1. мегхийасуттаван̣н̣ана̄
31. мегхийаваггасса пат̣хаме ча̄лика̄йанти евам̣ на̄маке нагаре. тасса кира нагарасса два̄рат̣т̣ха̄нам̣ мун̃читва̄ самантато чалапан̇кам̣ хоти, там̣ чалапан̇кам̣ нисса̄йа т̣хитатта̄ олокента̄нам̣ чалама̄нам̣ вийа упат̣т̣ха̄ти, тасма̄ ‘‘ча̄лика̄’’ти вуччати. ча̄лике паббатети тасса нагарасса авидӯре еко паббато, сопи саббасетатта̄ ка̄лапаккхаупосатхе олокента̄нам̣ чалама̄но вийа упат̣т̣ха̄ти, тасма̄ ‘‘ча̄ликапаббато’’ти сан̇кхам̣ гато. таттха бхагавато махантам̣ виха̄рам̣ ка̄райим̣су, бхагава̄ тада̄ там̣ нагарам̣ гочарага̄мам̣ катва̄ тасмим̣ ча̄ликапаббатамаха̄виха̄ре вихарати. тена вуттам̣ – ‘‘ча̄лика̄йам̣ вихарати ча̄лике паббате’’ти. мегхийоти тасса тхерасса на̄мам̣. упат̣т̣ха̄ко хотӣти парича̄рако хоти. бхагавато хи пат̣хамабодхийам̣ упат̣т̣ха̄ка̄ анибаддха̄ ахесум̣, екада̄ на̄гасама̄ло, екада̄ на̄гито, екада̄ упава̄но, екада̄ сунаккхатто, тада̄пи мегхийаттхерова упат̣т̣ха̄ко. тена̄ха – ‘‘тена кхо пана самайена а̄йасма̄ мегхийо бхагавато упат̣т̣ха̄ко хотӣ’’ти.
джантуга̄манти евам̣ на̄макам̣ тассева виха̄расса апарам̣ гочарага̄мам̣. ‘‘джаттуга̄ма’’нтипи па̄т̣хо. кимика̄л̣а̄йа̄ти ка̄л̣акимӣнам̣ бахулата̄йа ‘‘кимика̄л̣а̄’’ти ладдхана̄ма̄йа надийа̄. джан̇гхавиха̄ранти чиранисаджджа̄йа джан̇гха̄су уппаннакиламатхавиноданаттхам̣ вичаран̣ам̣. па̄са̄диканти авирал̣аруккхата̄йа синиддхапаттата̄йа ча пассанта̄нам̣ паса̄дама̄вахатӣти па̄са̄дикам̣. сандаччха̄йата̄йа манун̃н̃абхӯмибха̄гата̄йа ча манун̃н̃ам̣. анто павит̣т̣ха̄нам̣ пӣтисоманассаджананат̣т̣хена читтам̣ раметӣти раман̣ӣйам̣. аланти парийаттам̣, йуттантипи аттхо. падха̄наттхикасса̄ти йогена бха̄вана̄йа аттхикасса. падха̄на̄йа̄ти саман̣адхаммакаран̣а̄йа. а̄гаччхеййа̄ханти а̄гаччхеййам̣ ахам̣. тхерена кира пуббе там̣ т̣ха̄нам̣ анупат̣ипа̄т̣ийа̄ пан̃ча джа̄тисата̄ни ран̃н̃а̄ ева сата̄ анубхӯтам̣ уййа̄нам̣ ахоси, тенасса дит̣т̣хаматтейева таттха вихаритум̣ читтам̣ нами. а̄гамехи та̄ва̄ти саттха̄ тхерасса вачанам̣ сутва̄ упадха̄ренто ‘‘на та̄васса н̃а̄н̣ам̣ парипа̄кам̣ гата’’нти н̃атва̄ пат̣иккхипанто евама̄ха. екакамхи та̄ва̄ти идам̣ панасса ‘‘евамайам̣ гантва̄пи камме аниппхаджджама̄не нира̄сан̇ко хутва̄ пемавасена пуна а̄гаччхиссатӣ’’ти читтамаддаваджананаттхам̣ а̄ха. йа̄ва ан̃н̃опи кочи бхиккху а̄гаччхатӣти ан̃н̃о кочи бхиккху мама сантикам̣ йа̄ва а̄гаччхати, та̄ва а̄гамехӣти аттхо. ‘‘кочи бхиккху диссатӣ’’типи па̄т̣хо. ‘‘а̄гаччхатӯ’’типи пат̣ханти, татха̄ ‘‘диссатӯ’’ти.
наттхи кин̃чи уттари каран̣ӣйанти чатӯсу саччесу чатӯхи маггехи парин̃н̃а̄дӣнам̣ сол̣асаннам̣ кичча̄нам̣ кататта̄, абхисамбодхийа̄ ва̄ адхигататта̄ тато ан̃н̃ам̣ уттари каран̣ӣйам̣ на̄ма наттхи. наттхи катасса ва̄ патичайоти катасса ва̄ пуна патичайопи наттхи. на хи бха̄витамагго пуна бха̄вӣйати, пахӣнакилеса̄нам̣ ва̄ пуна паха̄нена киччам̣ аттхи. аттхи катасса патичайоти майхам̣ санта̄не ниппха̄дитасса сӣла̄дидхаммасса арийамаггасса анадхигататта̄ тадаттхам̣ пуна вад̣д̣ханасан̇кха̄то патичайо аттхи, иччхитабботи аттхо. падха̄нанти кхо мегхийа вадама̄нам̣ кинти вадеййа̄ма̄ти ‘‘саман̣адхаммам̣ каромӣ’’ти там̣ вадама̄нам̣ майам̣ ан̃н̃ам̣ ким̣ на̄ма вадеййа̄ма?
дива̄виха̄рам̣ нисӣдӣти дива̄виха̄раттха̄йа нисӣди. нисинно ча йасмим̣ ман̇галасила̄пат̣т̣е пуббе анупат̣ипа̄т̣ийа̄ пан̃ча джа̄тисата̄ни ра̄джа̄ хутва̄ уййа̄накӣл̣ам̣ кӣл̣анто вивидхана̄т̣акапарива̄ро нисиннапуббо, тасмим̣йева т̣ха̄не нисӣди. атхасса нисиннака̄лато пат̣т̣ха̄йа саман̣абха̄во вигато вийа ахоси, ра̄джавесам̣ гахетва̄ на̄т̣акапарива̄рапаривуто сетаччхаттасса хет̣т̣ха̄ маха̄рахе паллан̇ке нисинно вийа джа̄то. атхасса там̣ сампаттим̣ асса̄дайато ка̄мавитакко удапа̄ди. со тасмим̣йева кхан̣е саход̣д̣хам̣ гахите две чоре а̄нетва̄ пурато т̣хапите вийа аддаса. тесу екасса вадхам̣ а̄н̣а̄панавасена бйа̄па̄давитакко уппаджджи, екасса бандханам̣ а̄н̣а̄панавасена вихим̣са̄витакко, евам̣ со лата̄джа̄лена руккхо вийа мадхумаккхика̄хи мадхугха̄тако вийа ча акусалавитаккехи париккхитто сампарикин̣н̣о ахоси. там̣ сандха̄йа ‘‘атха кхо а̄йасмато мегхийасса̄’’тиа̄ди вуттам̣.
аччхарийам̣ вата бхоти гарахан̣аччхарийам̣ на̄ма киретам̣ йатха̄ а̄йасма̄ а̄нандо бхагавато валийагаттам̣ дисва̄ авоча ‘‘аччхарийам̣, бханте, аббхутам̣, бханте’’ти (сам̣. ни. 5.511). апаре пана ‘‘тасмим̣ самайе пуппхапхалапаллава̄дӣсу лобхавасена ка̄мавитакко, кхарассара̄нам̣ паккхиа̄дӣнам̣ саддассаванена бйа̄па̄давитакко, лед̣д̣уа̄дӣхи тесам̣ пат̣иба̄хана̄дхиппа̄йена вихим̣са̄витакко, ‘идхева̄хам̣ васеййа’нти таттха са̄пеккхата̄васена ка̄мавитакко, ваначараке таттха таттха дисва̄ тесу читтадуббханена бйа̄па̄давитакко, тесам̣ вихет̣хана̄дхиппа̄йена вихим̣са̄витакко тасса уппаджджӣ’’типи ваданти. йатха̄ ва̄ татха̄ ва̄ тасса миччха̄витаккуппаттийева аччхарийака̄ран̣ам̣. анва̄сатта̄ти анулагга̄ вокин̣н̣а̄. аттани гарумхи ча екаттепи бахувачанам̣ диссати. ‘‘анусанто’’типи па̄т̣хо.
