10. ба̄хийасуттаван̣н̣ана̄

10. дасаме ба̄хийоти тасса на̄мам̣. да̄ручӣрийоти да̄румайачӣро. суппа̄ракети евам̣на̄маке пат̣т̣ане васати. ко пана̄йам̣ ба̄хийо, катхан̃ча да̄ручӣрийо ахоси, катхам̣ суппа̄раке пат̣т̣ане пат̣ивасатӣти?

татра̄йам̣ анупуббӣкатха̄ – ито кира каппасатасахассаматтхаке падумуттарасамма̄самбуддхака̄ле еко кулапутто хам̣саватӣнагаре дасабаласса дхаммадесанам̣ сун̣анто саттха̄рам̣ екам̣ бхиккхум̣ кхиппа̄бхин̃н̃а̄нам̣ етадагге т̣хапентам̣ дисва̄ ‘‘маха̄ вата̄йам̣ бхиккху, йо саттха̄ра̄ евам̣ етадагге т̣хапӣйати, ахо вата̄хампи ана̄гате еварӯпасса самма̄самбуддхасса са̄сане паббаджитва̄ саттха̄ра̄ едисе т̣ха̄не етадагге т̣хапетаббо бхавеййам̣ йатха̄йам̣ бхиккхӯ’’ти там̣ т̣ха̄нантарам̣ паттхетва̄ таданурӯпам̣ адхика̄ракаммам̣ катва̄ йа̄ваджӣвам̣ пун̃н̃ам̣ катва̄ саггапара̄йан̣о хутва̄ девамануссесу сам̣саранто кассападасабаласса са̄сане паббаджитва̄ парипун̣н̣асӣло саман̣адхаммам̣ каронтова джӣвитаккхайам̣ патва̄ девалоке ниббатти. со екам̣ буддхантарам̣ девалоке васитва̄ имасмим̣ буддхуппа̄де ба̄хийарат̣т̣хе кулагехе пат̣исандхим̣ ган̣хи, там̣ ба̄хийарат̣т̣хе джа̄татта̄ ба̄хийоти сан̃джа̄ним̣су. со вайаппатто гхара̄ва̄сам̣ васанто ван̣иджджаттха̄йа бахӯнам̣ бхан̣д̣а̄нам̣ на̄вам̣ пӯретва̄ самуддам̣ пависитва̄ апара̄парам̣ сан̃чаранто сатта ва̄ре саддхим̣йева париса̄йа аттано нагарам̣ упаган̃чхи.

ат̣т̣хаме ва̄ре пана ‘‘суван̣н̣абхӯмим̣ гамисса̄мӣ’’ти а̄ропитабхан̣д̣о на̄вам̣ абхирухи. на̄ва̄ маха̄самуддам̣ аджджхога̄хетва̄ иччхитадесам̣ апатва̄ва самуддамаджджхе випанна̄. маха̄джано маччхакаччхапабхаккхо ахоси. ба̄хийо пана екам̣ на̄ва̄пхалакам̣ гахетва̄ таранто ӯмивегена мандамандам̣ кхипама̄но бхасситва̄ самудде патитатта̄ джа̄тарӯпенева самуддатӣре нипанно. париссамам̣ винодетва̄ асса̄саматтам̣ лабхитва̄ ут̣т̣ха̄йа ладжджа̄йа гумбантарам̣ пависитва̄ аччха̄данам̣ ан̃н̃ам̣ кин̃чи апассанто аккана̄л̣а̄ни чхиндитва̄ ва̄кехи паливет̣хетва̄ нива̄санапа̄вуран̣а̄ни катва̄ аччха̄деси. кечи пана ‘‘да̄рупхалака̄ни виджджхитва̄ ва̄кена а̄вун̣итва̄ нива̄санапа̄вуран̣ам̣ катва̄ аччха̄десӣ’’ти ваданти. евам̣ саббатха̄пи да̄румайачӣрадха̄рита̄йа ‘‘да̄ручӣрийо’’ти пуримавоха̄рена ‘‘ба̄хийо’’ти ча пан̃н̃а̄йиттха.

там̣ екам̣ капа̄лам̣ гахетва̄ вуттанийа̄мена суппа̄ракапат̣т̣ане пин̣д̣а̄йа чарантам̣ дисва̄ манусса̄ чинтесум̣ ‘‘саче локе араханто на̄ма хонти, евам̣видхехи бхавитаббам̣, кинну кхо айам̣ аййо ваттхам̣ диййама̄нам̣ ган̣хеййа, уда̄ху аппиччхата̄йа на ган̣хеййа̄’’ти вӣмам̣санта̄ на̄на̄диса̄хи ваттха̄ни упанесум̣. со чинтеси – ‘‘сача̄хам̣ имина̄ нийа̄мена на̄гамиссам̣, найиме евам̣ майи пасӣдеййум̣, йам̣нӯна̄хам̣ има̄ни пат̣иккхипитва̄ имина̄ва нӣха̄рена вихареййам̣, евам̣ ме ла̄бхасакка̄ро уппаджджиссатӣ’’ти. со евам̣ чинтетва̄ кохан̃н̃е т̣хатва̄ ваттха̄ни на пат̣игган̣хи. манусса̄ ‘‘ахо аппиччхо вата̄йам̣ аййо’’ти бхиййосоматта̄йа пасаннама̄наса̄ махантам̣ сакка̄расамма̄нам̣ карим̣су.

сопи бхаттакиччам̣ катва̄ авидӯрат̣т̣ха̄не екам̣ дева̄йатанам̣ агама̄си. маха̄джано тена саддхим̣ ева гантва̄ там̣ дева̄йатанам̣ пат̣иджаггитва̄ ада̄си. со ‘‘име майхам̣ чӣрадха̄ран̣аматте пасӣдитва̄ евам̣видхам̣ сакка̄расамма̄нам̣ каронти, етесам̣ майа̄ уккат̣т̣хавуттина̄ бхавитум̣ ват̣т̣атӣ’’ти саллахукапариккха̄ро аппиччхова хутва̄ виха̄си. ‘‘араха̄’’ти пана техи самбха̄вӣйама̄но ‘‘араха̄’’ти атта̄нам̣ аман̃н̃и, упарӯпари часса сакка̄рагарука̄ро абхивад̣д̣хи, ла̄бхӣ ча ахоси ул̣а̄ра̄нам̣ паччайа̄нам̣. тена вуттам̣ – ‘‘тена кхо пана самайена ба̄хийо да̄ручӣрийо суппа̄раке пат̣ивасати самуддатӣре саккато гарукато’’тиа̄ди.

таттха саккатоти саккаччам̣ а̄дарена упат̣т̣ха̄навасена саккато. гарукатоти гун̣ависесена йуттоти адхиппа̄йена па̄са̄н̣аччхаттам̣ вийа гарукаран̣авасена гарукато. ма̄нитоти манаса̄ самбха̄ванавасена ма̄нито. пӯджитоти пуппхагандха̄дӣхи пӯджа̄васена пӯджито. апачитоти абхиппасанначиттехи маггада̄наа̄сана̄бхихаран̣а̄дивасена апачито. ла̄бхӣ чӣвара…пе… париккха̄ра̄нанти пан̣ӣтапан̣ӣта̄нам̣ упарӯпари упанӣйама̄на̄нам̣ чӣвара̄дӣнам̣ чатуннам̣ паччайа̄нам̣ лабханавасена ла̄бхӣ.

апаро найо – саккатоти сакка̄раппатто. гарукатоти гарука̄раппатто. ма̄нитоти бахума̄нито манаса̄ пийа̄йито ча. пӯджитоти чатупаччайа̄бхипӯджа̄йа пӯджито. апачитоти апача̄йанаппатто. йасса хи чатта̄ро паччайе саккатва̄ суабхисан̇кхате пан̣ӣтапан̣ӣте денти, со саккато. йасмим̣ гарубха̄вам̣ паччупат̣т̣хапетва̄ денти, со гарукато. йам̣ манаса̄ пийа̄йанти бахуман̃н̃анти ча, со ма̄нито. йасса саббампетам̣ пӯджанавасена каронти, со пӯджито. йасса абхива̄данапаччут̣т̣ха̄нан̃джаликамма̄дивасена параманипаччака̄рам̣ каронти, со апачито. ба̄хийасса пана те саббаметам̣ акам̣су. тена вуттам̣ – ‘‘ба̄хийо да̄ручӣрийо суппа̄раке пат̣ивасати саккато’’тиа̄ди. еттха ча чӣварам̣ со агган̣хантопи ‘‘ехи, бханте, имам̣ ваттхам̣ пат̣игган̣ха̄хӣ’’ти упана̄манавасена чӣварасса̄пи ‘‘ла̄бхӣ’’твева вутто.

