6. джаччандхавагго
1. а̄йусан̇кха̄россаджджанасуттаван̣н̣ана̄
51. джаччандхаваггасса пат̣хаме веса̄лийантиа̄ди хет̣т̣ха̄ вуттаттхамева. веса̄лим̣ пин̣д̣а̄йа па̄висӣти када̄ па̄виси? укка̄челато никкхамитва̄ веса̄лим̣ гатака̄ле. бхагава̄ хи вел̣увага̄маке вассам̣ васитва̄ тато никкхамитва̄ анупуббена са̄ваттхим̣ патва̄ джетаване виха̄си. тасмим̣ ка̄ле дхаммасена̄пати аттано а̄йусан̇кха̄рам̣ олокетва̄ ‘‘сатта̄хамева паваттиссатӣ’’ти н̃атва̄ бхагавантам̣ ануджа̄на̄петва̄ на̄л̣акага̄мам̣ гантва̄ таттха ма̄тарам̣ сота̄паттипхале патит̣т̣ха̄петва̄ паринибба̄йи. саттха̄ чундена а̄бхата̄ тасса дха̄туйо гахетва̄ дха̄тучетийам̣ ка̄ра̄петва̄ маха̄бхиккхусан̇гхапаривуто ра̄джагахам̣ агама̄си. таттха гатака̄ле а̄йасма̄ маха̄моггалла̄но паринибба̄йи. бхагава̄ тассапи дха̄туйо гахетва̄ четийам̣ ка̄ра̄петва̄ ра̄джагахато никкхамитва̄ анупуббена укка̄челам̣ агама̄си. таттха ган̇га̄тӣре бхиккхусан̇гхапаривуто нисӣдитва̄ аггаса̄вака̄нам̣ паринибба̄наппат̣исам̣йуттам̣ дхаммам̣ десетва̄ укка̄челато никкхамитва̄ веса̄лим̣ агама̄си. евам̣ гато бхагава̄ ‘‘пуббан̣хасамайам̣ нива̄сетва̄ паттачӣварама̄да̄йа веса̄лим̣ пин̣д̣а̄йа па̄висӣ’’ти вуччати. тена вуттам̣ – ‘‘укка̄челато никкхамитва̄ веса̄лим̣ гатака̄ле’’ти.
нисӣдананти идха чаммаккхан̣д̣ам̣ адхиппетам̣. ча̄па̄лам̣ четийанти пуббе ча̄па̄ласса на̄ма йаккхасса васитат̣т̣ха̄нам̣ ‘‘ча̄па̄лачетийа’’нти пан̃н̃а̄йиттха. таттха бхагавато катавиха̄ропи та̄йа рул̣хийа̄ ‘‘ча̄па̄лачетийа’’нти вуччати. уденам̣ четийанти евама̄дӣсупи есева найо. саттамбанти кикисса кира ка̄сиран̃н̃о дхӣтаро сатта кума̄рийо сам̣вегаджа̄та̄ ра̄джагехато никкхамитва̄ йаттха падха̄нам̣ падахим̣су, там̣ т̣ха̄нам̣ ‘‘саттамбам̣ четийа’’нти ваданти. бахупуттанти бахупа̄рохо еко нигродхаруккхо, тасмим̣ адхиваттхам̣ деватам̣ бахӯ манусса̄ путте паттхенти, тадупа̄да̄йа там̣ т̣ха̄нам̣ ‘‘бахупуттам̣ четийа’’нти пан̃н̃а̄йиттха. са̄рандаданти са̄рандадасса на̄ма йаккхасса васитат̣т̣ха̄нам̣. ити сабба̄нева та̄ни буддхуппа̄дато пуббе девата̄париггахитатта̄ четийавоха̄рена вохарита̄ни, бхагавато виха̄ре катепи ча татхева пан̃н̃а̄йанти. раман̣ӣйа̄ти еттха веса̄лийа̄ та̄ва бхӯмибха̄гасампаттийа̄ пуггаласампаттийа̄ сулабхапаччайата̄йа ча раман̣ӣйабха̄во ведитаббо. виха̄ра̄нам̣ пана нагарато на̄тидӯрата̄йа на̄чча̄санната̄йа гамана̄гаманасампаттийа̄ ана̄кин̣н̣авиха̄рат̣т̣ха̄ната̄йа чха̄йӯдакасампаттийа̄ павивекапатирӯпата̄йа ча раман̣ӣйата̄ дат̣т̣хабба̄. чатта̄ро иддхипа̄да̄ти еттха иддхипа̄дападасса аттхо хет̣т̣ха̄ вуттойева. бха̄вита̄ти вад̣д̣хита̄. бахулӣката̄ти пунаппунам̣ ката̄. йа̄нӣката̄ти йуттайа̄нам̣ вийа ката̄. ваттхуката̄ти патит̣т̣хат̣т̣хена ваттху вийа ката̄. анут̣т̣хита̄ти адхит̣т̣хита̄. паричита̄ти самантато чита̄ сувад̣д̣хита̄. сусама̄раддха̄ти сут̣т̣ху сама̄раддха̄, ативийа самма̄ ниппха̄дита̄ти.
евам̣ анийамена катхетва̄ пуна нийаметва̄ дассетум̣, ‘‘татха̄гатасса кхо’’тиа̄дима̄ха. еттха ча каппанти а̄йукаппам̣. тит̣т̣хеййа̄ти тасмим̣ тасмим̣ ка̄ле йам̣ манусса̄нам̣ а̄йуппама̄н̣ам̣, там̣ парипун̣н̣ам̣ катва̄ тит̣т̣хеййа дхареййа. каппа̄васесам̣ ва̄ти ‘‘аппам̣ ва̄ бхиййо ва̄’’ти (дӣ. ни. 2.7; а. ни. 7.74) вуттам̣ вассасатато атирекам̣ ва̄. маха̄сӣваттхеро пана̄ха – ‘‘буддха̄нам̣ ат̣т̣ха̄не гаджджитам̣ на̄ма наттхи. йатхева хи вел̣увага̄маке уппаннам̣ ма̄ран̣антикам̣ веданам̣ даса ма̄се виккхамбхеси, евам̣ пунаппунам̣ там̣ сама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ виккхамбхенто имам̣ бхаддакаппамева тит̣т̣хеййа̄’’ти. касма̄ пана на т̣хитоти? упа̄диннакасарӣрам̣ на̄ма кхан̣д̣ичча̄дӣхи абхибхуййати, буддха̄ ча пана кхан̣д̣ичча̄дибха̄вам̣ аппатва̄ пан̃чаме а̄йукот̣т̣ха̄се бахуджанасса пийамана̄пака̄лейева паринибба̄йанти. буддха̄нубуддхесу аггаса̄вакамаха̄са̄вакесу париниббутесу апарива̄рена екакенева т̣ха̄таббам̣ хоти, дахараса̄ман̣ерапарива̄рена ва̄. тато ‘‘ахо буддха̄нам̣ париса̄’’ти хӣл̣етаббатам̣ а̄паджджеййа, тасма̄ на т̣хитоти. евам̣ вуттепи со пана на руччати, ‘‘а̄йукаппо’’ти идамева ат̣т̣хакатха̄йа нийамитам̣.
ол̣а̄рике нимиттети тхӯле сан̃н̃уппа̄дане. тхӯласан̃н̃уппа̄данан̃хетам̣, ‘‘тит̣т̣хату бхагава̄ каппа’’нти сакалакаппам̣ ават̣т̣ха̄найа̄чана̄йа йадидам̣ ‘‘йасса кассачи, а̄нанда, чатта̄ро иддхипа̄да̄ бха̄вита̄’’тиа̄дина̄ ан̃н̃а̄падесена аттано чатуриддхипа̄дабха̄вана̄нубха̄вена каппам̣ ават̣т̣ха̄насаматтхата̄вибха̄ванам̣. обха̄сети па̄кат̣авачане. па̄кат̣ан̃четам̣ вачанам̣ парийа̄йам̣ мун̃читва̄ уджукамева аттано адхиппа̄йавибха̄ванам̣.
бахуджанахита̄йа̄ти маха̄джанасса хитаттха̄йа. бахуджанасукха̄йа̄ти маха̄джанасса сукхаттха̄йа. лока̄нукампа̄йа̄ти сатталокасса анукампам̣ пат̣ичча. катарасса сатталокасса? йо бхагавато дхаммадесанам̣ сутва̄ пат̣ивиджджхати, аматапа̄нам̣ пивати, тасса. бхагавато хи дхаммачаккаппаваттанасуттадесана̄йа ан̃н̃а̄такон̣д̣ан̃н̃аппамукха̄ ат̣т̣ха̄раса брахмакот̣ийо дхаммам̣ пат̣ивиджджхим̣су. евам̣ йа̄ва субхаддапарибба̄джакавинайана̄ дхаммапат̣ивиддхасатта̄нам̣ ган̣ана̄ наттхи, маха̄самайасуттам̣ ман̇галасуттам̣ чӯл̣ара̄хулова̄дасуттам̣ самачиттасуттанти имесам̣ чатуннам̣ сутта̄нам̣ десана̄ка̄ле абхисамайаппаттасатта̄нам̣ париччхедо наттхи, етасса апарима̄н̣асса сатталокасса анукампа̄йа бхагавато т̣ха̄нам̣ джа̄там̣. евам̣ ана̄гатепи бхависсатӣти адхиппа̄йена вадати. деваманусса̄нанти на кевалам̣ деваманусса̄нам̣йева, авасеса̄нам̣ на̄гасупан̣н̣а̄дӣнампи аттха̄йа хита̄йа сукха̄йа бхагавато т̣ха̄нам̣ хоти. сахетукапат̣исандхике пана маггапхаласаччхикирийа̄йа бхаббапуггале дассетум̣ евам̣ вуттам̣, тасма̄ ан̃н̃есампи аттхаттха̄йа хитаттха̄йа сукхаттха̄йа бхагава̄ тит̣т̣хатӯти аттхо. таттха аттха̄йа̄ти идхалокасампаттиаттха̄йа. хита̄йа̄ти паралокасампаттихетубхӯтахитаттха̄йа. сукха̄йа̄ти нибба̄надха̄тусукхаттха̄йа. пуримам̣ пана хитасукхаггахан̣ам̣ саббаса̄дха̄ран̣авасена ведитаббам̣.
йатха̄ там̣ ма̄рена парийут̣т̣хитачиттоти еттха нти нипа̄таматтам̣, йатха̄ ма̄рена парийут̣т̣хитачитто аджджхоттхат̣ачитто ан̃н̃опи кочи путхуджджано пат̣ивиджджхитум̣ на саккун̣еййа, евамева на̄саккхи пат̣ивиджджхитунти аттхо. ма̄ро хи йасса кечи випалла̄са̄ аппахӣна̄, тасса читтам̣ парийут̣т̣ха̄ти. йасса пана саббена саббам̣ два̄даса випалла̄са̄ аппахӣна̄, тасса ваттаббамева наттхи, тхерасса ча чатта̄ро випалла̄са̄ аппахӣна̄, тенасса читтам̣ парийут̣т̣ха̄си. со пана читтапарийут̣т̣ха̄нам̣ каронто ким̣ каротӣти? бхеравам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄ дассети, садда̄рамман̣ам̣ ва̄ са̄вети, тато сатта̄ там̣ дисва̄ ва̄ сутва̄ ва̄ сатим̣ виссаджджетва̄ виват̣амукха̄ хонти. тесам̣ мукхена хаттхам̣ павесетва̄ хадайам̣ маддати, тато висан̃н̃ино хутва̄ тит̣т̣ханти. тхерасса панеса мукхена хаттхам̣ павесетум̣ ким̣ саккхиссати, бхерава̄рамман̣ам̣ пана дассети. там̣ дисва̄ тхеро нимиттобха̄сам̣ на пат̣ивиджджхи. джа̄нантойева бхагава̄ киматтхам̣ йа̄вататийам̣ а̄мантеси? парато ‘‘тит̣т̣хату, бханте бхагава̄’’ти йа̄чите ‘‘туйхеветам̣ дуккат̣ам̣, туйхеветам̣ апараддха’’нти доса̄ропанена сокатанукаран̣аттхам̣. пассати хи бхагава̄ ‘‘айам̣ майи ативийа синиддхахадайо, со парато бхӯмича̄лака̄ран̣ан̃ча а̄йусан̇кха̄россаджджанан̃ча сутва̄ мама чират̣т̣ха̄нам̣ йа̄чиссати, атха̄хам̣ ‘кисса твам̣ пуретарам̣ на йа̄часӣ’ти тассева сӣсе досам̣ па̄тесса̄ми, сатта̄ ча аттано апара̄дхена на татха̄ вихан̃н̃анти, тенасса соко тануко бхависсатӣ’’ти.
гаччха твам̣, а̄нанда̄ти йасма̄ дива̄виха̄раттха̄йа идха̄гато, тасма̄, а̄нанда, гаччха твам̣ йатха̄ручитам̣ т̣ха̄нам̣ дива̄виха̄ра̄йа. тенева̄ха – ‘‘йасса да̄ни ка̄лам̣ ман̃н̃асӣ’’ти.
ма̄ро па̄пима̄ти еттха сатте анаттхе нийодженто ма̄ретӣти ма̄ро. па̄пима̄ти тассева вевачанам̣. со хи па̄падхаммена саманна̄гататта̄ ‘па̄пима̄’ти вуччати. бха̄сита̄ кхо панеса̄ти айан̃хи бхагавати бодхиман̣д̣е сатта сатта̄хе атиккамитва̄ аджапа̄ланигродхе вихаранте аттано дхӣта̄су а̄гантва̄ иччха̄вигха̄там̣ патва̄ гата̄су айам̣ ‘‘аттхесо упа̄йо’’ти чинтенто а̄гантва̄ ‘‘бхагава̄ йадаттхам̣ тумхехи па̄рамийо пӯрита̄, со во аттхо ануппатто, пат̣ивиддхам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, ким̣ те локавичаран̣ена̄’’ти ватва̄ йатха̄ аджджа евамева ‘‘паринибба̄ту да̄ни, бханте бхагава̄’’ти йа̄чи. бхагава̄ часса ‘‘на та̄ва̄ха’’нтиа̄дӣни ватва̄ пат̣иккхипи. там̣ сандха̄йа ида̄ни ‘‘бха̄сита̄ кхо панеса̄’’тиа̄дима̄ха.