йена бхагава̄ тенупасан̇камӣти евам̣ миччха̄витаккехи сампарикин̣н̣о каммат̣т̣ха̄насаппа̄йам̣ ка̄тум̣ асакконто ‘‘идам̣ вата дисва̄ дӣгхадассӣ бхагава̄ пат̣иседхесӣ’’ти саллаккхетва̄ ‘‘имам̣ ка̄ран̣ам̣ дасабаласса а̄рочесса̄мӣ’’ти нисинна̄санато вут̣т̣ха̄йа йена бхагава̄ тенупасан̇ками. упасан̇камитва̄ ча ‘‘идха майхам̣, бханте’’тиа̄дина̄ аттано паваттим̣ а̄рочеси.
таттха йебхуййена̄ти бахулам̣ абхиккхан̣ам̣. па̄пака̄ти ла̄мака̄. акусала̄ти акосалласамбхӯта̄. дуггатисампа̄панат̣т̣хена ва̄ па̄пака̄, кусалапат̣ипаккхата̄йа акусала̄. витаккети ӯхати а̄рамман̣ам̣ читтам̣ абхиниропетӣти витакко, ка̄масахагато витакко ка̄мавитакко, килесака̄масампайутто ваттхука̄ма̄рамман̣о витаккоти аттхо. бйа̄па̄дасахагато витакко бйа̄па̄давитакко. вихим̣са̄сахагато витакко вихим̣са̄витакко. тесу ка̄ма̄нам̣ абхинанданавасена паватто неккхаммапат̣ипаккхо ка̄мавитакко, ‘‘име сатта̄ хан̃н̃анту ва̄ винассанту ва̄ ма̄ ва̄ ахесу’’нти саттесу сампадуссанавасена паватто метта̄пат̣ипаккхо бйа̄па̄давитакко, па̄н̣илед̣д̣удан̣д̣а̄дӣхи сатта̄нам̣ вихет̣хетука̄мата̄васена паватто карун̣а̄пат̣ипаккхо вихим̣са̄витакко.
касма̄ панасса бхагава̄ таттха гаманам̣ ануджа̄ни? ‘‘ананун̃н̃а̄топи ча̄йам̣ мам̣ оха̄йа гаччхиссатева, ‘парича̄рака̄мата̄йа ман̃н̃е бхагава̄ гантум̣ на детӣ’ти часса сийа̄ ан̃н̃атхаттам̣. тадасса дӣгхараттам̣ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттеййа̄’’ти ануджа̄ни.
евам̣ тасмим̣ аттано паваттим̣ а̄рочетва̄ нисинне атхасса бхагава̄ саппа̄йам̣ дхаммам̣ десенто ‘‘апарипакка̄йа, мегхийа, четовимуттийа̄’’тиа̄дима̄ха. таттха апарипакка̄йа̄ти парипа̄кам̣ аппатта̄йа. четовимуттийа̄ти килесехи четасо вимуттийа̄. пуббабха̄ге хи тадан̇гавасена чева виккхамбханавасена ча килесехи четасо вимутти хоти, апарабха̄ге самуччхедавасена чева пат̣ипассаддхивасена ча. са̄йам̣ вимутти хет̣т̣ха̄ виттха̄рато катхита̄ва, тасма̄ таттха вуттанайена ведитабба̄. таттха вимуттипарипа̄чанӣйехи дхаммехи а̄сайе парипа̄чите пабодхите випассана̄йа маггагаббхам̣ ган̣хантийа̄ парипа̄кам̣ гаччхантийа̄ четовимутти парипакка̄ на̄ма хоти, тадабха̄ве апарипакка̄.
катаме пана вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄? саддхиндрийа̄дӣнам̣ висуддхикаран̣авасена паннараса дхамма̄ ведитабба̄. вуттан̃хетам̣ –
‘‘ассаддхе пуггале париваджджайато, саддхе пуггале севато бхаджато пайирупа̄сато, паса̄данӣйе суттанте паччавеккхато – имехи тӣха̄ка̄рехи саддхиндрийам̣ висуджджхати.
‘‘кусӣте пуггале париваджджайато, а̄раддхавӣрийе пуггале севато бхаджато пайирупа̄сато, саммаппадха̄не паччавеккхато – имехи тӣха̄ка̄рехи вӣрийиндрийам̣ висуджджхати.
‘‘мут̣т̣хассатӣ пуггале париваджджайато, упат̣т̣хитассатӣ пуггале севато бхаджато пайирупа̄сато, сатипат̣т̣ха̄не паччавеккхато – имехи тӣха̄ка̄рехи сатиндрийам̣ висуджджхати.
‘‘асама̄хите пуггале париваджджайато, сама̄хите пуггале севато бхаджато пайирупа̄сато, джха̄навимоккхе паччавеккхато – имехи тӣха̄ка̄рехи сама̄дхиндрийам̣ висуджджхати.
‘‘дуппан̃н̃е пуггале париваджджайато, пан̃н̃аванте пуггале севато бхаджато пайирупа̄сато, гамбхӣран̃а̄н̣ачарийам̣ паччавеккхато – имехи тӣха̄ка̄рехи пан̃н̃индрийам̣ висуджджхати.
‘‘ити име пан̃ча пуггале париваджджайато, пан̃ча пуггале севато бхаджато пайирупа̄сато, пан̃ча суттанте паччавеккхато – имехи паннарасахи а̄ка̄рехи, има̄ни пан̃чиндрийа̄ни висуджджхантӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.185).
апарепи паннараса дхамма̄ вимуттипарипа̄чанӣйа̄ – саддха̄пан̃чама̄ни индрийа̄ни, аниччасан̃н̃а̄ дуккхасан̃н̃а̄ анаттасан̃н̃а̄ паха̄насан̃н̃а̄ вира̄гасан̃н̃а̄ти има̄ пан̃ча ниббедхабха̄гийа̄ сан̃н̃а̄, калйа̄н̣амиттата̄ сӣласам̣варо абхисаллекхата̄ вӣрийа̄рамбхо ниббедхикапан̃н̃а̄ти. тесу винеййадаманакусало саттха̄ винеййасса мегхийаттхерасса аджджха̄сайавасена идха калйа̄н̣амиттата̄дайо вимуттипарипа̄чанӣйе дхамме дассенто ‘‘пан̃ча дхамма̄ парипа̄ка̄йа сам̣ваттантӣ’’ти ватва̄ те виттха̄ренто ‘‘идха, мегхийа, бхиккху калйа̄н̣амитто хотӣ’’тиа̄дима̄ха.
таттха калйа̄н̣амиттоти калйа̄н̣о бхаддо сундаро митто етасса̄ти калйа̄н̣амитто. йасса сӣла̄дигун̣асампанно ‘‘агхасса гха̄та̄, хитасса видха̄та̄’’ти евам̣ сабба̄ка̄рена упака̄ро митто хоти, со пуггало калйа̄н̣амиттова. йатха̄вуттехи калйа̄н̣апуггалехева саббирийа̄патхесу саха айати паваттати, на вина̄ техӣти калйа̄н̣асаха̄йо.калйа̄н̣апуггалесу ева читтена чева ка̄йена ча ниннапон̣апаббха̄рабха̄вена паваттатӣти калйа̄н̣асампаван̇ко. падаттайена калйа̄н̣амиттасам̣сагге а̄дарам̣ уппа̄дети.