рахогатасса̄ти рахаси гатасса. пат̣исаллӣнасса̄ти екӣбхӯтасса бахӯхи мануссехи ‘‘араха̄’’ти вуччама̄насса тасса ида̄ни вуччама̄на̄ка̄рена четасо паривитакко удапа̄ди читтасса миччха̄сан̇каппо уппаджджи. катхам̣? йе кхо кечи локе араханто ва̄ арахаттамаггам̣ ва̄ сама̄панна̄, ахам̣ тесам̣ ан̃н̃атароти. тассаттхо – йе имасмим̣ сатталоке килеса̄рӣнам̣ хататта̄ пӯджа̄сакка̄ра̄дӣнан̃ча арахабха̄вена араханто, йе килеса̄рӣнам̣ хананена арахаттамаггам̣ сама̄панна̄, тесу ахам̣ екоти.

пура̄н̣аса̄лохита̄ти пуримасмим̣ бхавеса̄лохита̄ бандхусадиса̄ екато катасаман̣адхамма̄ девата̄. кечи пана ‘‘пура̄н̣аса̄лохита̄ти пура̄н̣ака̄ле бхавантаре са̄лохита̄ ма̄тубхӯта̄ ека̄ девата̄’’ти ваданти, там̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ пат̣иккхипитва̄ пуримойеваттхо гахито.

пуббе кира кассападасабаласса са̄сане осаккама̄не са̄ман̣ера̄дӣнам̣ виппака̄рам̣ дисва̄ сатта бхиккхӯ сам̣вегаппатта̄ ‘‘йа̄ва са̄санам̣ на антарадха̄йати, та̄ва аттано патит̣т̣хам̣ карисса̄ма̄’’ти суван̣н̣ачетийам̣ вандитва̄ аран̃н̃ам̣ павит̣т̣ха̄ екам̣ паббатам̣ дисва̄ ‘‘джӣвите са̄лайа̄ ниваттанту, нира̄лайа̄ имам̣ паббатам̣ абхирухантӯ’’ти ватва̄ ниссен̣им̣ бандхитва̄ саббе там̣ паббатам̣ абхируйха ниссен̣им̣ па̄тетва̄ саман̣адхаммам̣ карим̣су. тесу сан̇гхаттхеро екаратта̄тиккаменева арахаттам̣ па̄пун̣и. со уттаракуруто пин̣д̣апа̄там̣ а̄нетва̄ те бхиккхӯ, ‘‘а̄вусо, ито пин̣д̣апа̄там̣ парибхун̃джатха̄’’ти а̄ха. те ‘‘тумхе, бханте, аттано а̄нубха̄вена евам̣ акаттха, майампи саче тумхе вийа висесам̣ ниббаттесса̄ма, сайамева а̄харитва̄ бхун̃джисса̄ма̄’’ти бхун̃джитум̣ на иччхим̣су. тато дутийадивасе дутийаттхеро ана̄га̄мипхалам̣ па̄пун̣и, сопи татхева пин̣д̣апа̄там̣ а̄да̄йа таттха гантва̄ итаре нимантеси, тепи татхева пат̣иккхипим̣су. тесу арахаттаппатто паринибба̄йи, ана̄га̄мӣ суддха̄ва̄сабхӯмийам̣ ниббатти. итаре пана пан̃ча джана̄ гхат̣ента̄ ва̄йаманта̄пи висесам̣ ниббаттетум̣ на̄саккхим̣су. те асакконта̄ таттхева парисусситва̄ девалоке ниббатта̄. екам̣ буддхантарам̣ девесуйева сам̣саритва̄ имасмим̣ буддхуппа̄де девалокато чавитва̄ таттха таттха кулагхаре ниббаттим̣су. тесу хи еко паккуса̄ти ра̄джа̄ ахоси, еко кума̄ракассапо, еко даббо маллапутто, еко сабхийо парибба̄джако, еко ба̄хийо да̄ручӣрийо. таттха йо со ана̄га̄мӣ брахмалоке ниббатто, там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ ‘‘пура̄н̣аса̄лохита̄ девата̄’’ти. девапуттопи хи девадхӣта̄ вийа дево ева девата̄ти катва̄ девата̄ти вуччати ‘‘атха кхо ан̃н̃атара̄ девата̄’’тиа̄дӣсу вийа. идха пана брахма̄ девата̄ти адхиппето.

тасса хи брахмуно таттха ниббаттасаманантарамева аттано брахмасампаттим̣ олокетва̄ а̄гатат̣т̣ха̄нам̣ а̄ваджджентасса саттаннам̣ джана̄нам̣ паббатам̣ а̄руйха саман̣адхаммакаран̣ам̣, таттхекасса париниббутабха̄во, ана̄га̄мипхалам̣ патва̄ аттано ча еттха ниббаттабха̄во упат̣т̣ха̄си. со ‘‘каттха ну кхо итаре пан̃ча джана̄’’ти а̄вадждженто ка̄ма̄вачарадевалоке тесам̣ ниббаттабха̄вам̣ н̃атва̄ апарабха̄ге ка̄ла̄нука̄лам̣ ‘‘кинну кхо каронтӣ’’ти тесам̣ паваттим̣ олокетийева. имасмим̣ пана ка̄ле ‘‘кахам̣ ну кхо’’ти а̄вадждженто ба̄хийам̣ суппа̄ракапат̣т̣анам̣ упанисса̄йа да̄ручӣрадха̄рим̣ кохан̃н̃ена джӣвикам̣ каппентам̣ дисва̄ ‘‘айам̣ майа̄ саддхим̣ пуббе ниссен̣им̣ бандхитва̄ паббатам̣ абхирухитва̄ саман̣адхаммам̣ каронто атисаллекхавуттийа̄ джӣвите анапеккхо арахата̄пи а̄бхатам̣ пин̣д̣апа̄там̣ апарибхун̃джитва̄ ида̄ни самбха̄вана̄дхиппа̄йо анараха̄ва арахаттам̣ пат̣иджа̄нитва̄ вичарати ла̄бхасакка̄расилокам̣ ника̄майама̄но, дасабаласса ча ниббаттабха̄вам̣ на джа̄на̄ти, ханда нам̣ сам̣веджетва̄ буддхуппа̄дам̣ джа̄на̄песса̄мӣ’’ти та̄вадева брахмалокато отаритва̄ раттибха̄ге суппа̄ракапат̣т̣ане да̄ручӣрийасса саммукхе па̄турахоси. ба̄хийо аттано васанат̣т̣ха̄не ул̣а̄рам̣ обха̄сам̣ дисва̄ ‘‘ким̣ ну кхо ета’’нти бахи никкхамитва̄ олокенто а̄ка̄се т̣хитам̣ маха̄брахма̄нам̣ дисва̄ ан̃джалим̣ паггайха ‘‘ке тумхе’’ти пуччхи. атхасса со брахма̄ ‘‘ахам̣ те пора̄н̣акасаха̄йо тада̄ ана̄га̄мипхалам̣ патва̄ брахмалоке ниббатто, твам̣ пана кин̃чи висесам̣ ниббаттетум̣ асакконто тада̄ путхуджджанака̄лакирийам̣ катва̄ сам̣саранто ида̄ни титтхийавесадха̄рӣ анараха̄ва сама̄но ‘араха̄ аха’нти имам̣ ладдхим̣ гахетва̄ вичарасӣти н̃атва̄ а̄гато, нева кхо твам̣, ба̄хийа, араха̄, пат̣иниссаджджетам̣ па̄пакам̣ дит̣т̣хигатам̣, ма̄ те ахоси дӣгхараттам̣ ахита̄йа дуккха̄йа, самма̄самбуддхо локе уппанно. со хи бхагава̄ араха̄, гаччха нам̣ пайирупа̄сассӯ’’ти а̄ха. тена вуттам̣ – ‘‘атха кхо ба̄хийасса да̄ручӣрийасса пура̄н̣аса̄лохита̄ девата̄’’тиа̄ди.

