9. хемаватасуттаван̣н̣ана̄

аджджа паннарасоти хемаватасуттам̣. ка̄ уппатти? пуччха̄васика̄ уппатти. хемаватена хи пут̣т̣хо бхагава̄ ‘‘чхасу локо самуппанно’’тиа̄дӣни абха̄си. таттха ‘‘аджджа паннарасо’’тиа̄ди са̄та̄гирена вуттам̣, ‘‘ити са̄та̄гиро’’тиа̄ди сан̇гӣтика̄рехи, ‘‘каччимано’’тиа̄ди хемаватена, ‘‘чхасу локо’’тиа̄ди бхагавата̄, там̣ саббампи самодха̄нетва̄ ‘‘хемаватасутта’’нти вуччати. ‘‘са̄та̄гирисутта’’нти екаччехи.

таттха йа̄йам̣ ‘‘аджджа паннарасо’’тиа̄ди га̄тха̄. тасса̄ уппатти – имасмим̣йева бхаддакаппе вӣсативассасахасса̄йукесу пурисесу уппаджджитва̄ сол̣асавассасахасса̄йука̄ни т̣хатва̄ париниббутасса бхагавато кассапасамма̄самбуддхасса махатийа̄ пӯджа̄йа сарӣракиччам̣ акам̣су. тасса дха̄туйо авикиритва̄ суван̣н̣аккхандхо вийа екаггхана̄ хутва̄ ат̣т̣хам̣су. дӣгха̄йукабуддха̄нан̃хи еса̄ дхаммата̄. аппа̄йукабуддха̄ пана йасма̄ бахутарена джанена адит̣т̣ха̄ ева паринибба̄йанти, тасма̄ дха̄тупӯджампи катва̄ ‘‘таттха таттха джана̄ пун̃н̃ам̣ пасависсантӣ’’ти анукампа̄йа ‘‘дха̄туйо викирантӯ’’ти адхит̣т̣хаханти. тена тесам̣ суван̣н̣ачун̣н̣а̄ни вийа дха̄туйо викиранти, сеййатха̄пи амха̄кам̣ бхагавато.

манусса̄ тасса бхагавато екам̣йева дха̄тугхарам̣ катва̄ четийам̣ патит̣т̣ха̄песум̣ йоджанам̣ уббедхена париккхепена ча. тасса екекага̄вутантара̄ни чатта̄ри два̄ра̄ни ахесум̣. екам̣ два̄рам̣ кикӣ ра̄джа̄ аггахеси; екам̣ тассева путто патхавиндхаро на̄ма; екам̣ сена̄патипамукха̄ амачча̄; екам̣ сет̣т̣хипамукха̄ джа̄напада̄ раттасуван̣н̣амайа̄ екаггхана̄ суван̣н̣арасапат̣ибха̄га̄ ча на̄на̄ратанамайа̄ ит̣т̣хака̄ ахесум̣ екека̄ сатасахассаггханика̄. те харита̄ламаносила̄хи маттика̄киччам̣ сурабхителена удакакиччан̃ча катва̄ там̣ четийам̣ патит̣т̣ха̄песум̣.

евам̣ патит̣т̣хите четийе две кулапутта̄ саха̄йака̄ никкхамитва̄ саммукхаса̄вака̄нам̣ тхера̄нам̣ сантике паббаджим̣су. дӣгха̄йукабуддха̄нан̃хи саммукхаса̄вака̄йева пабба̄дженти, упасампа̄денти, ниссайам̣ денти, итаре на лабханти. тато те кулапутта̄ ‘‘са̄сане, бханте, кати дхура̄нӣ’’ти пуччхим̣су. тхера̄ ‘‘две дхура̄нӣ’’ти катхесум̣ – ‘‘ва̄садхурам̣, парийаттидхуран̃ча̄’’ти. таттха паббаджитена кулапуттена а̄чарийупаджджха̄йа̄нам̣ сантике пан̃ча васса̄ни васитва̄, ваттапат̣иваттам̣ пӯретва̄, па̄тимоккхам̣ две тӣн̣и бха̄н̣ава̄расуттанта̄ни ча пагун̣ам̣ катва̄, каммат̣т̣ха̄нам̣ уггахетва̄, куле ва̄ ган̣е ва̄ нира̄лайена аран̃н̃ам̣ пависитва̄, арахаттасаччхикирийа̄йа гхат̣итаббам̣ ва̄йамитаббам̣, етам̣ ва̄садхурам̣. аттано тха̄мена пана екам̣ ва̄ ника̄йам̣ парийа̄пун̣итва̄ две ва̄ пан̃ча ва̄ ника̄йе парийаттито ча аттхато ча сувисадам̣ са̄санам̣ ануйун̃джитаббам̣, етам̣ парийаттидхуранти. атха те кулапутта̄ ‘‘двиннам̣ дхура̄нам̣ ва̄садхурамева сет̣т̣ха’’нти ватва̄ ‘‘майам̣ панамха̄ дахара̄, вуд̣д̣хака̄ле ва̄садхурам̣ парипӯресса̄ма, парийаттидхурам̣ та̄ва пӯрема̄’’ти парийаттим̣ а̄рабхим̣су. те пакатийа̄ва пан̃н̃аванто начирассева сакале буддхавачане пакатан̃н̃ано винайе ча ативийа виниччхайакусала̄ ахесум̣. тесам̣ парийаттим̣ нисса̄йа парива̄ро уппаджджи, парива̄рам̣ нисса̄йа ла̄бхо, екамекасса пан̃часатапан̃часата̄ бхиккхӯ парива̄ра̄ ахесум̣. те саттхуса̄санам̣ дӣпента̄ вихарим̣су, пуна буддхака̄ло вийа ахоси.