татридам̣ калйа̄н̣амитталаккхан̣ам̣ – идха калйа̄н̣амитто саддха̄сампанно хоти сӣласампанно сутасампанно ча̄гасампанно вӣрийасампанно сатисампанно сама̄дхисампанно пан̃н̃а̄сампанно. таттха саддха̄сампаттийа̄ саддахати татха̄гатасса бодхим̣ каммапхалан̃ча, тена самма̄самбодхихетубхӯтам̣ саттесу хитеситам̣ на париччаджати. сӣласампаттийа̄ сабрахмача̄рӣнам̣ пийо хоти мана̄по гару бха̄ванӣйо чодако па̄пагарахӣ ватта̄ вачанаккхамо, сутасампаттийа̄ саччапат̣иччасамуппа̄да̄дипат̣исам̣йутта̄нам̣ гамбхӣра̄нам̣ катха̄нам̣ катта̄ хоти, ча̄гасампаттийа̄ аппиччхо хоти сантут̣т̣хо павивитто асам̣сат̣т̣хо, вӣрийасампаттийа̄ а̄раддхавӣрийо хоти сатта̄нам̣ хитаппат̣ипаттийа̄, сатисампаттийа̄ упат̣т̣хитассати хоти, сама̄дхисампаттийа̄ авиккхитто хоти сама̄хитачитто, пан̃н̃а̄сампаттийа̄ авипарӣтам̣ джа̄на̄ти. со сатийа̄ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ гатийо саманвесама̄но пан̃н̃а̄йа сатта̄нам̣ хита̄хитам̣ йатха̄бхӯтам̣ джа̄нитва̄, сама̄дхина̄ таттха екаггачитто хутва̄, вӣрийена сатте ахита̄ ниседхетва̄ хите нийоджети. тена̄ха –
‘‘пийо гару бха̄ванӣйо, ватта̄ ча вачанаккхамо;
гамбхӣран̃ча катхам̣ катта̄, но чат̣т̣ха̄не нийоджайе’’ти. (а. ни. 7.37);
айам̣ пат̣хамо дхаммо парипа̄ка̄йа сам̣ваттатӣти, айам̣ калйа̄н̣амиттата̄сан̇кха̄то брахмачарийава̄сасса а̄дибха̄вато, саббесан̃ча кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ бахука̄рата̄йа падха̄набха̄вато ча имесу пан̃часу дхаммесу а̄дито вуттатта̄ пат̣хамо анаваджджадхаммо ависуддха̄нам̣ саддха̄дӣнам̣ висуддхикаран̣авасена четовимуттийа̄ парипа̄ка̄йа сам̣ваттати. еттха ча калйа̄н̣амиттасса бахука̄рата̄ падха̄ната̄ ча ‘‘упад̣д̣хамидам̣, бханте, брахмачарийасса йадидам̣ калйа̄н̣амиттата̄’’ти вадантам̣ дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикам̣, ‘‘ма̄ хевам̣, а̄нанда̄’’ти двиккхаттум̣ пат̣иседхетва̄, ‘‘сакаламева хидам̣, а̄нанда, брахмачарийам̣, йадидам̣ калйа̄н̣амиттата̄ калйа̄н̣асаха̄йата̄’’тиа̄дисуттападехи (сам̣. ни. 1.129; 5.2) ведитабба̄.
пуна чапаранти пуна ча апарам̣ дхаммаджа̄там̣. сӣлава̄ти еттха кенат̣т̣хена сӣлам̣? сӣланат̣т̣хена сӣлам̣. кимидам̣ сӣланам̣ на̄ма? сама̄дха̄нам̣, ка̄йакамма̄дӣнам̣ сусӣлйавасена авиппакин̣н̣ата̄ти аттхо. атха ва̄ упадха̄ран̣ам̣, джха̄на̄дикусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ патит̣т̣ха̄навасена а̄дха̄рабха̄воти аттхо. тасма̄ сӣлети сӣлатӣти ва̄ сӣлам̣. айам̣ та̄ва саддалаккхан̣анайена сӣлаттхо. апаре пана ‘‘сират̣т̣хо сӣталат̣т̣хо сӣлат̣т̣хо сам̣варат̣т̣хо’’ти нируттинайена аттхам̣ ван̣н̣енти. тайидам̣ па̄рипӯрито атисайато ва̄ сӣлам̣ асса аттхӣти сӣлава̄, сӣласампанноти аттхо.
йатха̄ ча сӣлава̄ хоти сӣласампанно, там̣ дассетум̣ ‘‘па̄тимоккхасам̣варасам̣вуто’’тиа̄дима̄ха. таттха па̄тимоккханти сиккха̄падасӣлам̣. тан̃хи йо нам̣ па̄ти раккхати, там̣ моккхети мочети а̄па̄йика̄дӣхи дуккхехӣти па̄тимоккхам̣. сам̣варан̣ам̣ сам̣варо, ка̄йава̄ча̄хи авӣтиккамо. па̄тимоккхамева сам̣варо па̄тимоккхасам̣варо, тена сам̣вуто пихитака̄йава̄чоти па̄тимоккхасам̣варасам̣вуто, идамасса тасмим̣ сӣле патит̣т̣хитабха̄вапаридӣпанам̣. вихаратӣти таданурӯпавиха̄расаман̇гибха̄вапаридӣпанам̣. а̄ча̄рагочарасампанноти хет̣т̣ха̄ па̄тимоккхасам̣варасса, упари висеса̄нам̣ йогасса ча упака̄ракадхаммапаридӣпанам̣. ан̣уматтесу ваджджесу бхайадасса̄вӣти па̄тимоккхасӣлато ачаванадхаммата̄паридӣпанам̣. сама̄да̄йа̄ти сиккха̄пада̄нам̣ анавасесато а̄да̄напаридӣпанам̣. сиккхатӣти сиккха̄йа саман̇гибха̄вапаридӣпанам̣. сиккха̄падесӯти сиккхитаббадхаммапаридӣпанам̣.
апаро найо – килеса̄нам̣ балавабха̄вато, па̄пакирийа̄йа сукарабха̄вато, пун̃н̃акирийа̄йа ча дуккарабха̄вато бахуккхаттум̣ апа̄йесу патанасӣлоти па̄тӣ, путхуджджано. аниччата̄йа ва̄ бхава̄дӣсу каммавегаккхитто гхат̣ӣйантам̣ вийа анават̣т̣ха̄нена париббхаманато гаманасӣлоти па̄тӣ, маран̣авасена ва̄ тамхи тамхи саттаника̄йе аттабха̄васса патанасӣлоти ва̄ па̄тӣ, саттасанта̄но читтамева ва̄. там̣ па̄тинам̣ сам̣са̄радуккхато моккхетӣти па̄тимоккхам̣. читтасса хи вимоккхена сатто ‘‘вимутто’’ти вуччати. вуттан̃хи ‘‘читтавода̄на̄ сатта̄ висуджджхантӣ’’ти (сам̣. ни. 3.100), ‘‘анупа̄да̄йа а̄савехи читтам̣ вимутта’’нти (маха̄ва. 28) ча.
атха ва̄ авиджджа̄дихетуна̄ сам̣са̄ре патати гаччхати паваттатӣти па̄ти, ‘‘авиджджа̄нӣваран̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ тан̣ха̄сам̣йоджана̄нам̣ сандха̄ватам̣ сам̣сарата’’нти (сам̣. ни. 2.124) хи вуттам̣. тасса па̄тино саттасса тан̣ха̄дисам̣килесаттайато моккхо етена̄ти па̄тимоккхо, ‘‘кан̣т̣хека̄ло’’тиа̄дӣнам̣ вийа сама̄сасиддхи ведитабба̄.
атха ва̄ па̄тети винипа̄тети дуккхехӣти па̄ти, читтам̣. вуттан̃хи ‘‘читтена ниййатӣ локо, читтена парикассатӣ’’ти (сам̣. ни. 1.62). тасса па̄тино моккхо етена̄ти па̄тимоккхо. патати ва̄ етена апа̄йадуккхе сам̣са̄радуккхе ча̄ти па̄ти, тан̣ха̄дисам̣килеса̄. вуттан̃хи – ‘‘тан̣ха̄ джанети пурисам̣ (сам̣. ни. 1.55-57), тан̣ха̄дутийо пурисо’’ти (итиву. 15, 105) ча̄ди. тато па̄тито моккхоти па̄тимоккхо.
атха ва̄ патати еттха̄ти па̄ти, чха аджджхаттикаба̄хира̄ни а̄йатана̄ни. вуттан̃хи – ‘‘чхасу локо самуппанно, чхасу куббати сантхава’’нти (су. ни. 171). тато чха аджджхаттикаба̄хира̄йатанасан̇кха̄тапа̄тито моккхоти па̄тимоккхо. атха ва̄ па̄то винипа̄то асса аттхӣти па̄тӣ, сам̣са̄ро. тато моккхоти па̄тимоккхо.
атха ва̄ саббалока̄дхипатибха̄вато дхаммиссаро бхагава̄ патӣти вуччати, муччати етена̄ти моккхо. патино моккхо тена пан̃н̃аттатта̄ти патимоккхо, патимоккхо ева па̄тимоккхо. саббагун̣а̄нам̣ ва̄ таммӯлабха̄вато уттамат̣т̣хена пати ча, со йатха̄вуттат̣т̣хена моккхо ча̄ти патимоккхо, патимоккхо ева па̄тимоккхо. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘па̄тимоккхантиа̄диметам̣ мукхамета’’нти виттха̄ро.