таттха анукампика̄ти ануггахасӣла̄ карун̣а̄дхика̄. аттхака̄ма̄ти хитака̄ма̄ метта̄дхика̄. пуримападена четтха ба̄хийасса дуккха̄панайанака̄матам̣ тасса̄ девата̄йа дассети, паччхимена хитӯпасам̣ха̄рам̣. четаса̄ти аттано читтена, четосӣсена четтха четопарийан̃а̄н̣ам̣ гахитанти ведитаббам̣. четопаривитакканти тасса читтаппаваттим̣. ан̃н̃а̄йа̄ти джа̄нитва̄. тенупасан̇камӣти сеййатха̄пи на̄ма балава̄ пурисо самин̃джитам̣ ва̄ ба̄хам̣ паса̄реййа, паса̄ритам̣ ва̄ ба̄хам̣ самин̃джеййа, евамева брахмалоке антарахито ба̄хийасса пурато па̄тубхаванавасена упасан̇ками. етадавоча̄ти ‘‘йе кхо кечи локе араханто ва̄’’тиа̄дипаваттамиччха̄паривитаккам̣ ба̄хийам̣ саход̣хам̣ чорам̣ ган̣ханто вийа ‘‘нева кхо твам̣, ба̄хийа, араха̄’’тиа̄дикам̣ етам̣ ида̄ни вуччама̄навачанам̣ брахма̄ авоча. нева кхо твам̣, ба̄хийа, араха̄ти етена тада̄ ба̄хийасса асеккхабха̄вам̣ пат̣иккхипати, на̄пи арахаттамаггам̣ ва̄ сама̄панноти етена секкхабха̄вам̣, убхайенаписса анарийабха̄вамева дӣпети. са̄пи те пат̣ипада̄ наттхи, йа̄йа твам̣ араха̄ ва̄ асса арахаттамаггам̣ ва̄ сама̄панноти имина̄ панасса калйа̄н̣апутхуджджанабха̄вампи пат̣иккхипати. таттха пат̣ипада̄ти сӣлависуддхиа̄дайо чха висуддхийо. пат̣ипаджджати ета̄йа арийамаггети пат̣ипада̄. асса̄ти бхавеййа̄си.

айан̃часса арахатта̄дхима̄но ким̣ нисса̄йа уппанноти? ‘‘аппиччхата̄йа сантут̣т̣хита̄йа саллекхата̄йа дӣгхараттам̣ ката̄дхика̄ратта̄ тадан̇гаппаха̄навасена килеса̄нам̣ вихататта̄ арахатта̄дхима̄но уппанно’’ти кечи ваданти. апаре пана̄ху ‘‘ба̄хийо пат̣хама̄диджха̄начатуккала̄бхӣ, тасма̄сса виккхамбханаппаха̄нена килеса̄нам̣ асамуда̄ча̄рато арахатта̄дхима̄но уппаджджатӣ’’ти. тадубхайампи тесам̣ матиматтамева ‘‘самбха̄вана̄дхиппа̄йо ла̄бхасакка̄расилокам̣ ника̄майама̄но’’ти ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄гататта̄. тасма̄ вуттанайеневеттха аттхо ведитаббо.

атха ба̄хийо а̄ка̄се т̣хатва̄ катхентам̣ маха̄брахма̄нам̣ олокетва̄ чинтеси – ‘‘ахо бха̄рийам̣ вата каммам̣, йамахам̣ араха̄ти чинтесим̣, айан̃ча ‘арахаттага̄минӣ пат̣ипада̄пи те наттхӣ’ти вадати, аттхи ну кхо локе кочи араха̄’’ти? атха нам̣ пуччхи. тена вуттам̣ – ‘‘атха ке чарахи девате локе араханто ва̄ арахаттамаггам̣ ва̄ сама̄панна̄’’ти.

таттха атха̄ти пуччха̄рамбхе нипа̄то. ке чарахӣти ке етарахи. локети ока̄салоке. айан̃хеттха адхиппа̄йо – бха̄джаналокабхӯте сакаласмим̣ джамбудӣпатале касмим̣ т̣ха̄не араханто ва̄ арахаттамаггам̣ ва̄ сама̄панна̄ етарахи вихаранти, йаттха майам̣ те упасан̇камитва̄ тесам̣ ова̄де т̣хатва̄ ват̣т̣адуккхато муччисса̄ма̄ти. уттаресӯти суппа̄ракапат̣т̣анато пуббуттарадиса̄бха̄гам̣ сандха̄йа вуттам̣.

араханти а̄ракатта̄ арахам̣. а̄рака̄ хи со саббакилесехи сувидӯравидӯре т̣хито маггена сава̄сана̄нам̣ килеса̄нам̣ виддхам̣ситатта̄. арӣнам̣ ва̄ хататта̄ арахам̣. бхагавата̄ хи килеса̄райо анавасесато арийамаггена хата̄ самуччхинна̄ти. ара̄нам̣ ва̄ хататта̄ арахам̣. йан̃ча авиджджа̄бхаватан̣ха̄майана̄бхи пун̃н̃а̄диабхисан̇кха̄ра̄рам̣ джара̄маран̣анеми а̄савасамудайамайена аккхена виджджхитва̄ тибхаваратхе сама̄йоджитам̣ ана̄дика̄лаппаваттам̣ сам̣са̄рачаккам̣. тасса̄нена бодхиман̣д̣е вӣрийапа̄дехи сӣлапатхавийам̣ патит̣т̣ха̄йа саддха̄хаттхена каммаккхайакаран̃а̄н̣апхарасум̣ гахетва̄ саббепи ара̄ хата̄ вихата̄ виддхам̣сита̄ти. арахатӣти ва̄ арахам̣. бхагава̄ хи садеваке локе аггадаккхин̣еййатта̄ ул̣а̄ре чӣвара̄дипаччайе пӯджа̄висесан̃ча арахати. раха̄бха̄вато ва̄ арахам̣. татха̄гато хи саббасо самуччхиннара̄га̄дикилесатта̄ па̄пакилесасса̄пи асамбхавато па̄пакаран̣е раха̄бха̄ватопи араханти вуччати.

самма̄ са̄ман̃ча саббадхамма̄нам̣ буддхатта̄ самма̄самбуддхо. бхагава̄ хи абхин̃н̃еййе дхамме абхин̃н̃еййато, парин̃н̃еййе дхамме парин̃н̃еййато, паха̄таббе дхамме паха̄таббато, саччхика̄таббе дхамме саччхика̄таббато, бха̄ветаббе дхамме бха̄ветаббато абхисамбуджджхи. вуттан̃хетам̣ –

‘‘абхин̃н̃еййам̣ абхин̃н̃а̄там̣, бха̄ветаббан̃ча бха̄витам̣;

паха̄таббам̣ пахӣнам̣ ме, тасма̄ буддхосми бра̄хман̣а̄’’ти. (су. ни. 563; ма. ни. 2.399; висуддхи. 1.131);

апича кусале дхамме анаваджджасукхавипа̄като, акусале дхамме са̄ваджджадуккхавипа̄катотиа̄дина̄ саббаттикадука̄дивасена айаматтхо нетаббо. ити авипарӣтам̣ сайамбхун̃а̄н̣ена сабба̄ка̄рато саббадхамма̄нам̣ абхисамбуддхатта̄ самма̄самбуддхоти айаметтха сан̇кхепо. виттха̄ро пана висуддхимагге (висуддхи. 1.129-131) а̄гатанайенева ведитаббо. арахатта̄йа̄ти аггапхалаппат̣ила̄бха̄йа. дхаммам̣ десетӣти а̄дикалйа̄н̣а̄дигун̣ависесайуттам̣ сӣла̄дипат̣ипада̄дхаммам̣ саматхавипассана̄дхаммамева ва̄ венеййаджджха̄сайа̄нурӯпам̣ упадисати катхети.

сам̣веджитоти ‘‘дхираттху вата, бхо, путхуджджанабха̄васса, йена̄хам̣ анараха̄ва сама̄но араха̄ти аман̃н̃им̣, самма̄самбуддхан̃ча локе уппаджджитва̄ дхаммам̣ десентам̣ на джа̄ним̣, дуджджа̄нам̣ кхо панидам̣ джӣвитам̣, дуджджа̄нам̣ маран̣а’’нти сам̣вегама̄па̄дито, девата̄вачанена йатха̄вуттена̄ка̄рена сам̣виггама̄насоти аттхо. та̄вадева̄ти тасмим̣йева кхан̣е. суппа̄рака̄ пакка̄мӣти буддхоти на̄мамапи саванена уппанна̄йа буддха̄рамман̣а̄йа пӣтийа̄ сам̣вегена ча чодийама̄нахадайо суппа̄ракапат̣т̣анато са̄ваттхим̣ уддисса пакканто. саббаттха екараттипарива̄сена̄ти саббасмим̣ магге екараттива̄сенева агама̄си. суппа̄ракапат̣т̣анато хи са̄ваттхи вӣсайоджанасате хоти, тан̃ча̄йам̣ еттакам̣ аддха̄нам̣ екараттива̄сена агама̄си. йада̄ суппа̄ракато никкханто, тадахева са̄ваттхим̣ сампаттоти.

