ва̄лукам̣ окиритва̄ ла̄джапан̃чамака̄ни пуппха̄ни виппакирим̣су, гехадва̄ре гехадва̄ре кадалийо ча пун̣н̣агхат̣е ча т̣хапесум̣, йатха̄вибхавам̣ на̄на̄вира̄гаван̣н̣авичитта̄ дхаджапат̣а̄ка̄дайо усса̄песум̣, саббо джано аттано аттано вибхава̄нурӯпам̣ суман̣д̣итапаса̄дхито наккхаттакӣл̣ам̣ кӣл̣и, сакаланагарам̣ деванагарам̣ вийа алан̇катапат̣ийаттам̣ ахоси. атха бимбиса̄рамаха̄ра̄джа̄ пуббача̄риттавасена маха̄джанасса читта̄нураккхан̣аттхан̃ча аттано ра̄джабхаванато никкхамитва̄ махантена парива̄рена махата̄ ра̄джа̄нубха̄вена ул̣а̄рена сирисобхаггена нагарам̣ падаккхин̣ам̣ кароти.
тена ча самайена ра̄джагахава̄синӣ ека̄ куладхӣта̄ ран̃н̃о там̣ вибхавасампаттим̣ сирисобхаггам̣ ра̄джа̄нубха̄ван̃ча пасситва̄ аччхарийаббхутачиттаджа̄та̄ ‘‘айам̣ девиддхисадиса̄ вибхавасампатти кӣдисена ну кхо каммуна̄ лаббхатӣ’’ти пан̣д̣итасаммате пуччхи. те тасса̄ катхесум̣ ‘‘бхадде, пун̃н̃акаммам̣ на̄ма чинта̄ман̣исадисам̣ каппаруккхасадисам̣, кхеттасампаттийа̄ читтасампаттийа̄ ча сати йам̣ йам̣ паттхетва̄ кароти, там̣ там̣ ниппха̄детийева. апича а̄санада̄нена учча̄кулӣната̄ хоти, аннада̄нена баласампаттипат̣ила̄бхо, ваттхада̄нена ван̣н̣асампаттипат̣ила̄бхо, йа̄нада̄нена сукхависесапат̣ила̄бхо, дӣпада̄нена чаккхусампаттипат̣ила̄бхо, а̄ва̄сада̄нена саббасампаттипат̣ила̄бхо хотӣ’’ти. са̄ там̣ сутва̄ ‘‘девасампатти ито ул̣а̄ра̄ хоти ман̃н̃е’’ти таттха читтам̣ т̣хапетва̄ пун̃н̃акирийа̄йа ативийа усса̄хаджа̄та̄ ахоси.
ма̄та̄питаро часса̄ ахатам̣ ваттхайугам̣ навапӣт̣хам̣ екам̣ падумакала̄пам̣ саппимадхусаккхара̄ тан̣д̣улакхӣра̄ни ча парибхогаттха̄йа песесум̣. са̄ та̄ни дисва̄ ‘‘ахан̃ча да̄нам̣ да̄тука̄ма̄, айан̃ча ме деййадхаммо ладдхо’’ти тут̣т̣хама̄наса̄ дутийадивасе да̄нам̣ саджджентӣ апподакамадхупа̄йа̄сам̣ сампа̄детва̄, тасса парива̄рабха̄вена ан̃н̃ампи бахум̣ кха̄данӣйабходжанӣйам̣ пат̣ийа̄детва̄ да̄нагге гандхапарибхан̣д̣ам̣ катва̄ викаситападумапаттакин̃джаккхакесаропасобхитесу падумесу а̄санам̣ пан̃н̃а̄петва̄, ахатена сетаваттхена аттхаритва̄ а̄санасса чатуннам̣ па̄да̄нам̣ упари чатта̄ри падума̄ни ма̄ла̄гул̣ан̃ча т̣хапетва̄, а̄санасса упари вита̄нам̣ бандхитва̄ ма̄ла̄да̄маоламбакада̄ма̄ни оламбитва̄, а̄санасса самантато бхӯмим̣ сакесарехи падумапаттехи саббасантхарам̣ сантхаритва̄ ‘‘даккхин̣еййе а̄гате пӯджесса̄мӣ’’ти пуппхапӯритам̣ чан̇кот̣акам̣ екаманте т̣хапеси.