атха ва̄ паити пака̄ре, атӣти аччантаттхе нипа̄то, тасма̄ пака̄рехи аччантам̣ моккхетӣти па̄тимоккхам̣. идан̃хи сӣлам̣ сайам̣ тадан̇гавасена, сама̄дхисахитам̣ пан̃н̃а̄сахитан̃ча виккхамбханавасена самуччхедавасена ча аччантам̣ моккхети мочетӣти па̄тимоккхам̣. пати моккхоти ва̄ патимоккхо, тамха̄ тамха̄ вӣтиккамадосато паччекам̣ моккхоти аттхо. патимоккхо ева па̄тимоккхо. моккхоти ва̄ нибба̄нам̣, тасса моккхасса пат̣ибимбабхӯтоти патимоккхо. сӣласам̣варо хи сӯрийасса арун̣уггаманам̣ вийа нибба̄насса удайабхӯто таппат̣ибха̄го ча йатха̄рахам̣ сам̣килесанибба̄панато. патимоккхо ева па̄тимоккхо. пативаттати моккхети дуккханти ва̄ патимоккхам̣, патимоккхамева па̄тимоккханти евам̣ та̄веттха па̄тимоккхасаддасса аттхо ведитаббо.
сам̣варати пидахати етена̄ти сам̣варо, па̄тимоккхамева сам̣варо па̄тимоккхасам̣варо. аттхато пана тато тато вӣтиккамитаббато виратийо четана̄ ча. тена па̄тимоккхасам̣варена упето саманна̄гато па̄тимоккхасам̣варасам̣вутоти вутто. вуттан̃хетам̣ вибхан̇ге –
‘‘имина̄ па̄тимоккхасам̣варена упето хоти самупето упа̄гато самупа̄гато упапанно самупапанно саманна̄гато, тена вуччати па̄тимоккхасам̣варасам̣вуто’’ти (вибха. 511).
вихаратӣти ирийа̄патхавиха̄рена вихарати ирӣйати ваттати.
а̄ча̄рагочарасампанноти вел̣уда̄на̄димиччха̄джӣвасса ка̄йапа̄габбхийа̄дӣнан̃ча акаран̣ена саббасо ана̄ча̄рам̣ ваджджетва̄ ‘‘ка̄йико авӣтиккамо ва̄часико авӣтиккамо ка̄йикава̄часико авӣтиккамо’’ти евам̣ вуттабхиккхуса̄руппаа̄ча̄расампаттийа̄, весийа̄диагочарам̣ ваджджетва̄ пин̣д̣апа̄та̄диаттхам̣ упасан̇камитум̣ йуттат̣т̣ха̄насан̇кха̄тена гочарена ча сампаннатта̄ а̄ча̄рагочарасампанно.
апича йо бхиккху саттхари сага̄раво саппатиссо сабрахмача̄рӣсу сага̄раво саппатиссо хироттаппасампанно суниваттхо супа̄руто па̄са̄дикена абхиккантена пат̣иккантена а̄локитена вилокитена самин̃джитена паса̄ритена ирийа̄патхасампанно индрийесу гуттадва̄ро бходжане маттан̃н̃ӯ джа̄гарийамануйутто сатисампаджан̃н̃ена саманна̄гато аппиччхо сантут̣т̣хо павивитто асам̣сат̣т̣хо а̄бхисама̄ча̄рикесу саккаччака̄рӣ гаручиттӣка̄рабахуло вихарати, айам̣ вуччати а̄ча̄расампанно.
гочаро пана упаниссайагочаро а̄раккхагочаро упанибандхагочароти тивидхо. таттха йо дасакатха̄ваттхугун̣асаманна̄гато вутталаккхан̣о калйа̄н̣амитто, йам̣ нисса̄йа асутам̣ сун̣а̄ти, сутам̣ парийода̄пети, кан̇кхам̣ витарати, дит̣т̣хим̣ уджум̣ кароти, читтам̣ паса̄дети, йан̃ча анусиккханто саддха̄йа вад̣д̣хати, сӣлена, сутена, ча̄гена, пан̃н̃а̄йа вад̣д̣хати, айам̣ вуччати упаниссайагочаро.
йо бхиккху антарагхарам̣ павит̣т̣хо вӣтхим̣ пат̣ипанно оккхиттачаккху йугаматтадасса̄вӣ чаккхундрийасам̣вутова гаччхати, на хаттхим̣ олокенто, на ассам̣, на ратхам̣, на паттим̣, на иттхим̣, на пурисам̣ олокенто, на уддхам̣ олокенто, на адхо олокенто, на диса̄видисам̣ пеккхама̄но гаччхати, айам̣ а̄раккхагочаро.
упанибандхагочаро пана чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄, йаттха бхиккху аттано читтам̣ упанибандхати, вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘ко ча, бхиккхаве, бхиккхуно гочаро сако петтико висайо, йадидам̣ чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’ти (сам̣. ни. 5.372).
таттха упаниссайагочарасса пуббе вуттатта̄ итаресам̣ васенеттха гочаро ведитаббо. ити йатха̄вутта̄йа а̄ча̄расампаттийа̄, има̄йа ча гочарасампаттийа̄ саманна̄гататта̄ а̄ча̄рагочарасампанно.
ан̣уматтесу ваджджесу бхайадасса̄вӣти аппаматтакатта̄ ан̣уппама̄н̣есу ассатийа̄ асан̃чичча а̄паннасекхийаакусалачиттуппа̄да̄дибхедесу ваджджесу бхайадассанасӣло. йо хи бхиккху парама̄н̣уматтам̣ ваджджам̣ ат̣т̣хасат̣т̣хийоджанапама̄н̣а̄дхикайоджанасатасахассуббедхасинерупаббатара̄джасадисам̣ катва̄ пассати, йопи саббалахукам̣ дуббха̄ситаматтам̣ па̄ра̄джикасадисам̣ катва̄ пассати, айампи ан̣уматтесу ваджджесу бхайадасса̄вӣ на̄ма. сама̄да̄йа сиккхати сиккха̄падесӯти йам̣кин̃чи сиккха̄падесу сиккхитаббам̣, там̣ саббена саббам̣ саббатха̄ саббам̣ анавасесам̣ самма̄ а̄дийитва̄ сиккхати, паваттати парипӯретӣти аттхо.
абхисаллекхика̄ти ативийа килеса̄нам̣ саллекханӣ, тесам̣ танубха̄ва̄йа паха̄на̄йа йуттарӯпа̄. четовиваран̣асаппа̄йа̄ти четасо пат̣иччха̄дака̄нам̣ нӣваран̣а̄нам̣ дӯрӣбха̄вакаран̣ена четовиваран̣асан̇кха̄та̄нам̣ саматхавипассана̄нам̣ саппа̄йа̄, саматхавипассана̄читтассева ва̄ виваран̣а̄йа па̄кат̣ӣкаран̣а̄йа ва̄ саппа̄йа̄ упака̄рика̄ти четовиваран̣асаппа̄йа̄.
ида̄ни йена ниббида̄диа̄ваханена айам̣ катха̄ абхисаллекхика̄ четовиваран̣асаппа̄йа̄ ча на̄ма хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘екантаниббида̄йа̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха екантаниббида̄йа̄ти екам̣сенева ват̣т̣адуккхато ниббинданаттха̄йа. вира̄га̄йа ниродха̄йа̄ти тассева вираджджанаттха̄йа ча нируджджханаттха̄йа ча. упасама̄йа̄ти саббакилесӯпасама̄йа. абхин̃н̃а̄йа̄ти саббасса̄пи абхин̃н̃еййасса абхиджа̄нана̄йа. самбодха̄йа̄ти чатумаггасамбодха̄йа. нибба̄на̄йа̄ти анупа̄дисесанибба̄на̄йа. етесу хи а̄дито тӣхи падехи випассана̄ вутта̄, двӣхи магго, двӣхи нибба̄нам̣ вуттам̣. саматхавипассана̄ а̄дим̣ катва̄ нибба̄напарийоса̄но айам̣ саббо уттаримануссадхаммо дасакатха̄ваттхула̄бхино сиджджхатӣти дассети.
ида̄ни там̣ катхам̣ вибхаджитва̄ дассенто ‘‘аппиччхакатха̄’’тиа̄дима̄ха. таттха аппиччхоти на иччхо, тасса катха̄ аппиччхакатха̄, аппиччхабха̄ваппат̣исам̣йутта̄ катха̄ ва̄ аппиччхакатха̄. еттха ча атриччхо па̄пиччхо махиччхо аппиччхоти иччха̄васена чатта̄ро пуггала̄. тесу аттана̄ йатха̄ладдхена ла̄бхена атитто упарӯпари ла̄бхам̣ иччханто атриччхо на̄ма. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –
‘‘чатуббхи ат̣т̣хаджджхагама̄, ат̣т̣хабхи ча̄пи сол̣аса;
сол̣асабхи ча дваттим̣са, атриччхам̣ чаккама̄садо;
иччха̄хатасса посасса, чаккам̣ бхамати маттхаке’’ти. (джа̄. 1.5.103);
‘‘атриччха̄ атилобхена, атилобхамадена ча̄’’ти ча. (джа̄. 1.2.168);
ла̄бхасакка̄расилоканика̄майата̄йа асантагун̣асамбха̄вана̄дхиппа̄йо па̄пиччхо. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –
‘‘таттха катама̄ кухана̄? ла̄бхасакка̄расилокасаннисситасса па̄пиччхасса иччха̄пакатасса паччайаппат̣исеванасан̇кха̄тена ва̄ са̄мантаджаппитена ва̄ ирийа̄патхасса ва̄ ат̣хапана̄’’тиа̄ди (вибха. 861).
