1. пат̣хамабодхисуттаван̣н̣ана̄

1. йам̣ панеттха ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дикам̣ нида̄нам̣, таттха еванти нипа̄тападам̣. метиа̄дӣни на̄мапада̄ни. урувела̄йам̣ вихаратӣти еттха вӣти упасаггападам̣, харатӣти а̄кхйа̄тападанти имина̄ва найена саббаттха падавибха̄го ведитаббо.

аттхато пана евам̣саддо та̄ва упамӯпадесасампахам̣санагарахан̣авачанасампат̣иггаха̄ка̄ра- нидассана̄вадха̄ран̣апуччха̄идаматтхапарима̄н̣а̄ди анекаттхаппабхедо. татха̄ хеса ‘‘евам̣ джа̄тена маччена, каттаббам̣ кусалам̣ баху’’нти евама̄дӣсу (дха. па. 53) упама̄йам̣ а̄гато. ‘‘евам̣ те абхиккамитаббам̣, евам̣ те пат̣иккамитабба’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 4.122) упадесе. ‘‘еваметам̣ бхагава̄, еваметам̣ сугата̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.66) сампахам̣сане. ‘‘евамевам̣ пана̄йам̣ васалӣ йасмим̣ ва̄ тасмим̣ ва̄ тасса мун̣д̣акасса саман̣акасса ван̣н̣ам̣ бха̄сатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.187) гарахан̣е. ‘‘евам̣, бхантети кхо те бхиккхӯ бхагавато паччассосу’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.3; ма. ни. 1.1) вачанасампат̣иггахе. ‘‘евам̣ бйа̄ кхо ахам̣, бханте, бхагавата̄ дхаммам̣ деситам̣ а̄джа̄на̄мӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.398) а̄ка̄ре. ‘‘ехи твам̣, ма̄н̣авака, йена саман̣о а̄нандо тенупасан̇кама, упасан̇камитва̄ мама вачанена саман̣ам̣ а̄нандам̣ аппа̄ба̄дхам̣ аппа̄тан̇кам̣ лахут̣т̣ха̄нам̣ балам̣ пха̄сувиха̄рам̣ пуччха ‘субхо ма̄н̣аво тодеййапутто бхавантам̣ а̄нандам̣ аппа̄ба̄дхам̣ аппа̄тан̇кам̣ лахут̣т̣ха̄нам̣ балам̣ пха̄сувиха̄рам̣ пуччхатӣ’ти, еван̃ча вадехи ‘са̄дху кира бхавам̣ а̄нандо йена субхасса ма̄н̣авасса тодеййапуттасса нивесанам̣, тенупасан̇камату анукампам̣ упа̄да̄йа̄’ти’’а̄дӣсу (дӣ. ни. 1.445) нидассане. ‘‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, ка̄ла̄ма̄, име дхамма̄ кусала̄ ва̄ акусала̄ ва̄’ти? ‘акусала̄, бханте’. ‘са̄ваджджа̄ ва̄ анаваджджа̄ ва̄’ти? ‘са̄ваджджа̄, бханте’. ‘вин̃н̃ӯгарахита̄ ва̄ вин̃н̃уппасаттха̄ ва̄’ти? ‘вин̃н̃ӯгарахита̄, бханте’. ‘саматта̄ сама̄динна̄ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттанти, но’ва̄? ‘катхам̣ во еттха хотӣ’ти? ‘саматта̄, бханте, сама̄динна̄ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттанти, евам̣ но еттха хотӣти’’’а̄дӣсу (а. ни. 3.66) авадха̄ран̣е. ‘‘евамете сунха̄та̄ сувилитта̄ каппитакесамассӯ а̄муттама̄ла̄бхаран̣а̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.286) пуччха̄йам̣. ‘‘евам̣гата̄ни путхусиппа̄йатана̄ни (дӣ. ни. 1.182), евам̣видхо евама̄ка̄ро’’тиа̄дӣсу идам̣саддасса аттхе. гатасаддо хи пака̄рапарийа̄йо, татха̄ видха̄ка̄расадда̄. татха̄ хи видхайуттагатасадде локийа̄ пака̄раттхе ваданти. ‘‘евам̣ лахупариваттам̣ евама̄йупарийанто’’тиа̄дӣсу (а. ни. 1.48) парима̄н̣е.

нану ча ‘‘евам̣ витаккитам̣ но тумхехи, евама̄йупарийанто’’ти четтха евам̣саддена пуччхана̄ка̄рапарима̄н̣а̄ка̄ра̄нам̣ вуттатта̄ а̄ка̄раттхо ева евам̣саддоти. на, висесасаббха̄вато. а̄ка̄раматтава̄чако хеттха евам̣саддо а̄ка̄раттхоти адхиппето. ‘‘евам̣ бйа̄ кхо’’тиа̄дӣсу пана а̄ка̄рависесавачано. а̄ка̄рависесава̄чино чете евам̣садда̄ пуччхана̄ка̄рапарима̄н̣а̄ка̄ра̄нам̣ ва̄чакатта̄. еван̃ча катва̄ ‘‘евам̣ джа̄тена маччена̄’’тиа̄дӣни упама̄науда̄харан̣а̄ни йуджджанти. таттха хи –

‘‘йатха̄пи пуппхара̄симха̄, кайира̄ ма̄ла̄гун̣е бахӯ;

евам̣ джа̄тена маччена, каттаббам̣ кусалам̣ баху’’нти. –

еттха пуппхара̄сит̣т̣ха̄нӣйато мануссуппатти саппурисӯпаниссайасаддхаммассаванайонисоманасика̄рабхогасампаттиа̄дито да̄на̄дипун̃н̃акирийа̄хетусамуда̄йато собха̄сугандхата̄дигун̣ависесайогато ма̄ла̄гун̣асадисийо бахука̄ пун̃н̃акирийа̄ маритаббасабха̄вата̄йа маччена каттабба̄ти абхедата̄йа пуппхара̄си ма̄ла̄гун̣а̄ ча упама̄, тесам̣ упама̄на̄ка̄ро йатха̄саддена анийамато вутто. пуна евам̣саддена нийаманавасена вутто. со пана упама̄ка̄ро нийамийама̄но аттхато упама̄ ева хотӣти вуттам̣ ‘‘упама̄йам̣ а̄гато’’ти.

татха̄ ‘‘евам̣ имина̄ а̄ка̄рена абхиккамитабба’’нтиа̄дина̄ упадисийама̄на̄йа саман̣аса̄руппа̄йа а̄каппасампаттийа̄ йо таттха упадеса̄ка̄ро, со аттхато упадесойева̄ти вуттам̣ – ‘‘евам̣ те абхиккамитаббам̣, евам̣ те пат̣иккамитаббантиа̄дӣсу упадесе’’ти.

‘‘еваметам̣ бхагава̄, еваметам̣ сугата̄’’ти еттха бхагавата̄ йатха̄вуттаматтхам̣ авипарӣтато джа̄нантехи катам̣ йам̣ таттха виджджама̄нагун̣а̄нам̣ пака̄рехи хам̣санам̣ удаггата̄каран̣ам̣ сампахам̣санам̣, со таттха пахам̣сана̄ка̄роти вуттанайена йоджетаббам̣.

‘‘евамевам̣ пана̄йа’’нти еттха гарахан̣а̄ка̄роти вуттанайена йоджетаббам̣. со ча гарахан̣а̄ка̄ро ‘‘васалӣ’’тиа̄дикхум̣санасаддасаннидха̄нато идха евам̣саддена пака̄ситоти вин̃н̃а̄йати. йатха̄ четтха, евам̣ упама̄ка̄ра̄дайопи упама̄дивасена вутта̄нам̣ пуппхара̄сиа̄дисадда̄нам̣ саннидха̄нато вутта̄ти ведитаббам̣.

‘‘евам̣ но’’ти еттха̄пи тесам̣ йатха̄вуттадхамма̄нам̣ ахитадуккха̄вахабха̄вена саннит̣т̣ха̄наджананаттхам̣ ануматиггахан̣авасена ‘‘но ва̄ катхам̣ во еттха хотӣ’’ти пуччха̄йа ката̄йа ‘‘евам̣ но еттха хотӣ’’ти вуттатта̄ тада̄ка̄расаннит̣т̣ха̄нам̣ евам̣саддена а̄викатам̣. со пана тесам̣ дхамма̄нам̣ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттана̄ка̄ро нийамийама̄но авадха̄ран̣аттхо хотӣти вуттам̣ – ‘‘евам̣ но еттха хотӣтиа̄дӣсу авадха̄ран̣е’’ти.

‘‘еван̃ча вадехӣ’’ти йатха̄хам̣ вада̄ми евам̣ саман̣ам̣ а̄нандам̣ вадехӣти вадана̄ка̄ро ида̄ни ваттаббо евам̣саддена нидассӣйатӣти ‘‘нидассанаттхо’’ти вуттам̣.

евама̄ка̄рависесава̄чӣнампи етесам̣ евам̣садда̄нам̣ упама̄дивисесаттхавуттита̄йа упама̄диаттхата̄ вутта̄. ‘‘евам̣, бханте’’ти пана дхаммасса са̄дхукам̣ саванаманасика̄ре нийоджитехи бхиккхӯхи таттха патит̣т̣хитабха̄васса пат̣иджа̄нанавасена вуттатта̄ таттха евам̣саддо вачанасампат̣иггахаттхо. тена евам̣, бхантети са̄дху, бханте, сут̣т̣ху, бхантети вуттам̣ хоти. сва̄йамидха а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣есу дат̣т̣хаббо.

таттха а̄ка̄раттхена евам̣саддена етаматтхам̣ дӣпети – на̄на̄найанипун̣аманекаджджха̄сайасамут̣т̣ха̄нам̣ аттхабйан̃джанасампаннам̣ вивидхапа̄т̣иха̄рийам̣ дхамматтхадесана̄пат̣иведхагамбхӣрам̣ саббасатта̄нам̣ сакасакабха̄са̄нурӯпато сотапатхама̄гаччхантам̣ тасса бхагавато вачанам̣ саббаппака̄рена ко саматтхо вин̃н̃а̄тум̣, саббатха̄мена пана сотука̄матам̣ джанетва̄пи евам̣ ме сутам̣, майа̄пи екена̄ка̄рена сутанти.

еттха ча екаттана̄наттаабйа̄па̄раевам̣дхаммата̄сан̇кха̄та̄ нандийа̄ваттатипуккхаласӣхавиккӣл̣итадиса̄лочанаан̇кусасан̇кха̄та̄ ча асса̄да̄дивисайа̄дибхедена на̄на̄видха̄ найа̄ на̄на̄найа̄. найа̄ ва̄ па̄л̣игатийо, та̄ ча пан̃н̃аттианупан̃н̃атта̄дивасена сам̣килесабха̄гийа̄дилокийа̄дитадубхайавомиссака̄дивасена кусала̄дивасена кхандха̄дивасена, сан̇гаха̄дивасена, самайавимутта̄дивасена, т̣хапана̄дивасена, кусаламӯла̄дивасена, тикапат̣т̣ха̄на̄дивасена ча на̄наппака̄ра̄ти на̄на̄найа̄, техи нипун̣ам̣ сан̣хам̣ сукхуманти на̄на̄найанипун̣ам̣.

а̄сайова аджджха̄сайо, со ча сассата̄дибхедена аппараджаккхата̄дибхедена ча анекавидхо. аттаджджха̄сайа̄дико ева ва̄ анеко аджджха̄сайо анекаджджха̄сайо. со самут̣т̣ха̄нам̣ уппаттихету етасса̄ти анекаджджха̄сайасамут̣т̣ха̄нам̣.

сӣла̄диаттхасампаттийа̄ таббибха̄ванабйан̃джанасампаттийа̄ сан̇ка̄санапака̄санавиваран̣авибхаджанаутта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттивасена чхахи аттхападехи аккхарападабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесавасена чхахи бйан̃джанападехи ча саманна̄гататта̄ аттхабйан̃джанасампаннам̣.

иддхиа̄десана̄нуса̄санӣбхедена тесу ча екекасса висайа̄дибхедена вивидхам̣ бахувидхам̣ ва̄ па̄т̣иха̄рийам̣ етасса̄ти вивидхапа̄т̣иха̄рийам̣. таттха пат̣ипаккхахаран̣ато ра̄га̄дикилеса̄панайанато па̄т̣иха̄рийанти аттхе сати бхагавато на пат̣ипаккха̄ ра̄га̄дайо санти йе харитабба̄, путхуджджана̄нампи вигатӯпаккилесе ат̣т̣хагун̣асаманна̄гате читте хатапат̣ипаккхе иддхивидхам̣ паваттати, тасма̄ таттха паваттавоха̄рена ча на сакка̄ идха па̄т̣иха̄рийанти ваттум̣. саче пана маха̄ка̄рун̣икасса бхагавато венеййагата̄ ча килеса̄ пат̣ипаккха̄, тесам̣ харан̣ато па̄т̣иха̄рийанти вуттам̣, евам̣ сати йуттаметам̣. атха ва̄ бхагавато чева са̄санасса ча пат̣ипаккха̄ титтхийа̄, тесам̣ харан̣ато па̄т̣иха̄рийам̣. те хи дит̣т̣хихаран̣авасена дит̣т̣хиппака̄сане асаматтхабха̄вена ча иддхиа̄десана̄нуса̄санӣхи харита̄ апанӣта̄ хонти. пат̣ӣти ва̄ айам̣ саддо паччха̄ти етасса аттхам̣ бодхети ‘‘тасмим̣ пат̣ипавит̣т̣хамхи, ан̃н̃о а̄ган̃чхи бра̄хман̣о’’тиа̄дӣсу (чӯл̣ани. па̄ра̄йанавагга, ваттхуга̄тха̄ 4) вийа. тасма̄ сама̄хите читте вигатӯпаккилесе катакиччена паччха̄ харитаббам̣ паваттетаббанти пат̣иха̄рийам̣. аттано ва̄ упаккилесесу чатуттхаджджха̄намаггехи харитесу паччха̄ харан̣ам̣ пат̣иха̄рийам̣. иддхиа̄десана̄нуса̄санийо вигатӯпаккилесена катакиччена саттахитаттхам̣ пуна паваттетабба̄, харитесу ча аттано упаккилесесу парасатта̄нам̣ упаккилесахаран̣а̄ни хонтӣти пат̣иха̄рийа̄ни бхаванти. пат̣иха̄рийамева па̄т̣иха̄рийам̣, пат̣иха̄рийе ва̄ иддхиа̄десана̄нуса̄санӣсамуда̄йе бхавам̣ екекам̣ па̄т̣иха̄рийанти вуччати. пат̣иха̄рийам̣ ва̄ чатуттхаджджха̄нам̣ магго ча пат̣ипаккхахаран̣ато. таттха джа̄там̣ нимиттабхӯтато тато ва̄ а̄гатанти па̄т̣иха̄рийанти аттхо ведитаббо.

йасма̄ пана тантиаттхадесана̄ таббоха̄ра̄бхисамайасан̇кха̄та̄ хетухетупхалатадубхайапан̃н̃аттипат̣иведхасан̇кха̄та̄ ва̄ дхамматтхадесана̄пат̣иведха̄ гамбхӣра̄, саса̄дӣхи вийа маха̄самуддо анупачитакусаласамбха̄рехи алаббханеййаппатит̣т̣ха̄ дуппарийога̄ха̄ ча, тасма̄ техи чатӯхи гамбхӣрабха̄вехи йуттанти бхагавато вачанам̣ дхамматтхадесана̄пат̣иведхагамбхӣрам̣.

еко ева бхагавато дхаммадесана̄гхосо, екасмим̣ кхан̣е паваттама̄но на̄на̄бха̄са̄нам̣ сатта̄нам̣ аттано аттано бха̄са̄васена апуббам̣ ачаримам̣ гахан̣ӯпаго хоти. ачинтеййо хи буддха̄нам̣ буддха̄нубха̄воти саббасатта̄нам̣ сакасакабха̄са̄нурӯпато сотапатхам̣ а̄гаччхатӣти ведитаббам̣.