катхам̣ пана̄йам̣ евам̣ агама̄сӣти? девата̄нубха̄вена, ‘‘буддха̄нубха̄вена̄’’типи ваданти. ‘‘саббаттха екараттипарива̄сена̄’’ти пана вуттатта̄ маггасса ча вӣсайоджанасатикатта̄ антара̄магге га̄манигамара̄джадха̄нӣсу йаттха йаттха раттийам̣ васати, таттха таттха дутийам̣ арун̣ам̣ анут̣т̣ха̄петва̄ саббаттха екараттива̄сенева са̄ваттхим̣ упасан̇камӣти айаматтхо дӣпито хотӣти. найидам̣ евам̣ дат̣т̣хаббам̣. саббасмим̣ вӣсайоджанасатике магге екараттива̄сена̄ти имасса аттхасса адхиппетатта̄. екараттиматтам̣ со сакаласмим̣ тасмим̣ магге васитва̄ паччхимадивасе пуббан̣хасамайе са̄ваттхим̣ ануппаттоти.

бхагава̄пи ба̄хийасса а̄гаманам̣ н̃атва̄ ‘‘на та̄васса индрийа̄ни парипа̄кам̣ гата̄ни, кхан̣антаре пана парипа̄кам̣ гамиссантӣ’’ти тасса индрийа̄нам̣ парипа̄кам̣ а̄гамайама̄но маха̄бхиккхусан̇гхапаривуто тасмим̣ кхан̣е са̄ваттхим̣ пин̣д̣а̄йа па̄виси. со ча джетаванам̣ пависитва̄ бхуттапа̄тара̄се ка̄йа̄ласийавимочанаттхам̣ аббхока̄се чан̇каманте самбахуле бхиккхӯ пасситва̄ ‘‘кахам̣ ну кхо етарахи бхагава̄’’ти пуччхи. бхиккхӯ ‘‘бхагава̄ са̄ваттхим̣ пин̣д̣а̄йа павит̣т̣хо’’ти ватва̄ пуччхим̣су ‘‘твам̣ пана куто а̄гато’’ти? ‘‘суппа̄ракапат̣т̣анато а̄гатомхӣ’’ти. ‘‘дӯрато а̄гатоси, нисӣда, та̄ва па̄де дховитва̄ маккхетва̄ тхокам̣ виссама̄хи, а̄гатака̄ле саттха̄рам̣ даккхасӣ’’ти. ‘‘ахам̣, бханте, аттано джӣвитантара̄йам̣ на джа̄на̄ми, екараттеневамхи каттхачипи чирам̣ ат̣т̣хатва̄ анисӣдитва̄ вӣсайоджанасатикам̣ маггам̣ а̄гато, саттха̄рам̣ пасситва̄ва виссамисса̄мӣ’’ти ватва̄ тарама̄нарӯпо са̄ваттхим̣ пависитва̄ анопама̄йа буддхасирийа̄ вирочама̄нам̣ бхагавантам̣ пасси. тена вуттам̣ ‘‘тена кхо пана самайена самбахула̄ бхиккхӯ аббхока̄се чан̇каманти. атха кхо ба̄хийо да̄ручӣрийо йена те бхиккхӯ тенупасан̇камӣ’’тиа̄ди.

таттха каханти каттха. нӯти сам̣сайе, кхоти падапӯран̣е, касмим̣ ну кхо падесети аттхо. дассанака̄мамха̄ти дат̣т̣хука̄ма̄ амха. майан̃хи там̣ бхагавантам̣ андхо вийа чаккхум̣, бадхиро вийа сотам̣, мӯго вийа калйа̄н̣ава̄ккаран̣ам̣, хаттхапа̄давикало вийа хаттхапа̄де, далиддо вийа дханасампадам̣, канта̄раддха̄наппат̣ипанно вийа кхемантабхӯмим̣, рога̄бхибхӯто вийа а̄рогйам̣, маха̄самудде бхиннана̄во вийа маха̄куллам̣ пасситум̣ упасан̇камитун̃ча иччха̄ма̄ти дассети. тарама̄нарӯпоти тарама̄на̄ка̄ро.

па̄са̄диканти ба̄ттим̣самаха̄пурисалаккхан̣аасӣтианубйан̃джанабйа̄маппабха̄кетума̄ла̄лан̇ката̄йа самантапа̄са̄дика̄йа аттано сарӣрасобха̄сампаттийа̄ рӯпака̄йадассанабйа̄ват̣асса джанасса саббабха̄гато паса̄да̄вахам̣. паса̄данӣйанти дасабалачатувеса̄раджджачхааса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣аат̣т̣ха̄раса̄вен̣ика- буддхадхаммаппабхутиапарима̄н̣агун̣аган̣асаманна̄гата̄йа дхаммака̄йасампаттийа̄ сариккхакаджанасса паса̄данӣйам̣ пасӣдитаббайуттам̣ паса̄да̄рахам̣ ва̄. сантиндрийанти чаккха̄дипан̃чиндрийалолабха̄ва̄пагаманена вӯпасантапан̃чиндрийам̣. сантама̄насанти чхат̣т̣хасса маниндрийасса ниббисеванабха̄вӯпагаманена вӯпасантама̄насам̣. уттамадаматхасаматхамануппаттанти локуттарапан̃н̃а̄вимуттичетовимуттисан̇кха̄там̣ уттамам̣ даматхам̣ саматхан̃ча ануппатва̄ адхигантва̄ т̣хитам̣. дантанти супарисуддхака̄йасама̄ча̄рата̄йа чева хаттхапа̄дакуккучча̄бха̄вато дава̄диабха̄вато ча ка̄йена дантам̣. гуттанти супарисуддхавачӣсама̄ча̄рата̄йа чева нираттхакава̄ча̄бха̄вато дава̄диабха̄вато ча ва̄ча̄йа гуттам̣. йатиндрийанти супарисуддхаманосама̄ча̄рата̄йа арийиддхийогена абйа̄ват̣ааппат̣исан̇кха̄нупеккха̄бха̄вато ча маниндрийавасена йатиндрийам̣. на̄ганти чханда̄дивасена агаманато, пахӣна̄нам̣ ра̄га̄дикилеса̄нам̣ пуна̄на̄гаманато, кассачипи а̄гусса саббатха̄пи акаран̣ато, пунаббхавасса ча агаманатоти имехи ка̄ран̣ехи на̄гам̣. еттха ча па̄са̄диканти имина̄ рӯпака̄йена бхагавато пама̄н̣абхӯтатам̣ дӣпети, паса̄данӣйанти имина̄ дхаммака̄йена, сантиндрийантиа̄дина̄ сесехи пама̄н̣абхӯтатам̣ дӣпети. тена чатуппама̄н̣ике локасаннива̄се анавасесато сатта̄нам̣ бхагавато пама̄н̣абха̄во пака̄ситоти ведитаббо.

евам̣бхӯтан̃ча бхагавантам̣ антаравӣтхийам̣ гаччхантам̣ дисва̄ ‘‘чирассам̣ вата ме самма̄самбуддхо дит̣т̣хо’’ти хат̣т̣хатут̣т̣хо пан̃чаван̣н̣а̄йа пӣтийа̄ нирантарам̣ пхут̣асарӣро пӣтивиппха̄ритавиват̣аниччалалочано дит̣т̣хат̣т̣ха̄нато пат̣т̣ха̄йа он̣атасарӣро бхагавато сарӣраппабха̄вемаджджхам̣ аджджхога̄хетва̄ таттха нимуджджанто бхагавато самӣпам̣ упасан̇камитва̄ пан̃чапатит̣т̣хитена вандитва̄ бхагавато па̄де самба̄ханто паричумбанто ‘‘десету ме, бханте, бхагава̄ дхамма’’нти а̄ха. тена вуттам̣ – ‘‘бхагавато па̄де сираса̄ нипатитва̄ бхагавантам̣ етадавоча – ‘десету ме, бханте, бхагава̄ дхаммам̣, десету сугато дхаммам̣, йам̣ мамасса дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа̄’’’ти.

таттха сугатоти собханагаманатта̄, сундарам̣ т̣ха̄нам̣ гататта̄, самма̄ гататта̄, самма̄ гадатта̄ сугато. гаманампи хи гатанти вуччати, тан̃ча бхагавато собханам̣ парисуддхам̣ анаваджджам̣. ким̣ пана танти? арийамагго. тена хеса гаманена кхемам̣ дисам̣ асаджджама̄но гато, ан̃н̃епи гаметӣти собханагаманатта̄ сугато. сундаран̃чеса т̣ха̄нам̣ аматам̣ нибба̄нам̣ гатоти сундарам̣ т̣ха̄нам̣ гататта̄ сугато. самма̄ ча гататта̄ сугато тена тена маггена пахӣне килесе пуна апачча̄гаманато. вуттан̃хетам̣ –

‘‘сота̄паттимаггена йе килеса̄ пахӣна̄, те килесе на пунети на паччети на пачча̄гаччхатӣти сугато. сакада̄га̄ми…пе… арахаттамаггена…пе… на пачча̄гаччхатӣти сугато’’ти (чӯл̣ани. меттагӯма̄н̣авапуччха̄ниддеса 27).