сантагун̣асамбха̄вана̄дхиппа̄йо пат̣иггахан̣е аматтан̃н̃ӯ махиччхо. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –
‘‘идхекаччо саддхо сама̄но ‘саддхоти мам̣ джано джа̄на̄тӯ’ти иччхати, сӣлава̄ сама̄но ‘сӣлава̄ти мам̣ джано джа̄на̄тӯ’ти иччхатӣ’’тиа̄ди (вибха. 851).
дуттаппийата̄йа хисса виджа̄тама̄та̄пи читтам̣ гахетум̣ на саккоти. тенетам̣ вуччати –
‘‘аггиккхандхо самуддо ча, махиччхо ча̄пи пуггало;
сакат̣ехи паччайе денту, тайопете атаппийа̄’’ти.
ете пана атриччхата̄дайо досе а̄рака̄ париваджджетва̄ сантагун̣анигӯхана̄дхиппа̄йо пат̣иггахан̣е ча маттан̃н̃ӯ аппиччхо. со аттани виджджама̄нампи гун̣ам̣ пат̣иччха̄детука̄мата̄йа саддхо сама̄но ‘‘саддхоти мам̣ джано джа̄на̄тӯ’’ти на иччхати, сӣлава̄, бахуссуто, павивитто, а̄раддхавӣрийо, упат̣т̣хитассати, сама̄хито, пан̃н̃ава̄ сама̄но ‘‘пан̃н̃ава̄ти мам̣ джано джа̄на̄тӯ’’ти на иччхати.
сва̄йам̣ паччайаппиччхо дхутан̇гаппиччхо парийаттиаппиччхо адхигамаппиччхоти чатуббидхо. таттха чатӯсу паччайесу аппиччхо паччайада̄йакам̣ деййадхаммам̣ аттано тха̄ман̃ча олокетва̄ сачепи хи деййадхаммо баху хоти, да̄йако аппам̣ да̄тука̄мо, да̄йакасса васена аппамева ган̣ха̄ти. деййадхаммо че аппо, да̄йако бахум̣ да̄тука̄мо, деййадхаммасса васена аппамева ган̣ха̄ти. деййадхаммопи че баху, да̄йакопи бахум̣ да̄тука̄мо, аттано тха̄мам̣ н̃атва̄ пама̄н̣айуттамева ган̣ха̄ти. еварӯпо хи бхиккху ануппаннам̣ ла̄бхам̣ уппа̄дети, уппаннам̣ ла̄бхам̣ тха̄варам̣ кароти, да̄йака̄нам̣ читтам̣ а̄ра̄дхети. дхутан̇гасама̄да̄насса пана аттани аттхибха̄вам̣ на джа̄на̄петука̄мо дхутан̇гаппиччхо. йо аттано бахуссутабха̄вам̣ джа̄на̄петум̣ на иччхати, айам̣ парийаттиаппиччхо. йо пана сота̄панна̄дӣсу ан̃н̃атаро хутва̄ сабрахмача̄рӣнампи аттано сота̄панна̄дибха̄вам̣ джа̄на̄петум̣ на иччхати, айам̣ адхигамаппиччхо. еваметесам̣ аппиччха̄нам̣ йа̄ аппиччхата̄, тасса̄ саддхим̣ сандассана̄дивидхина̄ анека̄ка̄равока̄раа̄нисам̣савибха̄ванавасена, таппат̣ипаккхасса атриччха̄дибхедасса иччха̄ча̄расса а̄дӣнававибха̄ванавасена ча паватта̄ катха̄ аппиччхакатха̄.
сантут̣т̣хикатха̄ти еттха сантут̣т̣хӣти сакена аттана̄ ладдхена тут̣т̣хи сантут̣т̣хи. атха ва̄ висамам̣ паччайиччхам̣ паха̄йа самам̣ тут̣т̣хи, сантут̣т̣хи. сантена ва̄ виджджама̄нена тут̣т̣хи сантут̣т̣хи. вуттан̃четам̣ –
‘‘атӣтам̣ на̄нусочанто, наппаджаппамана̄гатам̣;
паччуппаннена йа̄пенто, сантут̣т̣хоти павуччатӣ’’ти.
самма̄ ва̄ н̃а̄йена бхагавата̄ анун̃н̃а̄тавидхина̄ паччайехи тут̣т̣хи сантут̣т̣хи. аттхато итарӣтарапаччайасантосо, со два̄дасавидхо хоти. катхам̣? чӣваре йатха̄ла̄бхасантосо, йатха̄баласантосо, йатха̄са̄руппасантосоти тивидхо, евам̣ пин̣д̣апа̄та̄дӣсу.
татра̄йам̣ пабхедаван̣н̣ана̄ – идха бхиккху чӣварам̣ лабхати сундарам̣ ва̄ асундарам̣ ва̄, со тенева йа̄пети, ан̃н̃ам̣ на паттхети, лабхантопи на ган̣ха̄ти, айамасса чӣваре йатха̄ла̄бхасантосо. атха пана пакатидуббало ва̄ хоти а̄ба̄дхаджара̄бхибхӯто ва̄, гарум̣ чӣварам̣ па̄рупанто киламати, со сабха̄гена бхиккхуна̄ саддхим̣ там̣ париваттетва̄ лахукена йа̄пентопи сантут̣т̣хова хоти, айамасса чӣваре йатха̄баласантосо. апаро пат̣т̣ачӣвара̄дӣнам̣ ан̃н̃атарам̣ махаггхачӣварам̣ лабхитва̄ ‘‘идам̣ тхера̄нам̣ чирапаббаджита̄нам̣, идам̣ бахуссута̄нам̣ анурӯпам̣, идам̣ гила̄на̄нам̣ дуббала̄нам̣, идам̣ аппала̄бхӣнам̣ ва̄ хотӯ’’ти тесам̣ датва̄ аттана̄ сан̇ка̄ракӯт̣а̄дито нантака̄ни уччинитва̄ сан̇гха̄т̣им̣ катва̄ тесам̣ ва̄ пура̄н̣ачӣвара̄ни гахетва̄ дха̄рентопи сантут̣т̣хова хоти, айамасса чӣваре йатха̄са̄руппасантосо.
идха пана бхиккху пин̣д̣апа̄там̣ лабхати лӯкхам̣ ва̄ пан̣ӣтам̣ ва̄, со тенева йа̄пети, ан̃н̃ам̣ на паттхети, лабхантопи на ган̣ха̄ти, айамасса пин̣д̣апа̄те йатха̄ла̄бхасантосо. атха пана а̄ба̄дхико хоти, лӯкхам̣ пакативируддхам̣ ва̄ бйа̄дхивируддхам̣ ва̄ пин̣д̣апа̄там̣ бхун̃джитва̄ га̄л̣хам̣ рога̄тан̇кам̣ па̄пун̣а̄ти, со сабха̄гасса бхиккхуно датва̄ тасса хаттхато саппа̄йабходжанам̣ бхун̃джитва̄ саман̣адхаммам̣ каронтопи сантут̣т̣хова хоти, айамасса пин̣д̣апа̄те йатха̄баласантосо. апаро бхиккху пан̣ӣтам̣ пин̣д̣апа̄там̣ лабхати, со ‘‘айам̣ пин̣д̣апа̄то чирапаббаджита̄дӣнам̣ анурӯпо’’ти чӣварам̣ вийа тесам̣ датва̄, тесам̣ ва̄ сантакам̣ гахетва̄, аттана̄ пин̣д̣а̄йа чаритва̄, миссака̄ха̄рам̣ ва̄ парибхун̃джантопи сантут̣т̣хова хоти. айамасса пин̣д̣апа̄те йатха̄са̄руппасантосо.