нидассанаттхена ‘‘на̄хам̣ сайамбхӯ, на майа̄ идам̣ саччхиката’’нти атта̄нам̣ паримоченто ‘‘евам̣ ме сутам̣, майа̄пи евам̣ сута’’нти ида̄ни ваттаббам̣ сакалам̣ суттам̣ нидассети.

авадха̄ран̣аттхена ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ бахуссута̄нам̣ йадидам̣ а̄нандо, гатиманта̄нам̣, сатиманта̄нам̣, дхитиманта̄нам̣, упат̣т̣ха̄ка̄нам̣ йадидам̣ а̄нандо’’ти (а. ни. 1.219-223) евам̣ бхагавата̄, ‘‘а̄йасма̄ а̄нандо аттхакусало, дхаммакусало, бйан̃джанакусало, нируттикусало, пубба̄паракусало’’ти (а. ни. 5.169) евам̣ дхаммасена̄патина̄ ча пасаттхабха̄ва̄нурӯпам̣ аттано дха̄ран̣абалам̣ дассенто сатта̄нам̣ сотука̄матам̣ джанети. ‘‘евам̣ ме сутам̣, тан̃ча кхо аттхато ва̄ бйан̃джанато ва̄ анӯнаманадхикам̣, евамева на ан̃н̃атха̄ дат̣т̣хабба’’нти. ан̃н̃атха̄ти бхагавато саммукха̄ сута̄ка̄рато ан̃н̃атха̄ на пана бхагавата̄ десита̄ка̄рато. ачинтеййа̄нубха̄ва̄ хи бхагавато десана̄, са̄ нева сабба̄ка̄рена сакка̄ вин̃н̃а̄тунти вуттова̄йаматтхо. сута̄ка̄ра̄вируджджханамева хи дха̄ран̣абалам̣.

месаддо тӣсу аттхесу диссати. татха̄ хисса ‘‘га̄тха̄бхигӣтам̣ ме абходжанеййа’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.194; су. ни. 81) майа̄ти аттхо. ‘‘са̄дху ме, бханте, бхагава̄ сам̣кхиттена дхаммам̣ десетӯ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.88; 5.382; а. ни. 4.257) майханти аттхо. ‘‘дхаммада̄йа̄да̄ ме, бхиккхаве, бхаватха̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.29) мама̄ти аттхо. идха пана ‘‘майа̄ сутам̣, мама сута’’нти ча аттхадвайе йуджджати.

еттха ча йо паро на хоти, со атта̄ти евам̣ ваттаббе нийакаджджхаттасан̇кха̄те сасанта̄не ваттанато тивидхопи месаддо кин̃ча̄пи екасмим̣йева аттхе диссати, каран̣асампада̄на̄дивисесасан̇кха̄то пана вин̃н̃а̄йатева̄йам̣ аттхабхедоти ‘‘ме-саддо тӣсу аттхесу диссатӣ’’ти вуттоти дат̣т̣хаббам̣.

сутанти айам̣ сутасаддо саупасагго анупасагго ча гаманависсутакилиннӯпачита̄нуйогасотавин̃н̃еййа сотадва̄ра̄нуса̄ра вин̃н̃а̄та̄дианекаттхаппабхедо. кин̃ча̄пи хи упасагго кирийам̣ висесети, джотакабха̄вато пана сатипи тасмим̣ сутасаддо ева там̣ таматтхам̣ вадатӣти анупасаггасса сутасаддасса аттхуддха̄ре саупасаггасса гахан̣ам̣ на вируджджхати.

таттха ‘‘сена̄йа пасуто’’тиа̄дӣсу гаччхантоти аттхо. ‘‘сутадхаммасса пассато’’тиа̄дӣсу (уда̄. 11) виссутадхаммасса̄ти аттхо. ‘‘авассута̄ авассутасса̄’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 657) килесена килинна̄ килиннасса̄ти аттхо. ‘‘тумхехи пун̃н̃ам̣ пасутам̣ анаппака’’нтиа̄дӣсу (кху. па̄. 7.12) упачитанти аттхо. ‘‘йе джха̄наппасута̄ дхӣра̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 181) джха̄на̄нуйутта̄ти аттхо. ‘‘дит̣т̣хам̣ сутам̣ мута’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.241) сотавин̃н̃еййанти аттхо. ‘‘сутадхаро сутасанничайо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.339) сотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄тадхароти аттхо. идха панасса ‘‘сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄рита’’нти ва̄ ‘‘упадха̄ран̣а’’нти ва̄ аттхо. ме-саддасса хи майа̄ти аттхе сати ‘‘евам̣ майа̄ сутам̣ сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄рита’’нти йуджджати. мама̄ти аттхе сати ‘‘евам̣ мама сутам̣ сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄ран̣а’’нти йуджджати.

еваметесу тӣсу падесу йасма̄ сутасаддасаннидха̄не пайуттена евам̣саддена саванакирийа̄джотакена бхавитаббам̣, тасма̄ еванти сотавин̃н̃а̄н̣асампат̣иччхана̄дисотадва̄рикавин̃н̃а̄н̣а̄нантарам̣ уппаннаманодва̄рикавин̃н̃а̄н̣акиччанидассанам̣. мети вуттавин̃н̃а̄н̣асаман̇гӣпуггаланидассанам̣. сабба̄ни хи ва̄кйа̄ни евака̄раттхасахита̄нийева авадха̄ран̣апхалатта̄ тесам̣. сутанти ассаванабха̄ваппат̣иккхепато анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассанам̣. йатха̄ хи сутам̣ сутамева̄ти ваттаббатам̣ арахати татха̄ там̣ самма̄ сутам̣ анӯнаггахан̣ам̣ анадхикаггахан̣ам̣ авипарӣтаггахан̣ан̃ча хотӣти. атха ва̄ саддантараттха̄поханавасена саддо аттхам̣ вадатӣти етасмим̣ паккхе йасма̄ сутанти етасса асутам̣ на хотӣти айаматтхо вутто, тасма̄ сутанти ассаванабха̄ваппат̣иккхепато анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассанам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – евам̣ ме сутам̣, на майа̄ идам̣ дит̣т̣хам̣, на сайамбхӯн̃а̄н̣ена саччхикатам̣, на ан̃н̃атха̄ ва̄ упаладдхам̣. апи ча сутам̣ва, тан̃ча кхо саммадева̄ти. авадха̄ран̣аттхе ва̄ евам̣садде айаматтхайоджана̄, тадапеккхасса сутасаддасса нийаматтхо самбхаватӣти тадапеккхасса сутасаддасса ассаванабха̄ваппат̣иккхепо анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассаната̄ ча ведитабба̄. ити саванахетусаванависесавасенапи сутасаддасса аттхайоджана̄ ката̄ти дат̣т̣хаббам̣.

татха̄ еванти тасса̄ сотадва̄ра̄нуса̄рена паватта̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ на̄наттхабйан̃джанаггахан̣ато на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паваттибха̄ваппака̄санам̣ а̄ка̄раттхо евам̣саддоти каритва̄. мети аттаппака̄санам̣. сутанти дхаммаппака̄санам̣ йатха̄вутта̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ парийаттидхамма̄рамман̣атта̄. айан̃хеттха сан̇кхепо – на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паватта̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ каран̣абхӯта̄йа майа̄ на ан̃н̃ам̣ катам̣, идам̣ пана катам̣, айам̣ дхаммо сутоти.

татха̄ еванти нидасситаббаппака̄санам̣ нидассанаттхо евам̣саддоти катва̄ нидассетаббасса ниддиситаббабха̄вато. тасма̄ евам̣саддена сакалампи суттам̣ пачча̄мат̣т̣ханти ведитаббам̣. мети пуггалаппака̄санам̣. сутанти пуггалакиччаппака̄санам̣. сутасаддена хи лаббхама̄на̄ саванакирийа̄ саванавин̃н̃а̄н̣аппабандхаппат̣ибаддха̄, таттха ча пуггалавоха̄ро, на ча пуггалавоха̄рарахите дхаммаппабандхе саванакирийа̄ лаббхати. тасса̄йам̣ сан̇кхепаттхо – йам̣ суттам̣ ниддисисса̄ми, там̣ майа̄ евам̣ сутанти.

татха̄ еванти йасса читтасанта̄насса на̄на̄рамман̣аппаваттийа̄ на̄наттхабйан̃джанаггахан̣ам̣ хоти, тасса на̄на̄ка̄раниддесо а̄ка̄раттхо ева евам̣саддоти катва̄. еванти хи айама̄ка̄рапан̃н̃атти дхамма̄нам̣ там̣ там̣ паваттиа̄ка̄рам̣ упа̄да̄йа пан̃н̃апетаббасабха̄ватта̄. мети каттуниддесо. сутанти висайаниддесо, сотаббо хи дхаммо саванакирийа̄каттупуггаласса саванакирийа̄васена паваттит̣т̣ха̄нам̣ хоти. етта̄вата̄ на̄наппака̄рена паваттена читтасанта̄нена там̣саман̇гино катту висайе гахан̣асаннит̣т̣ха̄нам̣ дасситам̣ хоти.

атха ва̄ еванти пуггалакиччаниддесо, сута̄нан̃хи дхамма̄нам̣ гахита̄ка̄расса нидассанасса авадха̄ран̣асса ва̄ пака̄санасабха̄вена евам̣саддена тада̄ка̄ра̄дидха̄ран̣асса пуггалавоха̄рупа̄да̄надхаммабйа̄па̄рабха̄вато пуггалакиччам̣на̄ма ниддит̣т̣хам̣ хотӣти. сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо, пуггалава̄динопи хи саванакирийа̄ вин̃н̃а̄н̣анирапеккха̄ на хотӣти. мети убхайакиччайуттапуггаланиддесо. мети хи саддаппаватти екантенева саттависесависайа̄ вин̃н̃а̄н̣акиччан̃ча таттхева самодахитаббанти. айам̣ панеттха сан̇кхепо – майа̄ саванакиччавин̃н̃а̄н̣асаман̇гина̄ пуггалена вин̃н̃а̄н̣авасена ладдхасаванакиччавоха̄рена сутанти.

татха̄ еванти ча мети ча саччикат̣т̣хапараматтхавасена авиджджама̄напан̃н̃атти. саббасса хи садда̄дхигаманӣйасса аттхасса пан̃н̃аттимукхенева пат̣ипаджджитаббатта̄ саббапан̃н̃аттӣнан̃ча виджджама̄на̄дӣсу чхасу пан̃н̃аттӣсу авародхо, тасма̄ йо ма̄йа̄марӣчиа̄дайо вийа абхӯтаттхо ануссава̄дӣхи гахетаббо вийа ануттаматтхопи на хоти. со рӯпасадда̄дико руппана̄нубхавана̄дико ча параматтхасабха̄во саччикат̣т̣хапараматтхавасена виджджати. йо пана еванти ча мети ча вуччама̄но а̄ка̄раттхо, со апараматтхасабха̄во саччикат̣т̣хапараматтхавасена анупалаббхама̄но авиджджама̄напан̃н̃атти на̄ма. тасма̄ кин̃хеттха там̣ параматтхато аттхи, йам̣ еванти ва̄ мети ва̄ ниддесам̣ лабхетха? сутанти виджджама̄напан̃н̃атти, йан̃хи там̣ еттха сотена упаладдхам̣, там̣ параматтхато виджджама̄нанти.

татха̄ еванти сотапатхама̄гате дхамме упа̄да̄йа тесам̣ упадха̄рита̄ка̄ра̄дӣнам̣ пачча̄масанавасена. мети сасантатипарийа̄панне кхандхе каран̣а̄дивисесависит̣т̣хе упа̄да̄йа ваттаббато упа̄да̄пан̃н̃атти. сутанти дит̣т̣ха̄дӣни упанидха̄йа ваттаббато упанидха̄пан̃н̃атти. дит̣т̣ха̄дисабха̄варахите садда̄йатане паваттама̄нопи сутавоха̄ро дутийам̣ татийантиа̄дико вийа пат̣хама̄дӣни, дит̣т̣хамутавин̃н̃а̄те апеккхитва̄ сутанти вин̃н̃еййатта̄ дит̣т̣ха̄дӣни упанидха̄йа ваттаббо хоти. асутам̣ на хотӣти хи сутанти пака̄ситойаматтхоти.

еттха ча евантивачанена асаммохам̣ дӣпети. пат̣ивиддха̄ хи аттана̄ сутасса пака̄рависеса̄ еванти идха а̄йасмата̄ а̄нандена пачча̄мат̣т̣ха̄, тенасса асаммохо дӣпито хоти. на хи саммӯл̣хо на̄наппака̄рапат̣иведхасаматтхо хоти, паччайа̄ка̄равасена на̄наппака̄ра̄ дуппат̣ивиддха̄ ча суттанта̄ти дӣпитанти. сутантивачанена сутасса асаммосам̣ дӣпети, сута̄ка̄расса йа̄тха̄вато дассийама̄натта̄. йасса хи сутам̣ саммут̣т̣хам̣ хоти, на со ка̄лантаре майа̄ сутанти пат̣иджа̄на̄ти. иччасса асаммохена пан̃н̃а̄сиддхи, саммоха̄бха̄вена пан̃н̃а̄йа ева ва̄ саванака̄ласамбхӯта̄йа тадуттарика̄лапан̃н̃а̄сиддхи, татха̄ асаммосена сатисиддхи. таттха пан̃н̃а̄пуббан̇гама̄йа сатийа̄ бйан̃джана̄вадха̄ран̣асаматтхата̄. бйан̃джана̄нан̃хи пат̣ивиджджхитаббо а̄ка̄ро на̄тигамбхӣро, йатха̄сутам̣ дха̄ран̣амева таттха каран̣ӣйанти сатийа̄ бйа̄па̄ро адхико, пан̃н̃а̄ таттха гун̣ӣбхӯта̄ хоти пан̃н̃а̄йа пуббан̇гама̄ти катва̄. сатипуббан̇гама̄йа пан̃н̃а̄йа аттхаппат̣иведхасаматтхата̄. аттхасса хи пат̣ивиджджхитаббо а̄ка̄ро гамбхӣроти пан̃н̃а̄йа бйа̄па̄ро адхико, сати таттха гун̣ӣбхӯта̄йева̄ти сатийа̄ пуббан̇гама̄йа̄ти катва̄. тадубхайасаматтхата̄йогена аттхабйан̃джанасампаннасса дхаммакосасса анупа̄ланасаматтхата̄йа дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикаттасиддхи.

апаро найо – евантивачанена йонисоманасика̄рам̣ дӣпети, тена ча вуччама̄на̄нам̣ а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣аттха̄нам̣ упари ваккхама̄на̄нам̣ на̄наппака̄раппат̣иведхаджотака̄нам̣ авипарӣтасиддхи дхаммависайатта̄. на хи айонисо манасикарото на̄наппака̄раппат̣иведхо самбхавати. сутантивачанена авиккхепам̣ дӣпети, ‘‘пат̣хамабодхисуттам̣ каттха бха̄сита’’нтиа̄дипуччха̄васена пакаран̣апаттасса ваккхама̄насса суттасса саванам̣ сама̄дха̄намантарена на самбхавати виккхиттачиттасса савана̄бха̄вато. татха̄ хи виккхиттачитто пуггало саббасампаттийа̄ вуччама̄нопи ‘‘на майа̄ сутам̣, пуна бхан̣атха̄’’ти бхан̣ати. йонисоманасика̄рена четтха аттасамма̄пан̣идхим̣ пуббе ча катапун̃н̃атам̣ са̄дхети самма̄ аппан̣ихитаттасса пуббе акатапун̃н̃асса ва̄ тадабха̄вато. авиккхепена саддхаммассаванам̣ саппурисӯпаниссайан̃ча са̄дхети ассутавато саппурисӯпаниссайавирахитасса ча тадабха̄вато. на хи виккхитто сотум̣ саккоти, на ча саппурисе анупаниссайама̄насса саванам̣ аттхӣти.