таттха вийатта̄ти арийамагга̄дхигамавасена бйатта̄. винӣта̄ти татхева килесавинайанена винӣта̄. виса̄рада̄ти са̄раджджакара̄нам̣ дит̣т̣хивичикиччха̄дӣнам̣ паха̄нена виса̄радабха̄вам̣ патта̄. бахуссута̄ти тепит̣акавасена баху сутаметесанти бахуссута̄. тамева дхаммам̣ дха̄рентӣти дхаммадхара̄. атха ва̄ бахуссута̄ти парийаттибахуссута̄ чева пат̣иведхабахуссута̄ ча. дхаммадхара̄ти парийаттидхамма̄нам̣ чева пат̣иведхадхамма̄нан̃ча дха̄ран̣ато дхаммадхара̄ти евампеттха аттхо ведитаббо. дхамма̄нудхаммаппат̣ипанна̄ти арийадхаммасса анудхаммабхӯтам̣ випассана̄дхаммам̣ пат̣ипанна̄. са̄мӣчиппат̣ипанна̄ти н̃а̄н̣адассанависуддхийа̄ ануччхавикам̣ висуддхипарампара̄пат̣ипадам̣ пат̣ипанна̄. анудхаммача̄риноти саллекхикам̣ тасса̄ пат̣ипада̄йа анурӯпам̣ аппиччхата̄дидхаммам̣ чаран̣асӣла̄. сакам̣ а̄чарийаканти аттано а̄чарийава̄дам̣. а̄чиккхиссантӣти а̄дито катхессанти, аттана̄ уггахитанийа̄мена паре угган̣ха̄пессантӣти аттхо. десессантӣти ва̄чессанти, па̄л̣им̣ самма̄ ва̄чессантӣти аттхо. пан̃н̃апессантӣти паджа̄на̄пессанти, пака̄сессантӣти аттхо. пат̣т̣хапессантӣти пака̄рена т̣хапессанти. вивариссантӣти виват̣ам̣ кариссанти. вибхаджиссантӣти вибхаттам̣ кариссанти. утта̄нӣкариссантӣти анутта̄нам̣ гамбхӣрам̣ утта̄нам̣ па̄кат̣ам̣ кариссанти. сахадхаммена̄ти сахетукена сака̄ран̣ена вачанена. саппа̄т̣иха̄рийанти йа̄ваниййа̄никам̣ катва̄. дхаммам̣ десессантӣти нававидхалокуттарадхаммам̣ пабодхессанти, пака̄сессантӣти аттхо.
еттха ча ‘‘пан̃н̃апессантӣ’’тиа̄дӣхи чхахи падехи чха аттхапада̄ни дассита̄ни, а̄дито пана двӣхи падехи чха бйан̃джанапада̄нӣти. етта̄вата̄ тепит̣акам̣ буддхавачанам̣ сам̣ван̣н̣ана̄найена сан̇гахетва̄ дасситам̣ хоти. вуттан̃хетам̣ неттийам̣ ‘‘два̄дасапада̄ни суттам̣, там̣ саббам̣ бйан̃джанан̃ча аттхо ча̄’’ти (нетти. сан̇гахава̄ра).
брахмачарийанти сиккхаттайасан̇гахитам̣ сакалам̣ са̄санабрахмачарийам̣. иддханти самиддхам̣ джха̄нуппа̄давасена. пхӣтанти вуддхиппаттам̣ саббапха̄липхуллам̣ абхин̃н̃а̄сампаттивасена. виттха̄риканти виттхатам̣ тасмим̣ тасмим̣ диса̄бха̄ге патит̣т̣хаханавасена. ба̄худжан̃н̃анти бахӯхи н̃а̄там̣ пат̣ивиддхам̣ бахуджана̄бхисамайавасена. путхубхӯтанти сабба̄ка̄равасена путхулабха̄ваппаттам̣. катхам̣? йа̄ва девамануссехи суппака̄ситанти йаттака̄ вин̃н̃уджа̄тика̄ дева̄ манусса̄ ча аттхи, техи саббехи сут̣т̣ху пака̄ситанти аттхо.
аппоссуккоти нируссукко лӣнавӣрийо. ‘‘тван̃хи, па̄пима, саттасатта̄ха̄тиккаманато пат̣т̣ха̄йа ‘паринибба̄ту да̄ни, бханте бхагава̄, паринибба̄ту сугато’ти вираванто а̄хин̣д̣иттха, аджджа да̄ни пат̣т̣ха̄йа вигатусса̄хо хохи, ма̄ майхам̣ паринибба̄наттха̄йа ва̄йа̄мам̣ карохӣ’’ти вадати. сато сампаджа̄но а̄йусан̇кха̄рам̣ оссаджӣти сатим̣ сӯпат̣т̣хитам̣ катва̄ н̃а̄н̣ена париччхиндитва̄ а̄йусан̇кха̄рам̣ виссаджи паджахи. таттха на бхагава̄ хаттхена лед̣д̣ум̣ вийа а̄йусан̇кха̄рам̣ оссаджи, тема̄саматтамева пана сама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ тато парам̣ на сама̄паджджисса̄мӣти читтам̣ уппа̄деси. там̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘оссаджӣ’’ти, ‘‘воссаджджӣ’’типи па̄т̣хо.
касма̄ пана бхагава̄ каппам̣ ва̄ каппа̄васесам̣ ва̄ т̣ха̄тум̣ саматтхо таттакам̣ ка̄лам̣ ат̣т̣хатва̄ паринибба̄йитум̣ ма̄расса йа̄чана̄йа а̄йусан̇кха̄рам̣ оссаджи? на бхагава̄ ма̄расса йа̄чана̄йа а̄йусан̇кха̄рам̣ оссаджи, на̄пи тхерасса а̄йа̄чана̄йа на оссаджиссати, тема̄сато пана парам̣ буддхавенеййа̄нам̣ абха̄вато а̄йусан̇кха̄рам̣ оссаджи. т̣ха̄нан̃хи на̄ма буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ йа̄вадева венеййавинайанаттхам̣, те асати винеййаджане кена на̄ма ка̄ран̣ена т̣хассанти. йади ча ма̄расса йа̄чана̄йа паринибба̄йеййа, пуретарам̣йева паринибба̄йеййа. бодхиман̣д̣епи хи ма̄рена йа̄читам̣, нимиттобха̄сакаран̣ампи тхерасса сокатанукаран̣аттханти вуттова̄йаматтхо. апича буддхабаладӣпанаттхам̣ нимиттобха̄сакаран̣ам̣. евам̣ маха̄нубха̄ва̄ буддха̄ бхагавантойева тит̣т̣ханта̄пи аттано ручийа̄ва тит̣т̣ханти, паринибба̄йанта̄пи аттано ручийа̄ва паринибба̄йантӣти.
маха̄бхӯмича̄лоти маханто патхавӣкампо. тада̄ кира дасасахассилокадха̄ту акампиттха. бхим̣санакоти бхайаджанако. девадундубхийо ча пхалим̣сӯти девабхерийо надим̣су, дево суккхагаджджитам̣ гаджджи, ака̄лавиджджулата̄ ниччхарим̣су, кхан̣икавассам̣ вассӣти вуттам̣ хоти.
етаматтхам̣ видитва̄ти етам̣ сан̇кха̄рависан̇кха̄ра̄нам̣ висесасан̇кха̄там̣ аттхам̣ сабба̄ка̄рато видитва̄. имам̣ уда̄нанти анавасесасан̇кха̄ре виссаджджетва̄ аттано висан̇кха̄рагаманадӣпакам̣ уда̄нам̣ уда̄неси. касма̄ уда̄неси? кочи на̄ма вадеййа ‘‘ма̄рена паччхато паччхато анубандхитва̄ ‘паринибба̄ту, бханте’ти упаддуто бхайена бхагава̄ а̄йусан̇кха̄рам̣ оссаджӣ’’ти. ‘‘тассока̄со ма̄ хоту, бхӣтасса уда̄нам̣ на̄ма наттхӣ’’ти етасса дӣпанаттхам̣ пӣтивегависсат̣т̣хам̣ уда̄нам̣ уда̄несӣти ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣. тато тема̄саматтенева ча пана буддхакиччасса ниппхаджджанато евам̣ дӣгхараттам̣ майа̄ парихат̣ойам̣ дуккхабха̄ро на чирассева никкхипийатӣти пассато паринибба̄нагун̣апаччавеккхан̣е тасса ул̣а̄рам̣ пӣтисоманассам̣ уппаджджи, тена пӣтивегена уда̄несӣти йуттам̣ вийа. екантена хи висан̇кха̄ранинно нибба̄наджджха̄сайо саттха̄ маха̄карун̣а̄йа балакка̄рена вийа саттахитаттхам̣ локе сучирам̣ т̣хито. татха̄ хи девасикам̣ чатувӣсатикот̣исатасахассасан̇кха̄ сама̄паттийо вал̣ан̃джети, сода̄ни маха̄карун̣а̄дхика̄расса ниппханнатта̄ нибба̄на̄бхимукхо анаппакам̣ пӣтисоманассам̣ пат̣исам̣ведеси. тенева хи бхагавато килесапаринибба̄надивасе вийа кхандхапаринибба̄надивасепи сарӣра̄бха̄ висесато виппасанна̄ парисуддха̄ пабхассара̄ ахосӣти.
га̄тха̄йа сон̣асин̇га̄ла̄дӣнампи паччаккхабха̄вато тулитам̣ париччхиннанти тулам̣, ка̄ма̄вачаракаммам̣. на тулам̣ атулам̣, тулам̣ ва̄ садисамасса ан̃н̃ам̣ локийакаммам̣ наттхӣти атулам̣, махаггатакаммам̣. ка̄ма̄вачарам̣ рӯпа̄вачарам̣ ва̄ тулам̣, арӯпа̄вачарам̣ атулам̣. аппавипа̄кам̣ ва̄ тулам̣, бахувипа̄кам̣ атулам̣. самбхаванти самбхавасса хетубхӯтам̣, упапаттиджанаканти аттхо. бхавасан̇кха̄ранти пунаббхавасан̇кха̄ран̣акам̣. авассаджӣти виссаджджеси. мунӣти буддхамуни. аджджхаттаратоти нийакаджджхаттарато. сама̄хитоти упача̄раппана̄сама̄дхивасена сама̄хито. абхинди кавачамива̄ти кавачам̣ вийа абхинди. аттасамбхаванти аттани сан̃джа̄там̣ килесам̣. идам̣ вуттам̣ хоти ‘‘савипа̄кат̣т̣хена самбхавам̣, бхава̄бхава̄бхисан̇кхаран̣ат̣т̣хена бхавасан̇кха̄ранти ча ладдхана̄мам̣ тула̄туласан̇кха̄там̣ локийакамман̃ча оссаджи, сан̇га̄масӣсе маха̄йодхо кавачам̣ вийа аттасамбхавам̣ килесан̃ча аджджхаттарато сама̄хито хутва̄ абхиндӣ’’ти.
атха ва̄ туланти туленто тӣренто. атулан̃ча самбхаванти нибба̄нан̃чева бхаван̃ча. бхавасан̇кха̄ранти бхавага̄микам̣ каммам̣. авассаджи мунӣти ‘‘пан̃чаккхандха̄ аничча̄, пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ ниродхо нибба̄нам̣ ничча’’нтиа̄дина̄ найена туленто буддхамуни бхаве а̄дӣнавам̣, нибба̄не ча а̄нисам̣сам̣ дисва̄ там̣ кхандха̄нам̣ мӯлабхӯтам̣ бхавасан̇кха̄ракаммам̣ ‘‘каммаккхайа̄йа сам̣ваттатӣ’’ти (ма. ни. 2.81; а. ни. 4.233) евам̣ вуттена каммаккхайакарена арийамаггена авассаджи. катхам̣ аджджхаттарато сама̄хито, абхинди кавачамиваттасамбхавам̣. со хи випассана̄васена аджджхаттарато, саматхавасена сама̄хитоти евам̣ пуббабха̄гато пат̣т̣ха̄йа саматхавипассана̄балена кавачам̣ вийа аттабха̄вам̣ парийонандхитва̄ т̣хитам̣, аттани самбхаватта̄ ‘‘аттасамбхава’’нти ладдхана̄мам̣ саббам̣ килесаджа̄лам̣ абхинди, килеса̄бха̄венева каммам̣ аппат̣исандхикатта̄ авассат̣т̣хам̣ на̄ма хотӣти евам̣ килесаппаха̄нена каммам̣ паджахи. ити бодхимӯлейева авассат̣т̣хабхавасан̇кха̄ро бхагава̄ векхамиссакена вийа джарасакат̣ам̣ сама̄паттивекхамиссакена аттабха̄вам̣ йа̄пентопи ‘‘ито тема̄сато уддхам̣ сама̄паттивекхамасса на дасса̄мӣ’’ти читтуппа̄данена а̄йусан̇кха̄рам̣ оссаджӣти.
пат̣хамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. саттаджат̣иласуттаван̣н̣ана̄
52. дутийе бахидва̄ракот̣т̣хакети па̄са̄дадва̄ракот̣т̣хакасса бахи, на виха̄радва̄ракот̣т̣хакасса. со кира па̄са̄до лохапа̄са̄до вийа саманта̄ чатудва̄ракот̣т̣хакапаривуто па̄ка̄рапариккхитто. тесу па̄чӣнадва̄ракот̣т̣хакасса бахи па̄са̄даччха̄йа̄йам̣ па̄чӣналокадха̄тум̣ олокенто пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисинно хоти. джат̣ила̄ти джат̣а̄ванто та̄пасавесадха̄рино. ниган̣т̣ха̄ти сетапат̣аниган̣т̣харӯпадха̄рино. екаса̄т̣ака̄ти екаса̄т̣аканиган̣т̣ха̄ вийа екам̣ пилотикакхан̣д̣ам̣ хаттхе бандхитва̄ тена̄пи сарӣрасса пуримабха̄гам̣ пат̣иччха̄детва̄ вичаран̣ака̄. парӯл̣хакаччханакхалома̄ти парӯл̣хакаччхалома̄ парӯл̣ханакха̄ парӯл̣хаавасесалома̄ ча, каччха̄дӣсу дӣгхалома̄ дӣгханакха̄ ча̄ти аттхо. кха̄рививидхама̄да̄йа̄ти вивидхам̣ кха̄ра̄дина̄наппака̄рам̣ паббаджитапариккха̄рабхан̣д̣икам̣ гахетва̄. авидӯре атиккамантӣти виха̄расса авидӯрамаггена нагарам̣ пависанти.