идха пана бхиккхуно сена̄санам̣ па̄пун̣а̄ти мана̄пам̣ ва̄ амана̄пам̣ ва̄ антамасо тин̣акут̣ика̄пи тин̣асантха̄ракампи, со тенева сантуссати, пуна ан̃н̃ам̣ сундаратарам̣ ва̄ па̄пун̣а̄ти, там̣ на ган̣ха̄ти, айамасса сена̄сане йатха̄ла̄бхасантосо. атха пана а̄ба̄дхико хоти дуббало ва̄, со бйа̄дхивируддхам̣ ва̄ пакативируддхам̣ ва̄ сена̄санам̣ лабхати, йаттхасса васато апха̄су хоти, со там̣ сабха̄гасса бхиккхуно датва̄ тасса сантаке саппа̄йасена̄сане васитва̄ саман̣адхаммам̣ каронтопи сантут̣т̣хова хоти, айамасса сена̄сане йатха̄баласантосо. апаро сундарам̣ сена̄санам̣ паттампи на сампат̣иччхати ‘‘пан̣ӣтасена̄санам̣ пама̄дат̣т̣ха̄на’’нти, маха̄пун̃н̃ата̄йа ва̄ лен̣аман̣д̣апакӯт̣а̄га̄ра̄дӣни пан̣ӣтасена̄сана̄ни лабхати, со та̄ни чӣвара̄дӣни вийа чирапаббаджита̄дӣнам̣ датва̄ йаттха каттхачи васантопи сантут̣т̣хова хоти, айамасса сена̄сане йатха̄са̄руппасантосо.
идха пана бхиккху бхесаджджам̣ лабхати лӯкхам̣ ва̄ пан̣ӣтам̣ ва̄, со тенева туссати, ан̃н̃ам̣ на паттхети, лабхантопи на ган̣ха̄ти, айамасса гила̄напаччайе йатха̄ла̄бхасантосо. атха пана телена аттхико пха̄н̣итам̣ лабхати, со там̣ сабха̄гасса бхиккхуно датва̄, тасса хаттхато телам̣ гахетва̄, бхесаджджам̣ катва̄ саман̣адхаммам̣ каронтопи сантут̣т̣хова хоти, айамасса гила̄напаччайе йатха̄баласантосо. апаро маха̄пун̃н̃о бахум̣ теламадхупха̄н̣ита̄дипан̣ӣтабхесаджджам̣ лабхати, со там̣ чӣвара̄дӣни вийа чирапаббаджита̄дӣнам̣ датва̄ тесам̣ а̄бхатена йена кеначи бхесаджджам̣ каронтопи сантут̣т̣хова хоти. йо пана екасмим̣ бха̄джане муттахарӣтакам̣, екасмим̣ чатумадхурам̣ т̣хапетва̄ ‘‘ган̣хатха, бханте, йадиччхасӣ’’ти вуччама̄но сачасса тесу ан̃н̃атаренапи рого вӯпасаммати, ‘‘муттахарӣтакам̣ на̄ма буддха̄дӣхи ван̣н̣итам̣, пӯтимуттабхесаджджам̣ нисса̄йа паббаджджа̄, таттха те йа̄ваджӣвам̣ усса̄хо каран̣ӣйо’’ти (маха̄ва. 128) вачанамануссаранто чатумадхурам̣ пат̣иккхипитва̄ муттахарӣтакена бхесаджджам̣ каронто парамасантут̣т̣хова хоти, айамасса гила̄напаччайе йатха̄са̄руппасантосо.
со евам̣пабхедо саббопи сантосо сантут̣т̣хӣти павуччати. тена вуттам̣ ‘‘аттхато итарӣтарапаччайасантосо’’ти. итарӣтарасантут̣т̣хийа̄ саддхим̣ сандассана̄дивидхина̄ а̄нисам̣савибха̄ванавасена, таппат̣ипаккхасса атриччхата̄дибхедасса иччха̄пакататтасса а̄дӣнававибха̄ванавасена ча паватта̄ катха̄ сантут̣т̣хикатха̄. ито пара̄супи катха̄су есева найо, висесаматтамева ваккха̄ма.
павивекакатха̄ти еттха ка̄йавивеко читтавивеко упадхививекоти тайо вивека̄. тесу еко гаччхати, еко тит̣т̣хати, еко нисӣдати, еко сеййам̣ каппети, еко га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа пависати, еко пат̣иккамати, еко абхиккамати, еко чан̇камам̣ адхит̣т̣ха̄ти, еко чарати, еко вихаратӣти евам̣ саббирийа̄патхесу саббакиччесу ган̣асан̇ган̣икам̣ паха̄йа вивиттава̄со ка̄йавивеко на̄ма. ат̣т̣ха сама̄паттийо пана читтавивеко на̄ма. нибба̄нам̣ упадхививеко на̄ма. вуттан̃хетам̣ –
‘‘ка̄йавивеко ча вивекат̣т̣хака̄йа̄нам̣ неккхамма̄бхирата̄нам̣, читтавивеко ча парисуддхачитта̄нам̣ парамавода̄наппатта̄нам̣, упадхививеко ча нирупадхӣнам̣ пуггала̄нам̣ висан̇кха̄рагата̄на’’нти (маха̄ни. 57).
вивекойева павивеко, павивекаппат̣исам̣йутта̄ катха̄ павивекакатха̄.
асам̣саггакатха̄ти еттха саванасам̣сагго дассанасам̣сагго самуллапанасам̣сагго самбхогасам̣сагго ка̄йасам̣сагготи пан̃ча сам̣сагга̄. тесу идхекаччо бхиккху сун̣а̄ти ‘‘асукасмим̣ га̄ме ва̄ нигаме ва̄ иттхӣ абхирӯпа̄ дассанӣйа̄ па̄са̄дика̄ парама̄йа ван̣н̣апоккхарата̄йа саманна̄гата̄’’ти, со там̣ сутва̄ сам̣сӣдати висӣдати, на саккоти брахмачарийам̣ сандха̄ретум̣, сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттати, евам̣ висабха̄га̄рамман̣асаванена уппаннакилесасантхаво саванасам̣сагго на̄ма. на хева кхо бхиккху сун̣а̄ти, апича кхо са̄мам̣ пассати иттхим̣ абхирӯпам̣ дассанӣйам̣ па̄са̄дикам̣ парама̄йа ван̣н̣апоккхарата̄йа саманна̄гатам̣, со там̣ дисва̄ сам̣сӣдати висӣдати, на саккоти брахмачарийам̣ сандха̄ретум̣, сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттати, евам̣ висабха̄га̄рамман̣адассанена уппаннакилесасантхаво дассанасам̣сагго на̄ма. дисва̄ пана ан̃н̃аман̃н̃ам̣ а̄ла̄пасалла̄павасена уппанно килесасантхаво самуллапанасам̣сагго на̄ма. сахаджаггхана̄дӣнипи етенева сан̇ган̣ха̄ти. аттано пана сантакам̣ йам̣кин̃чи ма̄туга̄масса датва̄ ва̄ адатва̄ ва̄ тена диннасса ванабхан̇гийа̄дино парибхогавасена уппаннакилесасантхаво самбхогасам̣сагго на̄ма. ма̄туга̄масса хаттхагга̄ха̄дивасена уппаннакилесасантхаво ка̄йасам̣сагго на̄ма. йопи чеса –
‘‘гихӣхи сам̣сат̣т̣хо вихарати анануломикена сам̣саггена сахасокӣ саханандӣ сукхитесу сукхито, дуккхитесу дуккхито, уппаннесу киччакаран̣ӣйесу аттана̄ уййогам̣ а̄паджджатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.3; маха̄ни. 164) –
евам̣ вутто анануломико гихисам̣сагго, йо ча сабрахмача̄рӣхипи килесуппаттихетубхӯто сам̣сагго, там̣ саббам̣ паха̄йа йва̄йам̣ сам̣са̄ре тхиратарам̣ сам̣вегам̣, сан̇кха̄ресу тиббам̣ бхайасан̃н̃ам̣, сарӣре пат̣икӯласан̃н̃ам̣, сабба̄кусалесу джигуччха̄пуббан̇гамам̣ хироттаппам̣, саббакирийа̄су сатисампаджан̃н̃анти саббам̣ паччупат̣т̣хапетва̄ камаладале джалабинду вийа саббаттха алаггабха̄во, айам̣ саббасам̣саггаппат̣ипаккхата̄йа асам̣сагго. таппат̣исам̣йутта̄ катха̄ асам̣саггакатха̄.
вӣрийа̄рамбхакатха̄ти еттха вӣрасса бха̄во, камманти ва̄ вӣрийам̣, видхина̄ ӣрайитаббам̣ паваттетаббанти ва̄ вӣрийам̣, вӣрийан̃ча там̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ паха̄на̄йа кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ упасампада̄йа а̄рамбханам̣ вӣрийа̄рамбхо. сва̄йам̣ ка̄йико четасико ча̄ти дувидхо, а̄рамбхадха̄ту, никкамадха̄ту, параккамадха̄ту ча̄ти тивидхо; саммаппадха̄навасена чатуббидхо. со саббопи йо бхиккху гамане уппаннам̣ килесам̣ т̣ха̄нам̣ па̄пун̣итум̣ на дети; т̣ха̄не уппаннам̣ нисаджджам̣, нисаджджа̄йа уппаннам̣ сайанам̣ па̄пун̣итум̣ на дети, таттха таттхева аджападена дан̣д̣ена кан̣хасаппам̣ уппӣл̣етва̄ ган̣ханто вийа, тикхин̣ена асина̄ амиттам̣ гӣва̄йа пахаранто вийа ча сӣсам̣ уккхипитум̣ адатва̄ вӣрийабалена нигган̣ха̄ти, тассевам̣ а̄раддхавӣрийасса васена ведитаббо. таппат̣исам̣йутта̄ катха̄ вӣрийа̄рамбхакатха̄.