апаро найо – ‘‘йасса читтасанта̄насса на̄наппака̄раппаваттийа̄ на̄наттхабйан̃джанаггахан̣ам̣ хоти, тасса на̄на̄ка̄раниддесо’’ти вуттам̣. йасма̄ ча со бхагавато вачанасса аттхабйан̃джанаппабхедапариччхедавасена сакаласа̄санасампаттиога̄ханена ниравасесам̣ парахитапа̄рипӯрӣкаран̣абхӯто евам̣ бхаддако а̄ка̄ро на самма̄ аппан̣ихитаттасса пуббе акатапун̃н̃асса ва̄ хоти. тасма̄ еванти имина̄ бхаддакена а̄ка̄рена паччхимачаккадвайасампаттиматтано дӣпети, сутанти саванайогена пуримачаккадвайасампаттим̣. на хи аппатирӯпе десе васато саппурисӯпаниссайавирахитасса ча саванам̣ аттхи. иччасса паччхимачаккадвайасиддхийа̄ а̄сайасуддхи сиддха̄ хоти. самма̄ пан̣ихитачитто пуббе ча катапун̃н̃о висуддха̄сайо хоти тадасуддхихетӯнам̣ килеса̄нам̣ дӯрӣбха̄вато. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘самма̄ пан̣ихитам̣ читтам̣, сеййасо нам̣ тато каре’’ти (дха. па. 43) ‘‘катапун̃н̃оси твам̣, а̄нанда, падха̄намануйун̃джа, кхиппам̣ хохиси ана̄саво’’ти (дӣ. ни. 2.207) ча. пуримачаккадвайасиддхийа̄ пайогасуддхи. патирӯпадесава̄сена хи саппурисӯпаниссайена ча са̄дхӯнам̣ дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджанена парисуддхаппайого хоти. та̄йа ча а̄сайасуддхийа̄ адхигамабйаттисиддхи, пуббейева тан̣ха̄дит̣т̣хисам̣килеса̄нам̣ висодхитатта̄ пайогасуддхийа̄ а̄гамабйаттисиддхи. супарисуддхака̄йавачӣпайого хи виппат̣иса̄ра̄бха̄вато авиккхиттачитто парийаттийам̣ виса̄радо хоти. ити пайога̄сайасуддхасса а̄гама̄дхигамасампаннасса вачанам̣ арун̣уггаманам̣ вийа сӯрийасса удайато йонисоманасика̄ро вийа ча кусалакаммасса арахати бхагавато вачанасса пуббан̇гамам̣ бхавитунти т̣ха̄не нида̄нам̣ т̣хапенто евам̣ ме сутантиа̄дима̄ха.

апаро найо – еванти имина̄ пуббе вуттанайенева на̄наппака̄раппат̣иведхадӣпакена вачанена аттано аттхапат̣ибха̄напат̣исамбхида̄сампаттисаббха̄вам̣ дӣпети. сутанти имина̄ евам̣саддасаннидха̄нато ваккхама̄на̄пеккха̄йа ва̄ сотаббабхедаппат̣иведхадӣпакена дхамманируттипат̣исамбхида̄сампаттисаббха̄вам̣ дӣпети. еванти ча идам̣ вуттанайенева йонисоманасика̄радӣпакавачанам̣ бха̄сама̄но ‘‘ете дхамма̄ майа̄ манаса̄нупеккхита̄ дит̣т̣хийа̄ суппат̣ивиддха̄’’ти дӣпети. парийаттидхаммо хи ‘‘идха сӣлам̣ катхитам̣, идха сама̄дхи, идха пан̃н̃а̄, еттака̄ еттха анусандхийо’’тиа̄дина̄ найена манаса̄ анупеккхито ануссава̄ка̄рапаривитаккасахита̄йа дхамманиджджха̄наккхантибхӯта̄йа н̃а̄тапарин̃н̃а̄сан̇кха̄та̄йа ва̄ дит̣т̣хийа̄ таттха таттха вуттарӯпа̄рӯпадхамме ‘‘ити рӯпам̣, еттакам̣ рӯпа’’нтиа̄дина̄ найена сут̣т̣ху ваваттхапетва̄ пат̣ивиддхо аттано ча паресан̃ча хитасукха̄вахо хотӣти. сутанти идам̣ саванайогадӣпакавачанам̣ бха̄сама̄но ‘‘бахӯ майа̄ дхамма̄ сута̄ дха̄та̄ вачаса̄ паричита̄’’ти дӣпети. сота̄вадха̄наппат̣ибаддха̄ хи парийаттидхаммасса саванадха̄ран̣апаричайа̄. тадубхайенапи дхаммасса сва̄ккха̄табха̄вена, аттхабйан̃джанапа̄рипӯрим̣ дӣпенто саване а̄дарам̣ джанети. аттхабйан̃джанапарипун̣н̣ан̃хи дхаммам̣ а̄дарена ассун̣анто махата̄ хита̄ париба̄хиро хотӣти а̄дарам̣ джанетва̄ саккаччам̣ дхаммо сотаббо.

‘‘евам̣ ме сута’’нти имина̄ пана сакалена вачанена а̄йасма̄ а̄нандо татха̄гатаппаведитам̣ дхаммам̣ аттано адаханто асаппурисабхӯмим̣ атиккамати, са̄вакаттам̣ пат̣иджа̄нанто саппурисабхӯмим̣ оккамати. татха̄ асаддхамма̄ читтам̣ вут̣т̣ха̄пети, саддхамме читтам̣ патит̣т̣ха̄пети. ‘‘кевалам̣ сутамеветам̣ майа̄, тассева пана бхагавато вачана’’нти дӣпенто атта̄нам̣ паримочети, саттха̄рам̣ ападисати, джинавачанам̣ аппети, дхамманеттим̣ патит̣т̣ха̄пети.

апича ‘‘евам̣ ме сута’’нти аттана̄ уппа̄дитабха̄вам̣ аппат̣иджа̄нанто пуримассаванам̣ виваранто ‘‘саммукха̄ пат̣иггахитамидам̣ майа̄ тасса бхагавато чатувеса̄раджджависа̄радасса дасабаладхарасса а̄сабхат̣т̣ха̄нат̣т̣ха̄йино сӣхана̄дана̄дино саббасаттуттамасса дхаммиссарасса дхаммара̄джасса дхамма̄дхипатино дхаммадӣпасса дхаммасаран̣асса саддхаммаварачаккаваттино самма̄самбуддхасса, на еттха аттхе ва̄ дхамме ва̄ паде ва̄ бйан̃джане ва̄ кан̇кха̄ ва̄ вимати ва̄ каттабба̄’’ти саббадеваманусса̄нам̣ имасмим̣ дхамме ассаддхийам̣ вина̄сети, саддха̄сампадам̣ уппа̄дети. тенетам̣ вуччати –

‘‘вина̄сайати ассаддхам̣, саддхам̣ вад̣д̣хети са̄сане;

евам̣ ме сутамиччевам̣, вадам̣ готамаса̄вако’’ти.

еканти ган̣анапариччхеданиддесо. айан̃хи екасаддо ан̃н̃асет̣т̣ха̄саха̄йасан̇кхйа̄дӣсу диссати. татха̄ хи айам̣ ‘‘сассато атта̄ ча локо ча, идамева саччам̣ могхаман̃н̃анти иттхеке абхивадантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.27; уда̄. 55) ан̃н̃е диссати. ‘‘четасо екодибха̄ва’’нтиа̄дӣсу (па̄ра̄. 11; дӣ. ни. 1.228) сет̣т̣хе. ‘‘еко вӯпакат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу (чӯл̣ава. 445; дӣ. ни. 1.405) асаха̄йе. ‘‘екова кхо, бхиккхаве, кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 8.29) сан̇кхйа̄йам̣, идха̄пи сан̇кхйа̄йамева дат̣т̣хаббо. тена вуттам̣ – ‘‘еканти ган̣анапариччхеданиддесо’’ти.

самайанти париччхиннаниддесо. екам̣ самайанти анийамитапаридӣпанам̣. таттха самайасаддо –

‘‘самава̄йе кхан̣е ка̄ле, самӯхе хетудит̣т̣хису;

пат̣ила̄бхе паха̄не ча, пат̣иведхе ча диссати’’.

татха̄ хисса ‘‘аппева на̄ма свепи упасан̇камеййа̄ма ка̄лан̃ча самайан̃ча упа̄да̄йа̄’’ти евама̄дӣсу (дӣ. ни. 1.447) самава̄йо аттхо, йуттака̄лан̃ча паччайаса̄маггин̃ча лабхитва̄ти хи адхиппа̄йо, тасма̄ паччайасамава̄йоти ведитаббо. ‘‘екова кхо, бхиккхаве, кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 8.29) кхан̣о, ока̄соти аттхо. татха̄гатуппа̄да̄дико хи маггабрахмачарийасса ока̄со таппаччайаппат̣ила̄бхахетутта̄, кхан̣о ева ча самайо, йо кхан̣оти ча самайоти ча вуччати, со еко йева̄ти хи аттхо. ‘‘ун̣хасамайо парил̣а̄хасамайо’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 358) ка̄ло. ‘‘маха̄самайо паванасми’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.332) самӯхо. маха̄самайоти хи бхиккхӯнам̣ девата̄нан̃ча маха̄саннипа̄тоти аттхо. ‘‘самайопи кхо те, бхадда̄ли, аппат̣ивиддхо ахоси, бхагава̄ кхо са̄ваттхийам̣ вихарати, бхагава̄пи мам̣ джа̄ниссати ‘бхадда̄ли на̄ма бхиккху саттхуса̄сане сиккха̄йа на парипӯрака̄рӣ’ти, айампи кхо те, бхадда̄ли, самайо аппат̣ивиддхо ахосӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.135) хету. сиккха̄падасса ка̄ран̣ан̃хи идха самайоти адхиппетам̣. ‘‘тена кхо пана самайена угга̄хама̄но парибба̄джако саман̣амун̣д̣ика̄путто самайаппава̄даке тиндука̄чӣре екаса̄лаке маллика̄йа а̄ра̄ме пат̣ивасатӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.260) дит̣т̣хи. таттха хи нисинна̄ титтхийа̄ аттано аттано дит̣т̣хисан̇кха̄там̣ самайам̣ павадантӣти со парибба̄джака̄ра̄мо ‘‘самайаппава̄дако’’ти вуччати.

‘‘дит̣т̣хе дхамме ча йо аттхо, йо чаттхо сампара̄йико;

аттха̄бхисамайа̄ дхӣро, пан̣д̣итоти павуччатӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.129) –

а̄дӣсу пат̣ила̄бхо. аттха̄бхисамайа̄ти хи аттхасса адхигама̄ти аттхо. ‘‘самма̄ ма̄на̄бхисамайа̄ антамака̄си дуккхасса̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.28) паха̄нам̣. адхикаран̣ам̣ самайам̣ вӯпасаманам̣ апагамоти абхисамайо паха̄нам̣. ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо сан̇кхатат̣т̣хо санта̄пат̣т̣хо випарин̣а̄мат̣т̣хо абхисамайат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 2.8) пат̣иведхо. пат̣иведхоти хи абхисаметаббато абхисамайо, абхисамайова аттхо абхисамайат̣т̣хоти пӣл̣ана̄дӣни абхисаметаббабха̄вена екӣбха̄вам̣ упанетва̄ вутта̄ни, абхисамайасса ва̄ пат̣иведхасса висайабхӯто аттхо абхисамайат̣т̣хоти та̄нева татха̄ екантена вутта̄ни. таттха пӣл̣анам̣ дуккхасаччасса там̣саман̇гино хим̣санам̣ авиппха̄риката̄каран̣ам̣. санта̄по дуккхадуккхата̄дивасена сантаппанам̣ паридаханам̣.

еттха ча сахака̄рӣка̄ран̣асанниджджхам̣ самети самаветӣти самава̄йо самайо. самети сама̄гаччхати еттха маггабрахмачарийам̣ тада̄дха̄рапуггалехӣти кхан̣о самайо. самети еттха етена ва̄ сам̣гаччхати сатто сабха̄вадхаммо ва̄ уппа̄да̄дӣхи сахаджа̄та̄дӣхи ва̄ти ка̄ло самайо. дхаммаппаваттиматтата̄йа аттхато абхӯтопи хи ка̄ло дхаммаппаваттийа̄ адхикаран̣ам̣ каран̣ам̣ вийа ча каппана̄маттасиддхена̄нурӯпена вохарӣйатӣти. самам̣, саха ва̄ авайава̄нам̣ айанам̣ паватти ават̣т̣ха̄нанти самӯхо самайо йатха̄ самуда̄йоти. авайавасаха̄ват̣т̣ха̄намева хи самӯхо. авасесапаччайа̄нам̣ сама̄гаме сати ети пхаламетасма̄ уппаджджати паваттатӣти самайо хету йатха̄ самудайоти. самети сам̣йоджанабха̄вато самбандхо ети аттано висайе паваттати, дал̣хаггахан̣абха̄вато ва̄ сам̣йутта̄ айанти паваттанти сатта̄ йатха̄бхинивесам̣ етена̄ти самайо дит̣т̣хи. дит̣т̣хисам̣йоджанена хи сатта̄ ативийа баджджхантӣти. самити сан̇гати самодха̄нанти самайо пат̣ила̄бхо. самайанам̣ упасамайанам̣ апагамоти самайо паха̄нам̣. самуччхедаппаха̄набха̄вато пана адхико самайоти абхисамайо йатха̄ абхидхаммоти. абхимукхам̣ н̃а̄н̣ена самма̄ етаббо абхисаметабботи абхисамайо, дхамма̄нам̣ авипарӣтасабха̄во. абхимукхабха̄вена самма̄ ети гаччхати буджджхатӣти абхисамайо, дхамма̄нам̣ йатха̄бхӯтасабха̄ва̄вабодхо. евам̣ тасмим̣ тасмим̣ аттхе самайасаддасса паватти ведитабба̄.

самайасаддасса аттхуддха̄ре абхисамайасаддасса гахан̣е ка̄ран̣ам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. идха панасса ка̄ло аттхо самава̄йа̄дӣнам̣ асамбхавато. десадесакапариса̄ вийа хи десана̄йа нида̄набха̄ве ка̄ло ева иччхитабботи. йасма̄ панеттха самайоти ка̄ло адхиппето, тасма̄ сам̣ваччхараутума̄саддхама̄сараттидивасапуббан̣хамаджджханхикаса̄йанхапат̣хамайа̄ма- маджджхимайа̄мапаччхимайа̄мамухутта̄дӣсу ка̄лабхедабхӯтесу самайесу екам̣ самайанти дӣпети.

касма̄ панеттха анийамитавасенева ка̄ло ниддит̣т̣хо, на утусам̣ваччхара̄дивасена нийаметва̄ ниддит̣т̣хоти че? кин̃ча̄пи етесу сам̣ваччхара̄дӣсу самайесу йам̣ йам̣ суттам̣ йасмим̣ йасмим̣ сам̣ваччхаре утумхи ма̄се паккхе раттибха̄ге дивасабха̄ге ва̄ вуттам̣, саббампи там̣ тхерасса сувидитам̣ суваваттха̄питам̣ пан̃н̃а̄йа. йасма̄ пана ‘‘евам̣ ме сутам̣ асукасам̣ваччхаре асукаутумхи асукама̄се асукапаккхе асукараттибха̄ге асукадивасабха̄ге ва̄’’ти евам̣ вутте на сакка̄ сукхена дха̄ретум̣ ва̄ уддиситум̣ ва̄ уддиса̄петум̣ ва̄, баху ча ваттаббам̣ хоти, тасма̄ екенева падена таматтхам̣ самодха̄нетва̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти а̄ха.