ра̄джа̄хам̣, бханте, пасенади косалоти ахам̣, бханте, ра̄джа̄ пасенади косало, майхам̣ на̄мам̣ тумхе джа̄на̄тха̄ти. касма̄ пана ра̄джа̄ локе аггапуггаласса сантике нисинно еварӯпа̄нам̣ нагганиссирӣка̄нам̣ ан̃джалим̣ пагган̣ха̄тӣти? сан̇ган̣ханаттха̄йа. еван̃хисса ахоси ‘‘сача̄хам̣ еттакампи етесам̣ на карисса̄ми, майам̣ путтада̄рам̣ паха̄йа етассаттха̄йа дуббходжанадуккхасеййа̄дӣни анубхома, айам̣ амха̄кам̣ нипаччака̄раматтампи на кароти. тасмин̃хи кате амхе ‘очарака̄’ти джано аггахетва̄ ‘паббаджита̄’иччева сан̃джа̄ниссати, ким̣ имасса бхӯтаттхакатханена̄ти аттана̄ дит̣т̣хам̣ сутам̣ пат̣иччха̄детва̄ на катхеййум̣, евам̣ кате пана анигӯхитва̄ катхессантӣ’’ти. апича саттху аджджха̄сайаджа̄нанаттхампи евамака̄сӣти. ра̄джа̄ кира бхагавантам̣ упасан̇камантопи катипайака̄лам̣ самма̄самбодхим̣ на саддахи. тенасса евам̣ ахоси ‘‘йади бхагава̄ саббам̣ джа̄на̄ти, майа̄ имесам̣ нипаччака̄рам̣ катва̄ ‘име араханто’ти вутте на̄нуджа̄неййа, атха мам̣ ануваттанто ануджа̄неййа, куто тасса саббан̃н̃ута̄’’ти. евам̣ со саттху аджджха̄сайаджа̄нанаттхам̣ татха̄ ака̄си. бхагава̄ пана ‘‘уджукамева ‘на име саман̣а̄ очарака̄’ти вутте йадипи ра̄джа̄ саддахати, маха̄джано пана таматтхам̣ аджа̄нанто на саддахеййа, саман̣о готамо ‘ра̄джа̄ аттано катхам̣ сун̣а̄тӣ’ти йам̣ кин̃чи мукха̄рул̣хам̣ катхетӣ’ти вадеййа, тадасса дӣгхараттам̣ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттеййа, ан̃н̃о ча гул̣хакаммам̣ виват̣ам̣ катам̣ бхавеййа, сайамева ра̄джа̄ тесам̣ очаракабха̄вам̣ катхессатӣ’’ти н̃атва̄ ‘‘дуджджа̄нам̣ кхо ета’’нтиа̄дима̄ха.
таттха ка̄мабхогина̄ти имина̄ пана ра̄га̄бхибхавам̣, убхайена̄пи виккхиттачиттатам̣ дассети. путтасамба̄дхасайананти путтехи самба̄дхасайанам̣. еттха ча путтасӣсена да̄рапариггахам̣, путтада̄ресу уппила̄витена тесам̣ гхара̄ва̄са̄дихету сока̄бхибхавена читтасса сам̣килит̣т̣хатам̣ дассети. ка̄сикачандананти сан̣хачанданам̣, ка̄сикаваттхан̃ча чанданан̃ча̄ти ва̄ аттхо. ма̄ла̄гандхавилепананти ван̣н̣агандхаттха̄йа ма̄ла̄, сугандхабха̄ваттха̄йа гандхам̣, чхавира̄гакаран̣аттха̄йа вилепанам̣ дха̄рентена. джа̄тарӯпараджатанти суван̣н̣ан̃чева авасит̣т̣хадханан̃ча. са̄дийантена̄ти пат̣игган̣хантена. саббенапи ка̄месу абхигиддхабха̄вамева пака̄сети.
сам̣ва̄сена̄ти сахава̄сена. сӣлам̣ ведитаббанти ‘‘айам̣ песало ва̄ дуссӣло ва̄’’ти сам̣васантена екасмим̣ т̣ха̄не саха васантена джа̄нитаббо. тан̃ча кхо дӣгхена аддхуна̄ на иттаранти тан̃ча сӣлам̣ дӣгхена ка̄лена ведитаббам̣, на иттарена. катипайадивасе хи сан̃н̃ата̄ка̄ро сам̣вутиндрийа̄ка̄ро ча хутва̄ сакка̄ дассетум̣. манаси карота̄ но аманаси карота̄ти тампи ‘‘сӣламасса паригган̣хисса̄мӣ’’ти манаси каронтена паччавеккхантена сакка̄ джа̄нитум̣, на итарена. пан̃н̃авата̄ти тампи саппан̃н̃енева пан̣д̣итена. ба̄ло хи манаси каронтопи джа̄нитум̣ на саккоти. сам̣воха̄рена̄ти катханена.
‘‘йо хи кочи мануссесу, воха̄рам̣ упаджӣвати;
евам̣ ва̄сет̣т̣ха джа̄на̄хи, ва̄н̣иджо со на бра̄хман̣о’’ти. (су. ни. 619) –
еттха хи ва̄н̣иджджам̣ воха̄ро на̄ма. ‘‘чатта̄ро арийавоха̄ра̄’’ти (дӣ. ни. 3.313) еттха четана̄. ‘‘сан̇кха̄ саман̃н̃а̄ пан̃н̃атти воха̄ро’’ти (дха. са. 1313-1315) еттха пан̃н̃атти. ‘‘воха̄раматтена со вохареййа̄’’ти (сам̣. ни. 1.25) еттха катха̄ воха̄ро. идха̄пи со ева адхиппето. екаччасса хи саммукха̄катха̄ параммукха̄катха̄йа на самети, параммукха̄катха̄ саммукха̄катха̄йа, татха̄ пуримакатха̄ паччхимакатха̄йа, паччхимакатха̄ ча пуримакатха̄йа. со катхентойева сакка̄ джа̄нитум̣ ‘‘асучи есо пуггало’’ти. сучисӣласса пана пуримам̣ паччхимена, паччхиман̃ча пуримена, саммукха̄ катхитан̃ча параммукха̄ катхитена, параммукха̄ катхитан̃ча саммукха̄ катхитена самети, тасма̄ катхентена сакка̄ сучибха̄во джа̄нитунти пака̄сенто а̄ха – ‘‘сам̣воха̄рена сочеййам̣ ведитабба’’нти.
тха̄моти н̃а̄н̣атха̄мо. йасса хи н̃а̄н̣атха̄мо наттхи, со уппаннесу упаддавесу гахетаббагахан̣ам̣ каттаббакаран̣ам̣ апассанто адва̄рикам̣ гхарам̣ павит̣т̣хо вийа чарати. тена̄ха – ‘‘а̄пада̄су кхо, маха̄ра̄джа,тха̄мо ведитаббо’’ти. са̄каччха̄йа̄ти сахакатха̄йа. дуппан̃н̃асса хи катха̄ удаке ген̣д̣у вийа уплавати, пан̃н̃авато катхентасса пат̣ибха̄нам̣ анантам̣ хоти. удакавиппханданенева хи маччхо кхуддако маханто ва̄ти пан̃н̃а̄йати.
ити бхагава̄ ран̃н̃о уджукамева те ‘‘име на̄ма̄’’ти аватва̄ араханта̄нам̣ анараханта̄нан̃ча джа̄нанӯпа̄йам̣ пака̄сеси. ра̄джа̄ там̣ сутва̄ бхагавато саббан̃н̃ута̄йа десана̄вила̄сена ча абхиппасанно ‘‘аччхарийам̣, бханте’’тиа̄дина̄ аттано паса̄дам̣ пака̄сетва̄ ида̄ни те йа̄тха̄вато бхагавато а̄роченто ‘‘ете, бханте, мама пуриса̄ чара̄’’тиа̄дима̄ха. таттха чара̄ти апаббаджита̄ ева паббаджитарӯпена рат̣т̣хапин̣д̣ам̣ бхун̃джанта̄ пат̣иччханнакаммантатта̄. очарака̄ти хет̣т̣ха̄ чарака̄. чара̄ хи паббатаматтхакена чаранта̄пи хет̣т̣ха̄ чарака̄ва нихӣнакамматта̄. атха ва̄ очарака̄ти чарапуриса̄. очаритва̄ти авачаритва̄ вӣмам̣ситва̄, тасмим̣ тасмим̣ десе там̣ там̣ паваттим̣ н̃атва̄ти аттхо. оса̄рисса̄мӣти пат̣ипаджджисса̄ми, карисса̄мӣти аттхо. раджоджалланти раджан̃ча малан̃ча. пава̄хетва̄ти сут̣т̣ху виккха̄ланавасена апанетва̄. каппитакесамассӯти алан̇ка̄расаттхе вуттавидхина̄ каппакехи чхиннакесамассӯ. ка̄магун̣ехӣти ка̄макот̣т̣ха̄сехи, ка̄мабандханехи ва̄ самаппита̄ти сут̣т̣ху аппита̄ аллӣна̄. саман̇гибхӯта̄ти сахабхӯта̄. парича̄рессантӣти индрийа̄ни самантато ча̄рессанти кӣл̣а̄пессанти ва̄.
етаматтхам̣ видитва̄ти етам̣ тесам̣ ра̄джапуриса̄нам̣ аттано ударасса ка̄ран̣а̄ паббаджитавесена локаван̃чанасан̇кха̄там̣ аттхам̣ видитва̄. имам̣ уда̄нанти имам̣ пара̄дхӣната̄параван̃чаната̄пат̣иккхепавибха̄ванам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.
таттха на ва̄йамеййа саббаттха̄ти дӯтеййаочаракакамма̄дике саббасмим̣ па̄падхамме име ра̄джапуриса̄ вийа паббаджито на ва̄йамеййа, ва̄йа̄мам̣ усса̄хам̣ на кареййа, саббаттха йаттха каттхачи ва̄йа̄мам̣ акатва̄ аппаматтакепи пун̃н̃асмим̣йева ва̄йамеййа̄ти адхиппа̄йо. на̄н̃н̃асса пурисо сийа̄ти паббаджитарӯпена ан̃н̃асса пуггаласса севакапурисо на сийа̄. касма̄? еварӯпассапи очарака̄дипа̄пакаммасса каттаббатта̄. на̄н̃н̃ам̣ нисса̄йа джӣвеййа̄ти ан̃н̃ам̣ парам̣ иссара̄дим̣ нисса̄йа ‘‘таппат̣ибаддхам̣ ме сукхадуккха’’нти евам̣читто хутва̄ на джӣвикам̣ паваттеййа, аттадӣпо аттасаран̣о анан̃н̃асаран̣о ева бхавеййа. атха ва̄ анаттха̄вахато ‘‘очаран̣а’’нти ладдхана̄макатта̄ ан̃н̃ам̣ акусалакаммам̣ нисса̄йа на джӣвеййа. дхаммена на ван̣им̣ чарети дхана̄диаттха̄йа дхаммам̣ на катхеййа. йо хи дхана̄дихету паресам̣ дхаммам̣ десети, со дхаммена ва̄н̣иджджам̣ кароти на̄ма, евам̣ дхаммена там̣ на чареййа. атха ва̄ дхана̄дӣнам̣ аттха̄йа косаларан̃н̃о пурисо вийа очарака̄дикаммам̣ каронто парехи ана̄сан̇канӣйата̄йа паббаджджа̄лин̇гасама̄да̄на̄дӣни анутит̣т̣ханто дхаммена ва̄н̣иджджам̣ кароти на̄ма. йопи идха парисуддхам̣ брахмачарийам̣ чарантопи ан̃н̃атарам̣ деваника̄йам̣ пан̣идха̄йа брахмачарийам̣ чарати, сопи дхаммена ва̄н̣иджджам̣ кароти на̄ма, евам̣ дхаммена ва̄н̣иджджам̣ на чаре, на кареййа̄ти аттхо.
дутийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. паччавеккхан̣асуттаван̣н̣ана̄
53. татийе аттано анеке па̄паке акусале дхамме пахӣнети лобхадосамохавипарӣтаманасика̄раахирика̄ноттаппакодхӯпана̄хамаккхапала̄саисса̄маччхарийама̄йа̄- са̄т̣хеййатхамбхаса̄рамбхама̄на̄тима̄намадапама̄датан̣ха̄авиджджа̄тивидха̄кусаламӯладуччаритасам̣килесависама- сан̃н̃а̄витаккапапан̃чачатуббидхавипалла̄саа̄саваогхайогагантха̄гатигаманатан̣хупа̄да̄напан̃чавидха- четокхилапан̃чачетовинибандханӣваран̣а̄бхинанданачхавива̄да- мӯлатан̣ха̄ка̄йасатта̄нусайаат̣т̣хамиччхаттанава- тан̣ха̄мӯлакадаса̄кусалакаммапатхадва̄сат̣т̣хидит̣т̣хигатаат̣т̣хасататан̣ха̄вичарита̄диппабхеде аттано санта̄не ана̄дика̄лапаватте дийад̣д̣хасахассакилесе там̣сахагате ча̄пи анеке па̄паке ла̄маке акосалласамбхӯтат̣т̣хена акусале дхамме анавасесам̣ саха ва̄сана̄йа бодхимӯлейева пахӣне арийамаггена самуччхинне паччавеккхама̄но ‘‘айампи ме килесо пахӣно, айампи ме килесо пахӣно’’ти анупадапаччавеккхан̣а̄йа паччавеккхама̄но бхагава̄ нисинно хоти.
анеке ча кусале дхаммети сӣласама̄дхипан̃н̃а̄вимуттивимуттин̃а̄н̣адассанам̣ чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄, чатта̄ро саммаппадха̄на̄, чатта̄ро иддхипа̄да̄, чатта̄ро арийамагга̄, чатта̄ри пхала̄ни, чатассо пат̣исамбхида̄, чатуйонипариччхедакан̃а̄н̣ам̣, чатта̄ро арийавам̣са̄, чатта̄ри веса̄раджджан̃а̄н̣а̄ни, пан̃ча падха̄нийан̇га̄ни, пан̃чан̇гико самма̄сама̄дхи, пан̃чан̃а̄н̣ико самма̄сама̄дхи, пан̃чиндрийа̄ни, пан̃ча бала̄ни, пан̃ча нисса̄ран̣ӣйа̄ дха̄туйо, пан̃ча вимутта̄йатанан̃а̄н̣а̄ни, пан̃ча вимуттипарипа̄чанӣйа̄ сан̃н̃а̄, чха ануссатит̣т̣ха̄на̄ни, чха га̄рава̄, чха нисса̄ран̣ӣйа̄ дха̄туйо, чха сататавиха̄ра̄, чха ануттарийа̄ни, чха ниббедхабха̄гийа̄ пан̃н̃а̄, чха абхин̃н̃а̄, чха аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни, сатта апариха̄нийа̄ дхамма̄, сатта арийадхана̄ни, сатта боджджхан̇га̄, сатта саппурисадхамма̄, сатта ниджджараваттхӯни, сатта сан̃н̃а̄, сатта даккхин̣еййапуггаладесана̄, сатта кхӣн̣а̄савабаладесана̄, ат̣т̣ха пан̃н̃а̄пат̣ила̄бхахетудесана̄, ат̣т̣ха самматта̄ни, ат̣т̣ха локадхамма̄тиккама̄, ат̣т̣ха а̄рамбхаваттхӯни, ат̣т̣ха аккхан̣адесана̄, ат̣т̣ха маха̄пурисавитакка̄, ат̣т̣ха абхибха̄йатанадесана̄, ат̣т̣ха вимоккха̄, нава йонисоманасика̄рамӯлака̄ дхамма̄, нава па̄рисуддхипадха̄нийан̇га̄ни, нава сатта̄ва̄садесана̄, нава а̄гха̄таппат̣ивинайа̄, нава сан̃н̃а̄, нава на̄натта̄ни, нава анупуббавиха̄ра̄, даса на̄тхакаран̣а̄ дхамма̄, даса касин̣а̄йатана̄ни, даса кусалакаммапатха̄, даса самматта̄ни, даса арийава̄са̄, даса асеккха̄ дхамма̄, даса татха̄гатабала̄ни, ека̄даса метта̄нисам̣са̄, два̄даса дхаммачакка̄ка̄ра̄, тераса дхутан̇гагун̣а̄, чуддаса буддхан̃а̄н̣а̄ни, паннараса вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄, сол̣асавидха̄ а̄на̄па̄нассати, сол̣аса апарантапанӣйа̄ дхамма̄, ат̣т̣ха̄раса маха̄випассана̄, ат̣т̣ха̄раса буддхадхамма̄, екӯнавӣсати паччавеккхан̣ан̃а̄н̣а̄ни, чатучатта̄лӣса н̃а̄н̣аваттхӯни, пан̃н̃а̄са удайаббайан̃а̄н̣а̄ни, паропан̃н̃а̄са кусала̄ дхамма̄, саттасаттати н̃а̄н̣аваттхӯни, чатувӣсатикот̣исатасахассасама̄паттисан̃ча̄римаха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣, анантанайасамантапат̣т̣ха̄напавичайапаччавеккхан̣адесана̄н̃а̄н̣а̄ни, татха̄ ананта̄су локадха̄тӯсу ананта̄нам̣ сатта̄нам̣ а̄сайа̄дивибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни ча̄ти евама̄дике анеке аттано кусале анаваджджадхамме анантака̄лам̣ па̄рамипарибха̄вана̄йа маггабха̄вана̄йа ча па̄рипӯрим̣ вуддхим̣ гате ‘‘имепи анаваджджадхамма̄ майи сам̣виджджанти, имепи анаваджджадхамма̄ майи сам̣виджджантӣ’’ти ручивасена манасика̄ра̄бхимукхе буддхагун̣е ваггавагге пун̃джапун̃дже катва̄ паччавеккхама̄но нисинно хоти. те ча кхо сападесато ева, на ниппадесато. саббе буддхагун̣е бхагавата̄пи анупадам̣ анавасесато манаси ка̄тум̣ на сакка̄ ананта̄паримеййабха̄вато.