атха ва̄ самма̄ гататта̄ти тӣсупи аваттха̄су самма̄пат̣ипаттийа̄ гататта̄, суппат̣ипаннатта̄ти аттхо. дӣпан̇карапа̄дамӯлато хи пат̣т̣ха̄йа йа̄ва маха̄бодхиман̣д̣а̄ та̄ва саматим̣сапа̄рамипӯрита̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ н̃а̄таттхачарийа̄йа локаттхачарийа̄йа буддхаттхачарийа̄йа кот̣им̣ па̄пун̣итва̄ саббалокасса хитасукхамева парибрӯханто сассатам̣ уччхедам̣ ка̄масукхам̣ аттакиламатханти име анте анупагаччхантийа̄ ануттара̄йа боджджхан̇габха̄вана̄сан̇кха̄та̄йа маджджхима̄йа пат̣ипада̄йа арийасаччесу тато парам̣ самадхигатадхамма̄дхипатеййо саббасаттесу ависайа̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ ча гато пат̣ипанноти евампи самма̄ гататта̄ сугато. самма̄ чеса гадати йуттат̣т̣ха̄не йуттамева ва̄чам̣ бха̄сатӣти сугато. вуттампи четам̣ –

‘‘ка̄лава̄дӣ, бхӯтава̄дӣ, аттхава̄дӣ, дхаммава̄дӣ, винайава̄дӣ, нидха̄наватим̣ ва̄чам̣ бха̄сита̄ ка̄лена са̄падесам̣ парийантаватим̣ аттхасам̣хита’’нти (дӣ. ни. 1.9; ма. ни. 3.14).

апарампи вуттам̣ –

‘‘йа̄ са̄ ва̄ча̄ абхӯта̄ атаччха̄ анаттхасам̣хита̄, йа̄ ча паресам̣ аппийа̄ амана̄па̄, на там̣ татха̄гато ва̄чам̣ бха̄сатӣ’’тиа̄ди (ма. ни. 2.86).

евам̣ самма̄ гадатта̄пи сугато.

йам̣ мамасса дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа̄ти йам̣ дхаммасса упадисанам̣ чирака̄лам̣ мама джха̄навимоккха̄дихита̄йа тададхигантаббасукха̄йа ча сийа̄. ака̄ло кхо та̄ва ба̄хийа̄ти тава дхаммадесана̄йа на та̄ва ка̄лоти аттхо. ким̣ пана бхагавато саттахитапат̣ипаттийа̄ ака̄лопи на̄ма аттхи, йато бхагава̄ ка̄лава̄дӣти? вуччате – ка̄лоти четтха венеййа̄нам̣ индрийапарипа̄кака̄ло адхиппето. йасма̄ пана тада̄ ба̄хийасса аттано индрийа̄нам̣ парипакка̄парипаккабха̄во дуббин̃н̃еййо, тасма̄ бхагава̄ там̣ аватва̄ аттано антаравӣтхийам̣ т̣хитабха̄вамасса ка̄ран̣ам̣ ападисанто а̄ха ‘‘антарагхарам̣ павит̣т̣хамха̄’’ти. дуджджа̄нанти дуббин̃н̃еййам̣. джӣвитантара̄йа̄нанти джӣвитасса антара̄йакарадхамма̄нам̣ ваттанам̣ аваттанам̣ ва̄ти ваттука̄мо самбхамавасена ‘‘джӣвитантара̄йа̄на’’нти а̄ха. татха̄ хи анекапаччайаппат̣ибаддхавуттиджӣвитам̣ анекарӯпа̄ ча тадантара̄йа̄. вуттан̃хи –

‘‘аджджева киччама̄таппам̣, ко джан̃н̃а̄ маран̣ам̣ суве;

на хи но сан̇гарам̣ тена, маха̄сенена маччуна̄’’ти. (ма. ни. 3.272; нетти. 103);

касма̄ пана̄йам̣ джӣвитантара̄йамева та̄ва пураккхароти? ‘‘нимиттан̃н̃ута̄йа адит̣т̣хакосаллена ва̄’’ти кечи. апаре ‘‘девата̄йа сантике джӣвитантара̄йасса сутатта̄’’ти ваданти. антимабхавикатта̄ пана упаниссайасампаттийа̄ чодийама̄но евама̄ха. на хи тесам̣ аппаттаарахатта̄нам̣ джӣвитаккхайо хоти. ким̣ пана ка̄ран̣а̄ бхагава̄ тасса дхаммам̣ десетука̄мова двиккхаттум̣ пат̣иккхипи? евам̣ кирасса ахоси ‘‘имасса мам̣ дит̣т̣хака̄лато пат̣т̣ха̄йа сакаласарӣрам̣ пӣтийа̄ нирантарам̣ пхут̣ам̣, атибалава̄ пӣтивего, дхаммам̣ сутва̄пи на та̄ва саккхиссати пат̣ивиджджхитум̣. йа̄ва пана маджджхаттупеккха̄ сан̣т̣ха̄ти, та̄ва тит̣т̣хату, вӣсайоджанасатам̣ маггам̣ а̄гататта̄ даратхописса ка̄йе балава̄, сопи та̄ва пат̣иппассамбхатӯ’’ти. тасма̄ двиккхаттум̣ пат̣иккхипи. кечи пана ‘‘дхаммассаване а̄дараджананаттхам̣ бхагава̄ евамака̄сӣ’’ти ваданти. татийава̄рам̣ йа̄чито пана маджджхаттупеккхам̣ даратхаппат̣ипассаддхим̣ паччупат̣т̣хитан̃часса джӣвитантара̄йам̣ дисва̄ ‘‘ида̄ни дхаммадесана̄йа ка̄ло’’ти чинтетва̄ ‘‘тасма̄ тиха̄’’тиа̄дина̄ дхаммадесанам̣ а̄рабхи.

таттха тасма̄ти йасма̄ твам̣ уссуккаджа̄то хутва̄ ативийа мам̣ йа̄часи, йасма̄ ва̄ джӣвитантара̄йа̄нам̣ дуджджа̄натам̣ вадаси, индрийа̄ни ча те парипа̄кам̣ гата̄ни, тасма̄. тиха̄ти нипа̄таматтам̣. тети тайа̄ еванти ида̄ни ваттабба̄ка̄рам̣ вадати.

сиккхитаббанти адхисӣласиккха̄дӣнам̣ тиссаннампи сиккха̄нам̣ васена сиккханам̣ ка̄таббам̣. йатха̄ пана сиккхитаббам̣, там̣ дассенто ‘‘дит̣т̣хе дит̣т̣хаматтам̣ бхависсатӣ’’тиа̄дима̄ха.

таттха дит̣т̣хе дит̣т̣хаматтанти рӯпа̄йатане чаккхувин̃н̃а̄н̣ена дит̣т̣хаматтам̣. йатха̄ хи чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ рӯпе рӯпаматтамева пассати, на аничча̄дисабха̄вам̣, евамева сесам̣. чаккхудва̄рикавин̃н̃а̄н̣ена хи ме дит̣т̣хаматтамева бхависсатӣти сиккхитаббанти аттхо. атха ва̄ дит̣т̣хе дит̣т̣хам̣ на̄ма чаккхувин̃н̃а̄н̣ена рӯпавиджа̄нананти аттхо. маттанти пама̄н̣ам̣. дит̣т̣ха̄ матта̄ етасса̄ти дит̣т̣хаматтам̣, чаккхувин̃н̃а̄н̣аматтамева читтам̣ бхависсатӣти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ а̄па̄тхагате рӯпе чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ на раджджати, на дуссати, на муйхати, евам̣ ра̄га̄дивирахена чаккхувин̃н̃а̄н̣аматтамева ме джаванам̣ бхависсати, чаккхувин̃н̃а̄н̣аппама̄н̣енева джаванам̣ т̣хапесса̄мӣти.