йе ва̄ име габбхоккантисамайо джа̄тисамайо сам̣вегасамайо абхиниккхаманасамайо дуккарака̄рикасамайо ма̄равиджайасамайо абхисамбодхисамайо дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо десана̄самайо паринибба̄насамайоти евама̄дайо бхагавато девамануссесу ативийа пака̄са̄ анекака̄лаппабхеда̄ ева самайа̄, тесу самайесу десана̄самайасан̇кха̄там̣ екам̣ самайанти дӣпети. йо ва̄йам̣ н̃а̄н̣акарун̣а̄киччасамайесу карун̣а̄киччасамайо, аттахитапарахитаппат̣ипаттисамайесу парахитаппат̣ипаттисамайо, саннипатита̄нам̣ каран̣ӣйадвайасамайесу дхаммакатха̄самайо, десана̄пат̣ипаттисамайесу десана̄самайо, тесу самайесу ан̃н̃атарасамайам̣ сандха̄йа ‘‘екам̣ самайа’’нти а̄ха.

касма̄ панеттха йатха̄ абхидхамме ‘‘йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хотӣ’’ти (дха. са. 1) ча ито ан̃н̃есу суттападесу ‘‘йасмим̣ самайе, бхиккхаве, бхиккху вивиччева ка̄мехи вивичча акусалехи дхаммехӣ’’ти (а. ни. 4.200) ча бхуммавачанена ниддесо като, винайе ча ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄’’ти (па̄ра̄. 1) каран̣авачанена ниддесо като, татха̄ акатва̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти аччантасам̣йогаттхе упайогавачанена ниддесо катоти? таттха татха̄, идха ча ан̃н̃атха̄ аттхасамбхавато. таттха хи абхидхамме ито ан̃н̃есу ча суттантесу а̄дха̄рависайасан̇кха̄то адхикаран̣аттхо кирийа̄йа кирийантаралаккхан̣асан̇кха̄то бха̄венабха̄валаккхан̣аттхо ча самбхаватӣти. адхикаран̣ан̃хи ка̄латтхо самӯхаттхо ча самайо таттха вутта̄нам̣ пхасса̄дидхамма̄нам̣, татха̄ ка̄ло сабха̄вадхаммаппаваттиматтата̄йа параматтхато авиджджама̄нопи а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃а̄то тан̇кхан̣аппаватта̄нам̣ тато пуббе парато ча абха̄вато йатха̄ ‘‘пуббан̣хе джа̄то са̄йанхе джа̄то’’тиа̄дӣсу. самӯхотипи авайававинимутто параматтхато авиджджама̄нопи каппана̄маттасиддхена рӯпена авайава̄нам̣ а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃а̄пӣйати, йатха̄ ‘‘руккхе са̄кха̄, йаво йавара̄симхи самут̣т̣хито’’тиа̄дӣсу. йасмим̣ ка̄ле дхаммапун̃дже ча ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣йева ка̄ле дхаммапун̃дже ча пхасса̄дайопи хонтӣти айан̃хи таттха аттхо. татха̄ кхан̣асамава̄йахетусан̇кха̄тасса самайасса бха̄вена таттха вутта̄нам̣ пхасса̄дидхамма̄нам̣ бха̄во лаккхӣйати. йатха̄ хи ‘‘га̄вӣсу дуйхама̄на̄су гато, дуддха̄су а̄гато’’ти еттха га̄вӣнам̣ доханакирийа̄йа гаманакирийа̄ лаккхӣйати, евам̣ идха̄пи йасмим̣ самайети вутте ча падаттхасса сатта̄вираха̄бха̄вато сатӣти айаматтхо вин̃н̃а̄йама̄но ева хотӣти самайасса сатта̄кирийа̄йа читтасса уппа̄дакирийа̄ пхасса̄дӣнам̣ бхаванакирийа̄ ча лаккхӣйати. татха̄ йасмим̣ самайе йасмим̣ наваме кхан̣е йасмим̣ йонисоманасика̄ра̄дихетумхи паччайасамава̄йе ва̄ сати ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣ самайе кхан̣е хетумхи паччайасамава̄йе ча пхасса̄дайопи хонтӣти. тасма̄ тадаттхаджотанаттхам̣ бхуммавачанена ниддесо като.

винайе ча ‘‘аннена васати, аджджхенена васатӣ’’тиа̄дӣсу вийа хетуаттхо, ‘‘пхарасуна̄ чхиндати, куда̄лена кхан̣атӣ’’тиа̄дӣсу вийа каран̣аттхо ча самбхавати. йо хи сиккха̄падапан̃н̃аттисамайо дхаммасена̄патиа̄дӣхипи дуббин̃н̃еййо, тена самайена каран̣абхӯтена хетубхӯтена ча вӣтиккамам̣ сутва̄ бхиккхусан̇гхам̣ саннипа̄та̄петва̄ отин̣н̣аваттхукам̣ пуггалам̣ пат̣ипуччхитва̄ вигарахитва̄ ча там̣ там̣ ваттхум̣ отин̣н̣асамайасан̇кха̄там̣ ка̄лам̣ анатиккамитва̄ сиккха̄пада̄ни пан̃н̃а̄пенто татийапа̄ра̄джика̄дӣнам̣ вийа сиккха̄падапан̃н̃аттийа̄ хетум̣ апеккхама̄но таттха таттха виха̄си, тасма̄ тадаттхаджотанаттхам̣ винайе каран̣авачанена ниддесо като.

идха пана ан̃н̃асмин̃ча евам̣джа̄тике аччантасам̣йогаттхо самбхавати. йасмин̃хи самайе саха самут̣т̣ха̄нахетуна̄ идам̣ уда̄нам̣ уппаннам̣, аччантамева там̣ самайам̣ арийавиха̄рапуббан̇гама̄йа дхаммапаччавеккхан̣а̄йа бхагава̄ виха̄си, тасма̄ ‘‘ма̄сам̣ аджджхетӣ’’тиа̄дӣсу вийа упайогаттхаджотанаттхам̣ идха упайогавачанена ниддесо като. тенетам̣ вуччати –

‘‘там̣ там̣ аттхамапеккхитва̄, бхуммена каран̣ена ча;

ан̃н̃атра самайо вутто, упайогена со идха̄’’ти.

пора̄н̣а̄ пана ван̣н̣айанти – ‘‘йасмим̣ самайе’’ти ва̄ ‘‘тена самайена̄’’ти ва̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти ва̄ абхила̄паматтабхедо еса ниддесо, саббаттха бхуммамева аттхоти. тасма̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти вуттепи екасмим̣ самайети аттхо ведитаббо.

бхагава̄ти гару. гарун̃хи локе ‘‘бхагава̄’’ти ваданти. айан̃ча саббагун̣ависит̣т̣хата̄йа саббасатта̄нам̣ гару, тасма̄ бхагава̄ти ведитаббо. пора̄н̣ехипи вуттам̣ –

‘‘бхагава̄ти вачанам̣ сет̣т̣хам̣, бхагава̄ти вачанамуттамам̣;

гару га̄равайутто со, бхагава̄ тена вуччатӣ’’ти.

таттха сет̣т̣хава̄чакавачанам̣ сет̣т̣ханти вуттам̣ сет̣т̣хагун̣асахачаран̣ато. атха ва̄ вуччатӣти вачанам̣, аттхо. бхагава̄ти вачанам̣ сет̣т̣ханти бхагава̄ти имина̄ вачанена вачанӣйо йо аттхо, со сет̣т̣хоти аттхо. бхагава̄ти вачанамуттаманти еттха̄пи вуттанайенева аттхо ведитаббо. га̄равайуттоти гарубха̄вайутто гаругун̣айогато висесагарукаран̣а̄рахата̄йа ва̄ га̄равайутто. евам̣ гун̣ависит̣т̣хасаттуттамагаруга̄рава̄дхивачанам̣ бхагава̄ти идам̣ вачананти ведитаббам̣. апича –

‘‘бхагӣ бхаджӣ бха̄гӣ вибхаттава̄ ити,

ака̄си бхагганти гарӯти бха̄гйава̄;

бахӯхи н̃а̄йехи субха̄витаттано,

бхавантаго со бхагава̄ти вуччатӣ’’ти. –

ниддесе (маха̄ни. 84) а̄гатанайена –

‘‘бха̄гйава̄ бхаггава̄ йутто, бхагехи ча вибхаттава̄;

бхаттава̄ вантагамано, бхавесу бхагава̄ тато’’ти. –

има̄йа га̄тха̄йа ча васена бхагава̄ти падасса аттхо ведитаббо. со пана̄йам̣ аттхо сабба̄ка̄рена висуддхимагге (висуддхи. 1.142) вутто, тасма̄ таттха вуттанайенева виваритаббо.

апича бха̄ге вани, бхаге ва̄ вамӣти бхагава̄. татха̄гато хи да̄насӣла̄дипа̄рамидхамме джха̄навимоккха̄диуттаримануссадхамме вани бхаджи севи бахуламака̄си, тасма̄ бхагава̄. атха ва̄ тейева ‘‘венеййасаттасанта̄несу катхам̣ ну кхо уппаджджеййу’’нти вани абхипаттхайӣти бхагава̄. атха ва̄ бхагасан̇кха̄там̣ иссарийам̣ йасан̃ча вами уггири кхел̣апин̣д̣ам̣ вийа анапеккхо чхад̣д̣айӣти бхагава̄. татха̄ хи татха̄гато хаттхагатам̣ чаккаваттисирим̣ девалока̄дхипаччасадисам̣ ча̄туддӣписсарийам̣, чаккаваттисампаттисанниссайан̃ча саттаратанасамуджджалам̣ йасам̣ тин̣а̄йапи аман̃н̃ама̄но нирапеккхо паха̄йа абхиниккхамитва̄ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо, тасма̄ име сириа̄дике бхаге вамӣти бхагава̄. атха ва̄ бха̄ни на̄ма наккхатта̄ни, техи самам̣ гаччханти паваттантӣти бхага̄. синеруйугандхарауттаракурухимаванта̄дибха̄джаналокависесасанниссайасобха̄ каппат̣т̣хитибха̄вато, тепи бхаге вами, таннива̄сисатта̄ва̄сасаматиккаманато таппат̣ибаддхачхандара̄гаппаха̄нена паджахӣти. евампи бхаге вамӣти бхагава̄ти евама̄дина̄ найена бхагава̄ти падасса аттхо ведитаббо.

етта̄вата̄ четтха евам̣ ме сутанти вачанена йатха̄сутам̣ дхаммам̣ саванавасена бха̄санто бхагавато дхаммасарӣрам̣ паччаккхам̣ кароти, тена ‘‘найидам̣ атиккантасаттхукам̣ па̄вачанам̣, айам̣ во саттха̄’’ти саттху адассанена уккан̣т̣хитам̣ джанам̣ самасса̄сети. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ ‘‘йо кхо, а̄нанда, майа̄ дхаммо ча винайо ча десито пан̃н̃атто, со во мамаччайена саттха̄’’ти (дӣ. ни. 2.216; ми. па. 4.1.1). екам̣ самайам̣ бхагава̄ти вачанена тасмим̣ самайе бхагавато авиджджама̄набха̄вам̣ дассенто рӯпака̄йапаринибба̄нам̣ са̄дхети, тена ‘‘евам̣видхасса на̄ма дхаммасса десета̄ дасабаладхаро ваджирасан̇гха̄тасама̄нака̄йо сопи бхагава̄ париниббуто, кенан̃н̃ена джӣвите а̄са̄ джанетабба̄’’ти джӣвитамадаматтам̣ джанам̣ сам̣веджети, саддхамме часса усса̄хам̣ джанети.

еванти ча бхан̣анто десана̄сампаттим̣ ниддисати, ваккхама̄насса сакаласуттасса еванти нидассанато. ме сутанти са̄вакасампаттим̣ саванасампаттин̃ча ниддисати, пат̣исамбхида̄паттена пан̃часу т̣ха̄несу бхагавата̄ етадагге т̣хапитена дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикена сутабха̄вадӣпанато ‘‘тан̃ча кхо майа̄ва сутам̣, на ануссутикам̣, на парампара̄бхата’’нти имасса чаттхасса дӣпанато. екам̣ самайанти ка̄ласампаттим̣ ниддисати бхагавато урувела̄йам̣ вихаран̣асамайабха̄вена буддхуппа̄даппат̣иман̣д̣итабха̄вадӣпанато. буддхуппа̄дапарама̄ хи ка̄ласампада̄. бхагава̄ти десакасампаттим̣ ниддисати гун̣ависит̣т̣хасаттуттамагарубха̄вадӣпанато.

урувела̄йанти маха̄вела̄йам̣, маханте ва̄лука̄ра̄симхӣти аттхо. атха ва̄ урӯти ва̄лука̄ вуччати, вела̄ти марийа̄да̄. вела̄тиккаманахету а̄бхата̄ уру урувела̄ти евампеттха аттхо дат̣т̣хаббо.

атӣте кира ануппанне буддхе дасасахассата̄паса̄ тасмим̣ падесе вихаранта̄ ‘‘ка̄йакаммавачӣкамма̄ни паресампи па̄кат̣а̄ни хонти, манокаммам̣ пана апа̄кат̣ам̣. тасма̄ йо миччха̄витаккам̣ витаккети, со аттана̄ва атта̄нам̣ чодетва̄ паттапут̣ена ва̄лукам̣ а̄харитва̄ имасмим̣ т̣ха̄не а̄кирату, идамасса дан̣д̣акамма’’нти катикаваттам̣ катва̄ тато пат̣т̣ха̄йа йо та̄дисам̣ витаккам̣ витаккети, со таттха паттапут̣ена ва̄лукам̣ а̄харитва̄ а̄кирати. евам̣ таттха ануккамена маха̄ва̄лука̄ра̄си джа̄то, тато нам̣ паччхима̄ джаната̄ париккхипитва̄ четийат̣т̣ха̄намака̄си. там̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘урувела̄йанти маха̄вела̄йам̣, маханте ва̄лука̄ра̄симхӣти аттхо дат̣т̣хаббо’’ти.

вихаратӣти ависесена ирийа̄патхадиббабрахмаарийавиха̄ресу ан̃н̃атаравиха̄расаман̇гита̄паридӣпанам̣. идха пана т̣ха̄нанисаджджа̄гаманасайанаппабхедесу ирийа̄патхесу а̄санасан̇кха̄таирийа̄патхасама̄йогапаридӣпанам̣ арийавиха̄расаман̇гита̄паридӣпанан̃ча̄ти ведитаббам̣. таттха йасма̄ екам̣ ирийа̄патхаба̄дханам̣ ан̃н̃ена ирийа̄патхена виччхиндитва̄ апарипатантам̣ аттабха̄вам̣ харати паваттети, тасма̄ вихаратӣти падасса ирийа̄патхавиха̄равасенеттха аттхо ведитаббо. йасма̄ пана бхагава̄ диббавиха̄ра̄дӣхи сатта̄нам̣ вивидхам̣ хитам̣ харати упахарати упанети уппа̄дети, тасма̄ тесампи васена вивидхам̣ харатӣти еваматтхо ведитаббо.