вуттан̃хетам̣ –
‘‘буддхопи буддхасса бхан̣еййа ван̣н̣ам̣,
каппампи че ан̃н̃амабха̄сама̄но;
кхӣйетха каппо чирадӣгхамантаре,
ван̣н̣о на кхӣйетха татха̄гатасса̄’’ти.
апарампи вуттам̣ –
‘‘асан̇кхйеййа̄ни на̄ма̄ни, сагун̣ена махесино;
гун̣ена на̄мамуддхеййам̣, апи на̄ма сахассато’’ти.
тада̄ хи бхагава̄ паччха̄бхаттам̣ пин̣д̣апа̄таппат̣икканто виха̄рам̣ пависитва̄ гандхакут̣иппамукхе т̣хатва̄ бхиккхӯсу ваттам̣ дассетва̄ гатесу маха̄гандхакут̣им̣ пависитва̄ пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисинно аттано атӣтаджа̄тивисайам̣ н̃а̄н̣ам̣ песеси. атхасса та̄ни нирантарам̣ пон̇кха̄нупон̇кхам̣ ананта̄парима̄н̣аппабхеда̄ упат̣т̣хахим̣су. со ‘‘евам̣ махантасса на̄ма дуккхаккхандхасса мӯлабхӯта̄ име килеса̄’’ти килесависайам̣ н̃а̄н̣а̄ча̄рам̣ песетва̄ те паха̄намукхена анупадам̣ паччавеккхитва̄ ‘‘име вата килеса̄ анавасесато майхам̣ сут̣т̣ху пахӣна̄’’ти пуна тесам̣ паха̄накарам̣ са̄ка̄рам̣ сапарива̄рам̣ сауддесам̣ арийамаггам̣ паччавеккханто ананта̄парима̄н̣абхеде аттано сӣла̄дианаваджджадхамме манаса̄ка̄си. тена вуттам̣ –
‘‘тена кхо пана самайена бхагава̄ аттано анеке па̄паке акусале дхамме пахӣне паччавеккхама̄но нисинно хоти, анеке ча кусале дхамме бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гате’’ти.
евам̣ паччавеккхитва̄ уппаннапӣтисоманассуддесабхӯтам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.
таттха аху пуббети арахаттамагган̃а̄н̣уппаттито пуббе саббопи ча̄йам̣ ра̄га̄дико килесаган̣о майхам̣ санта̄не аху а̄си, на имасмим̣ килесаган̣е кочипи килесо на̄хоси. тада̄ на̄хӯти тада̄ тасмим̣ ка̄ле арийамаггаккхан̣е со килесаган̣о на аху на а̄си, таттха ан̣уматтопи килесо аггамаггаккхан̣е аппахӣно на̄ма наттхи. ‘‘тато на̄хӯ’’типи пат̣ханти, тато арахаттамаггаккхан̣ато парам̣ на̄сӣти аттхо. на̄ху пуббети йо ча̄йам̣ мама апарима̄н̣о анаваджджадхаммо етарахи бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гато упалаббхати, сопи арийамаггаккхан̣ато пуббе на аху на а̄си. тада̄ ахӯти йада̄ пана ме аггамагган̃а̄н̣ам̣ уппаннам̣, тада̄ саббопи ме анаваджджадхаммо а̄си. аггамагга̄дхигамена хи саддхим̣ саббепи саббан̃н̃угун̣а̄ буддха̄нам̣ хаттхагата̄ ева хонти.
на ча̄ху на ча бхависсати, на четарахи виджджатӣти йо пана со анаваджджадхаммо арийамагго майхам̣ бодхиман̣д̣е уппанно, йена саббо килесаган̣о анавасесам̣ пахӣно, со йатха̄ майхам̣ маггаккхан̣ато пуббе на ча̄ху на ча ахоси, евам̣ аттана̄ паха̄таббакилеса̄бха̄вато те килеса̄ вийа айампи на ча бхависсати ана̄гате на уппаджджиссати, етарахи паччуппаннака̄лепи на виджджати на упалаббхати аттана̄ каттаббакичча̄бха̄вато. на хи арийамагго анекава̄рам̣ паваттати. тенева̄ха – ‘‘на па̄рам̣ дигун̣ам̣ йантӣ’’ти.
ити бхагава̄ арийамаггена аттано санта̄не анавасесам̣ пахӣне акусале дхамме бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гате апарима̄н̣е анаваджджадхамме ча паччавеккхама̄но аттупана̄йикапӣтивегависсат̣т̣хам̣ уда̄нам̣ уда̄неси. пурима̄йа катха̄йа пуримавеса̄раджджадвайамева катхитам̣, паччхимадвайам̣ самма̄самбодхийа̄ пака̄ситатта̄ пака̄ситамева хотӣти.
татийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. пат̣хамана̄на̄титтхийасуттаван̣н̣ана̄
54. чатуттхе на̄на̄титтхийасаман̣абра̄хман̣апарибба̄джака̄ти еттха таранти етена сам̣са̄рогханти титтхам̣, нибба̄намагго. идха пана випарӣтавипалла̄савасена дит̣т̣хигатикехи татха̄ гахитадит̣т̣хидассанам̣ ‘‘титтха’’нти адхиппетам̣. тасмим̣ сассата̄дина̄на̄ка̄ре титтхе нийутта̄ти на̄на̄титтхийа̄, нагганиган̣т̣ха̄дисаман̣а̄ чева кат̣хакала̄па̄дибра̄хман̣а̄ ча поккхараса̄та̄дипарибба̄джака̄ ча саман̣абра̄хман̣апарибба̄джака̄. на̄на̄титтхийа̄ ча те саман̣абра̄хман̣апарибба̄джака̄ ча̄ти на̄на̄титтхийасаман̣абра̄хман̣апарибба̄джака̄.
‘‘сассато атта̄ ча локо ча̄’’тиа̄дина̄ пассанти ета̄йа, сайам̣ ва̄ пассати, татха̄ дассанаматтамева ва̄ти дит̣т̣хи, миччха̄бхинивесассетам̣ адхивачанам̣. сассата̄дивасена на̄на̄ анекавидха̄ дит̣т̣хийо етесанти на̄на̄дит̣т̣хика̄. сассата̄дивасенева кхаманам̣ кханти, рочанам̣ ручи, аттхато ‘‘сассато атта̄ ча локо ча̄’’тиа̄дина̄ (уда̄. 55) паватто читтавипалла̄со сан̃н̃а̄випалла̄со ча. татха̄ на̄на̄ кхантийо етесанти на̄на̄кхантика̄, на̄на̄ ручийо етесанти на̄на̄ручика̄. дит̣т̣хигатика̄ хи пуббабха̄ге татха̄ татха̄ читтам̣ рочетва̄ кхама̄петва̄ ча паччха̄ ‘‘идамева саччам̣ могхаман̃н̃а’’нти абхинивисанти. атха ва̄ ‘‘аниччам̣ ничча’’нтиа̄дина̄ татха̄ татха̄ дассанавасена дит̣т̣хи, кхаманавасена кханти, руччанавасена ручӣти евам̣ тӣхипи падехи дит̣т̣хи ева вутта̄ти ведитабба̄. на̄на̄дит̣т̣хиниссайаниссита̄ти сассата̄дипарикаппавасена на̄на̄видхам̣ дит̣т̣хийа̄ ниссайам̣ ваттхум̣ ка̄ран̣ам̣, дит̣т̣хисан̇кха̄тамева ва̄ ниссайам̣ ниссита̄ аллӣна̄ упагата̄, там̣ аниссаджджитва̄ т̣хита̄ти аттхо. дит̣т̣хийопи хи дит̣т̣хигатика̄нам̣ абхинивеса̄ка̄ра̄нам̣ ниссайа̄ хонти.
сантӣти аттхи сам̣виджджанти упалаббханти. екети екачче. саман̣абра̄хман̣а̄ти паббаджджӯпагамена саман̣а̄, джа̄тийа̄ бра̄хман̣а̄, локена ва̄ саман̣а̄ти ча бра̄хман̣а̄ти ча евам̣ гахита̄. евам̣ва̄диноти евам̣ ида̄ни ваттабба̄ка̄рена вадантӣти евам̣ва̄дино. евам̣ ида̄ни ваттабба̄ка̄рена паватта̄ дит̣т̣хи етесанти евам̣дит̣т̣хино. таттха дутийена дит̣т̣хигатика̄нам̣ миччха̄бхинивесо дассито, пат̣хамена тесам̣ йатха̄бхинивесам̣ паресам̣ таттха патит̣т̣ха̄панавасена воха̄ро.
сассато локо, идамева саччам̣ могхаман̃н̃анти еттха локоти атта̄. со хи дит̣т̣хигатикехи локийанти еттха пун̃н̃ам̣ па̄пам̣ таббипа̄ка̄, сайам̣ ва̄ ка̄рака̄дибха̄вена абхийуттехи локийатӣти локоти адхиппето. сва̄йам̣ сассато амаро ниччо дхувоти йадидам̣ амха̄кам̣ дассанам̣ идамева саччам̣ авипарӣтам̣, ан̃н̃ам̣ пана асассатотиа̄ди паресам̣ дассанам̣ могхам̣ миччха̄ти аттхо. етена чатта̄ропи сассатава̄да̄ дассита̄ хонти. асассатоти на сассато, аниччо адхуво чаванадхаммоти аттхо. ‘‘асассато’’ти сассатабха̄ваппат̣иккхепенева уччхедо дӣпитоти саттапи уччхедава̄да̄ дӣпита̄ хонти.
антава̄ти сапарийанто париват̣умо париччхиннаппама̄н̣о, на саббагатоти аттхо. етена сарӣрапарима̄н̣о ан̇гут̣т̣хапарима̄н̣о авайавапарима̄н̣о парама̄н̣упарима̄н̣о атта̄ти евама̄дива̄да̄ дассита̄ хонти. анантава̄ти апарийанто, саббагатоти аттхо. етена капилакан̣а̄да̄дива̄да̄ дӣпита̄ хонти.
там̣ джӣвам̣ там̣ сарӣранти йам̣ сарӣрам̣, тадева джӣвасан̇кха̄там̣ ваттху, йан̃ча джӣвасан̇кха̄там̣ ваттху, тадева сарӣранти джӣван̃ча сарӣран̃ча адвайам̣ саманупассати. етена а̄джӣвака̄нам̣ вийа ‘‘рӯпӣ атта̄’’ти айам̣ ва̄до дассито хоти. ан̃н̃ам̣ джӣвам̣ ан̃н̃ам̣ сарӣранти имина̄ пана ‘‘арӯпӣ атта̄’’ти айам̣ ва̄до дассито.
хоти татха̄гато парам̣ маран̣а̄ти еттха татха̄гатоти сатто. тан̃хи дит̣т̣хигатико ка̄ракаведака̄дисан̇кха̄там̣, ниччадхува̄дисан̇кха̄там̣ ва̄ татха̄бха̄вам̣ гатоти татха̄гатоти вохарати, со маран̣ато идхака̄йасса бхедато парам̣ уддхам̣ хоти, аттхи сам̣виджджатӣти аттхо. етена сассатагга̄хамукхена сол̣аса сан̃н̃ӣва̄да̄ ат̣т̣ха асан̃н̃ӣва̄да̄ ат̣т̣ха ча невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣва̄да̄ дассита̄ хонти. на хотӣти наттхи на упалаббхати. етена уччхедава̄до дассито. хоти ча на ча хотӣти аттхи ча наттхи ча̄ти. етена екаччасассатава̄да̄ сатта сан̃н̃ӣва̄да̄ ча дассита̄. нева хоти на на хотӣти имина̄ пана амара̄виккхепава̄до дасситоти ведитаббам̣.
име кира дит̣т̣хигатика̄ на̄на̄десато а̄гантва̄ са̄ваттхийам̣ пат̣ивасанта̄ екада̄ самайаппава̄даке саннипатитва̄ аттано аттано ва̄дам̣ паггайха ан̃н̃ава̄де кхум̣сента̄ вива̄да̄панна̄ ахесум̣. тена вуттам̣ ‘‘те бхан̣д̣анаджа̄та̄’’тиа̄ди.
таттха бхан̣д̣анам̣ на̄ма калахасса пуббабха̄го. бхан̣д̣анаджа̄та̄ти джа̄табхан̣д̣ана̄. калахоти калахо ева, каласса ва̄ хананато калахо дат̣т̣хаббо. ан̃н̃аман̃н̃асса вируддхава̄дам̣ а̄панна̄ти вива̄да̄панна̄. маммагхат̣т̣анато мукхамева саттӣти мукхасатти, пхарусава̄ча̄. пхалӯпача̄рена вийа хи ка̄ран̣ам̣ ка̄ран̣ӯпача̄рена пхалампи вохарийати йатха̄ там̣ ‘‘сукхо буддхуппа̄до, па̄пакаммам̣ паччанубхотӣ’’ти ча. та̄хи мукхасаттӣхи витуданта̄ виджджханта̄ вихаранти. едисо дхаммоти дхаммо авипарӣтасабха̄во едисо еварӯпо, йатха̄ майа̄ вуттам̣ ‘‘сассато локо’’ти. недисо дхаммоти на едисо дхаммо, йатха̄ тайа̄ вуттам̣ ‘‘асассато локо’’ти, евам̣ сесападехипи йоджетаббам̣. со ча титтхийа̄нам̣ вива̄до сакаланагаре па̄кат̣о джа̄то. атха бхиккхӯ са̄ваттхим̣ пин̣д̣а̄йа павит̣т̣ха̄ там̣ сутва̄ ‘‘аттхи но идам̣ катха̄па̄бхатам̣, йам̣ нӯна майам̣ имам̣ паваттим̣ бхагавато а̄рочеййа̄ма, аппева на̄ма там̣ нисса̄йа саттху сан̣хасукхумам̣ дхаммадесанам̣ лабхеййа̄ма̄’’ти те паччха̄бхаттам̣ дхаммадесана̄ка̄ле бхагавато етаматтхам̣ а̄рочесум̣. тена вуттам̣ – ‘‘атха кхо самбахула̄ бхиккхӯ’’тиа̄ди.