атха ва̄ дит̣т̣хам̣ на̄ма чаккхувин̃н̃а̄н̣ена дит̣т̣хам̣ рӯпам̣, дит̣т̣хаматтам̣ на̄ма таттхева уппаннам̣ сампат̣иччханасантӣран̣авот̣т̣хаббанасан̇кха̄там̣ читтаттайам̣. йатха̄ там̣ на раджджати, на дуссати, на муйхати, евам̣ а̄па̄тхагате рӯпе тенева сампат̣иччхана̄диппама̄н̣ена джаванам̣ уппа̄десса̄ми, на̄хам̣ там̣ пама̄н̣ам̣ атиккамитва̄ раджджана̄дивасена уппаджджитум̣ дасса̄мӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. есева найо сутамуте. мутанти тада̄рамман̣авин̃н̃а̄н̣ехи саддхим̣ гандхарасапхот̣т̣хабба̄йатанам̣ ведитаббам̣. вин̃н̃а̄те вин̃н̃а̄таматтанти еттха пана вин̃н̃а̄там̣ на̄ма манодва̄ра̄ваджджанена вин̃н̃а̄та̄рамман̣ам̣. тасмим̣ вин̃н̃а̄те вин̃н̃а̄таматтанти а̄ваджджанаппама̄н̣ам̣. йатха̄ а̄ваджджанам̣ на раджджати, на дуссати, на муйхати, евам̣ раджджана̄дивасена ча уппаджджитум̣ адатва̄ а̄ваджджанаппама̄н̣енева читтам̣ т̣хапесса̄мӣти айаметтха аттхо. еван̃хи те, ба̄хийа, сиккхитаббанти евам̣ има̄йа пат̣ипада̄йа тайа̄, ба̄хийа, тиссаннам̣ сиккха̄нам̣ ануваттанавасена сиккхитаббам̣.

ити бхагава̄ ба̄хийасса сам̣кхиттаручита̄йа чхахи вин̃н̃а̄н̣ака̄йехи саддхим̣ чхал̣а̄рамман̣абхедабхиннам̣ випассана̄йа висайам̣ дит̣т̣ха̄дӣхи чатӯхи кот̣т̣ха̄сехи вибхаджитва̄ таттхасса н̃а̄татӣран̣апарин̃н̃ам̣ дассети. катхам̣? еттха хи рӯпа̄йатанам̣ пасситаббат̣т̣хена дит̣т̣хам̣ на̄ма, чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ пана саддхим̣ там̣два̄рикавин̃н̃а̄н̣ехи дассанат̣т̣хена, тадубхайампи йатха̄паччайам̣ паваттама̄нам̣ дхаммаматтамева, на еттха кочи катта̄ ва̄ ка̄рета̄ ва̄, йато там̣ хутва̄ абха̄ват̣т̣хена аниччам̣, удайаббайаппат̣ипӣл̣анат̣т̣хена дуккхам̣, авасаваттанат̣т̣хена анатта̄ти куто таттха пан̣д̣итасса раджджана̄дӣнам̣ ока̄соти? айаметтха адхиппа̄йо сута̄дӣсупи.

ида̄ни н̃а̄татӣран̣апарин̃н̃а̄су патит̣т̣хитасса упари саха маггапхалена паха̄напарин̃н̃ам̣ дассетум̣, ‘‘йато кхо те, ба̄хийа̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха йатоти йада̄, йасма̄ ва̄. тети тава. татоти тада̄, тасма̄ ва̄. тена̄ти тена дит̣т̣ха̄дина̄, дит̣т̣ха̄дипат̣ибаддхена ра̄га̄дина̄ ва̄. идам̣ вуттам̣ хоти – ба̄хийа, тава йасмим̣ ка̄ле йена ва̄ ка̄ран̣ена дит̣т̣ха̄дӣсу майа̄ вуттавидхим̣ пат̣ипаджджантасса авипарӣтасабха̄ва̄вабодхена дит̣т̣ха̄диматтам̣ бхависсати, тасмим̣ ка̄ле тена ва̄ ка̄ран̣ена дит̣т̣ха̄дипат̣ибаддхена ра̄га̄дина̄ саха на бхависсаси, ратто ва̄ дут̣т̣хо ва̄ мӯл̣хо ва̄ на бхависсаси, пахӣнара̄га̄дикатта̄ тена ва̄ дит̣т̣ха̄дина̄ саха пат̣ибаддхо на бхависсасӣти. тато твам̣, ба̄хийа, на таттха̄ти йада̄ йасма̄ ва̄ твам̣ тена ра̄гена ва̄ ратто досена ва̄ дут̣т̣хо мохена ва̄ мӯл̣хо на бхависсаси, тада̄ тасма̄ ва̄ твам̣ таттха дит̣т̣ха̄дике на бхависсаси, тасмим̣ дит̣т̣хе ва̄ сутамутавин̃н̃а̄те ва̄ ‘‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’’ти тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хӣхи аллӣно патит̣т̣хито на бхависсаси. етта̄вата̄ паха̄напарин̃н̃ам̣ маттхакам̣ па̄петва̄ кхӣн̣а̄савабхӯми дассита̄.

тато твам̣, ба̄хийа, невидха на хурам̣ на убхайамантарена̄ти йада̄ твам̣, ба̄хийа, тена ра̄га̄дина̄ таттха дит̣т̣ха̄дӣсу пат̣ибаддхо на бхависсаси, тада̄ твам̣ нева идхалоке на паралоке на убхайаттха̄пи. есеванто дуккхасса̄ти килесадуккхасса ча ват̣т̣адуккхасса ча айамева хи анто айам̣ париват̣умабха̄воти айамева хи еттха аттхо. йе пана ‘‘убхайамантарена̄’’ти падам̣ гахетва̄ антара̄бхавам̣ на̄ма иччханти, тесам̣ там̣ миччха̄. антара̄бхавасса хи бха̄во абхидхамме пат̣иккхиттойева. антарена̄ти вачанам̣ пана викаппантарадӣпанам̣, тасма̄ айаметтха аттхо – ‘‘нева идха на хурам̣, апаро викаппо на убхайа’’нти.

атха ва̄ антарена̄ти вачанам̣ пана викаппантара̄бха̄вадӣпанам̣. тассаттхо – ‘‘нева идха на хурам̣, убхайамантаре пана на ан̃н̃ат̣т̣ха̄нам̣ аттхӣ’’ти. йепи ча ‘‘антара̄паринибба̄йӣ самбхавесӣ’’ти ча имесам̣ суттапада̄нам̣ аттхам̣ айонисо гахетва̄ ‘‘аттхийева антара̄бхаво’’ти ваданти, тепи йасма̄ авиха̄дӣсу таттха таттха а̄йувемаджджхам̣ анатиккамитва̄ антара̄ аггамагга̄дхигамена анавасесакилесапаринибба̄нена паринибба̄йатӣти антара̄паринибба̄йӣ, на антара̄бхавабхӯтоти пуримасса суттападасса аттхо. паччхимасса ча йе бхӯта̄ ева, на бхависсанти, те кхӣн̣а̄сава̄ пуримападе бхӯта̄ти вутта̄. таббируддхата̄йа самбхавамесантӣти самбхавесино, аппахӣнабхавасам̣йоджанатта̄ секха̄ путхуджджана̄ ча. чатӯсу ва̄ йонӣсу ан̣д̣аджаджала̄буджасатта̄ йа̄ва ан̣д̣акосам̣ ваттхикосан̃ча на бхинданти, та̄ва самбхавесӣ на̄ма, ан̣д̣акосато ваттхикосато ча бахи никкханта̄ бхӯта̄ на̄ма. сам̣седаджа̄ опапа̄тика̄ ча пат̣хамачиттаккхан̣е самбхавесӣ на̄ма, дутийачиттаккхан̣ато пат̣т̣ха̄йа бхӯта̄ на̄ма. йена ва̄ ирийа̄патхена джа̄йанти, йа̄ва тато ан̃н̃ам̣ на па̄пун̣анти, та̄ва самбхавесино, тато парам̣ бхӯта̄ти аттхо. тасма̄ наттхӣти пат̣иккхипитабба̄. сати хи уджуке па̄л̣ианугате аттхе ким̣ аниддха̄ритаса̄маттхийена антара̄бхавена парикаппитена пайоджананти.