наджджа̄ти надати сандатӣти надӣ, тасса̄ наджджа̄, надийа̄ ниннага̄йа̄ти аттхо. неран̃джара̄йа̄ти нелам̣ джаламасса̄ти ‘‘нелан̃джала̄йа̄’’ти ваттаббе лака̄расса рака̄рам̣ катва̄ ‘‘неран̃джара̄йа̄’’ти вуттам̣, каддамасева̄лапан̣ака̄дидосарахитасалила̄йа̄ти аттхо. кечи ‘‘нӣладжала̄йа̄ти ваттаббе неран̃джара̄йа̄ти вутта’’нти ваданти. на̄мамева ва̄ етам̣ етисса̄ надийа̄ти ведитаббам̣. тасса̄ надийа̄ тӣре йаттха бхагава̄ виха̄си, там̣ дассетум̣ ‘‘бодхируккхамӯле’’ти вуттам̣. таттха ‘‘бодхи вуччати чатӯсу маггесу н̃а̄н̣а’’нти еттха (чӯл̣ани. кхаггависа̄н̣асуттаниддеса 121) магган̃а̄н̣ам̣ бодхӣти вуттам̣. ‘‘паппоти бодхим̣ варабхӯримедхасо’’ти еттха (дӣ. ни. 3.217) саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣. тадубхайампи бодхим̣ бхагава̄ еттха паттоти руккхопи бодхируккхотвева на̄мам̣ лабхи. атха ва̄ сатта боджджхан̇ге буджджхӣти бхагава̄ бодхи, тена буджджхантена саннисситатта̄ со руккхопи бодхируккхоти на̄мам̣ лабхи, тасса бодхируккхасса. мӯлети самӣпе. айан̃хи мӯласаддо ‘‘мӯла̄ни уддхареййа антамасо усӣрана̄л̣аматта̄нипӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.195) мӯламӯле диссати. ‘‘лобхо акусаламӯла’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.305) аса̄дха̄ран̣ахетумхи. ‘‘йа̄вата̄ маджджханхике ка̄ле чха̄йа̄ пхарати, нива̄те пан̣н̣а̄ни патанти, етта̄вата̄ руккхамӯла’’нтиа̄дӣсу самӣпе. идха̄пи самӣпе адхиппето, тасма̄ бодхируккхасса мӯле самӣпети еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.

пат̣хама̄бхисамбуддхоти пат̣хамам̣ абхисамбуддхо хутва̄, саббапат̣хамам̣йева̄ти аттхо. етта̄вата̄ дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикена уда̄надесана̄йа нида̄нам̣ т̣хапентена ка̄ладесадесака̄падеса̄ саха висесена пака̄сита̄ хонти.

еттха̄ха ‘‘касма̄ дхаммавинайасан̇гахе кайирама̄не нида̄навачанам̣ вуттам̣, нану бхагавата̄ бха̄ситавачанассева сан̇гахо ка̄таббо’’ти? вуччате – десана̄йа чират̣т̣хитиасаммосасаддхеййабха̄васампа̄данаттхам̣. ка̄ладесадесакаваттхуа̄дӣхи упанибандхитва̄ т̣хапита̄ хи десана̄ чират̣т̣хитика̄ хоти асаммоса̄ саддхеййа̄ ча десака̄лакаттухетунимиттехи упанибаддхо вийа воха̄равиниччхайо. тенева ча а̄йасмата̄ маха̄кассапена ‘‘пат̣хамам̣, а̄вусо а̄нанда, уда̄нам̣ каттха бха̄сита’’нтиа̄дина̄ деса̄дӣсу пуччха̄йа ката̄йа виссаджджанам̣ каронтена дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикена ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дина̄ уда̄насса нида̄нам̣ бха̄ситанти.

апича саттху сампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачанам̣. татха̄гатасса хи бхагавато пуббарачана̄нума̄на̄гаматакка̄бха̄вато самбуддхаттасиддхи. на хи самма̄самбуддхасса пуббарачана̄дӣхи аттхо аттхи саббаттха аппат̣ихатан̃а̄н̣ача̄рата̄йа екаппама̄н̣атта̄ н̃еййадхаммесу. татха̄ а̄чарийамут̣т̣хидхаммамаччхарийаса̄санаса̄вака̄нура̄га̄бха̄вато кхӣн̣а̄саваттасиддхи. на хи саббасо париккхӣн̣а̄савасса каттхачипи а̄чарийамут̣т̣хиа̄дӣнам̣ самбхавоти сувисуддхасса пара̄нуггахаппаватти. ити десакадосабхӯта̄нам̣ дит̣т̣хисӣласампаттидӯсака̄нам̣ аччантам̣ авиджджа̄тан̣ха̄нам̣ абха̄васам̣сӯчакехи н̃а̄н̣асампада̄паха̄насампада̄бхибйан̃джакехи ча самбуддхависуддхабха̄вехи пуримавеса̄раджджадвайасиддхи, тато ча антара̄йиканиййа̄никадхаммесу саммоха̄бха̄васиддхито паччхимавеса̄раджджадвайасиддхӣти бхагавато чатувеса̄раджджасаманна̄гамо аттахитапарахитаппат̣ипатти ча нида̄навачанена пака̄сита̄ хонти, таттха таттха сампаттапариса̄йа аджджха̄сайа̄нурӯпам̣ т̣ха̄нуппаттикаппат̣ибха̄нена дхаммадесана̄дӣпанато. идха пана вимуттисукхаппат̣исам̣веданапат̣иччасамуппа̄даманасика̄рапака̄санена̄ти йоджетаббам̣. тена вуттам̣ – ‘‘саттху сампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачана’’нти.

татха̄ са̄санасампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачанам̣. н̃а̄н̣акарун̣а̄париггахитасаббакирийасса хи бхагавато наттхи нираттхака̄ пат̣ипатти аттахита̄ ва̄. тасма̄ паресам̣йева аттха̄йа паваттасаббакирийасса самма̄самбуддхасса сакалампи ка̄йавачӣманокаммам̣ йатха̄паваттам̣ вуччама̄нам̣ дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхехи йатха̄рахам̣ сатта̄нам̣ ануса̄санат̣т̣хена са̄санам̣, на каббарачана̄. тайидам̣ саттху чаритам̣ ка̄ладесадесакапариса̄падеса̄дӣхи саддхим̣ таттха таттха нида̄навачанена йатха̄рахам̣ пака̄сӣйати, идха пана абхисамбодхивимуттисукхаппат̣исам̣веданапат̣иччасамуппа̄даманасика̄рена̄ти йоджетаббам̣. тена вуттам̣ – ‘‘са̄санасампаттипака̄санаттхам̣ нида̄навачана’’нти.

апича саттхуно пама̄н̣абха̄ваппака̄санена са̄санасса пама̄н̣абха̄вадассанаттхам̣ нида̄навачанам̣. са̄ часса пама̄н̣абха̄вадассаната̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайа̄нуса̄рена ведитабба̄. бхагава̄ти хи имина̄ татха̄гатасса ра̄гадосамоха̄дисаббакилесамаладуччарита̄дидосаппаха̄надӣпанена, саббасаттуттамабха̄вадӣпанена ча анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣акарун̣а̄дигун̣ависесайогапаридӣпанена, айаматтхо саббатха̄ пака̄сито хотӣти идаметтха нида̄навачанаппайоджанасса мукхаматтадассанам̣.

там̣ панетам̣ ‘‘евам̣ ме сута’’нти а̄рабхитва̄ йа̄ва ‘‘имам̣ уда̄нам̣ уда̄несӣ’’ти падам̣, та̄ва имасса уда̄насса нида̄нанти ведитаббам̣. татха̄ хи там̣ йатха̄ пат̣ипанно бхагава̄ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси, а̄дито пат̣т̣ха̄йа тасса ка̄йикачетасикаппат̣ипаттийа̄ пака̄санаттхам̣ сан̇гӣтика̄рехи сан̇гӣтика̄ле бха̄ситавачанам̣.

нану ча ‘‘имасмим̣ сати идам̣ хотӣ’’тиа̄ди бхагавато ева вачанам̣ бхавитум̣ арахати, на хи саттха̄рам̣ мун̃читва̄ ан̃н̃о пат̣иччасамуппа̄дам̣ десетум̣ саматтхо хотӣти? саччаметам̣, йатха̄ пана бхагава̄ бодхируккхамӯле дхаммасабха̄вапаччавеккхан̣авасена пат̣иччасамуппа̄дам̣ манаса̄ка̄си, татхева нам̣ бодханеййабандхава̄нам̣ бодханаттхам̣ пат̣иччасамуппа̄дасӣхана̄дасутта̄дӣсу деситасса ча вачана̄нам̣ десита̄ка̄расса анукаран̣авасена пат̣иччасамуппа̄дасса манасика̄рам̣ ат̣т̣хуппаттим̣ катва̄ бхагавата̄ бха̄ситасса имасса уда̄насса дхаммасан̇га̄хака̄ маха̄тхера̄ нида̄нам̣ сан̇га̄йим̣сӯти йатха̄вуттавачанам̣ сан̇гӣтика̄ра̄намева вачананти нит̣т̣хаметтха гантаббам̣. ито паресупи суттантесу есева найо.

еттха ча аттаджджха̄сайо параджджха̄сайо пуччха̄васико ат̣т̣хуппаттикоти чатта̄ро суттаниккхепа̄ ведитабба̄. йатха̄ хи анекасатаанекасахассабхеда̄нипи сутта̄ни сам̣килесабха̄гийа̄дипат̣т̣ха̄нанайена сол̣асавидхатам̣ на̄тиваттанти, евам̣ та̄ни сабба̄нипи аттаджджха̄сайа̄дисуттаниккхепавасена чатуббидхабха̄вам̣ на̄тиваттанти. ка̄ман̃четтха аттаджджха̄сайасса ат̣т̣хуппаттийа̄ ча параджджха̄сайапуччха̄васикехи саддхим̣ сам̣саггабхедо самбхавати аджджха̄сайа̄нусандхипуччха̄нусандхисамбхавато, аттаджджха̄сайаат̣т̣хуппаттӣнам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сам̣сагго наттхӣти ниравасесо пат̣т̣ха̄нанайо на самбхавати. тадантогадхатта̄ ва̄ самбхаванта̄нам̣ сесаниккхепа̄нам̣ мӯланиккхепавасена чатта̄ро суттаниккхепа̄ти вуттам̣.

татра̄йам̣ вачанаттхо – никкхипанам̣ никкхепо, суттасса никкхепо суттаниккхепо, суттадесана̄ти аттхо. никкхипӣйатӣти ва̄ никкхепо, суттам̣ ева никкхепо суттаниккхепо. аттано аджджха̄сайо аттаджджха̄сайо, со асса аттхи ка̄ран̣абхӯтоти аттаджджха̄сайо, аттано аджджха̄сайо етасса̄ти ва̄ аттаджджха̄сайо. параджджха̄сайепи есева найо. пуччха̄йа васо пуччха̄васо, со етасса аттхӣти пуччха̄васико. суттадесана̄йа ваттхубхӯтасса аттхасса уппатти аттхуппатти, аттхуппатти ева ат̣т̣хуппатти, са̄ етасса аттхӣти ат̣т̣хуппаттико. атха ва̄ никкхипӣйати суттам̣ етена̄ти никкхепо, аттаджджха̄сайа̄ди ева. етасмим̣ пана аттхавикаппе аттано аджджха̄сайо аттаджджха̄сайо. паресам̣ аджджха̄сайо параджджха̄сайо. пуччхӣйатӣти пуччха̄, пуччхитаббо аттхо. пуччханавасена паваттам̣ дхаммаппат̣игга̄хака̄нам̣ вачанам̣ пуччха̄васам̣, тадева никкхепасадда̄пеккха̄йа пуччха̄васикоти пуллин̇гавасена вуттам̣. татха̄ аттхуппаттийева ат̣т̣хуппаттикоти еваметтха аттхо ведитаббо.

еттха ча паресам̣ индрийапарипа̄ка̄дика̄ран̣анирапеккхатта̄ аттаджджха̄сайасса висум̣ суттаниккхепабха̄во йутто кевалам̣ аттано аджджха̄сайенева дхамматантит̣хапанаттхам̣ паваттитадесанатта̄, параджджха̄сайапуччха̄васика̄нам̣ пана паресам̣ аджджха̄сайапуччха̄нам̣ десана̄паваттихетубхӯта̄нам̣ уппаттийам̣ паваттита̄нам̣ катхамат̣т̣хуппаттийа̄ анавародхо, пуччха̄васикаат̣т̣хуппаттипуббака̄нам̣ ва̄ параджджха̄сайа̄нуродхена паваттита̄нам̣ катхам̣ параджджха̄сайе анавародхоти? на чодетаббаметам̣. паресан̃хи абхинӣха̄рапарипуччха̄дивиниччхайа̄дивинимуттассева суттантадесана̄ка̄ран̣уппа̄дасса ат̣т̣хуппаттибха̄вена гахитатта̄ параджджха̄сайапуччха̄васика̄нам̣ висум̣ гахан̣ам̣. татха̄ хи брахмаджа̄ладхаммада̄йа̄дасутта̄дӣнам̣ ван̣н̣а̄ван̣н̣аа̄мисуппа̄да̄дидесана̄нимиттам̣ ат̣т̣хуппатти вуччати, паресам̣ пуччха̄йа вина̄ аджджха̄сайамева нимиттам̣ катва̄ десито параджджха̄сайо, пуччха̄васена десито пуччха̄васикоти па̄кат̣ойаматтхоти.

таттха пат̣хама̄дӣни тӣн̣и бодхисутта̄ни мучалиндасуттам̣, а̄йусан̇кха̄россаджджанасуттам̣, паччавеккхан̣асуттам̣, папан̃часан̃н̃а̄суттанти имесам̣ уда̄на̄нам̣ аттаджджха̄сайо никкхепо. хухун̇касуттам̣, бра̄хман̣аджа̄тикасуттам̣, ба̄хийасуттанти имесам̣ уда̄на̄нам̣ пуччха̄васико никкхепо. ра̄джасуттам̣, сакка̄расуттам̣, уччха̄данасуттам̣, пин̣д̣апа̄тикасуттам̣, сиппасуттам̣, гопа̄ласуттам̣, сундарикасуттам̣, ма̄тусуттам̣, сан̇гхабхедакасуттам̣, удапа̄насуттам̣, татха̄гатуппа̄дасуттам̣, монеййасуттам̣, па̄т̣алига̄мийасуттам̣, двепи даббасутта̄нӣти етесам̣ уда̄на̄нам̣ ат̣т̣хуппаттико никкхепо. па̄лилеййасуттам̣, пийасуттам̣, на̄гасама̄ласуттам̣, виса̄кха̄суттан̃ча̄ти имесам̣ уда̄на̄нам̣ аттаджджха̄сайо параджджха̄сайо ча никкхепо. сеса̄нам̣ екапан̃н̃а̄са̄йа сутта̄нам̣ параджджха̄сайо никкхепо. еваметесам̣ уда̄на̄нам̣ аттаджджха̄сайа̄дивасена никкхепависесо ведитаббо.

еттха ча йа̄ни уда̄на̄ни бхагавата̄ бхиккхӯнам̣ саммукха̄ бха̄сита̄ни, та̄ни техи йатха̄бха̄ситасутта̄ни вачаса̄ паричита̄ни манаса̄нупеккхита̄ни дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикасса катхита̄ни. йа̄ни пана бхагавата̄ бхиккхӯнам̣ асаммукха̄ бха̄сита̄ни, та̄нипи апарабха̄ге бхагавата̄ дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикасса пуна бха̄сита̄ни. евам̣ сабба̄нипи та̄ни а̄йасма̄ а̄нандо екаджджхам̣ катва̄ дха̄ренто бхиккхӯнан̃ча ва̄ченто апарабха̄ге пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле уда̄нантвева сан̇гахам̣ а̄ропесӣти ведитаббам̣.

тена кхо пана самайена̄тиа̄дӣсу тена самайена̄ти ча бхумматтхе каран̣авачанам̣, кхо пана̄ти нипа̄то, тасмим̣ самайети аттхо. касмим̣ пана самайе? йам̣ самайам̣ бхагава̄ урувела̄йам̣ вихарати наджджа̄ неран̃джара̄йа тӣре бодхируккхамӯле пат̣хама̄бхисамбуддхо. тасмим̣ самайе. сатта̄ханти сатта аха̄ни сатта̄хам̣, аччантасам̣йогаттхе етам̣ упайогавачанам̣. йасма̄ бхагава̄ там̣ сатта̄хам̣ нирантарата̄йа аччантамева пхаласама̄паттисукхена виха̄си, тасма̄ сатта̄ханти аччантасам̣йогавасена упайогавачанам̣ вуттам̣. екапаллан̇кена̄ти виса̄кха̄пун̣н̣ама̄йа анаттхан̇гатейева сӯрийе апара̄джитапаллан̇каваре ваджира̄сане нисиннака̄лато пат̣т̣ха̄йа сакимпи анут̣т̣хахитва̄ йатха̄а̄бхуджитена екенева паллан̇кена.