там̣ сутва̄ бхагава̄ ан̃н̃атиттхийа̄нам̣ дхаммасса айатха̄бхӯтападжа̄нанам̣ пака̄сенто ‘‘ан̃н̃атиттхийа̄, бхиккхаве’’тиа̄дима̄ха. таттха андха̄ти пан̃н̃а̄чаккхувирахена андха̄. тена̄ха ‘‘ачаккхука̄’’ти. пан̃н̃а̄ хи идха ‘‘чаккхӯ’’ти адхиппета̄. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘аттхам̣ на джа̄нантӣ’’тиа̄ди. таттха аттхам̣ на джа̄нантӣти идхалокаттхам̣ паралокаттхам̣ на джа̄нанти, идхалокапаралокесу вуддхим̣ аббхудайам̣ на̄вабуджджханти, параматтхе пана нибба̄не катха̄вака̄. йе хи на̄ма паваттиматтепи саммӯл̣ха̄, те катхам̣ ниваттим̣ джа̄ниссантӣти. анаттхам̣ на джа̄нантӣти йадаггена те аттхам̣ на джа̄нанти, тадаггена анаттхампи на джа̄нанти. йасма̄ дхаммам̣ на джа̄нанти, тасма̄ адхаммампи на джа̄нанти. те хи випарийесагга̄хита̄йа дхаммам̣ кусалампи акусалам̣ каронти, адхаммампи акусалам̣ кусалам̣ каронти. на кевалан̃ча дхамма̄дхаммесу ева, атха кхо тасса випа̄кесупи саммӯл̣ха̄. татха̄ хи те каммампи випа̄кам̣ катва̄ вохаранти, випа̄кампи каммам̣ катва̄. татха̄ дхаммам̣ сабха̄вадхаммампи на джа̄нанти, адхаммам̣ асабха̄вадхаммампи на джа̄нанти. евам̣бхӯта̄ ча сабха̄вадхаммам̣ асабха̄вадхамман̃ча, асабха̄вадхаммам̣ сабха̄вадхамман̃ча катва̄ паведенти.
ити бхагава̄ титтхийа̄нам̣ мохадит̣т̣хипат̣ила̄бхабха̄вена пан̃н̃а̄чаккхувекаллато андхабха̄вам̣ дассетва̄ ида̄ни таматтхам̣ джаччандхӯпама̄йа пака̄сетум̣ ‘‘бхӯтапуббам̣, бхиккхаве’’тиа̄дима̄ха. таттха бхӯтапуббанти пуббе бхӯтам̣, атӣтака̄ле ниббаттам̣. ан̃н̃атаро ра̄джа̄ ахосӣти пура̄тано на̄маготтехи локе апа̄кат̣о еко ра̄джа̄ ахоси. со ра̄джа̄ ан̃н̃атарам̣ пурисам̣ а̄мантесӣти тасса кира ран̃н̃о собхаггаппаттам̣ саббан̇гасампаннам̣ аттано опавайхам̣ хаттхим̣ упат̣т̣ха̄нам̣ а̄гатам̣ дисва̄ етадахоси – ‘‘бхаддакам̣ вата, бхо, хаттхийа̄нам̣ дассанӣйа’’нти. тена ча самайена еко джаччандхо ра̄джан̇ган̣ена гаччхати. там̣ дисва̄ ра̄джа̄ чинтеси – ‘‘маха̄джа̄нийа̄ кхо име андха̄ йе еварӯпам̣ дассанӣйам̣ на лабханти дат̣т̣хум̣. йам̣нӯна̄хам̣ имисса̄ са̄ваттхийа̄ йаттака̄ джаччандха̄ саббе те саннипа̄та̄петва̄ екадесам̣ екадесам̣ хаттхена пхуса̄петва̄ тесам̣ вачанам̣ сун̣еййа’’нти. кел̣исӣло ра̄джа̄ екена пурисена са̄ваттхийа̄ саббе джаччандхе саннипа̄та̄петва̄ тасса пурисасса сан̃н̃ам̣ ада̄си ‘‘йатха̄ екеко джаччандхо сӣса̄дикам̣ екекам̣йева хаттхисса ан̇гам̣ пхуситва̄ ‘хаттхӣ майа̄ дит̣т̣хо’ти сан̃н̃ам̣ уппа̄деси, татха̄ карохӣ’’ти. со пурисо татха̄ ака̄си. атха ра̄джа̄ те джаччандхе паччекам̣ пуччхи ‘‘кӣдисо, бхан̣е, хаттхӣ’’ти. те аттана̄ дит̣т̣хадит̣т̣ха̄вайавамева хаттхим̣ катва̄ ваданта̄ ‘‘едисо хаттхӣ, недисо хаттхӣ’’ти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ калахам̣ каронта̄ хаттха̄дӣхи упаккамитва̄ ра̄джан̇ган̣е махантам̣ кола̄халам̣ акам̣су. ра̄джа̄ сапариджано тесам̣ там̣ виппака̄рам̣ дисва̄ пха̄сукехи бхиджджама̄нехи хадайена уггатена маха̄хаситам̣ хаси. тена вуттам̣ – ‘‘атха кхо, бхиккхаве, со ра̄джа̄…пе… аттамано ахосӣ’’ти.
таттха амбхоти а̄лапанам̣. йа̄ватака̄ти йаттака̄. джаччандха̄ти джа̄тийа̄ андха̄, джа̄тито пат̣т̣ха̄йа ачаккхука̄. екаджджханти екато. бхан̣ети абахума̄на̄ла̄по. хаттхим̣ дассехӣти йатха̄вуттам̣ хаттхим̣ сайа̄петва̄ дассехи. со ча сусиккхитатта̄ апариппханданто нипаджджи. дит̣т̣хо но хаттхӣти хаттхена пара̄масанам̣ дассанам̣ катва̄ а̄хам̣су. тена пурисена сӣсам̣ пара̄маса̄петва̄ ‘‘едисо хаттхӣ’’ти сан̃н̃а̄питатта̄ та̄дисам̣йева нам̣ хаттхим̣ сан̃джа̄нанта̄ джаччандха̄ ‘‘едисо дева хаттхӣ сеййатха̄пи кумбхо’’ти вадим̣су. кумбхоти ча гхат̣оти аттхо. кхӣлоти на̄гадантакхӣло. сон̣д̣оти хаттхо. нан̇галӣса̄ти нан̇галасса сирасса ӣса̄. ка̄йоти сарӣрам̣. кот̣т̣хоти кусӯло. па̄доти джан̇гхо. тхӯн̣оти тхамбхо. нан̇гут̣т̣ханти ва̄л̣асса уримаппадесо. ва̄ладхӣти ва̄ласса аггаппадесо. мут̣т̣хӣхи сам̣сумбхим̣сӯти мут̣т̣хийо бандхитва̄ пахарим̣су, мут̣т̣хигха̄там̣ акам̣су. аттамано ахосӣти кел̣исӣлатта̄ со ра̄джа̄ тена джаччандха̄нам̣ калахена аттамано паха̄сена гахитамано ахоси.
евамева кхоти упама̄сам̣санданам̣. тассаттхо – бхиккхаве, йатха̄ те джаччандха̄ ачаккхука̄ екан̇гадассино анавасесато хаттхим̣ апасситва̄ аттана̄ дит̣т̣ха̄вайаваматтам̣ хаттхисан̃н̃а̄йа итарехи дит̣т̣хам̣ анануджа̄нанта̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вива̄дам̣ а̄панна̄ калахам̣ акам̣су, евамева име ан̃н̃атиттхийа̄ сакка̄йасса екадесам̣ рӯпаведана̄дим̣ аттано дит̣т̣хидассанена йатха̄дит̣т̣хам̣ ‘‘атта̄’’ти ман̃н̃ама̄на̄ тасса сассата̄дибха̄вам̣ а̄ропетва̄ ‘‘идамева саччам̣ могхаман̃н̃а’’нти абхинивиситва̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ виваданти, йатха̄бхӯтам̣ пана аттха̄наттхам̣ дхамма̄дхамман̃ча на джа̄нанти. тасма̄ андха̄ ачаккхука̄ джаччандхапат̣ибха̄га̄ти.
етаматтхам̣ видитва̄ти етам̣ титтхийа̄нам̣ дхаммасабха̄вам̣ йатха̄бхӯтам̣ аджа̄нанта̄нам̣ апассанта̄нам̣ джаччандха̄нам̣ вийа хаттхимхи йатха̄дассанам̣ миччха̄бхинивесам̣, таттха ча вива̄да̄паттим̣ сабба̄ка̄рато видитва̄ тадаттхадӣпакам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.
таттха имесу кира саджджанти, еке саман̣абра̄хман̣а̄ти идхекачче паббаджджӯпагаманена саман̣а̄, джа̄тиматтена бра̄хман̣а̄ ‘‘сассато локо’’тиа̄динайаппаваттесу имесу ева аса̄ресу дит̣т̣хигатесу дит̣т̣ха̄бхинанданавасена, имесу ва̄ рӯпа̄дӣсу упа̄да̄наккхандхесу евам̣ аниччесу дуккхесу випарин̣а̄мадхаммесу тан̣ха̄бхинанданадит̣т̣ха̄бхинандана̄нам̣ васена ‘‘етам̣ мама̄’’тиа̄дина̄ саджджанти кира. ахо несам̣ саммохоти дассети. кирасаддо четтха аручисӯчанаттхо. тена таттха сан̇гака̄ран̣а̄бха̄вамева дӣпети. на кевалам̣ саджджанти ева, атха кхо виггайха нам̣ виваданти ‘‘на твам̣ имам̣ дхаммавинайам̣ а̄джа̄на̄си, ахам̣ имам̣ дхаммавинайам̣ а̄джа̄на̄мӣ’’тиа̄дина̄ вигга̄хикакатха̄нуйогавасена виггайха виваданти вива̄дам̣ а̄паджджанти. нанти четтха нипа̄таматтам̣. атха ва̄ виггайха нанти нам̣ дит̣т̣хиниссайам̣ сакка̄йадит̣т̣химева ва̄ випарӣтадассанатта̄ сассата̄дивасена ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вируддхам̣ гахетва̄ виваданти висесато ваданти, аттано ева ва̄дам̣ висит̣т̣хам̣ авипарӣтам̣ катва̄ абхинивисса вохаранти. йатха̄ ким̣? джана̄ екан̇гадассино йатхева джаччандхаджана̄ хаттхисса екекан̇гадассино ‘‘йам̣ йам̣ аттана̄ пхуситва̄ н̃а̄там̣, там̣ тадева хаттхӣ’’ти гахетва̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ виггайха вивадим̣су, евам̣сампадамиданти аттхо. ивасаддо четтха луттаниддит̣т̣хоти ведитаббо.
чатуттхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. дутийана̄на̄титтхийасуттаван̣н̣ана̄
55. пан̃чаме сассато атта̄ ча локо ча̄ти рӯпа̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ атта̄ти ча локоти ча гахетва̄ там̣ сассатам̣ ниччанти ан̃н̃епи ча татха̄ га̄хента̄ вохаранти. йатха̄ха –
‘‘рӯпам̣ атта̄ чева локо ча сассато ча̄ти атта̄нан̃ча локан̃ча пан̃н̃апенти. веданам̣… сан̃н̃ам̣… сан̇кха̄ре… вин̃н̃а̄н̣ам̣ атта̄ ча локо ча сассато ча̄ти атта̄нан̃ча локан̃ча пан̃н̃апентӣ’’ти.
атха ва̄ атта̄ти ахан̇ка̄раваттху, локоти маман̇ка̄раваттху, йам̣ ‘‘аттанийа’’нти вуччати. атта̄ти ва̄ сайам̣, локоти паро. атта̄ти ва̄ пан̃часу упа̄да̄наккхандхесу еко кхандхо, итаро локо. атта̄ти ва̄ савин̃н̃а̄н̣ако кхандхасанта̄но, авин̃н̃а̄н̣ако локо. евам̣ там̣ там̣ атта̄ти ча локоти ча йатха̄дассанам̣ двидха̄ гахетва̄ тадубхайам̣ ‘‘ниччо дхуво сассато’’ти абхинивисса вохаранти. етена чатта̄ро сассатава̄да̄ дассита̄. асассатоти саттапи уччхедава̄да̄ дассита̄. сассато ча асассато ча̄ти екаччо атта̄ ча локо ча сассато, екаччо асассатоти евам̣ сассато ча асассато ча̄ти аттхо. атха ва̄ свева атта̄ ча локо ча аттагатидит̣т̣хика̄нам̣ вийа сассато ча асассато ча, сийа̄ сассатоти еваметтха аттхо ведитаббо. саббатха̄пи имина̄ екаччасассатава̄до дассито. нева сассато на̄сассатоти имина̄ амара̄виккхепава̄до дассито. те хи сассатава̄де асассатава̄де ча досам̣ дисва̄ ‘‘нева сассато на̄сассато атта̄ ча локо ча̄’’ти виккхепам̣ каронта̄ виваданти.
сайам̣катоти аттана̄ като. йатха̄ хи тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ атта̄ ча аттано дхамма̄нудхаммам̣ катва̄ сукхадуккха̄ни пат̣исам̣ведети, евам̣ атта̄ва атта̄нам̣ тасса ча упабхогабхӯтам̣ кин̃чанам̣ палибодхасан̇кха̄там̣ локан̃ча кароти, абхиниммина̄тӣти атталаддхи вийа айампи тесам̣ ладдхи. парам̣катоти парена като, аттато парена иссарена ва̄ пурисена ва̄ паджа̄патина̄ ва̄ ка̄лена ва̄ пакатийа̄ ва̄ атта̄ ча локо ча като, ниммитоти аттхо. сайам̣като ча парам̣като ча̄ти йасма̄ атта̄нан̃ча локан̃ча нимминанта̄ иссара̄дайо на кевалам̣ сайамева нимминанти, атха кхо тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ дхамма̄дхамма̄нам̣ сахака̄рӣка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ва, тасма̄ сайам̣като ча парам̣като ча атта̄ ча локо ча̄ти екачча̄нам̣ ладдхи. асайам̣ка̄ро апарам̣ка̄роти наттхи етасса сайам̣ка̄роти асайам̣ка̄ро, наттхи етасса парака̄роти апарака̄ро. ануна̄сика̄гамам̣ катва̄ вуттам̣ ‘‘апарам̣ка̄ро’’ти. айам̣ убхайаттха досам̣ дисва̄ убхайам̣ пат̣иккхипати. атха катхам̣ уппанноти а̄ха – адхиччасамуппанноти йадиччха̄йа самуппанно кеначи ка̄ран̣ена вина̄ уппанноти адхиччасамуппаннава̄до дассито. тена ча ахетукава̄допи сан̇гахито хоти.