сӣлакатха̄дӣсу дувидхам̣ сӣлам̣ локийам̣ локуттаран̃ча. таттха локийам̣ па̄тимоккхасам̣вара̄ди чатупа̄рисуддхисӣлам̣, локуттарам̣ маггасӣлам̣ пхаласӣлан̃ча. татха̄ випассана̄йа па̄дакабхӯта̄ саха упача̄рена ат̣т̣ха сама̄паттийо локийо сама̄дхи, маггасампайутто панеттха локуттаро сама̄дхи на̄ма. татха̄ пан̃н̃а̄пи локийа̄ сутамайа̄ чинта̄майа̄ джха̄насампайутта̄ випассана̄н̃а̄н̣ан̃ча. висесато панеттха випассана̄пан̃н̃а̄ гахетабба̄, локуттара̄ маггапан̃н̃а̄ пхалапан̃н̃а̄ ча. вимуттӣпи арийапхалавимутти нибба̄нан̃ча. апаре пана тадан̇гавиккхамбханасамуччхедавимуттӣнампи васенеттха аттхам̣ ван̣н̣енти. вимуттин̃а̄н̣адассанампи екӯнавӣсативидхам̣ паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣. ити имесам̣ сӣла̄дӣнам̣ саддхим̣ сандассана̄дивидхина̄ анека̄ка̄равока̄раа̄нисам̣савибха̄ванавасена чева таппат̣ипаккха̄нам̣ дуссӣлйа̄дӣнам̣ а̄дӣнававибха̄ванавасена ча паватта̄ катха̄, таппат̣исам̣йутта̄ катха̄ ва̄ сӣла̄дикатха̄ на̄ма.
еттха ча ‘‘аттана̄ ча аппиччхо хоти, аппиччхакатхан̃ча паресам̣ катта̄’’ти (ма. ни. 1.252; а. ни. 10.70) ‘‘сантут̣т̣хо хоти итарӣтарена чӣварена, итарӣтарачӣварасантут̣т̣хийа̄ ча ван̣н̣ава̄дӣ’’ти (сам̣. ни. 2.144; чӯл̣ани. кхаггависа̄н̣асуттаниддеса 128) ча а̄дивачанато сайан̃ча аппиччхата̄дигун̣асаманна̄гатена паресампи тадаттха̄йа хитаджджха̄сайена паваттетабба̄ татха̄рӯпӣ катха̄, йа̄ идха абхисаллекхика̄дибха̄вена висесетва̄ вутта̄ аппиччхакатха̄дӣти ведитабба̄. ка̄ракассева хи катха̄ висесато адхиппетаттхаса̄дхинӣ. татха̄ хи ваккхати ‘‘калйа̄н̣амиттассетам̣, мегхийа, бхиккхуно па̄т̣икан̇кхам̣…пе. … акасирала̄бхӣ’’ти.
еварӯпа̄йа̄ти ӣдиса̄йа, йатха̄вутта̄йа. ника̄мала̄бхӣти йатхиччхитала̄бхӣ йатха̄ручила̄бхӣ, саббака̄лам̣ има̄ катха̄ сотум̣ вича̄ретун̃ча йатха̄сукхам̣ лабханто. акиччхала̄бхӣти ниддуккхала̄бхӣ. акасирала̄бхӣти випулала̄бхӣ.
а̄раддхавӣрийоти паггахитавӣрийо. акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ паха̄на̄йа̄ти акосалласамбхӯтат̣т̣хена акусала̄нам̣ па̄падхамма̄нам̣ паджаханаттха̄йа. кусала̄нам̣ дхамма̄нанти куччхита̄нам̣ салана̄диаттхена анаваджджат̣т̣хена ча кусала̄нам̣ сахавипассана̄нам̣ маггапхаладхамма̄нам̣. упасампада̄йа̄ти сампа̄дана̄йа, аттано санта̄не уппа̄дана̄йа. тха̄мава̄ти уссол̣хисан̇кха̄тена вӣрийатха̄мена саманна̄гато. дал̣хапараккамоти тхирапараккамо аситхилавӣрийо. аниккхиттадхуроти анорохитадхуро аносаккитавӣрийо.
пан̃н̃ава̄ти випассана̄пан̃н̃а̄йа пан̃н̃ава̄. удайаттхага̄минийа̄ти пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ удайан̃ча вайан̃ча пат̣ивиджджхантийа̄. арийа̄йа̄ти виккхамбханавасена килесехи а̄рака̄ дӯре т̣хита̄йа ниддоса̄йа. ниббедхика̄йа̄ти ниббедхабха̄гийа̄йа. самма̄ дуккхаккхайага̄минийа̄ти ват̣т̣адуккхасса кхепанато ‘‘дуккхаккхайо’’ти ладдхана̄мам̣ арийамаггам̣ самма̄ хетуна̄ н̃а̄йена гаччхантийа̄.
имесу ча пана пан̃часу дхаммесу сӣлам̣ вӣрийам̣ пан̃н̃а̄ ча йогино аджджхаттикам̣ ан̇гам̣, итарадвайам̣ ба̄хирам̣ ан̇гам̣. татха̄пи калйа̄н̣амиттасанниссайенева сесам̣ чатуббидхам̣ иджджхати, калйа̄н̣амиттассеветтха бахӯпака̄ратам̣ дассенто саттха̄ ‘‘калйа̄н̣амиттассетам̣, мегхийа, бхиккхуно па̄т̣икан̇кха’’нтиа̄дина̄ десанам̣ вад̣д̣хети. таттха па̄т̣икан̇кханти екам̣сена иччхитаббам̣, авассам̣бха̄вӣти аттхо. йанти кирийа̄пара̄масанам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘сӣлава̄ бхависсатӣ’’ти еттха йадетам̣ калйа̄н̣амиттасса бхиккхуно сӣлавантата̄йа бхаванам̣ сӣласампаннаттам̣, тасса бхиккхуно сӣласампаннатта̄ етам̣ тасса па̄т̣икан̇кхам̣, авассам̣бха̄вӣ екам̣сенева тасса таттха нийоджанатоти адхиппа̄йо. па̄тимоккхасам̣варасам̣вуто вихариссатӣтиа̄дӣсупи есева найо.
евам̣ бхагава̄ садеваке локе уттамакалйа̄н̣амиттасан̇кха̄тасса аттано вачанам̣ ана̄дийитва̄ там̣ ванасан̣д̣ам̣ пависитва̄ та̄дисам̣ виппака̄рам̣ паттасса а̄йасмато мегхийасса калйа̄н̣амиттата̄дина̄ сакалам̣ са̄санасампаттим̣ дассетва̄, ида̄нисса таттха а̄дараджа̄тасса пуббе йехи ка̄мавитакка̄дӣхи упаддутатта̄ каммат̣т̣ха̄нам̣ на сампаджджи, тасса тесам̣ уджувипаччанӣкабхӯтатта̄ ча бха̄вана̄найам̣ пака̄сетва̄, тато парам̣ арахаттасса каммат̣т̣ха̄нам̣ а̄чиккханто, ‘‘тена ча пана, мегхийа, бхиккхуна̄ имесу пан̃часу дхаммесу патит̣т̣ха̄йа чатта̄ро дхамма̄ уттари бха̄ветабба̄’’тиа̄дима̄ха. таттха тена̄ти евам̣ калйа̄н̣амиттасанниссайена йатха̄вуттасӣла̄дигун̣асаманна̄гатена. тенева̄ха ‘‘имесу пан̃часу дхаммесу патит̣т̣ха̄йа̄’’ти. уттарӣти а̄раддхатарун̣авипассанасса ра̄га̄дипариссайа̄ че уппаджджеййум̣, тесам̣ висодханаттхам̣ тато уддхам̣ чатта̄ро дхамма̄ бха̄ветабба̄ уппа̄детабба̄ вад̣д̣хетабба̄ ча.