вимуттисукхапат̣исам̣ведӣти вимуттисукхам̣ пхаласама̄паттисукхам̣ пат̣исам̣ведийама̄но нисинно хотӣти аттхо. таттха вимуттӣти тадан̇гавимутти, виккхамбханавимутти, самуччхедавимутти, пат̣иппассаддхивимутти, ниссаран̣авимуттӣти пан̃ча вимуттийо. та̄су йам̣ деййадхаммапаричча̄га̄дӣхи техи техи гун̣ан̇гехи на̄марӯпапариччхеда̄дӣхи випассанан̇гехи ча йа̄ва тасса тасса ан̇гасса апариха̄нивасена паватти, та̄ва там̣там̣пат̣ипаккхато вимуччанато вимуччанам̣ паха̄нам̣. сеййатхидам̣? да̄нена маччхарийалобха̄дито, сӣлена па̄н̣а̄типа̄та̄дито, на̄марӯпававаттха̄нена сакка̄йадит̣т̣хито, паччайапариггахена ахетувисамахетудит̣т̣хӣхи, тассева апарабха̄гена кан̇кха̄витаран̣ена катхам̣катхӣбха̄вато, кала̄пасаммасанена ‘‘ахам̣ мама̄’’ти га̄хато, магга̄маггававаттха̄нена амагге маггасан̃н̃а̄йа, удайадассанена уччхедадит̣т̣хийа̄, вайадассанена сассатадит̣т̣хийа̄, бхайадассанена сабхайе абхайасан̃н̃а̄йа, а̄дӣнавадассанена асса̄дасан̃н̃а̄йа, ниббида̄нупассанена абхиратисан̃н̃а̄йа, муччитукамйата̄н̃а̄н̣ена амуччитукамйата̄йа, упеккха̄н̃а̄н̣ена анупеккха̄йа, ануломена дхаммат̣т̣хитийам̣ нибба̄не ча пат̣иломабха̄вато, готрабхуна̄ сан̇кха̄ранимиттабха̄вато вимуччанам̣, айам̣ тадан̇гавимутти на̄ма. йам̣ пана упача̄раппана̄бхедена сама̄дхина̄ йа̄васса апариха̄нивасена паватти, та̄ва ка̄маччханда̄дӣнам̣ нӣваран̣а̄нан̃чева, витакка̄дӣнан̃ча паччанӣкадхамма̄нам̣, ануппаттисан̃н̃итам̣ вимуччанам̣, айам̣ виккхамбханавимутти на̄ма. йам̣ чатуннам̣ арийамагга̄нам̣ бха̄витатта̄ там̣там̣маггавато арийасса санта̄не йатха̄рахам̣ ‘‘дит̣т̣хигата̄нам̣ паха̄на̄йа̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 277; вибха. 628) найена вуттасса самудайапаккхийасса килесаган̣асса пуна аччантам̣ аппаваттибха̄вена самуччхедаппаха̄навасена вимуччанам̣, айам̣ самуччхедавимутти на̄ма. йам̣ пана пхалаккхан̣е пат̣иппассаддхаттам̣ килеса̄нам̣, айам̣ пат̣иппассаддхивимутти на̄ма. саббасан̇кхатаниссат̣атта̄ пана саббасан̇кха̄равимуттам̣ нибба̄нам̣, айам̣ ниссаран̣авимутти на̄ма. идха пана бхагавато нибба̄на̄рамман̣а̄ пхалавимутти адхиппета̄. тена вуттам̣ – ‘‘вимуттисукхапат̣исам̣ведӣти вимуттисукхам̣ пхаласама̄паттисукхам̣ пат̣исам̣ведийама̄но нисинно хотӣти аттхо’’ти.

вимуттӣти ча упаккилесехи пат̣иппассаддхивасена читтасса вимуттабха̄во, читтамева ва̄ татха̄ вимуттам̣ ведитаббам̣, та̄йа вимуттийа̄ джа̄там̣ сампайуттам̣ ва̄ сукхам̣ вимуттисукхам̣. ‘‘йа̄йам̣, бханте, упеккха̄ санте сукхе вутта̄ бхагавата̄’’ти (ма. ни. 2.88) вачанато упеккха̄пи четтха сукхамиччева ведитабба̄. татха̄ ча вуттам̣ саммохавиноданийам̣ ‘‘упеккха̄ пана сантатта̄, сукхамиччева бха̄сита̄’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 232). бхагава̄ хи чатуттхаджджха̄никам̣ арахаттасама̄паттим̣ сама̄паджджати, на итарам̣. атха ва̄ ‘‘тесам̣ вӯпасамо сукхо’’тиа̄дӣсу йатха̄ сан̇кха̄радуккхӯпасамо сукхоти вуччати, евам̣ сакалакилесадуккхӯпасамабха̄вато аггапхале лаббхама̄на̄ пат̣иппассаддхивимутти ева идха сукханти ведитабба̄. тайидам̣ вимуттисукхам̣ маггавӣтхийам̣ ка̄лантарети пхалачиттасса паваттивибха̄гена дувидхам̣ хоти. екекасса хи арийамаггасса анантара̄ тасса тассева випа̄кабхӯта̄ни нибба̄на̄рамман̣а̄ни тӣн̣и две ва̄ пхалачитта̄ни уппаджджанти анантаравипа̄катта̄ локуттаракусала̄нам̣. йасмин̃хи джаванава̄ре арийамагго уппаджджати, таттха йада̄ две анулома̄ни, тада̄ татийам̣ готрабху, чатуттхам̣ маггачиттам̣, тато парам̣ тӣн̣и пхалачитта̄ни хонти. йада̄ пана тӣн̣и анулома̄ни, тада̄ чатуттхам̣ готрабху, пан̃чамам̣ маггачиттам̣, тато парам̣ две пхалачитта̄ни хонти. евам̣ чатуттхам̣ пан̃чамам̣ аппана̄васена паваттати, на тато парам̣ бхаван̇гасса а̄саннатта̄. кечи пана ‘‘чхат̣т̣хампи читтам̣ аппетӣ’’ти ваданти, там̣ ат̣т̣хакатха̄су (висуддхи. 2.811) пат̣иккхиттам̣. евам̣ маггавӣтхийам̣ пхалам̣ ведитаббам̣. ка̄лантаре пхалам̣ пана пхаласама̄паттивасена паваттам̣, ниродха̄ вут̣т̣хахантасса уппаджджама̄нан̃ча етенева сан̇гахитам̣. са̄ пана̄йам̣ пхаласама̄патти аттхато локуттаракусала̄нам̣ випа̄кабхӯта̄ нибба̄на̄рамман̣а̄ аппана̄ти дат̣т̣хабба̄.

ке там̣ сама̄паджджанти, ке на сама̄паджджантӣти? саббепи путхуджджана̄ на сама̄паджджанти анадхигататта̄. татха̄ хет̣т̣хима̄ арийа̄ упаримам̣, упарима̄пи арийа̄ хет̣т̣химам̣ на сама̄паджджантийева пуггалантарабха̄вӯпагаманена пат̣иппассаддхабха̄вато. аттано ева пхалам̣ те те арийа̄ сама̄паджджанти. кечи пана ‘‘сота̄паннасакада̄га̄мино пхаласама̄паттим̣ на сама̄паджджанти, упарима̄ двейева сама̄паджджанти сама̄дхисмим̣ парипӯрака̄рибха̄вато’’ти ваданти. там̣ ака̄ран̣ам̣ путхуджджанасса̄пи аттана̄ пат̣иладдхалокийасама̄дхисама̄паджджанато. ким̣ ва̄ еттха ка̄ран̣ачинта̄йа? вуттан̃хетам̣ пат̣исамбхида̄йам̣ ‘‘катама̄ даса сан̇кха̄рупеккха̄ випассана̄васена уппаджджанти (пат̣и. ма. 1.57), катаме даса готрабхудхамма̄ випассана̄васена уппаджджантӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.60) имесам̣ пан̃ха̄нам̣ виссаджджане сота̄паттипхаласама̄паттаттха̄йа сакада̄га̄мипхаласама̄паттаттха̄йа̄ти тесампи арийа̄нам̣ пхаласама̄паттисама̄паджджанам̣ вуттам̣. тасма̄ саббепи арийа̄ йатха̄сакам̣ пхалам̣ сама̄паджджантӣти нит̣т̣хаметтха гантаббам̣.

касма̄ пана те сама̄паджджантӣти? дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄раттхам̣. йатха̄ хи ра̄джа̄но раджджасукхам̣, девата̄ диббасукхам̣ анубхаванти, евам̣ арийа̄ ‘‘локуттарасукхам̣ анубхависса̄ма̄’’ти аддха̄напариччхедам̣ катва̄ иччхитаккхан̣е пхаласама̄паттим̣ сама̄паджджанти.

катхан̃часса̄ сама̄паджджанам̣, катхам̣ т̣ха̄нам̣, катхам̣ вут̣т̣ха̄нанти? двӣхи та̄ва а̄ка̄рехи асса̄ сама̄паджджанам̣ хоти нибба̄нато ан̃н̃асса а̄рамман̣асса аманасика̄ра̄, нибба̄насса ча манасика̄ра̄. йатха̄ха –

‘‘две кхо, а̄вусо, паччайа̄ анимитта̄йа четовимуттийа̄ сама̄паттийа̄, саббанимитта̄нан̃ча аманасика̄ро, анимитта̄йа ча дха̄туйа̄ манасика̄ро’’ти (ма. ни. 1.458).

айам̣ панеттха сама̄паджджанаккамо – пхаласама̄паттиттхикена арийаса̄вакена рахогатена пат̣исаллӣнена удайаббайа̄дивасена сан̇кха̄ра̄ випасситабба̄. тассевам̣ паватта̄нупуббавипассанассева сан̇кха̄ра̄рамман̣аготрабхун̃а̄н̣а̄нантарам̣ пхаласама̄паттивасена ниродхе читтамаппети, пхаласама̄паттининнабха̄вена ча секкхасса̄пи пхаламева уппаджджати, на магго. йе пана ваданти ‘‘сота̄панно аттано пхаласама̄паттим̣ сама̄паджджисса̄мӣти випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ сакада̄га̄мӣ хоти, сакада̄га̄мӣ ча ана̄га̄мӣ’’ти. те ваттабба̄ – евам̣ санте ана̄га̄мӣ араха̄ бхависсати, араха̄ ча паччекабуддхо, паччекабуддхо ча самбуддхоти а̄паджджеййа, тасма̄ йатха̄бхинивесам̣ йатха̄джджха̄сайам̣ випассана̄ аттхам̣ са̄дхетӣти секкхасса̄пи пхаламева уппаджджати, на магго. пхалампи тасса саче анена пат̣хамаджджха̄нико магго адхигато, пат̣хамаджджха̄никамева уппаджджати. саче дутийа̄дӣсу ан̃н̃атараджджха̄нико, дутийа̄дӣсу ан̃н̃атараджджха̄никамева̄ти.

касма̄ панеттха готрабхун̃а̄н̣ам̣ магган̃а̄н̣апуреча̄рикам̣ вийа нибба̄на̄рамман̣ам̣ на хотӣти? пхалан̃а̄н̣а̄нам̣ аниййа̄никабха̄вато. арийамаггадхамма̄йева хи ниййа̄ника̄. вуттан̃хетам̣ ‘‘катаме дхамма̄ ниййа̄ника̄? чатта̄ро арийамагга̄ апарийа̄панна̄’’ти (дха. са. 1295). тасма̄ екантенева ниййа̄никабха̄васса убхато вут̣т̣ха̄набха̄вена паваттама̄насса анантарапаччайабхӯтена н̃а̄н̣ена нимиттато вут̣т̣хитенева бхавитаббанти тасса нибба̄на̄рамман̣ата̄ йутта̄, на пана арийамаггасса бха̄витатта̄ тасса випа̄кабха̄вена паваттама̄на̄нам̣ килеса̄нам̣ асамуччхинданато аниййа̄никатта̄ авут̣т̣ха̄насабха̄ва̄нам̣ пхалан̃а̄н̣а̄нам̣ пуреча̄рикан̃а̄н̣асса када̄чипи нибба̄на̄рамман̣ата̄ убхайаттха ануломан̃а̄н̣а̄нам̣ атулйа̄ка̄рато. арийамаггавӣтхийан̃хи ануломан̃а̄н̣а̄ни аниббиддхапубба̄нам̣ тхӯлатхӯла̄нам̣ лобхаккхандха̄дӣнам̣ са̄тисайам̣ пада̄ланена локийан̃а̄н̣ена уккам̣сапа̄рамиппатта̄ни магган̃а̄н̣а̄нукӯла̄ни уппаджджанти, пхаласама̄паттивӣтхийам̣ пана та̄ни та̄ни тена тена маггена тесам̣ тесам̣ килеса̄нам̣ самуччхиннатта̄ таттха нируссукка̄ни кевалам̣ арийа̄нам̣ пхаласама̄паттисукхасаман̇гибха̄васса парикаммаматта̄ни хутва̄ уппаджджантӣти на тесам̣ куточи вут̣т̣ха̄насамбхаво, йато тесам̣ парийоса̄не н̃а̄н̣ам̣ сан̇кха̄ранимиттам̣ вут̣т̣ха̄нато нибба̄на̄рамман̣ам̣ сийа̄. еван̃ча катва̄ секкхасса аттано пхаласама̄паттивал̣ан̃джанаттха̄йа удайаббайа̄дивасена сан̇кха̄ре саммасантасса випассана̄н̃а̄н̣а̄нупубба̄йа пхаламева уппаджджати, на магготи айан̃ча аттхо саматтхито хоти. евам̣ та̄ва пхаласама̄паттийа̄ сама̄паджджанам̣ ведитаббам̣.

‘‘тайо кхо, а̄вусо, паччайа̄ анимитта̄йа четовимуттийа̄ т̣хитийа̄, саббанимитта̄нам̣ аманасика̄ро, анимитта̄йа ча дха̄туйа̄ манасика̄ро, пуббе ча абхисан̇кха̄ро’’ти (ма. ни. 1.458) –

вачанато панасса̄ тӣха̄ка̄рехи т̣ха̄нам̣ хоти. таттха пуббе ча абхисан̇кха̄роти сама̄паттито пуббе ка̄лапариччхедо. ‘‘асукасмим̣ на̄ма ка̄ле вут̣т̣хахисса̄мӣ’’ти париччхиннатта̄ хисса̄ йа̄ва со ка̄ло на̄гаччхати, та̄ва вут̣т̣ха̄нам̣ на хоти.

‘‘две кхо, а̄вусо, паччайа̄ анимитта̄йа четовимуттийа̄ вут̣т̣ха̄насса, саббанимитта̄нан̃ча манасика̄ро, анимитта̄йа ча дха̄туйа̄ аманасика̄ро’’ти (ма. ни. 1.458) –

вачанато панасса̄ двӣха̄ка̄рехи вут̣т̣ха̄нам̣ хоти. таттха саббанимитта̄нанти рӯпанимиттаведана̄сан̃н̃а̄сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣анимитта̄нам̣. ка̄ман̃ча на сабба̄невета̄ни екато манаси кароти, саббасан̇га̄хикавасена паневам̣ вуттам̣. тасма̄ йам̣ бхаван̇гасса а̄рамман̣ам̣, тасса манасикаран̣ена пхаласама̄паттито вут̣т̣ха̄нам̣ хотӣти евам̣ асса̄ вут̣т̣ха̄нам̣ ведитаббам̣. тайидам̣ евамидха сама̄паджджанавут̣т̣ха̄нам̣ арахаттапхалабхӯтам̣ –

‘‘пат̣иппассаддхадаратхам̣, амата̄рамман̣ам̣ субхам̣;

ванталока̄мисам̣ сантам̣, са̄ман̃н̃апхаламуттамам̣’’.