ида̄ни йе дит̣т̣хигатика̄ атта̄нам̣ вийа сукхадуккхампи тасса гун̣абхӯтам̣ кин̃чанабхӯтам̣ ва̄ сассата̄дивасена абхинивисса вохаранти, тесам̣ там̣ ва̄дам̣ дассетум̣ ‘‘сантеке саман̣абра̄хман̣а̄’’тиа̄ди вуттам̣. там̣ вуттанайамева.
етаматтхам̣ видитва̄ти еттха пана идха джаччандхӯпама̄йа ана̄гататта̄ там̣ хитва̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева аттхо йоджетаббо, татха̄ га̄тха̄йа.
таттха антара̄ва висӣданти, апатва̄ва тамогадханти айам̣ висесо. тассаттхо – евам̣ дит̣т̣хигатесу дит̣т̣хиниссайесу а̄саджджама̄на̄ дит̣т̣хигатика̄ ка̄могха̄дӣнам̣ чатуннам̣ огха̄нам̣, сам̣са̄рамахогхассева ва̄ антара̄ва вемаджджхе ева йам̣ тесам̣ па̄рабха̄вена патит̣т̣хат̣т̣хена ва̄ огадхасан̇кха̄там̣ нибба̄нам̣ тададхигамӯпа̄йо ва̄ арийамагго там̣ аппатва̄ва анадхигантва̄ва висӣданти сам̣сӣданти. ога̄дханти патит̣т̣хаханти етена, еттха ва̄ти ога̄дхо, арийамагго нибба̄нан̃ча. ога̄дхамеветтха рассаттам̣ катва̄ огадханти вуттам̣. там̣ огадхам̣ тамогадханти падавибха̄го.
пан̃чамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. татийана̄на̄титтхийасуттаван̣н̣ана̄
56. чхат̣т̣хе саббам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева. имам̣ уда̄нанти еттха пана дит̣т̣хитан̣ха̄ма̄несу досам̣ дисва̄ те дӯрато ваджджетва̄ сан̇кха̄ре йатха̄бхӯтам̣ пассато ча таттха ана̄дӣнавадассита̄йа миччха̄бхинивит̣т̣хасса йатха̄бхӯтам̣ апассато ча йатха̄ккамам̣ сам̣са̄рато ативаттана̄нативаттанадӣпакам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄несӣти аттхо йоджетаббо.
таттха ахан̇ка̄рапасута̄йам̣ паджа̄ти ‘‘сайам̣като атта̄ ча локо ча̄’’ти евам̣ вуттасайам̣ка̄расан̇кха̄там̣ ахан̇ка̄рам̣ татха̄паваттам̣ дит̣т̣хим̣ пасута̄ ануйутта̄ айам̣ паджа̄ миччха̄бхинивит̣т̣хо саттака̄йо. парам̣ка̄рӯпасам̣хита̄ти паро ан̃н̃о иссара̄дико саббам̣ каротӣти евам̣ паваттапарам̣ка̄радит̣т̣хисанниссита̄ та̄йа упасам̣хита̄ти парам̣ка̄рӯпасам̣хита̄. етадеке на̄ббхан̃н̃ам̣сӯти етам̣ дит̣т̣хидвайам̣ еке саман̣абра̄хман̣а̄ таттха досадассино хутва̄ на̄нуджа̄ним̣су. катхам̣? сати хи сайам̣ка̄ре ка̄мака̄рато сатта̄нам̣ ит̣т̣хенева бхавитаббам̣, на анит̣т̣хена. на хи кочи аттано дуккхам̣ иччхати, бхавати ча анит̣т̣хам̣, тасма̄ на сайам̣ка̄ро. парам̣ка̄ропи йади иссарахетуко, сва̄йам̣ иссаро аттаттхам̣ ва̄ кареййа параттхам̣ ва̄. таттха йади аттаттхам̣, аттана̄ акатакиччо сийа̄ асиддхасса са̄дханато. атха ва̄ параттхам̣ саббесам̣ хитасукхамева ниппхаджджеййа, на ахитам̣ дуккхам̣ ниппхаджджати, тасма̄ иссаравасена на парам̣ка̄ро сиджджхати. йади ча иссарасан̇кха̄там̣ ан̃н̃анирапеккхам̣ ниччамекака̄ран̣ам̣ паваттийа̄ сийа̄, каммена уппатти на сийа̄, саббехева екаджджхам̣ уппаджджитаббам̣ ка̄ран̣асса саннихитатта̄. атхасса ан̃н̃ампи сахака̄рӣка̄ран̣ам̣ иччхитам̣, тан̃н̃ева хету, ким̣ иссарена апаринит̣т̣хитаса̄маттхийена парикаппитена. йатха̄ ча иссарахетуко парам̣ка̄ро на сиджджхати, евам̣ паджа̄патипурисапакатибрахмака̄ла̄дихетутопи на сиджджхатева тесампи асиддхатта̄ вуттадоса̄нативаттанато ча. тена вуттам̣ ‘‘етадеке на̄ббхан̃н̃ам̣сӯ’’ти. йе пана йатха̄вутте сайам̣ка̄рапарам̣ка̄ре на̄нуджа̄нанта̄пи адхиччасамуппаннам̣ атта̄нан̃ча локан̃ча пан̃н̃апенти, тепи на нам̣ салланти аддасум̣ адхиччасамуппаннантива̄динопи миччха̄бхинивесам̣ анатиккаманато йатха̄бхӯтам̣ аджа̄нанта̄нам̣ дит̣т̣хигатам̣ таттха таттха дуккхуппа̄данато виджджханат̣т̣хена ‘‘салла’’нти на пассим̣су.
етан̃ча саллам̣ пат̣икачча пассатоти йо пана а̄раддхавипассако пан̃чапи упа̄да̄наккхандхе аниччато дуккхато анаттато саманупассати, со етан̃ча тивидхам̣ випарӣтадассанам̣ ан̃н̃ан̃ча сакалам̣ миччха̄бхинивесам̣ тесан̃ча ниссайабхӯте пан̃чупа̄да̄наккхандхепи туджджанато дуруддха̄рато ча ‘‘салла’’нти пат̣икачча пуббейева випассана̄пан̃н̃а̄йа пассати. евам̣ пассато арийамаггаккхан̣е екантенева ахам̣ каромӣти на тасса хоти. йатха̄ ча аттано ка̄ракабха̄во тасса на упат̣т̣ха̄ти, евам̣ паро каротӣти на тасса хоти, кевалам̣ пана аниччасан̇кха̄там̣ пат̣иччасамуппаннадхаммаматтамева хоти. етта̄вата̄ самма̄пат̣ипаннасса саббатха̄пи дит̣т̣хима̄на̄бха̄вова дассито. тена ча арахаттаппаттийа̄ сам̣са̄расаматиккамо пака̄сито хоти.
ида̄ни йо дит̣т̣хигате аллӣно, на со сам̣са̄рато сӣсам̣ уккхипитум̣ саккоти, там̣ дассетум̣ ‘‘ма̄нупета̄’’ти га̄тхама̄ха. таттха ма̄нупета̄ айам̣ паджа̄ти айам̣ сабба̄пи дит̣т̣хигатикасан̇кха̄та̄ паджа̄ саттака̄йо ‘‘майхам̣ дит̣т̣хи сундара̄, майхам̣ а̄да̄но сундаро’’ти аттано га̄хасса сам̣паггахалаккхан̣ена ма̄нена упета̄ саманна̄гата̄. ма̄нагантха̄ ма̄навинибаддха̄ти тато ева тена апара̄парам̣ уппаджджама̄нена йатха̄ там̣ дит̣т̣хим̣ на пат̣иниссаджджати, евам̣ аттано санта̄насса гантхитатта̄ винибаддхатта̄ ча ма̄нагантха̄ ма̄навинибаддха̄. дит̣т̣хӣсу са̄рамбхакатха̄, сам̣са̄рам̣ на̄тиваттатӣти ‘‘идамева саччам̣ могхаман̃н̃а’’нти аттуккам̣санапаравамбханавасена аттано дит̣т̣ха̄бхинивесена паресам̣ дит̣т̣хӣсу са̄рамбхакатха̄ виродхакатха̄ сам̣са̄рана̄йика̄нам̣ авиджджа̄тан̣ха̄нам̣ аппаха̄нато сам̣са̄рам̣ на̄тиваттати, на атиккаматӣти аттхо.
чхат̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. субхӯтисуттаван̣н̣ана̄
57. саттаме субхӯтӣти тасса тхерасса на̄мам̣. со хи а̄йасма̄ падумуттарасса бхагавато па̄дамӯле ката̄бхинӣха̄ро каппасатасахассам̣ упачитапун̃н̃асамбха̄ро имасмим̣ буддхуппа̄де ул̣а̄равибхаве гахапатикуле уппанно бхагавато дхаммадесанам̣ сутва̄ сам̣вегаджа̄то гхара̄ никкхамма паббаджитва̄ ката̄дхика̄ратта̄ гхат̣енто ва̄йаманто на чирассева чхал̣абхин̃н̃о джа̄то, брахмавиха̄рабха̄вана̄йа пана уккам̣сапа̄рамиппаттийа̄ ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ аран̣авиха̄рӣнам̣ йадидам̣ субхӯтӣ’’ти (а. ни. 1.201) аран̣авиха̄ре бхагавата̄ етадагге т̣хапито. со екадивасам̣ са̄йанхасамайам̣ дива̄т̣т̣ха̄нато виха̄ран̇ган̣ам̣ отин̣н̣о чатупарисамаджджхе бхагавантам̣ дхаммам̣ десентам̣ дисва̄ ‘‘десана̄парийоса̄не вут̣т̣хахитва̄ вандисса̄мӣ’’ти ка̄лапариччхедам̣ катва̄ бхагавато авидӯре ан̃н̃атарасмим̣ руккхамӯле нисинно пхаласама̄паттим̣ сама̄паджджи. тена вуттам̣ – ‘‘тена кхо пана самайена а̄йасма̄ субхӯти…пе… сама̄паджджитва̄’’ти.
таттха дутийаджджха̄нато пат̣т̣ха̄йа рӯпа̄вачарасама̄дхи саббопи арӯпа̄вачарасама̄дхи авитаккасама̄дхи ева. идха пана чатуттхаджджха̄напа̄дако арахаттапхаласама̄дхи ‘‘авитаккасама̄дхӣ’’ти адхиппето. дутийаджджха̄на̄дӣхи пахӣна̄ миччха̄витакка̄ на та̄ва суппахӣна̄ аччантапаха̄на̄бха̄вато, арийамаггена пана пахӣна̄ ева пуна паха̄накичча̄бха̄вато. тасма̄ аггамаггапарийоса̄набхӯто арахаттапхаласама̄дхи саббесам̣ миччха̄витакка̄нам̣ паха̄нанте уппаннатта̄ висесато ‘‘авитаккасама̄дхӣ’’ти ваттаббатам̣ арахати, пагева чатуттхаджджха̄напа̄дако. тена вуттам̣ – ‘‘идха пана чатуттхаджджха̄напа̄дако арахаттапхаласама̄дхи ‘авитаккасама̄дхӣ’ти адхиппето’’ти.
етаматтхам̣ видитва̄ти етам̣ а̄йасмато субхӯтисса саббамиччха̄витаккасаббасам̣килесапаха̄насан̇кха̄там̣ аттхам̣ сабба̄ка̄рато джа̄нитва̄ тадаттхадӣпакам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.
таттха йасса витакка̄ видхӯпита̄ти йена арийапуггалена, йасса ва̄ арийапуггаласса ка̄мавитакка̄дайо саббепи миччха̄витакка̄ видхӯпита̄ арийамагган̃а̄н̣ена санта̄пита̄ самуччхинна̄. аджджхаттам̣ сувикаппита̄ асеса̄ти нийакаджджхаттасан̇кха̄те аттано санта̄не уппаджджана̄раха̄ сувикаппита̄ сут̣т̣ху викаппита̄ асесато, кин̃чипи асесетва̄ сусамуччхинна̄ти аттхо. там̣ сан̇гаматичча арӯпасан̃н̃ӣти еттха нти нипа̄таматтам̣. атха ва̄ хетуаттхо там̣саддо. йасма̄ анавасесена миччха̄витакка̄ самуччхинна̄, тасма̄ ра̄гасан̇га̄дикам̣ пан̃чавидхам̣ сан̇гам̣, саббампи ва̄ килесасан̇гам̣ атичча атиккамитва̄ атиккаманахету рӯпасабха̄ва̄бха̄вато руппанасан̇кха̄тасса ча вика̄расса таттха абха̄вато ниббика̄рахетубха̄вато ва̄ ‘‘арӯпа’’нти ладдхана̄мам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паватта̄хи маггапхаласан̃н̃а̄хи арӯпасан̃н̃ӣ. чатуйога̄тигатоти ка̄майого бхавайого дит̣т̣хийого авиджджа̄йоготи чатта̄ро йоге йатха̄рахам̣ чатӯхипи маггехи атиккамитва̄ гато. на джа̄ту метӣти мака̄ро падасандхикаро, джа̄ту екам̣сенева пунаббхава̄йа на ети, а̄йатим̣ пунаббхава̄бхиниббатти тасса наттхӣти аттхо. ‘‘на джа̄ти метӣ’’типи пат̣ханти, со еваттхо. ити бхагава̄ а̄йасмато субхӯтисса арахаттапхаласама̄паттивиха̄рам̣ анупа̄дисесанибба̄нан̃ча а̄раббха пӣтивегависсат̣т̣хам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.
саттамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. ган̣ика̄суттаван̣н̣ана̄
58. ат̣т̣хаме две пӯга̄ти две ган̣а̄. ан̃н̃атарисса̄ ган̣ика̄йа̄ти ан̃н̃атара̄йа нагарасобхинийа̄. са̄ратта̄ти сут̣т̣ху ратта̄. пат̣ибаддхачитта̄ти килесавасена баддхачитта̄. ра̄джагахе кира екасмим̣ чхан̣адивасе бахӯ дхуттапуриса̄ ган̣абандханена вичаранта̄ екамекасса екамекам̣ весим̣ а̄нетва̄ уййа̄нам̣ пависитва̄ чхан̣акӣл̣ам̣ кӣл̣им̣су. тато парампи две тайо чхан̣адивасе там̣ там̣йева весим̣ а̄нетва̄ чхан̣акӣл̣ам̣ кӣл̣им̣су. атха̄парасмим̣ чхан̣адивасе ан̃н̃епи дхутта̄ татхева чхан̣акӣл̣ам̣ кӣл̣итука̄ма̄ весийо а̄нента̄ пуримадхуттехи пуббе а̄нӣтам̣ екам̣ весим̣ а̄ненти. итаре там̣ дисва̄ ‘‘айам̣ амха̄кам̣ париггахо’’ти а̄хам̣су. тепи татхева а̄хам̣су. ‘‘евам̣ амха̄кам̣ париггахо, амха̄кам̣ париггахо’’ти калахам̣ вад̣д̣хетва̄ па̄н̣иппаха̄ра̄дӣни акам̣су. тена вуттам̣ – ‘‘тена кхо пана самайена ра̄джагахе две пӯга̄’’тиа̄ди. таттха упаккамантӣти пахаранти. маран̣ампи нигаччхантӣти балавӯпаккамехи маран̣ам̣ упагаччханти, итарепи маран̣аматтам̣ маран̣аппама̄н̣адуккхам̣ па̄пун̣анти.