асубха̄ти ека̄дасасу асубхакаммат̣т̣ха̄несу йатха̄рахам̣ йаттха каттхачи асубхабха̄вана̄. ра̄гасса паха̄на̄йа̄ти ка̄мара̄гасса паджаханаттха̄йа. айаматтхо са̄лила̄йакопама̄йа вибха̄ветаббо – еко хи пурисо аситам̣ гахетва̄ кот̣ито пат̣т̣ха̄йа са̄ликхетте са̄лийо ла̄йати, атхасса ватим̣ бхиндитва̄ га̄во пависим̣су. со аситам̣ т̣хапетва̄, йат̣т̣хим̣ а̄да̄йа, тенева маггена га̄во нӣхаритва̄, ватим̣ па̄катикам̣ катва̄, пуна аситам̣ гахетва̄ са̄лийо ла̄йи. таттха са̄ликхеттам̣ вийа буддхаса̄санам̣ дат̣т̣хаббам̣, са̄лила̄йако вийа йога̄вачаро, аситам̣ вийа пан̃н̃а̄, ла̄йанака̄ло вийа випассана̄йа каммакаран̣ака̄ло, йат̣т̣хи вийа асубхакаммат̣т̣ха̄нам̣, вати вийа сам̣варо, ватим̣ бхиндитва̄ га̄вӣнам̣ пависанам̣ вийа сахаса̄ аппат̣исан̇кха̄йа пама̄дам̣ а̄гамма ра̄гасса уппаджджанам̣, аситам̣ т̣хапетва̄, йат̣т̣хим̣ а̄да̄йа, павит̣т̣хамаггенева га̄во нӣхаритва̄, ватим̣ пат̣ипа̄катикам̣ катва̄, пуна т̣хитат̣т̣ха̄нато пат̣т̣ха̄йа са̄лила̄йанам̣ вийа асубхакаммат̣т̣ха̄нена ра̄гам̣ виккхамбхетва̄, пуна випассана̄йа каммакаран̣ака̄лоти идаметтха упама̄сам̣санданам̣. евам̣бхӯтам̣ бха̄вана̄видхим̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘асубха̄ бха̄ветабба̄ ра̄гасса паха̄на̄йа̄’’ти.
метта̄ти метта̄каммат̣т̣ха̄нам̣. бйа̄па̄дасса паха̄на̄йа̄ти вуттанайенева уппаннакопасса паджаханаттха̄йа. а̄на̄па̄нассатӣти сол̣асаваттхука̄ а̄на̄па̄нассати. витаккупаччхеда̄йа̄ти вуттанайенева уппанна̄нам̣ витакка̄нам̣ упаччхеданаттха̄йа. асмима̄насамуггха̄та̄йа̄ти асмӣти уппаджджанакасса нававидхасса ма̄насса самуччхеданаттха̄йа. аниччасан̃н̃иноти хутва̄ абха̄вато удайаббайавантато пабхан̇гуто та̄вака̄ликато ниччаппат̣ипаккхато ча ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄’’ти (дха. па. 277; чӯл̣ани. хемакама̄н̣авапуччха̄ниддеса 56) паваттааничча̄нупассана̄васена аниччасан̃н̃ино. анаттасан̃н̃а̄ сан̣т̣ха̄тӣти аса̄ракато авасаваттанато парато риттато туччхато сун̃н̃ато ча ‘‘саббе дхамма̄ анатта̄’’ти (дха. па. 279; чӯл̣ани. хемакама̄н̣авапуччха̄ниддеса 56) евам̣ паватта̄ анатта̄нупассана̄сан̇кха̄та̄ анаттасан̃н̃а̄ читте сан̣т̣хахати, атидал̣хам̣ патит̣т̣ха̄ти. аниччалаккхан̣е хи дит̣т̣хе анатталаккхан̣ам̣ дит̣т̣хамева хоти. тӣсу хи лаккхан̣есу екасмим̣ дит̣т̣хе итарадвайам̣ дит̣т̣хамева хоти. тена вуттам̣ – ‘‘аниччасан̃н̃ино хи, мегхийа, анаттасан̃н̃а̄ сан̣т̣ха̄тӣ’’ти. анатталаккхан̣е дит̣т̣хе асмӣти уппаджджанакама̄но суппаджахова хотӣти а̄ха – ‘‘анаттасан̃н̃ӣ асмима̄насамуггха̄там̣ па̄пун̣а̄тӣ’’ти дит̣т̣хева дхамме нибба̄нанти дит̣т̣хейева дхамме имасмим̣йева аттабха̄ве апаччайапаринибба̄нам̣ па̄пун̣а̄ти. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато пана асубха̄дибха̄вана̄найо висуддхимагге (висуддхи. 1.102) вуттанайена гахетаббо.
етаматтхам̣ видитва̄ти етам̣ а̄йасмато мегхийасса миччха̄витаккачорехи кусалабхан̣д̣упаччхедасан̇кха̄там̣ аттхам̣ джа̄нитва̄. имам̣ уда̄нанти имам̣ ка̄мавитакка̄дӣнам̣ авинодане винодане ча а̄дӣнава̄нисам̣садӣпакам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.
таттха кхудда̄ти хӣна̄ ла̄мака̄. витакка̄ти ка̄мавитакка̄дайо тайо па̄павитакка̄. те хи саббавитаккехи патикит̣т̣хата̄йа идха кхудда̄ти вутта̄ ‘‘на ча кхуддама̄чаре’’тиа̄дӣсу (кху. па̄. 9.3; су. ни. 145) вийа. сукхума̄ти н̃а̄тивитакка̄дайо адхиппета̄. н̃а̄тивитакко джанападавитакко амара̄витакко пара̄нуддайата̄йа пат̣исам̣йутто витакко ла̄бхасакка̄расилокапат̣исам̣йутто витакко анаван̃н̃аттипат̣исам̣йутто витаккоти ете хи витакка̄ ка̄мавитакка̄дайо вийа да̄рун̣а̄ на хонтӣти анол̣а̄рикасабха̄вата̄йа сукхума̄ти вутта̄. анугата̄ти читтена ануваттита̄. витакке хи уппаджджама̄не читтам̣ таданугатамева хоти тасса а̄рамман̣а̄бхиниропанато. ‘‘ануггата̄’’типи па̄л̣и, ануут̣т̣хита̄ти аттхо. манасо уппила̄ва̄ти четасо уппила̄витаттакара̄.
ете авидва̄ манасо витаккети ете ка̄мавитакка̄дике мановитакке асса̄да̄дӣнаваниссаран̣ато н̃а̄татӣран̣апаха̄напарин̃н̃а̄хи йатха̄бхӯтам̣ аджа̄нанто. хура̄ хурам̣ дха̄вати бхантачиттоти аппахӣнамиччха̄витаккатта̄ анават̣т̣хитачитто ‘‘када̄чи рӯпе, када̄чи садде’’тиа̄дина̄ тасмим̣ тасмим̣ а̄рамман̣е асса̄да̄дивасена апара̄парам̣ дха̄вати париббхамати. атха ва̄ хура̄ хурам̣ дха̄вати бхантачиттоти апарин̃н̃а̄тавитаккатта̄ таннимитта̄нам̣ авиджджа̄тан̣ха̄нам̣ васена париббхаманама̄насо идхалокато паралокам̣ а̄да̄наниккхепехи апара̄парам̣ дха̄вати сам̣саратӣти аттхо.
ете ча видва̄ манасо витаккети ете йатха̄вуттаппабхеде ка̄мавитакка̄дике мановитакке асса̄да̄дито йатха̄бхӯтам̣ джа̄нанто. а̄та̄пийоти вӣрийава̄. сам̣варатӣти пидахати. сатима̄ти сатисампанно. ануггатети дуллабхавасена ануппанне. идам̣ вуттам̣ хоти – ете вуттаппака̄ре ка̄мавитакка̄дике мановитакке читтасса уппила̄витахетута̄йа манасо уппила̄ве видва̄ випассана̄пан̃н̃а̄сахита̄йа маггапан̃н̃а̄йа саммадева джа̄нанто, тасса саха̄йабхӯта̄нам̣ самма̄ва̄йа̄масатӣнам̣ аттхита̄йа а̄та̄пийо сатима̄ те арийамаггабха̄вана̄йа а̄йатим̣ уппаттирахе ануггате ануппанне ева маггаккхан̣е сам̣варати, н̃а̄н̣асам̣варавасена пидахати, а̄гаманапатхам̣ паччхиндати, евам̣бхӯто ча чатусаччаппабодхена буддхо арийаса̄вако арахатта̄дхигамена асесам̣, анавасесам̣ ете ка̄мавитакка̄дике паджаха̄си самуччхиндӣти. еттха̄пи ‘‘анугате’’типи пат̣ханти. тассаттхо хет̣т̣ха̄ вуттойева.
пат̣хамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.