ити вуттам̣ са̄та̄тиса̄там̣ вимуттисукхам̣ пат̣исам̣ведеси. тена вуттам̣ – ‘‘вимуттисукхапат̣исам̣ведӣти вимуттисукхам̣ пхаласама̄паттисукхам̣ пат̣исам̣ведийама̄но нисинно хотӣти аттхо’’ти.

атха̄ти адхика̄раттхе нипа̄то. кхоти падапӯран̣е. тесу адхика̄раттхена атха̄ти имина̄ вимуттисукхапат̣исам̣веданато ан̃н̃ам̣ адхика̄рам̣ дассети. ко панесоти? пат̣иччасамуппа̄даманасика̄ро. атха̄ти ва̄ паччха̄ти етасмим̣ аттхе нипа̄то, тена ‘‘тасса сатта̄хасса аччайена̄’’ти ваккхама̄намева аттхам̣ джотети. тасса сатта̄хасса̄ти паллан̇касатта̄хасса. аччайена̄ти апагамена. тамха̄ сама̄дхимха̄ти арахаттапхаласама̄дхито. идха пана т̣хатва̄ пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта сатта̄ха̄ни дассетабба̄нӣти кечи та̄ни виттха̄райим̣су. майам̣ пана та̄ни кхандхакапа̄т̣хена имисса̄ уда̄напа̄л̣ийа̄ авиродхадассанамукхена парато ван̣н̣айисса̄ма. раттийа̄ти авайавасамбандхе са̄мивачанам̣. пат̣хаманти аччантасам̣йогаттхе упайогавачанам̣. бхагава̄ хи тасса̄ раттийа̄ сакалампи пат̣хамам̣ йа̄мам̣ тенева манасика̄рена йутто ахосӣти.

пат̣иччасамуппа̄данти паччайадхаммам̣. авиджджа̄дайо хи паччайадхамма̄ пат̣иччасамуппа̄до. катхамидам̣ джа̄нитаббанти че? бхагавато вачанена. бхагавата̄ хи ‘‘тасма̄тиха̄нанда, есева хету, етам̣ нида̄нам̣, еса самудайо, еса паччайо джара̄маран̣асса, йадидам̣ джа̄ти…пе… сан̇кха̄ра̄нам̣, йадидам̣ авиджджа̄’’ти (дӣ. ни. 2.105 а̄дайо) евам̣ авиджджа̄дайо хетӯти вутта̄. йатха̄ два̄даса паччайа̄ два̄даса пат̣иччасамуппа̄да̄ти.

татра̄йам̣ вачанаттхо – ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пат̣ичча пат̣имукхам̣ катва̄ ка̄ран̣асамава̄йам̣ аппат̣иккхипитва̄ сахите уппа̄детӣти пат̣иччасамуппа̄до. атха ва̄ пат̣ичча паччетаббам̣ паччайа̄рахатам̣ паччайам̣ пат̣игантва̄ на вина̄ тена самбандхасса уппа̄до пат̣иччасамуппа̄до. пат̣иччасамуппа̄доти четтха самуппа̄дападат̣т̣ха̄навачанавин̃н̃еййо пхаласса уппа̄данасаматтхата̄йутто хету, на пат̣иччасамуппаттиматтам̣ ведитаббам̣. атха ва̄ паччетум̣ араханти нам̣ пан̣д̣ита̄ти пат̣иччо, самма̄ сайамева ва̄ уппа̄детӣти самуппа̄до, пат̣иччо ча со самуппа̄до ча̄ти пат̣иччасамуппа̄доти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.

ануломанти ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дина̄ найена вутто авиджджа̄дико паччайа̄ка̄ро аттана̄ каттаббакиччакаран̣ато ануломоти вуччати. атха ва̄ а̄дито пат̣т̣ха̄йа антам̣ па̄петва̄ вуттатта̄ паваттийа̄ ва̄ ануломато ануломо, там̣ ануломам̣. са̄дхукам̣ манаса̄ка̄сӣти саккаччам̣ манаси ака̄си. йо йо паччайадхаммо йасса йасса паччайуппаннадхаммасса йатха̄ йатха̄ хетупаччайа̄дина̄ паччайабха̄вена паччайо хоти, там̣ саббам̣ авипарӣтам̣ апариха̄петва̄ анавасесато паччавеккхан̣авасена читте ака̄сӣти аттхо. йатха̄ пана бхагава̄ пат̣иччасамуппа̄да̄нуломам̣ манаса̄ка̄си, там̣ сан̇кхепена та̄ва дассетум̣ ‘‘ити имасмим̣ сати идам̣ хоти, имассуппа̄да̄ идам̣ уппаджджатӣ’’ти вуттам̣.

таттха итӣти евам̣, анена пака̄рена̄ти аттхо. имасмим̣ сати идам̣ хотӣти имасмим̣ авиджджа̄дике паччайе сати идам̣ сан̇кха̄ра̄дикам̣ пхалам̣ хоти. имассуппа̄да̄ идам̣ уппаджджатӣти имасса авиджджа̄дикасса паччайасса уппа̄да̄ идам̣ сан̇кха̄ра̄дикам̣ пхалам̣ уппаджджатӣти аттхо. имасмим̣ асати идам̣ на хоти, имасса ниродха̄ идам̣ нируджджхатӣти авиджджа̄дӣнам̣ абха̄ве сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ абха̄васса авиджджа̄дӣнам̣ ниродхе сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ ниродхасса ча дутийататийасуттавачанена етасмим̣ паччайалаккхан̣е нийамо дассито хоти – имасмим̣ сати ева, на̄сати. имассуппа̄да̄ ева, на̄нуппа̄да̄. аниродха̄ ева, на ниродха̄ти. тенетам̣ лаккхан̣ам̣ антогадханийамам̣ идха пат̣иччасамуппа̄дасса вуттанти дат̣т̣хаббам̣. ниродхоти ча авиджджа̄дӣнам̣ вира̄га̄дхигамена а̄йатим̣ ануппа̄до аппаватти. татха̄ хи вуттам̣ – ‘‘авиджджа̄йа твева асесавира̄ганиродха̄ сан̇кха̄раниродхо’’тиа̄ди. ниродханиродхӣ ча уппа̄даниродхӣбха̄вена вутто ‘‘имасса ниродха̄ идам̣ нируджджхатӣ’’ти.

тенетам̣ дассети – аниродхо уппа̄до на̄ма, со четтха аттхибха̄вотипи вуччатӣти. ‘‘имасмим̣ сати идам̣ хотӣ’’ти идамева хи лаккхан̣ам̣ парийа̄йантарена ‘‘имасса уппа̄да̄ идам̣ уппаджджатӣ’’ти вадантена парена пуримам̣ висеситам̣ хоти. тасма̄ на дхарама̄натам̣йева сандха̄йа ‘‘имасмим̣ сатӣ’’ти вуттам̣, атха кхо маггена анируддхабха̄ван̃ча̄ти вин̃н̃а̄йати. йасма̄ ча ‘‘имасмим̣ асати идам̣ на хоти, имасса ниродха̄ идам̣ нируджджхатӣ’’ти двидха̄пи уддит̣т̣хасса лаккхан̣асса ниддесам̣ вадантена ‘‘авиджджа̄йа твева асесавира̄ганиродха̄ сан̇кха̄раниродхо’’тиа̄дина̄ ниродхо ева вутто, тасма̄ наттхибха̄вопи ниродхо ева̄ти наттхибха̄вавируддхо аттхибха̄во аниродхоти дасситам̣ хоти. тена аниродхасан̇кха̄тена аттхибха̄вена уппа̄дам̣ висесети. тато на идха аттхибха̄ваматтам̣ уппа̄доти аттхо адхиппето, атха кхо аниродхасан̇кха̄то аттхибха̄во ча̄ти айаматтхо вибха̄витоти. еваметам̣ лаккхан̣адвайавачанам̣ ан̃н̃аман̃н̃ависесанависеситаббабха̄вена са̄ттхаканти ведитаббам̣.

ко пана̄йам̣ аниродхо на̄ма, йо ‘‘аттхибха̄во, уппа̄до’’ти ча вуччатӣти? аппахӣнабха̄во ча, аниббаттитапхала̄рахата̄паха̄нехи пхала̄нуппа̄дана̄рахата̄ ча. йе хи паха̄табба̄ акусала̄ дхамма̄, тесам̣ арийамаггена асамуггха̄т̣итабха̄во ча. йе пана на паха̄табба̄ кусала̄бйа̄ката̄ дхамма̄, йа̄ни тесу сам̣йоджана̄ни акхӣн̣а̄сава̄нам̣ тесам̣ апариккхӣн̣ата̄ ча. асамуггха̄т̣ита̄нусайата̄йа хи сасам̣йоджана̄ кхандхаппаватти пат̣иччасамуппа̄до. татха̄ ча вуттам̣ –

‘‘йа̄йа ча, бхиккхаве, авиджджа̄йа нивутасса ба̄ласса йа̄йа ча тан̣ха̄йа сампайуттасса айам̣ ка̄йо самуда̄гато, са̄ чева авиджджа̄ ба̄ласса аппахӣна̄, са̄ ча тан̣ха̄ апариккхӣн̣а̄. там̣ кисса хету? на, бхиккхаве, ба̄ло ачари брахмачарийам̣ самма̄ дуккхаккхайа̄йа, тасма̄ ба̄ло ка̄йасса бхеда̄ ка̄йӯпаго хоти, со ка̄йӯпаго сама̄но на паримуччати джа̄тийа̄ джара̄маран̣ена̄’’тиа̄ди (сам̣. ни. 2.19).

кхӣн̣асам̣йоджана̄нам̣ пана авиджджа̄йа абха̄вато сан̇кха̄ра̄нам̣, тан̣хупа̄да̄на̄нам̣ абха̄вато упа̄да̄набхава̄нам̣ асамбхавоти ват̣т̣асса упаччхедо пан̃н̃а̄йиссатӣти. тенева̄ха –

‘‘чханнам̣ твева, пхаггун̣а, пхасса̄йатана̄нам̣ асесавира̄ганиродха̄ пхассаниродхо, пхассаниродха̄ ведана̄ниродхо’’тиа̄ди (сам̣. ни. 2.12).

на хи аггамагга̄дхигамато уддхам̣ йа̄ва паринибба̄на̄ сал̣а̄йатана̄дӣнам̣ аппаватти. атха кхо наттхита̄ ниродхасаддавачанӣйата̄ кхӣн̣асам̣йоджаната̄ти ниродхо вутто. апича чиракатампи каммам̣ аниббаттитапхалата̄йа аппахӣна̄ха̄рата̄йа ча пхала̄рахам̣ сантам̣ ева на̄ма хоти, на ниббаттитапхалам̣, на̄пи пахӣна̄ха̄ранти. пхалуппаттипаччайа̄нам̣ авиджджа̄сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ вуттанайенева пхала̄рахабха̄во аниродхоти ведитаббо. евам̣ анируддхабха̄венева хи йена вина̄ пхалам̣ на самбхавати, там̣ ка̄ран̣ам̣ атӣтантипи имасмим̣ сатӣти имина̄ вачанена вуттам̣. татойева ча авуситабрахмачарийасса аппаваттидхамматам̣ ана̄панно паччайуппа̄до ка̄лабхедам̣ ана̄маситва̄ аниваттана̄йа ева имасса уппа̄да̄ти вутто. атха ва̄ авасесапаччайасамава̄йе авиджджама̄нассапи виджджама̄насса вийа пагева виджджама̄насса йа̄ пхалуппаттиабхимукхата̄, са̄ имасса уппа̄да̄ти вутта̄. татха̄ хи тато пхалам̣ уппаджджатӣти тадаваттхам̣ ка̄ран̣ам̣ пхаласса уппа̄данабха̄вена ут̣т̣хитам̣ уппатитам̣ на̄ма хоти, на виджджама̄нампи атадаваттханти тадаваттхата̄ уппа̄доти ведитаббо.

таттха сатӣти имина̄ виджджама̄ната̄маттена паччайабха̄вам̣ ваданто абйа̄па̄ратам̣ пат̣иччасамуппа̄дасса дассети. уппа̄да̄ти уппаттидхамматам̣ асаббака̄лабха̄витам̣ пхалуппаттиабхимукхатан̃ча дӣпенто аниччатам̣ пат̣иччасамуппа̄дасса дассети. ‘‘сати, на̄сати, уппа̄да̄, на ниродха̄’’ти пана хетуаттхехи бхумманиссаккавачанехи саматтхитам̣ нида̄насамудайаджа̄типабхавабха̄вам̣ пат̣иччасамуппа̄дасса дассети. хетуаттхата̄ четтха бхуммавачане йасса бха̄ве тадавина̄бха̄випхаласса бха̄во лаккхӣйати, таттха паваттийа̄ ведитабба̄ йатха̄ ‘‘адхана̄нам̣ дхане анануппадӣйама̄не да̄лиддийам̣ вепуллам̣ агама̄сӣ’’ти (дӣ. ни. 3.91) ча ‘‘ниппханнесу сассесу субхиккхам̣ джа̄йатӣ’’ти ча. ниссаккавачанасса̄пи хетуаттхата̄ пхаласса пабхаве пакатийан̃ча паваттито йатха̄ ‘‘калала̄ хоти аббудам̣, аббуда̄ джа̄йатӣ песӣ’’ти (сам̣. ни. 1.235) ча ‘‘химавата̄ ган̇га̄ пабхаванти, син̇гато саро джа̄йатӣ’’ти ча. авиджджа̄дибха̄ве ча тадавина̄бха̄вена сан̇кха̄ра̄дибха̄во лаккхӣйати, авиджджа̄дӣхи ча сан̇кха̄ра̄дайо пабхаванти пакарийанти ча̄ти те тесам̣ пабхаво пакати ча, тасма̄ тадаттхадӣпанаттхам̣ ‘‘имасмим̣ сати имасса уппа̄да̄’’ти хетуаттхе бхумманиссакканиддеса̄ ката̄ти.

йасма̄ четтха ‘‘имасмим̣ сати идам̣ хоти, имассуппа̄да̄ идам̣ уппаджджатӣ’’ти сан̇кхепена уддит̣т̣хасса пат̣иччасамуппа̄дасса ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дико ниддесо, тасма̄ йатха̄вутто аттхибха̄во уппа̄до ча тесам̣ тесам̣ паччайуппаннадхамма̄нам̣ паччайабха̄воти вин̃н̃а̄йати. на хи анируддхата̄сан̇кха̄там̣ аттхибха̄вам̣ уппа̄дан̃ча аниваттасабха̄вата̄сан̇кха̄там̣ удайа̄ваттхата̄сан̇кха̄там̣ ва̄ ‘‘сати ева, на̄сати, уппа̄да̄ ева, на ниродха̄’’ти антогадханийамехи вачанехи абхихитам̣ мун̃читва̄ ан̃н̃о паччайабха̄во на̄ма аттхи, тасма̄ йатха̄вутто аттхибха̄во уппа̄до ча паччайабха̄воти ведитаббам̣. йепи пат̣т̣ха̄не а̄гата̄ хетуа̄дайо чатувӣсати паччайа̄, тепи етассева паччайабха̄васса висеса̄ти ведитабба̄. ити йатха̄ виттха̄рена ануломам̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ манаси ака̄си, там̣ дассетум̣, ‘‘йадидам̣ авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄ди вуттам̣.