етаматтхам̣ видитва̄ти етам̣ ка̄месу гедхам̣ вива̄дамӯлам̣ сабба̄наттхамӯланти сабба̄ка̄рато видитва̄. имам̣ уда̄нанти антадвайе ча маджджхима̄йа пат̣ипаттийа̄ а̄дӣнава̄нисам̣савибха̄ванам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.
таттха йан̃ча паттанти йам̣ рӯпа̄дипан̃чака̄магун̣аджа̄там̣ паттам̣ ‘‘наттхи ка̄месу досо’’ти дит̣т̣хим̣ пураккхатва̄ ва̄ апураккхатва̄ ва̄ етарахи ладдхам̣ анубхуййама̄нам̣. йан̃ча паттаббанти йан̃ча ка̄магун̣аджа̄тамева ‘‘бхун̃джитабба̄ ка̄ма̄, парибхун̃джитабба̄ ка̄ма̄, а̄севитабба̄ ка̄ма̄, пат̣исевитабба̄ ка̄ма̄, йо ка̄ме парибхун̃джати, со локам̣ вад̣д̣хети, йо локам̣ вад̣д̣хети, со бахум̣ пун̃н̃ам̣ пасаватӣ’’ти дит̣т̣хим̣ упанисса̄йа там̣ аниссаджджитва̄ катена каммуна̄ ана̄гате паттаббам̣ анубхавитаббан̃ча. убхайаметам̣ раджа̄нукин̣н̣анти етам̣ убхайам̣ паттам̣ паттаббан̃ча ра̄гараджа̄дӣхи анукин̣н̣ам̣. сампатте хи ваттхука̄ме анубхаванто ра̄гараджена вокин̣н̣о хоти, таттха пана сам̣килит̣т̣хачиттасса пхале а̄йатим̣ а̄панне доманассуппаттийа̄ досараджена вокин̣н̣о хоти, убхайаттха̄пи мохараджена вокин̣н̣о хоти. касса панетам̣ раджа̄нукин̣н̣анти а̄ха – ‘‘а̄турасса̄нусиккхато’’ти ка̄мапаттхана̄васена килеса̄турасса, тасса ча пхалена дуккха̄турасса ча убхайаттха̄пи пат̣ика̄ра̄бхила̄са̄йа килесапхале анусиккхато.
татха̄ йан̃ча паттанти йам̣ ачелакавата̄дивасена паттам̣ аттапарита̄панам̣. йан̃ча паттаббанти йам̣ миччха̄дит̣т̣хикаммасама̄да̄нахету апа̄йесу паттаббам̣ пхалам̣. убхайаметам̣ раджа̄нукин̣н̣анти тадубхайам̣ дуккхараджа̄нукин̣н̣ам̣. а̄турасса̄ти ка̄йакиламатхена дуккха̄турасса. анусиккхатоти миччха̄дит̣т̣хим̣, тасса̄ сама̄да̄йаке пуггале ча анусиккхато.
йе ча сиккха̄са̄ра̄ти йехи йатха̄сама̄диннам̣ сӣлаббата̄дисан̇кха̄там̣ сиккхам̣ са̄рато гахетва̄ ‘‘имина̄ сам̣са̄расуддхӣ’’ти катхита̄. тена̄ха – сӣлаббатам̣ джӣвитам̣ брахмачарийам̣ упат̣т̣ха̄наса̄ра̄ти. таттха йам̣ ‘‘на каромӣ’’ти орамати, там̣ сӣлам̣, висабходжанакиччха̄чаран̣а̄дикам̣ ватам̣, са̄кабхаккхата̄диджӣвика̄ джӣвитам̣, метхунавирати брахмачарийам̣, етесам̣ анутит̣т̣ханам̣ упат̣т̣ха̄нам̣, бхӯтапин̣д̣акапарибхан̣д̣а̄дивасена кхандхадевасива̄дипаричаран̣ам̣ ва̄ упат̣т̣ха̄нам̣, еваметехи йатха̄вуттехи сӣла̄дӣхи сам̣са̄расуддхи хотӣти та̄ни са̄рато гахетва̄ т̣хита̄ саман̣абра̄хман̣а̄ сиккха̄са̄ра̄ сӣлаббатам̣ джӣвитам̣ брахмачарийам̣ ‘‘упат̣т̣ха̄наса̄ра̄’’ти ведитабба̄. айамеко антоти айам̣ сӣлаббатапара̄ма̄савасена аттакиламатха̄нуйогасан̇кха̄то маджджхима̄йа пат̣ипаттийа̄ уппатхабхӯто ла̄макат̣т̣хена ча еко анто. айам̣ дутийо антоти айам̣ ка̄масукхаллика̄нуйого ка̄месу па̄табйата̄паттисан̇кха̄то дутийо вуттанайена анто.
иччете убхо анта̄ти ка̄масукхаллика̄нуйого аттакиламатха̄нуйого ча ити ете убхо анта̄. те ча кхо етарахи патте, а̄йатим̣ паттаббе ча килесадуккхараджа̄нукин̣н̣е ка̄магун̣е аттапарита̄пане ча аллӣнехи килесадуккха̄тура̄нам̣ анусиккхантехи, сайан̃ча килесадуккха̄турехи пат̣ипаджджитаббатта̄ ла̄мака̄ уппатхабхӯта̄ ча̄ти анта̄. кат̣асивад̣д̣хана̄ти андхапутхуджджанехи абхикан̇кхитаббат̣т̣хена кат̣асисан̇кха̄та̄нам̣ тан̣ха̄авиджджа̄нам̣ абхивад̣д̣хана̄. кат̣асийо дит̣т̣хим̣ вад̣д̣хентӣти та̄ пана кат̣асийо на̄наппака̄радит̣т̣хим̣ вад̣д̣хенти. ваттхука̄месу асса̄да̄нупассино хи те паджахитум̣ асакконтасса тан̣ха̄авиджджа̄сахака̄рӣка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ ‘‘наттхи динна’’нтиа̄дина̄ (дха. са. 1221; вибха. 938) наттхикадит̣т̣хим̣ акирийадит̣т̣хим̣ ахетукадит̣т̣хин̃ча ган̣ха̄пенти, аттапарита̄панам̣ ануйуттасса пана авиджджа̄тан̣ха̄сахака̄рӣка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ ‘‘сӣлена суддхи ватена суддхӣ’’тиа̄дина̄ аттасуддхиабхила̄сена сӣлаббатапара̄ма̄садит̣т̣хим̣ ган̣ха̄пенти. сакка̄йадит̣т̣хийа̄ пана тесам̣ паччайабха̄во па̄кат̣ойева. евам̣ антадвайӯпаниссайена тан̣ха̄авиджджа̄нам̣ дит̣т̣хивад̣д̣хаката̄ ведитабба̄. кечи пана ‘‘кат̣асӣти пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ адхивачана’’нти ваданти. тесам̣ йадаггена тато антадвайато сам̣са̄расуддхи на хоти, тадаггена те упа̄да̄наккхандхе абхивад̣д̣хетӣти адхиппа̄йо. апаре пана ‘‘кат̣асивад̣д̣хана̄’’ти падасса ‘‘апара̄парам̣ джара̄маран̣ехи сиватхикавад̣д̣хана̄’’ти аттхам̣ ваданти. техипи антадвайасса сам̣са̄расуддхихетубха̄ва̄бха̄войева вутто, кат̣асийа̄ пана дит̣т̣хивад̣д̣ханака̄ран̣абха̄во ваттаббо.
ете те убхо анте анабхин̃н̃а̄йа̄ти те ете йатха̄вутте убхопи анте аджа̄нитва̄ ‘‘име анта̄ те ча евам̣гахита̄ евам̣анут̣т̣хита̄ евам̣гатика̄ евам̣абхисампара̄йа̄’’ти евам̣ аджа̄нанахету аджа̄нанака̄ран̣а̄. ‘‘пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄’’тиа̄дӣсу (пу. па. 208; а. ни. 9.43) вийасса хетуаттхата̄ дат̣т̣хабба̄. олӣйанти екети еке ка̄масукха̄нуйогавасена сан̇кочам̣ а̄паджджанти. атидха̄ванти екети еке аттакиламатха̄нуйогавасена атиккаманти. ка̄масукхамануйутта̄ хи вӣрийасса акаран̣ато косаджджавасена самма̄пат̣ипаттито сан̇кочама̄панната̄ олӣйанти на̄ма, аттапарита̄панамануйутта̄ пана косаджджам̣ паха̄йа анупа̄йена вӣрийа̄рамбхам̣ каронта̄ самма̄пат̣ипаттийа̄ атиккаманато атидха̄ванти на̄ма, тадубхайам̣ пана таттха а̄дӣнава̄дассанато. тена вуттам̣ – ‘‘убхо анте анабхин̃н̃а̄йа олӣйанти еке атидха̄ванти еке’’ти. таттха тан̣ха̄бхинанданавасена олӣйанти, дит̣т̣ха̄бхинанданавасена атидха̄вантӣти ведитаббам̣.
атха ва̄ сассата̄бхинивесавасена олӣйанти еке, уччхеда̄бхинивесавасена атидха̄ванти еке. госӣла̄дивасена хи аттапарита̄панамануйутта̄ екачче ‘‘имина̄хам̣ сӣлена ва̄ ватена ва̄ тапена ва̄ брахмачарийена ва̄ дево ва̄ бхависса̄ми деван̃н̃атаро ва̄, таттха ниччо дхуво сассато авипарин̣а̄мадхаммо сассатисамам̣ татхева т̣хасса̄мӣ’’ти сассатадассанам̣ абхинивисанта̄ сам̣са̄ре олӣйанти на̄ма, ка̄масукхамануйутта̄ пана екачче йам̣кин̃чи катва̄ индрийа̄ни сантаппетука̄ма̄ лока̄йатика̄ вийа таданугун̣ам̣ уччхедадассанам̣ абхинивисанта̄ анупа̄йена ват̣т̣упаччхедасса парийесанато атидха̄ванти на̄ма. евам̣ сассатуччхедавасенапи олӣйана̄тидха̄вана̄ни ведитабба̄ни.
йе ча кхо те абхин̃н̃а̄йа̄ти йе ча кхо пана арийапуггала̄ те йатха̄вутте убхо анте ‘‘име анта̄ евам̣гахита̄ евам̣анут̣т̣хита̄ евам̣гатика̄ евам̣абхисампара̄йа̄’’ти абхивисит̣т̣хена н̃а̄н̣ена випассана̄сахита̄йа маггапан̃н̃а̄йа джа̄нитва̄ маджджхимапат̣ипадам̣ самма̄пат̣ипанна̄, та̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄. татра ча на̄хесунти татра тасмим̣ антадвайе патита̄ на ахесум̣, там̣ антадвайам̣ паджахим̣сӯти аттхо. тена ча на̄ман̃н̃им̣сӯти тена антадвайапаха̄нена ‘‘мама идам̣ антадвайапаха̄нам̣, ахам̣ антадвайам̣ паха̄сим̣, имина̄ антадвайапаха̄нена сеййо’’тиа̄дина̄ тан̣ха̄дит̣т̣хима̄наман̃н̃ана̄васена на аман̃н̃им̣су саббаман̃н̃ана̄нам̣ саммадева пахӣнатта̄. еттха ча аггапхале т̣хите арийапуггале сандха̄йа ‘‘татра ча на̄хесум̣, тена ча на̄ман̃н̃им̣сӯ’’ти атӣтака̄лавасена айам̣ десана̄ паватта̄, маггаккхан̣е пана адхиппете ваттама̄нака̄лавасенева ваттаббам̣ сийа̄. ват̣т̣ам̣ тесам̣ наттхи пан̃н̃а̄пана̄йа̄ти йе евам̣ пахӣнасаббаман̃н̃ана̄ уттамапуриса̄, тесам̣ анупа̄да̄париниббута̄нам̣ каммавипа̄какилесавасена тивидхампи ват̣т̣ам̣ наттхи пан̃н̃а̄пана̄йа, ваттама̄наккхандхабхедато уддхам̣ анупа̄да̄но вийа джа̄таведо апан̃н̃аттикабха̄вамева гаччхатӣти аттхо.
ат̣т̣хамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. упа̄тидха̄вантисуттаван̣н̣ана̄
59. наваме раттандхака̄ратимиса̄йанти раттийам̣ андхака̄ре маха̄тимиса̄йам̣. раттӣпи хи андхака̄равирахита̄ хоти, йа̄ пун̣н̣ама̄йа ратти джун̣хобха̄сита̄. андхака̄ропи ‘‘тимиса̄’’ти на ваттаббо хоти аббхамахика̄диупаккилесавирахите деве. махандхака̄ро хи ‘‘тимиса̄’’ти вуччати. айам̣ пана ама̄васӣ ратти дево ча мегхапат̣аласан̃чханно. тена вуттам̣ – ‘‘раттандхака̄ратимиса̄йанти раттийа̄ андхака̄ре маха̄тимиса̄йа’’нти. аббхока̄сети аппат̣иччханне ока̄се виха̄ран̇ган̣е. телаппадӣпесу джха̄йама̄несӯти телападжджотесу джалама̄несу.
нану ча бхагавато бйа̄маппабха̄ пакатийа̄ бйа̄маматтаппадесам̣ абхибйа̄петва̄ чандимасӯрийа̄локам̣ абхибхавитва̄ гханабахалам̣ буддха̄локам̣ виссаджджентӣ андхака̄рам̣ видхамитва̄ тит̣т̣хати, ка̄йаппабха̄пи нӣлапӣта̄дивасена чхаббан̣н̣агханабуддхарасмийо виссаджджетва̄ пакатийа̄ва самантато асӣтихаттхаппадесам̣ обха̄сентӣ тит̣т̣хати, евам̣ буддха̄локенева екобха̄сабхӯте бхагавато нисиннока̄се падӣпакаран̣е киччам̣ наттхӣти? саччам̣ наттхи, татха̄пи пун̃н̃аттхика̄ упа̄сака̄ бхагавато бхиккхусан̇гхасса ча пӯджа̄каран̣аттхам̣ девасикам̣ телаппадӣпам̣ упат̣т̣хапенти. татха̄ хи вуттам̣ – са̄ман̃н̃апхалепи ‘‘ете ман̣д̣алама̄ле дӣпа̄ джха̄йантӣ’’ти (дӣ. ни. 1.159). ‘‘раттандхака̄ратимиса̄йа’’нти идампи тасса̄ раттийа̄ сабха̄вакиттанаттхам̣ вуттам̣, на пана бхагавато нисиннока̄сасса андхака̄рабха̄вато. пӯджа̄каран̣аттхамева хи тада̄пи упа̄сакехи падӣпа̄ ка̄рита̄.