атхевам̣ катада̄нӯпакаран̣асам̣видха̄на̄ сӣсам̣нха̄та̄ суддхаваттханиваттха̄ суддхуттара̄сан̇га̄ велам̣ саллаккхетва̄ екам̣ да̄сим̣ а̄н̣а̄песи ‘‘гаччха дже, амха̄кам̣ та̄дисам̣ даккхин̣еййам̣ парийеса̄хӣ’’ти. тена ча самайена а̄йасма̄ са̄рипутто сахассатхавикам̣ никкхипанто вийа ра̄джагахе пин̣д̣а̄йа чаранто антаравӣтхим̣ пат̣ипанно хоти. атха са̄ да̄сӣ тхерам̣ вандитва̄ а̄ха ‘‘бханте, тумха̄кам̣ паттам̣ ме детха̄’’ти. ‘‘екисса̄ упа̄сика̄йа ануггахаттхам̣ ито етха̄’’ти ча а̄ха. тхеро тасса̄ паттам̣ ада̄си. са̄ тхерам̣ гехам̣ павесеси. атха са̄ иттхӣ тхерасса паччуггаманам̣ катва̄ а̄санам̣ дассетва̄ ‘‘нисӣдатха, бханте, идама̄санам̣ пан̃н̃атта’’нти ватва̄ тхере таттха нисинне сакесарехи падумапаттехи тхерам̣ пӯджайама̄на̄ а̄санасса самантато окиритва̄ пан̃чапатит̣т̣хитена вандитва̄ саппимадхусаккхара̄саммиссена апподакамадхупа̄йа̄сена паривиси. паривисантӣ ча ‘‘имасса ме пун̃н̃асса̄нубха̄вена диббагаджакӯт̣а̄га̄рапаллан̇касобхита̄ диббасампаттийо хонту, сабба̄су паваттӣсу падума̄ на̄ма ма̄ вигата̄ хонтӯ’’ти паттханам̣ ака̄си. пуна тхере катабхаттакичче паттам̣ дховитва̄ саппимадхусаккхара̄хи пӯретва̄ паллан̇ке аттхатам̣ са̄т̣акам̣ чумбат̣акам̣ катва̄ тхерасса хаттхе т̣хапетва̄ тхере ча анумоданам̣ катва̄ паккаманте две пурисе а̄н̣а̄песи ‘‘тхерасса хаттхе паттам̣ иман̃ча паллан̇кам̣ виха̄рам̣ нетва̄ тхерасса ниййа̄тетва̄ а̄гаччхатха̄’’ти. те татха̄ акам̣су.
са̄ апарабха̄ге ка̄лам̣ катва̄ та̄ватим̣сабхаване йоджанасатуббедхе канакавима̄не ниббатти аччхара̄сахассапарива̄ра̄. паттхана̄васена часса̄ пан̃чайоджануббедхо падумама̄ла̄лан̇като самантато падумапаттакин̃джаккхакесаропасобхито манун̃н̃адассано сукхасампхассо вивидхаратанарам̣сиджа̄ласамуджджалахема̄бхаран̣авибхӯсито гаджаваро ниббатти. тассӯпари йатха̄вуттасобха̄тисайайутто йоджанико канакапаллан̇ко ниббатти. са̄ диббасампаттим̣ анубхавантӣ антарантара̄ там̣ кун̃джаравима̄насса упари ратанавичиттам̣ паллан̇кам̣ абхируйха махата̄ девата̄нубха̄вена нанданаванам̣ гаччхати. атхекасмим̣ уссавадивасе девата̄су йатха̄сакам̣ дибба̄нубха̄вена уййа̄накӣл̣анаттхам̣ нанданаванам̣ гаччхантӣсӯтиа̄дина̄ саббам̣ пат̣хамапӣт̣хавима̄наван̣н̣ана̄йам̣ а̄гатасадисам̣, тасма̄ таттха вуттанайенева ведитаббам̣. идха пана тхеро –
31. ‘‘кун̃джаро те вара̄рохо, на̄на̄ратанакаппано;
ручиро тха̄мава̄ джавасампанно, а̄ка̄самхи самӣхати.
32. ‘‘падуми падмапаттаккхи, падмуппаладжутиндхаро;
падмачун̣н̣а̄бхикин̣н̣ан̇го, сон̣н̣апоккхарама̄ладха̄.
33. ‘‘падума̄нусат̣ам̣ маггам̣, падмапаттавибхӯситам̣;
т̣хитам̣ ваггу мануггха̄тӣ, митам̣ гаччхати ва̄ран̣о.