таттха йадиданти нипа̄то, тасса йо айанти аттхо. авиджджа̄паччайа̄тиа̄дӣсу авиндийам̣ ка̄йадуччарита̄дим̣ виндатӣти авиджджа̄, виндийам̣ ка̄йасучарита̄дим̣ на виндатӣти авиджджа̄, дхамма̄нам̣ авипарӣтасабха̄вам̣ авидитам̣ каротӣти авиджджа̄, антавирахите сам̣са̄ре бхава̄дӣсу сатте джава̄петӣти авиджджа̄, авиджджама̄несу джавати виджджама̄несу на джаватӣти авиджджа̄, виджджа̄йа пат̣ипаккха̄ти авиджджа̄, са̄ ‘‘дуккхе ан̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дина̄ чатуббидха̄ ведитабба̄. пат̣ичча на вина̄ пхалам̣ ети уппаджджати чева паваттати ча̄ти паччайо, упака̄ракаттхо ва̄ паччайо. авиджджа̄ ча са̄ паччайо ча̄ти авиджджа̄паччайо, тасма̄ авиджджа̄паччайа̄. сан̇кхаронтӣти сан̇кха̄ра̄, локийакусала̄кусалачетана̄, са̄ пун̃н̃а̄пун̃н̃а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄равасена тивидха̄ ведитабба̄. виджа̄на̄тӣти вин̃н̃а̄н̣ам̣, там̣ локийавипа̄кавин̃н̃а̄н̣авасена дваттим̣савидхам̣. наматӣти на̄мам̣, ведана̄диккхандхаттайам̣. руппатӣти рӯпам̣, бхӯтарӯпам̣ чаккха̄диупа̄да̄рӯпан̃ча. а̄йатати а̄йатан̃ча сам̣са̄радуккхам̣ найатӣти а̄йатанам̣. пхусатӣти пхассо. ведайатӣти ведана̄. идампи двайам̣ два̄равасена чхаббидхам̣, випа̄кавасена гахан̣е чхаттим̣савидхам̣. паритассатӣти тан̣ха̄, са̄ ка̄матан̣ха̄дивасена сан̇кхепато тивидха̄, виттха̄рато ат̣т̣хуттарасатавидха̄ ча. упа̄дӣйатӣти упа̄да̄нам̣, там̣ ка̄мупа̄да̄на̄дивасена чатуббидхам̣. бхавати бха̄вайати ча̄ти бхаво, со каммӯпапаттибхедато дувидхо. джананам̣ джа̄ти. джӣран̣ам̣ джара̄. маранти тена̄ти маран̣ам̣. сочанам̣ соко. паридеванам̣ паридево. дуккхайатӣти дуккхам̣, уппа̄дат̣т̣хитивасена дведха̄ кхан̣атӣти дуккхам̣. думанасса бха̄во доманассам̣. бхусо а̄йа̄со упа̄йа̄со. самбхавантӣти ниббаттанти. на кевалан̃ча сока̄дӣхийева, атха кхо саббападехи ‘‘самбхавантӣ’’ти падасса йоджана̄ ка̄табба̄. еван̃хи ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ самбхавантӣ’’ти паччайапаччайуппаннававаттха̄нам̣ дасситам̣ хоти. еса найо саббаттха.

таттха ан̃н̃а̄н̣алаккхан̣а̄ авиджджа̄, саммоханараса̄, чха̄данапаччупат̣т̣ха̄на̄, а̄савападат̣т̣ха̄на̄. абхисан̇кхаран̣алаккхан̣а̄ сан̇кха̄ра̄, а̄йӯханараса̄, сам̣видаханапаччупат̣т̣ха̄на̄, авиджджа̄падат̣т̣ха̄на̄. виджа̄наналаккхан̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣, пуббан̇гамарасам̣, пат̣исандхипаччупат̣т̣ха̄нам̣, сан̇кха̄рападат̣т̣ха̄нам̣, ваттха̄рамман̣ападат̣т̣ха̄нам̣ ва̄. наманалаккхан̣ам̣ на̄мам̣, сампайогарасам̣, авиниббхогапаччупат̣т̣ха̄нам̣, вин̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нам̣. руппаналаккхан̣ам̣ рӯпам̣, викиран̣арасам̣, аппахеййабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣, вин̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нам̣. а̄йатаналаккхан̣ам̣ сал̣а̄йатанам̣, дассана̄дирасам̣, ваттхудва̄рабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣, на̄марӯпападат̣т̣ха̄нам̣. пхусаналаккхан̣о пхассо, сан̇гхат̣т̣анарасо, сан̇гатипаччупат̣т̣ха̄но, сал̣а̄йатанападат̣т̣ха̄но. анубхаваналаккхан̣а̄ ведана̄, висайарасасамбхогараса̄, сукхадуккхапаччупат̣т̣ха̄на̄, пхассападат̣т̣ха̄на̄. хетубха̄валаккхан̣а̄ тан̣ха̄, абхинанданараса̄, атиттибха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, ведана̄падат̣т̣ха̄на̄. гахан̣алаккхан̣ам̣ упа̄да̄нам̣, амун̃чанарасам̣, тан̣ха̄дал̣хаттадит̣т̣хипаччупат̣т̣ха̄нам̣, тан̣ха̄падат̣т̣ха̄нам̣. каммакаммапхалалаккхан̣о бхаво, бхаванабха̄ванарасо, кусала̄кусала̄бйа̄катапаччупат̣т̣ха̄но, упа̄да̄нападат̣т̣ха̄но. таттха таттха бхаве пат̣хама̄бхиниббаттилаккхан̣а̄ джа̄ти, ниййа̄танараса̄, атӣтабхавато идхуппаннапаччупат̣т̣ха̄на̄, дуккхавичиттата̄паччупат̣т̣ха̄на̄ ва̄. кхандхапарипа̄калаккхан̣а̄ джара̄, маран̣ӯпанайанараса̄, йоббанавина̄сапаччупат̣т̣ха̄на̄. чутилаккхан̣ам̣ маран̣ам̣, висам̣йогарасам̣, гативиппава̄сапаччупат̣т̣ха̄нам̣. антониджджха̄налаккхан̣о соко, четасо ниджджха̄нарасо, анусочанапаччупат̣т̣ха̄но. ла̄лаппаналаккхан̣о паридево, гун̣адосапарикиттанарасо, самбхамапаччупат̣т̣ха̄но. ка̄йапӣл̣аналаккхан̣ам̣ дуккхам̣, дуппан̃н̃а̄нам̣ доманассакаран̣арасам̣, ка̄йика̄ба̄дхапаччупат̣т̣ха̄нам̣. читтапӣл̣аналаккхан̣ам̣ доманассам̣, мановигха̄танарасам̣, ма̄насабйа̄дхипаччупат̣т̣ха̄нам̣. читтапаридаханалаккхан̣о упа̄йа̄со, ниттхунанарасо, виса̄дапаччупат̣т̣ха̄но. евамете авиджджа̄дайо лаккхан̣а̄дитопи ведитабба̄ти. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана сабба̄ка̄расампаннам̣ виниччхайам̣ иччхантена саммохавиноданийа̄ (вибха. ат̣т̣ха. 225) вибхан̇гат̣т̣хакатха̄йа гахетаббо.

еванти ниддит̣т̣хасса нидассанам̣, тена авиджджа̄дӣхева ка̄ран̣ехи, на иссаранимма̄на̄дӣхӣти дассети. етасса̄ти йатха̄вуттасса. кеваласса̄ти асаммиссасса сакаласса ва̄. дуккхаккхандхасса̄ти дуккхасамӯхасса, на саттасса, на̄пи джӣвасса, на̄пи субхасукха̄дӣнам̣. самудайо хотӣти ниббатти самбхавати.

етаматтхам̣ видитва̄ти йва̄йам̣ авиджджа̄дивасена сан̇кха̄ра̄дикасса дуккхаккхандхасса самудайо хотӣти вутто, сабба̄ка̄рена етаматтхам̣ видитва̄. та̄йам̣ вела̄йанти та̄йам̣ тасса аттхасса видитавела̄йам̣. имам̣ уда̄нам̣ уда̄несӣти имам̣ тасмим̣ аттхе видите хетуно ча хетусамуппаннадхаммасса ча паджа̄нана̄йа а̄нубха̄вадӣпакам̣ ‘‘йада̄ хаве па̄тубхавантӣ’’тиа̄дикам̣ соманассасампайуттан̃а̄н̣асамут̣т̣ха̄нам̣ уда̄нам̣ уда̄неси, аттаманава̄чам̣ ниччха̄ресӣти вуттам̣ хоти.

тассаттхо – йада̄ти йасмим̣ ка̄ле. хавети бйаттанти имасмим̣ аттхе нипа̄то. кечи пана ‘‘хавети а̄хаве йуддхе’’ти аттхам̣ ваданти, ‘‘йодхетха ма̄рам̣ пан̃н̃а̄вудхена̄’’ти (дха. па. 40) вачанато килесама̄рена йуджджханасамайети тесам̣ адхиппа̄йо. па̄тубхавантӣти уппаджджанти. дхамма̄ти ануломапаччайа̄ка̄рапат̣иведхаса̄дхака̄ бодхипаккхийадхамма̄. атха ва̄ па̄тубхавантӣти пака̄сенти, абхисамайавасена бйатта̄ па̄кат̣а̄ хонти. дхамма̄ти чатуарийасаччадхамма̄, а̄та̄по вуччати килесасанта̄панат̣т̣хена вӣрийам̣. а̄та̄пиноти саммаппадха̄навӣрийавато. джха̄йатоти а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нена лаккхан̣ӯпаниджджха̄нена джха̄йантасса. бра̄хман̣асса̄ти ба̄хитапа̄пасса кхӣн̣а̄савасса. атхасса кан̇кха̄ вапайанти сабба̄ти атхасса евам̣ па̄тубхӯтадхаммасса йа̄ ета̄ ‘‘ко ну кхо, бханте, пхусатӣти. но калло пан̃хоти бхагава̄ авоча̄’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 2.12) найена, ‘‘катамам̣ ну кхо, бханте, джара̄маран̣ам̣, касса ча панидам̣ джара̄маран̣анти. но калло пан̃хоти бхагава̄ авоча̄’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 2.35) найена паччайа̄ка̄ре кан̇кха̄ вутта̄, йа̄ ча паччайа̄ка̄рассева аппат̣ивиддхатта̄ ‘‘ахосим̣ ну кхо ахам̣ атӣтамаддха̄на’’нтиа̄дина̄ (ма. ни. 1.18; сам̣. ни. 2.20) сол̣аса кан̇кха̄ а̄гата̄. та̄ сабба̄ вапайанти апагаччханти нируджджханти. касма̄? йато паджа̄на̄ти сахетудхаммам̣, йасма̄ авиджджа̄дикена хетуна̄ сахетукам̣ имам̣ сан̇кха̄ра̄дикам̣ кевалам̣ дуккхаккхандхадхаммам̣ паджа̄на̄ти ан̃н̃а̄си пат̣ивиджджхӣти.

када̄ панасса бодхипаккхийадхамма̄ чатусаччадхамма̄ ва̄ па̄тубхаванти уппаджджанти пака̄сенти ва̄? випассана̄магган̃а̄н̣есу. таттха випассана̄н̃а̄н̣асампайутта̄ сатиа̄дайо випассана̄н̃а̄н̣ан̃ча йатха̄рахам̣ аттано висайесу тадан̇гаппаха̄навасена субхасан̃н̃а̄дике паджаханта̄ ка̄йа̄нупассана̄дивасена висум̣ висум̣ уппаджджанти, маггаккхан̣е пана те нибба̄нама̄ламбитва̄ самуччхедавасена пат̣ипаккхе паджаханта̄ чатӯсупи арийасаччесу асаммохаппат̣иведхаса̄дханавасена сакидева уппаджджанти. евам̣ та̄веттха бодхипаккхийадхамма̄нам̣ уппаджджанат̣т̣хена па̄тубха̄во ведитаббо.

арийасаччадхамма̄нам̣ пана локийа̄нам̣ випассана̄ккхан̣е випассана̄йа а̄рамман̣акаран̣авасена, локуттара̄нам̣ тададхимуттата̄васена, маггаккхан̣е ниродхасаччасса а̄рамман̣а̄бхисамайавасена, саббесампи кичча̄бхисамайавасена па̄кат̣абха̄вато пака̄санат̣т̣хена па̄тубха̄во ведитаббо.

ити бхагава̄ сатипи сабба̄ка̄рена саббадхамма̄нам̣ аттано н̃а̄н̣асса па̄кат̣абха̄ве пат̣иччасамуппа̄дамукхена випассана̄бхинивесасса кататта̄ нипун̣агамбхӣрасудуддасата̄йа паччайа̄ка̄расса там̣ паччавеккхитва̄ уппаннабалавасоманассо пат̣ипаккхасамуччхедавибха̄ванена саддхим̣ аттано тадабхисамайа̄нубха̄вадӣпакамеветтха уда̄нам̣ уда̄несӣти.

айампи уда̄но вутто бхагавата̄ ити ме сутанти айам̣ па̄л̣и кесучийева поттхакесу диссати. таттха айампӣти писаддо ‘‘идампи буддхе ратанам̣ пан̣ӣтам̣, айампи па̄ра̄джико хотӣ’’тиа̄дӣсу вийа сампин̣д̣анаттхо, тена упаримам̣ сампин̣д̣ети. вуттоти айам̣ вуттасаддо кесоха̄ран̣аваппанава̄пасамӣкаран̣аджӣвитавуттипамуттабха̄вапа̄вачанабха̄вена паваттана аджджхенакатхана̄дӣсу диссати. татха̄ хеса ‘‘ка̄пат̣ико ма̄н̣аво дахаро вуттасиро’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.426) кесоха̄ран̣е а̄гато.

‘‘га̄во тасса паджа̄йанти, кхетте вуттам̣ вирӯхати;

вутта̄нам̣ пхаламасна̄ти, йо митта̄нам̣ на дуббхатӣ’’ти. –

а̄дӣсу (джа̄. 2.22.19) ваппане. ‘‘но ча кхо пат̣ивутта’’нтиа̄дӣсу (па̄ра̄. 289) ат̣т̣хадан̣д̣ака̄дӣхи ва̄пасамӣкаран̣е. ‘‘панналомо парадаттавутто мигабхӯтена четаса̄ вихара̄мӣ’’тиа̄дӣсу (чӯл̣ава. 332) джӣвитавуттийам̣. ‘‘пан̣д̣упала̄со бандхана̄ павутто абхаббо харитатта̄йа̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 92) бандханато памуттабха̄ве. ‘‘гӣтам̣ вуттам̣ самӣхита’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.285) па̄вачанабха̄вена паваттите. ‘‘вутто па̄ра̄йан̣о’’тиа̄дӣсу аджджхене. ‘‘вуттам̣ кхо панетам̣ бхагавата̄ ‘дхаммада̄йа̄да̄ ме, бхиккхаве, бхаватха, ма̄ а̄мисада̄йа̄да̄’’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.30) катхане. идха̄пи катхане ева дат̣т̣хаббо, тена айампи уда̄но бха̄ситоти аттхо. итӣти евам̣. ме сутанти пададвайасса аттхо нида̄наван̣н̣ана̄йам̣ сабба̄ка̄рато вуттойева. пуббе ‘‘евам̣ ме сута’’нти нида̄навасена вуттойева хи аттхо идха нигаманавасена ‘‘ити ме сута’’нти пуна вутто. вуттассева хи аттхасса пуна вачанам̣ нигамананти. итисаддасса аттхуддха̄ро евам̣-саддена сама̄наттхата̄йа ‘‘евам̣ ме сута’’нти еттха вийа, аттхайоджана̄ ча итивуттакаван̣н̣ана̄йа амхехи пака̄сита̄йева̄ти таттха вуттанайенева ведитабботи.

параматтхадӣпанийа̄ кхуддаканика̄йат̣т̣хакатха̄йа

уда̄насам̣ван̣н̣ана̄пат̣хамабодхисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.