тасмин̃хи дивасе са̄ваттхива̄сино бахӯ упа̄сака̄ па̄това сарӣрапат̣иджагганам̣ катва̄ виха̄рам̣ гантва̄ упосатхан̇га̄ни сама̄дийитва̄ буддхаппамукхам̣ бхиккхусан̇гхам̣ нимантетва̄ нагарам̣ пависитва̄ маха̄да̄на̄ни паваттетва̄ бхагавантам̣ бхиккхусан̇гхан̃ча анугантва̄ ниваттитва̄ аттано аттано геха̄ни гантва̄ сайампи парибхун̃джитва̄ суддхаваттханиваттха̄ суддхуттара̄сан̇га̄ гандхама̄ла̄дихаттха̄ виха̄рам̣ гантва̄ бхагавантам̣ пӯджетва̄ кечи манобха̄ванӣйе бхиккхӯ пайирупа̄санта̄ кечи йонисоманасикаронта̄ дивасабха̄гам̣ вӣтина̄месум̣. те са̄йанхасамайе бхагавато сантике дхаммам̣ сутва̄ саттхари дхаммасабха̄ман̣д̣апато пат̣т̣ха̄йа гандхакут̣исамӣпе аджджхока̄се пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисинне, бхиккхусан̇гхе ча бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ пайирупа̄санте упосатхависодханаттхан̃чева йонисоманасика̄рапарибрӯханаттхан̃ча нагарам̣ агантва̄ виха̄рейева васитука̄ма̄ охӣйим̣су. атха те бхагавато бхиккхусан̇гхасса ча пӯджа̄каран̣аттхам̣ бахӯ телаппадӣпе а̄ропетва̄ саттха̄рам̣ упасан̇камитва̄ вандитва̄ бхиккхусан̇гхасса ча ан̃джалим̣ катва̄ бхиккхӯнам̣ парийанте нисинна̄ катхам̣ самут̣т̣ха̄песум̣, ‘‘бханте, име титтхийа̄ на̄на̄видха̄ни дит̣т̣хигата̄ни абхинивисса вохаранти, татха̄ вохаранта̄ ча када̄чи сассатам̣, када̄чи асассатам̣, уччхеда̄дӣсу ан̃н̃атаранти екасмим̣йева ат̣т̣хатва̄ наванава̄ни дит̣т̣хигата̄ни ‘идамева саччам̣ могхаман̃н̃а’нти паггайха тит̣т̣ханти умматтакасадиса̄, тесам̣ татха̄ абхинивит̣т̣ха̄нам̣ ка̄ гати, ко абхисампара̄йо’’ти. тена ча самайена бахӯ пат̣ан̇гапа̄н̣ака̄ патанта̄ патанта̄ тесу телаппадӣпесу нипатанти. тена вуттам̣ – ‘‘тена кхо пана самайена самбахула̄ адхипа̄така̄’’тиа̄ди.
таттха адхипа̄така̄ти пат̣ан̇гапа̄н̣ака̄, йе ‘‘салабха̄’’типи вуччанти. те хи дӣпасикхам̣ адхипатанато ‘‘адхипа̄така̄’’ти адхиппета̄. а̄па̄тапарипа̄танти а̄па̄там̣ парипа̄там̣, а̄патитва̄ а̄патитва̄ парипатитва̄ парипатитва̄, абхимукхапа̄тан̃чева париббхамитва̄ па̄тан̃ча катва̄ти аттхо. ‘‘а̄па̄тхе парипа̄та’’нти кечи пат̣ханти, а̄па̄тхе падӣпасса аттано а̄па̄тхагамане сати парипатитва̄ парипатитва̄ти аттхо. анайанти авад̣д̣хим̣ дуккхам̣. бйасананти вина̄сам̣. пуримападена хи маран̣аматтам̣ дуккхам̣, паччхимападена маран̣ам̣ тесам̣ дӣпети. таттха кечи па̄н̣ака̄ саха патанена марим̣су, кечи маран̣аматтам̣ дуккхам̣ а̄паджджим̣су.
етаматтхам̣ видитва̄ти етам̣ адхипа̄такапа̄н̣ака̄нам̣ аттахитам̣ аджа̄нанта̄нам̣ аттупаккамавасена нираттхакабйасана̄паттим̣ видитва̄ тесам̣ вийа дит̣т̣хигатика̄нам̣ дит̣т̣ха̄бхинивесена анайабйасана̄паттидӣпакам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.
таттха упа̄тидха̄ванти на са̄раментӣти сӣласама̄дхипан̃н̃а̄вимуттиа̄дибхедам̣ са̄рам̣ на енти, чатусачча̄бхисамайавасена на адхигаччханти. тасмим̣ пана саупа̄йе са̄ре тит̣т̣хантейева вимутта̄бхила̄са̄йа там̣ упента̄ вийа хутва̄пи дит̣т̣хивипалла̄сена атидха̄ванти атиккамитва̄ гаччханти, пан̃чупа̄да̄наккхандхе ‘‘ниччам̣ субхам̣ сукхам̣ атта̄’’ти абхинивиситва̄ ган̣ханта̄ти аттхо. навам̣ навам̣ бандханам̣ брӯхайантӣти татха̄ ган̣ханта̄ ча тан̣ха̄дит̣т̣хисан̇кха̄там̣ навам̣ навам̣ бандханам̣ брӯхайанти вад̣д̣хайанти. патанти паджджотамива̄дхипа̄така̄, дит̣т̣хе суте итихеке нивит̣т̣ха̄ти евам̣ тан̣ха̄дит̣т̣хибандханехи баддхатта̄ еке саман̣абра̄хман̣а̄ дит̣т̣хе аттана̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣ена дит̣т̣хидассаненева ва̄ дит̣т̣хе ануссавӯпалаббхаматтенева ча суте ‘‘итиха екантато евамета’’нти нивит̣т̣ха̄ дит̣т̣ха̄бхинивесена ‘‘сассата’’нтиа̄дина̄ абхинивит̣т̣ха̄, екантахитам̣ ва̄ ниссаран̣ам̣ аджа̄нанта̄ ра̄га̄дӣхи ека̄дасахи аггӣхи а̄диттам̣ бхаваттайасан̇кха̄там̣ ан̇га̄рака̄сум̣йева име вийа адхипа̄така̄ имам̣ паджджотам̣ патанти, на тато сӣсам̣ уккхипитум̣ сакконтӣти аттхо.
навамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. уппаджджантисуттаван̣н̣ана̄
60. дасаме йа̄вакӣванти йаттакам̣ ка̄лам̣. йатоти йада̄, йато пат̣т̣ха̄йа, йасмим̣ ка̄лети ва̄ аттхо. еваметам̣, а̄нанда̄ти, а̄нанда, татха̄гате уппанне татха̄гатасса татха̄гатаса̄вака̄нам̣йева ча ла̄бхасакка̄ро абхивад̣д̣хати, титтхийа̄ пана ниттеджа̄ вихатаппабха̄ пахӣнала̄бхасакка̄ра̄ хонтӣти йам̣ тайа̄ вуттам̣, етам̣ евам̣, на етасса ан̃н̃атха̄бха̄во. чаккаваттино хи чаккаратанасса па̄тубха̄вена локо чаккаратанам̣ мун̃читва̄ ан̃н̃аттха пӯджа̄сакка̄расамма̄нам̣ на паваттети, чаккаратанамева пана саббо локо саббабха̄вехи саккароти гарум̣ кароти ма̄нети пӯджети. ити ват̣т̣а̄нуса̄рипун̃н̃аматтаниссандассапи та̄ва маханто а̄нубха̄во, киман̇гам̣ пана виват̣т̣а̄нуса̄рипун̃н̃апхалӯпаттхамбхасса ананта̄паримеййагун̣аган̣а̄дха̄расса буддхаратанасса дхаммаратанасса сан̇гхаратанасса ча̄ти дассети.
бхагава̄ хи самма̄самбодхим̣ патва̄ паваттаварадхаммачакко ануккамена локе екасат̣т̣хийа̄ арахантесу джа̄тесу сат̣т̣хи араханте джанападача̄рика̄йа виссаджджетва̄ урувелам̣ патва̄ урувелакассапаппамукхе сахассаджат̣иле арахатте патит̣т̣ха̄петва̄ техи паривуто лат̣т̣хивануййа̄не нисӣдитва̄ бимбиса̄раппамукха̄нам̣ ан̇гамагадхава̄сӣнам̣ два̄даса нахута̄ни са̄сане ота̄ретва̄ йада̄ ра̄джагахе виха̄си, тато пат̣т̣ха̄йа бхагавато бхиккхусан̇гхасса ча йатха̄ йатха̄ упарӯпари ул̣а̄рала̄бхасакка̄ро абхивад̣д̣хати, татха̄ татха̄ саббатиттхийа̄нам̣ ла̄бхасакка̄ро париха̄йи ева.
атхекадивасам̣ а̄йасма̄ а̄нандо дива̄т̣т̣ха̄не нисинно бхагавато ча арийасан̇гхасса ча самма̄пат̣ипаттим̣ паччавеккхитва̄ пӣтисоманассаджа̄то ‘‘катхам̣ ну кхо титтхийа̄на’’нти тесам̣ пат̣ипаттим̣ а̄ваджджеси. атхасса несам̣ саббатха̄пи дуппат̣ипаттийева упат̣т̣ха̄си. со ‘‘евам̣маха̄нубха̄ве на̄ма пун̃н̃ӯпаниссайасса дхамма̄нудхаммаппат̣ипаттийа̄ ча уккам̣сапа̄рамиппатте бхагавати, арийасан̇гхе ча дхаранте катхам̣ име ан̃н̃атиттхийа̄ евам̣ дуппат̣ипанна̄ акатапун̃н̃а̄ вара̄ка̄ ла̄бхино сакката̄ бхависсантӣ’’ти титтхийа̄нам̣ ла̄бхасакка̄раха̄ним̣ нисса̄йа ка̄рун̃н̃ам̣ уппа̄детва̄ атха аттано паривитаккам̣ ‘‘йа̄вакӣван̃ча, бханте’’тиа̄дина̄ бхагавато а̄рочеси. бхагава̄ ча там̣, ‘‘а̄нанда, тайа̄ миччха̄ паривитаккита’’нти аватва̄ суван̣н̣а̄лин̇гасадисам̣ гӣвам̣ унна̄метва̄ супуппхитасатапаттасассирикам̣ маха̄мукхам̣ абхиппасаннатарам̣ катва̄ ‘‘еваметам̣, а̄нанда̄’’ти сампахам̣ситва̄ ‘‘йа̄вакӣван̃ча̄’’тиа̄дина̄ тасса вачанам̣ паччанумоди. тена вуттам̣ – ‘‘атха кхо а̄йасма̄ а̄нандо…пе… бхиккхусан̇гхо ча̄’’ти. атха бхагава̄ тассам̣ ат̣т̣хуппаттийам̣ атӣтепи майи ануппанне екачче нӣчаджана̄ самма̄нам̣ лабхитва̄ мама уппа̄дато пат̣т̣ха̄йа хатала̄бхасакка̄ра̄ ахесунти ба̄веруджа̄такам̣ (джа̄. 1.4.153 а̄дайо) катхеси.
етаматтхам̣ видитва̄ти дит̣т̣хигатика̄нам̣ та̄ва сакка̄расамма̄но йа̄ва на самма̄самбуддха̄ локе уппаджджанти, тесам̣ пана уппа̄дато пат̣т̣ха̄йа те хатала̄бхасакка̄ра̄ ниппабха̄ ниттеджа̄ва хонти, дуппат̣ипаттийа̄ дуккхато ча на муччантӣти етаматтхам̣ сабба̄ка̄рато видитва̄ тадаттхадӣпанам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.
таттха обха̄сати та̄ва со кимӣти со кхаджджӯпанакакими та̄вадева обха̄сати джотати диббати. йа̄ва на уннамате пабхан̇кароти тӣсупи маха̄дӣпесу екаккхан̣е а̄локакаран̣ена ‘‘пабхан̇каро’’ти ладдхана̄мо сӯрийо йа̄ва на уггамати на удети. ануггате хи сӯрийе ладдхока̄са̄ кхаджджӯпанака̄ випариваттама̄на̄пи кан̣т̣акапхаласадиса̄ тамаси виджджотанти. са верочанамхи уггате, хатаппабхо хоти на ча̄пи бха̄сатӣти самантато андхака̄рам̣ видхамитва̄ киран̣асахассена вирочанасабха̄вата̄йа верочанана̄маке а̄дичче ут̣т̣хите со кхаджджӯпанако хатаппабхо ниттеджо ка̄л̣ако хоти, раттандхака̄ре вийа на бха̄сати на диббати.
евам̣ обха̄ситамева таккика̄нанти йатха̄ тена кхаджджӯпанакена сӯрийуггаманато пурейева обха̄ситам̣ хоти, евам̣ таккетва̄ витаккетва̄ парикаппанаматтена дит̣т̣хӣнам̣ гахан̣ато ‘‘таккика̄’’ти ладдхана̄мехи титтхийехи обха̄ситам̣ аттано самайатеджена дӣпетва̄ адхит̣т̣хитам̣ та̄ва, йа̄ва самма̄самбуддха̄ локе нуппаджджанти. на таккика̄ суджджханти на ча̄пи са̄вака̄ти йада̄ пана самма̄самбуддха̄ локе уппаджджанти, тада̄ дит̣т̣хигатика̄ на суджджханти на собханти, на ча̄пи тесам̣ са̄вака̄ собханти, ан̃н̃адаттху вихатасобха̄ раттикхитта̄ вийа сара̄ на пан̃н̃а̄йантева. атха ва̄ йа̄ва самма̄самбуддха̄ локе нуппаджджанти, та̄вадева таккика̄нам̣ обха̄ситам̣ аттано самайена джотанам̣ ба̄лала̄панам̣, на тато парам̣. касма̄? йасма̄ на таккика̄ суджджханти, на ча̄пи са̄вака̄. те хи дураккха̄тадхаммавинайа̄ самма̄пат̣ипаттирахита̄ на сам̣са̄рато суджджханти аниййа̄никаса̄санатта̄. тена̄ха ‘‘дуддит̣т̣хӣ на дуккха̄ памуччаре’’ти. таккика̄ хи айа̄тха̄валаддхиката̄йа дуддит̣т̣хино миччха̄бхинивит̣т̣хадит̣т̣хика̄ випарӣтадассана̄ там̣ дит̣т̣хим̣ аниссаджджитва̄ сам̣са̄радуккхато на када̄чипи муччантӣти.
дасамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
нит̣т̣хита̄ ча джаччандхаваггаван̣н̣ана̄.