йе пана ‘‘санта̄навасена паваттама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ авиччхедена десантаресу па̄тубха̄во дит̣т̣хо, йатха̄ там̣ вӣхиа̄диавин̃н̃а̄н̣акасанта̄не, евам̣ савин̃н̃а̄н̣акасанта̄непи авиччхедена десантаресу па̄тубха̄вена бхавитаббам̣. айан̃ча найо сати антара̄бхаве йуджджати, на ан̃н̃атха̄’’ти йуттим̣ ваданти. тена хи иддхимато четовасиппаттасса читта̄нугатикам̣ ка̄йам̣ адхит̣т̣хахантасса кхан̣ена брахмалокато идхӯпасан̇камане ито ва̄ брахмалокагамане йутти ваттабба̄. йади саббаттхева авиччхиннадесе дхамма̄нам̣ паватти иччхита̄, йадипи сийа̄ иддхиманта̄нам̣ иддхивисайо ачинтеййоти. там̣ идха̄пи сама̄нам̣ ‘‘каммавипа̄ко ачинтеййо’’ти вачанато. тасма̄ там̣ тесам̣ матиматтамева. ачинтеййасабха̄ва̄ хи сабха̄вадхамма̄, те каттхачи паччайавасена виччхиннадесе па̄тубхаванти, каттхачи авиччхиннадесе. татха̄ хи мукхагхоса̄дӣхи паччайехи ан̃н̃асмим̣ десе а̄да̄сапаббатаппадеса̄дике пат̣ибимбапат̣игхоса̄дикам̣ паччайуппаннам̣ ниббаттама̄нам̣ диссати, тасма̄ на саббам̣ саббаттха упанетаббанти айаметтха сан̇кхепо. виттха̄ро пана пат̣ибимбасса уда̄харан̣абха̄васа̄дхана̄дико антара̄бхавакатха̄вича̄ро катха̄ваттхупакаран̣асса (катха̄. 505; катха̄. ат̣т̣ха. 505) т̣ӣка̄йам̣ гахетаббо.

апаре пана ‘‘идха̄ти ка̄мабхаво, хуранти арӯпабхаво, убхайамантарена̄ти рӯпабхаво вутто’’ти. ан̃н̃е ‘‘идха̄ти аджджхаттика̄йатана̄ни, хуранти ба̄хира̄йатана̄ни, убхайамантарена̄ти читтачетасика̄’’ти. ‘‘идха̄ти ва̄ паччайадхамма̄, хуранти паччайуппаннадхамма̄, убхайамантарена̄ти пан̣н̣аттидхамма̄ вутта̄’’ти ваданти. там̣ саббам̣ ат̣т̣хакатха̄су наттхи. евам̣ та̄ва ‘‘дит̣т̣хе дит̣т̣хаматтам̣ бхависсатӣ’’тиа̄дина̄ дит̣т̣ха̄дивасена чатудха̄ тебхӯмакадхамма̄ сан̇гахетабба̄. таттха субхасукханиччааттагга̄хапариваджджанамукхена асубхадуккха̄ничча̄натта̄нупассана̄ дассита̄ти хет̣т̣хима̄хи висуддхӣхи саддхим̣ сан̇кхепенева випассана̄ катхита̄. ‘‘тато твам̣, ба̄хийа, на тена̄’’ти имина̄ ра̄га̄дӣнам̣ самуччхедасса адхиппетатта̄ магго. ‘‘тато твам̣, ба̄хийа, на таттха̄’’ти имина̄ пхалам̣. ‘‘невидха̄’’тиа̄дина̄ анупа̄дисеса̄ паринибба̄надха̄ту катхита̄ти дат̣т̣хаббам̣. тена вуттам̣ – ‘‘атха кхо ба̄хийасса…пе… а̄савехи читтам̣ вимуччӣ’’ти.

има̄йа сам̣кхиттапада̄йа десана̄йа та̄вадева̄ти тасмим̣йева кхан̣е, на ка̄лантаре. анупа̄да̄йа̄ти аггахетва̄. а̄савехӣти а̄бхаваггам̣ а̄готрабхум̣ саванато паваттанато чирапа̄рива̄сийат̣т̣хена мадира̄диа̄савасадисата̄йа ча ‘‘а̄сава̄’’ти ладдхана̄мехи ка̄мара̄га̄дӣхи. вимуччӣти самуччхедавимуттийа̄ пат̣иппассаддхивимуттийа̄ ча вимуччи ниссаджджи. со хи саттху дхаммам̣ сун̣анто ева сӣла̄ни содхетва̄ йатха̄ладдхам̣ читтасама̄дхим̣ нисса̄йа випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄ кхиппа̄бхин̃н̃ата̄йа та̄вадева сабба̄саве кхепетва̄ саха пат̣исамбхида̄хи арахаттам̣ па̄пун̣и. со сам̣са̄расотам̣ чхиндитва̄ катават̣т̣апарийанто антимадехадхаро хутва̄ екӯнавӣсатийа̄ паччавеккхан̣а̄су паватта̄су дхаммата̄йа чодийама̄но бхагавантам̣ паббаджджам̣ йа̄чи. ‘‘парипун̣н̣ам̣ те паттачӣвара’’нти пут̣т̣хо ‘‘на парипун̣н̣а’’нти а̄ха. атха нам̣ саттха̄ ‘‘тена хи паттачӣварам̣ парийеса̄’’ти ватва̄ пакка̄ми. тена вуттам̣ – ‘‘атха кхо бхагава̄…пе… пакка̄мӣ’’ти.

со кира кассападасабаласса са̄сане вӣсавассасахасса̄ни саман̣адхаммам̣ каронто ‘‘бхиккхуна̄ на̄ма аттана̄ паччайе лабхитва̄ йатха̄да̄нам̣ каронтена аттана̄ва парибхун̃джитум̣ ват̣т̣атӣ’’ти екасса бхиккхуссапи паттена ва̄ чӣварена ва̄ сан̇гахам̣ на̄ка̄си, тенасса ехибхиккхуупасампада̄йа упаниссайо на̄хоси. кечи пана̄ху – ‘‘со кира буддхасун̃н̃е локе чоро хутва̄ дханукала̄пам̣ саннайхитва̄ аран̃н̃е чорикам̣ каронто екам̣ паччекабуддхам̣ дисва̄ паттачӣваралобхена там̣ усуна̄ виджджхитва̄ паттачӣварам̣ ган̣хи, тенасса иддхимайапаттачӣварам̣ на уппаджджиссатӣти, саттха̄ там̣ н̃атва̄ ехибхиккхубха̄вена паббаджджам̣ на ада̄сӣ’’ти. тампи паттачӣварапарийесанам̣ чарама̄нам̣ ека̄ дхену вегена а̄патантӣ пахаритва̄ джӣвитаккхайам̣ па̄песи. там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘атха кхо ачирапаккантасса бхагавато ба̄хийам̣ да̄ручӣрийам̣ га̄вӣ тарун̣аваччха̄ адхипатитва̄ джӣвита̄ воропесӣ’’ти.

таттха ачирапаккантасса̄ти на чирам̣ паккантасса бхагавато. га̄вӣ тарун̣аваччха̄ти ека̄ йаккхинӣ тарун̣аваччхадхенурӯпа̄. адхипатитва̄ти абхибхавитва̄ маддитва̄. джӣвита̄ воропесӣти пуримасмим̣ аттабха̄ве ладдха̄гха̄тата̄йа дит̣т̣хаматтенева веричиттам̣ уппа̄детва̄ син̇гена пахаритва̄ джӣвита̄ воропеси.

саттха̄ пин̣д̣а̄йа чаритва̄ катабхаттакиччо самбахулехи бхиккхӯхи саддхим̣ нагарато никкхаманто ба̄хийасса сарӣрам̣ сан̇ка̄рат̣т̣ха̄не патитам̣ дисва̄ бхиккхӯ а̄н̣а̄песи – ‘‘бхиккхаве, екасмим̣ гхарадва̄ре т̣хатва̄ ман̃чакам̣ а̄хара̄петва̄ идам̣ сарӣрам̣ нагарато нӣхаритва̄ джха̄петва̄ тхӯпам̣ каротха̄’’ти, бхиккхӯ татха̄ акам̣су. катва̄ ча пана виха̄рам̣ гантва̄ саттха̄рам̣ упасан̇камитва̄ аттана̄ катакиччам̣ а̄рочетва̄ тасса абхисампара̄йам̣ пуччхим̣су. атха несам̣ бхагава̄ тасса париниббутабха̄вам̣ а̄чиккхи. бхиккхӯ ‘‘тумхе, бханте, ‘ба̄хийо да̄ручӣрийо арахаттам̣ патто’ти вадатха, када̄ со арахаттам̣ патто’’ти пуччхим̣су. ‘‘мама дхаммам̣ сутака̄ле’’ти ча вутте ‘‘када̄ панасса тумхехи дхаммо катхито’’ти? ‘‘пин̣д̣а̄йа чарантена аджджева антаравӣтхийам̣ т̣хатва̄’’ти. ‘‘аппаматтако со, бханте, тумхехи антаравӣтхийам̣ т̣хатва̄ катхитадхаммо, катхам̣ со та̄ватакена висесам̣ ниббаттесӣ’’ти? ‘‘ким̣, бхиккхаве, мама дхаммам̣ ‘аппам̣ ва̄ бахум̣ ва̄’ти памин̣атха, анека̄ни га̄тха̄сахасса̄нипи анаттхасам̣хита̄ни на сеййо, аттханисситам̣ пана екампи га̄тха̄падам̣ сеййо’’ти дассенто –

‘‘сахассамапи че га̄тха̄, анаттхападасан̃хита̄;

екам̣ га̄тха̄падам̣ сеййо, йам̣ сутва̄ упасамматӣ’’ти. (дха. па. 101) –

дхаммападе имам̣ га̄тхам̣ ватва̄ ‘‘на кевалам̣ со паринибба̄наматтена, атха кхо мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ кхиппа̄бхин̃н̃а̄нам̣ аггабха̄венапи пӯджа̄рахо’’ти дассенто ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ кхиппа̄бхин̃н̃а̄нам̣, йадидам̣ ба̄хийо да̄ручӣрийо’’ти (а. ни. 1.216) там̣ а̄йасмантам̣ етадагге т̣хапеси. там̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘атха кхо бхагава̄ са̄ваттхийам̣ пин̣д̣а̄йа чаритва̄…пе… париниббуто, бхиккхаве, ба̄хийо да̄ручӣрийо’’ти.