34. ‘‘тасса паккамама̄насса, сон̣н̣акам̣са̄ ратиссара̄;
тесам̣ суййати ниггхосо, тӯрийе пан̃чан̇гике йатха̄.
35. ‘‘тасса на̄гасса кхандхамхи, сучиваттха̄ алан̇ката̄;
махантам̣ аччхара̄сан̇гхам̣, ван̣н̣ена атирочаси.
36. ‘‘да̄насса те идам̣ пхалам̣, атхо сӣласса ва̄ пана;
атхо ан̃джаликаммасса, там̣ ме аккха̄хи пуччхита̄’’ти. – а̄ха;
31. таттха кун̃джаро те вара̄рохоти кун̃дже гиритат̣е рамати абхирамати, таттха ва̄ равати кон̃чана̄дам̣ наданто вичарати. кум̣ ва̄ патхавим̣ тадабхигха̄тена джарайатӣти кун̃джаро, гиричара̄дибхедо мануссалоке хаттхӣ, айам̣ пана кӣл̣анака̄ле кун̃джарасадисата̄йа евам̣ вутто. а̄руйхатӣти а̄рохо, а̄роханӣйоти аттхо. варо агго сет̣т̣хо а̄рохоти вара̄рохо, уттамайа̄нанти вуттам̣ хоти. на̄на̄ратанакаппаноти на̄на̄видха̄ни ратана̄ни етесанти на̄на̄ратана̄, кумбха̄лан̇ка̄ра̄дихаттха̄лан̇ка̄ра̄. техи вихито каппанно санна̄хо йасса со на̄на̄ратанакаппано. ручим̣ абхиратим̣ детӣти ручиро, манун̃н̃оти аттхо. тха̄мава̄ти тхиро, балава̄ти аттхо. джавасампанноти сампаннаджаво, сӣгхаджавоти вуттам̣ хоти. а̄ка̄самхи самӣхатӣти а̄ка̄се анталиккхе самма̄ ӣхати, а̄рул̣ха̄нам̣ кхобхам̣ акаронто чарати гаччхатӣти аттхо.
32. падумӣти падумасама̄наван̣н̣ата̄йа ‘‘падума’’нти ладдхана̄мена кумбхаван̣н̣ена саманна̄гататта̄ падумӣ. падмапаттаккхӣти камаладаласадисанайане, а̄лапанаметам̣ тасса̄ девата̄йа. падмуппаладжутиндхароти диббападумуппалама̄ла̄лан̇катасарӣрата̄йа тахам̣ тахам̣ виппхурантам̣ виджджотама̄нам̣ падумуппаладжутим̣ дха̄ретӣти падумуппаладжутиндхаро. падмачун̣н̣а̄бхикин̣н̣ан̇готи падумапаттакин̃джаккхакесарехи самантато окин̣н̣агатто. сон̣н̣апоккхарама̄ладха̄ти хемамайакамалама̄ла̄бха̄рӣ.
33. падума̄нусат̣ам̣ маггам̣ падмапаттавибхӯситанти хаттхино паданиккхепе паданиккхепе тасса па̄дам̣ сандха̄рентехи махантехи падумехи анусат̣ам̣ виппакин̣н̣ам̣, на̄на̄вира̄гаван̣н̣ехи тесам̣йева ча паттехи ито чито ча париббхамантехи висесато ман̣д̣итата̄йа вибхӯситам̣ маггам̣ гаччхатӣти йоджана̄. т̣хитанти идам̣ маггависесанам̣, падумапаттавибхӯситам̣ хутва̄ т̣хитам̣ магганти аттхо. ваггӯти ча̄ру, кирийа̄висесанан̃четам̣, ма-ка̄ро падасандхикаро. ануггха̄тӣти на уггха̄ти, аттано упари нисинна̄нам̣ ӣсакампи кхобхам̣ акаронтоти аттхо. митанти ниммитам̣, никкхепападам̣ вӣтиккаманти аттхо. айан̃хеттха аттхо ‘‘ваггу ча̄ру паданиккхепам̣ катва̄ гаччхатӣ’’ти. митанти ва̄ паримитам̣ пама̄н̣айуттам̣, на̄тисӣгхам̣, на̄тисан̣иканти вуттам̣ хоти. ва̄ран̣оти хаттхӣ. со хи паччаттхикава̄ран̣ато гаманапариккилесава̄ран̣ато ча ‘‘ва̄ран̣о’’ти вуччати.