таттха паччха̄бхаттанти бхаттакиччато паччха̄. пин̣д̣апа̄тапат̣иккантоти пин̣д̣апа̄тапарийесанато пат̣иниватто. пададвайена̄пи катабхаттакиччоти вуттам̣ хоти. нӣхаритва̄ти нагарато бахи нетва̄. джха̄петха̄ти дахатха. тхӯпан̃часса каротха̄ти асса ба̄хийасса сарӣрадха̄туйо гахетва̄ четийан̃ча каротха. таттха ка̄ран̣ама̄ха – ‘‘сабрахмача̄рӣ во, бхиккхаве, ка̄лакато’’ти. тассаттхо – йам̣ тумхе сет̣т̣хат̣т̣хена брахмам̣ адхисӣла̄дипат̣ипаттидхаммам̣ сандит̣т̣хам̣ чаратха, там̣ со тумхехи сама̄нам̣ брахмам̣ ачарӣти сабрахмача̄рӣ маран̣ака̄ласса паттийа̄ва ка̄лакато, тасма̄ там̣ ман̃чакена нӣхаритва̄ джха̄петха, тхӯпан̃часса каротха̄ти.

тасса ка̄ гатӣти пан̃часу гатӣсу тасса катама̄ гати упапатти бхавабхӯта̄, гатӣти ниппхатти, арийо путхуджджано ва̄ти ка̄ нит̣т̣ха̄ти аттхо. абхисампара̄йоти печча бхавуппатти бхаваниродхо ва̄. кин̃ча̄пи тасса тхӯпакаран̣а̄н̣аттийа̄ва париниббутабха̄во аттхато пака̄сито хоти, йе пана бхиккхӯ таттакена на джа̄ним̣су, те ‘‘тасса ка̄ гатӣ’’ти пуччхим̣су. па̄кат̣атарам̣ ва̄ ка̄ра̄петука̄ма̄ татха̄ бхагавантам̣ пуччхим̣су.

пан̣д̣итоти аггамаггапан̃н̃а̄йа адхигататта̄ пан̣д̣ена ито гато паваттоти пан̣д̣ито. паччапа̄дӣти пат̣ипаджджи. дхаммасса̄ти локуттарадхаммасса. анудхамманти сӣлависуддхиа̄дипат̣ипада̄дхаммам̣. атха ва̄ дхаммасса̄ти нибба̄надхаммасса. анудхамманти арийамаггапхаладхаммам̣. на ча мам̣ дхамма̄дхикаран̣анти дхаммадесана̄хету на ча мам̣ вихесеси йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаннатта̄. йо хи саттху сантике дхаммам̣ сутва̄ каммат̣т̣ха̄нам̣ ва̄ гахетва̄ йатха̄нусит̣т̣хам̣ на пат̣ипаджджати, со саттха̄рам̣ вихесети на̄ма. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘вихим̣сасан̃н̃ӣ пагун̣ам̣ на бха̄сим̣, дхаммам̣ пан̣ӣтам̣ мануджесу брахме’’ти (маха̄ва. 9; ма. ни. 1.283; 2.339). атха ва̄ на ча мам̣ дхамма̄дхикаран̣анти на ча имам̣ дхамма̄дхикаран̣ам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – ват̣т̣адуккхато ниййа̄нахетубхӯтам̣ имам̣ мама са̄санадхаммам̣ суппат̣ипаннатта̄ на вихесети. дуппат̣ипанно хи са̄санам̣ бхинданто саттху дхаммасарӣре паха̄рам̣ дети на̄ма. айам̣ пана самма̄пат̣ипаттим̣ маттхакам̣ па̄петва̄ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йи. тена вуттам̣ – ‘‘париниббуто, бхиккхаве, ба̄хийо да̄ручӣрийо’’ти.

етаматтхам̣ видитва̄ти етам̣ тхерасса ба̄хийасса анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббутабха̄вам̣, татха̄ париниббута̄нан̃ча кхӣн̣а̄сава̄нам̣ гатийа̄ пачураджанехи дуббин̃н̃еййабха̄вам̣ сабба̄ка̄рато видитва̄. имам̣ уда̄нанти имам̣ аппатит̣т̣хитапаринибба̄на̄нубха̄вадӣпакам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.

таттха йаттха̄ти йасмим̣ нибба̄не а̄по ча на га̄дхати, патхавӣ ча теджо ча ва̄йо ча на га̄дхати, на патит̣т̣ха̄ти. касма̄? нибба̄насса асан̇кхатасабха̄ватта̄. на хи таттха сан̇кхатадхамма̄нам̣ лесопи самбхавати. сукка̄ти суккаван̣н̣ата̄йа сукка̄ти ладдхана̄ма̄ гаханаккхаттата̄рака̄. на джотантӣти на бха̄санти. а̄диччо наппака̄сатӣти тӣсу дӣпесу екасмим̣ кхан̣е а̄локапхаран̣асаматтхо а̄диччопи а̄бха̄васена на диббати. на таттха чандима̄ бха̄тӣти сатипи бха̄сурабха̄ве кантасӣталакиран̣о чандопи тасмим̣ нибба̄не абха̄вато ева аттано джун̣ха̄вибха̄санена на вирочати. йади таттха чандимасӯрийа̄дайо наттхи, локантаро вийа ниччандхака̄рамева там̣ бхавеййа̄ти а̄сан̇кам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘тамо таттха на виджджатӣ’’ти. сати хи рӯпа̄бха̄ве тамо на̄ма на сийа̄.

йада̄ ча аттана̄ веди, муни монена бра̄хман̣оти чатусаччамунанато монанти ладдхана̄мена магган̃а̄н̣ена ка̄йамонеййа̄дӣхи ча саманна̄гататта̄ ‘‘мунӣ’’ти ладдхана̄мо арийаса̄вакабра̄хман̣о тенева монасан̇кха̄тена пат̣иведхан̃а̄н̣ена йада̄ йасмим̣ ка̄ле аггамаггаккхан̣е аттана̄ сайамева ануссава̄дике паха̄йа аттапаччаккхам̣ катва̄ нибба̄нам̣ веди пат̣ивиджджхи. ‘‘аведӣ’’типи па̄т̣хо, ан̃н̃а̄сӣти аттхо. атха рӯпа̄ арӯпа̄ ча, сукхадуккха̄ памуччатӣти атха̄ти тасса нибба̄насса джа̄нанато паччха̄. рӯпа̄ти рӯпадхамма̄, тена пан̃чавока̄рабхаво екавока̄рабхаво ча гахито хоти. арӯпа̄ти арӯпадхамма̄, тена рӯпена̄миссӣкато арӯпабхаво гахито хоти. со ‘‘чатувока̄рабхаво’’типи вуччати. сукхадуккха̄ти саббаттха уппаджджанакасукхадуккхатопи ват̣т̣ато. атха ва̄ рӯпа̄ти рӯпалокапат̣исандхито. арӯпа̄ти арӯпалокапат̣исандхито. сукхадуккха̄ти ка̄ма̄вачарапат̣исандхито. ка̄мабхаво хи бйа̄миссасукхадуккхо. еваметасма̄ сакалатопи ват̣т̣ато аччантамева муччатӣти га̄тха̄двайенапи бхагава̄ ‘‘майхам̣ путтасса ба̄хийасса еварӯпа̄ нибба̄нагатӣ’’ти дассети.

дасамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

нит̣т̣хита̄ ча бодхиваггаван̣н̣ана̄.