тада̄ две бхиккхӯ га̄мака̄ва̄се вихаранти дхаммава̄дӣ ча адхаммава̄дӣ ча. адхаммава̄дӣ чан̣д̣о хоти пхарусо, мукхаро, тасса аджджха̄ча̄ро итарасса па̄кат̣о хоти. тато нам̣ ‘‘идам̣ те, а̄вусо, каммам̣ са̄санасса аппатирӯпа’’нти чодеси. со ‘‘ким̣ те дит̣т̣хам̣, ким̣ сута’’нти виккхипати. итаро ‘‘винайадхара̄ джа̄ниссантӣ’’ти а̄ха. тато адхаммава̄дӣ ‘‘саче имам̣ ваттхум̣ винайадхара̄ виниччхиниссанти, аддха̄ ме са̄сане патит̣т̣ха̄ на бхависсатӣ’’ти н̃атва̄ аттано паккхам̣ ка̄тука̄мо та̄вадева париккха̄ре а̄да̄йа те две тхере упасан̇камитва̄ саман̣апариккха̄ре датва̄ тесам̣ ниссайена вихаритума̄раддхо. саббан̃ча несам̣ упат̣т̣ха̄нам̣ каронто саккаччам̣ ваттапат̣иваттам̣ пӯретука̄мо вийа ака̄си. тато екадивасам̣ упат̣т̣ха̄нам̣ гантва̄ вандитва̄ техи виссаджджийама̄нопи ат̣т̣ха̄сийева. тхера̄ ‘‘кин̃чи ваттаббаматтхӣ’’ти там̣ пуччхим̣су. со ‘‘а̄ма, бханте, екена ме бхиккхуна̄ саха аджджха̄ча̄рам̣ пат̣ичча вива̄до аттхи. со йади там̣ ваттхум̣ идха̄гантва̄ а̄рочети, йатха̄виниччхайам̣ на виниччхинитабба’’нти. тхера̄ ‘‘осат̣ам̣ ваттхум̣ йатха̄виниччхайам̣ на виниччхинитум̣ на ват̣т̣атӣ’’ти а̄хам̣су. со ‘‘евам̣ карийама̄не, бханте, мама са̄сане патит̣т̣ха̄ наттхи, майхетам̣ па̄пам̣ хоту, ма̄ тумхе виниччхинатха̄’’ти. те тена ниппӣл̣ийама̄на̄ сампат̣иччхим̣су. со тесам̣ пат̣ин̃н̃ам̣ гахетва̄ пуна там̣ а̄ва̄сам̣ гантва̄ ‘‘саббам̣ винайадхара̄нам̣ сантике нит̣т̣хита’’нти там̣ дхаммава̄дим̣ сут̣т̣хутарам̣ аваман̃н̃анто пхарусена самуда̄чарати. дхаммава̄дӣ ‘‘ниссан̇ко айам̣ джа̄то’’ти та̄вадева никкхамитва̄ тхера̄нам̣ парива̄рам̣ бхиккхусахассам̣ упасан̇камитва̄ а̄ха – ‘‘нану, а̄вусо, осат̣ам̣ ваттху йатха̄дхаммам̣ виниччхинитаббам̣, аносара̄петва̄ ева ва̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ аччайам̣ деса̄петва̄ са̄маггӣ ка̄табба̄. име пана тхера̄ нева ваттхум̣ виниччхиним̣су, на са̄маггим̣ акам̣су. ким̣ на̄мета’’нти? тепи сутва̄ тун̣хӣ ахесум̣ – ‘‘нӯна кин̃чи а̄чарийехи н̃а̄та’’нти. тато адхаммава̄дӣ ока̄сам̣ лабхитва̄ ‘‘твам̣ пуббе ‘винайадхара̄ джа̄ниссантӣ’ти бхан̣аси. ида̄ни тесам̣ винайадхара̄нам̣ а̄рочехи там̣ ваттху’’нти дхаммава̄дим̣ пӣл̣етва̄ ‘‘аджджатагге пара̄джито твам̣, ма̄ там̣ а̄ва̄сам̣ а̄гаччхӣ’’ти ватва̄ пакка̄ми. тато дхаммава̄дӣ тхере упасан̇камитва̄ ‘‘тумхе са̄санам̣ анапеккхитва̄ ‘амхе упат̣т̣хеси паритосесӣ’ти пуггаламева апеккхиттха, са̄санам̣ араккхитва̄ пуггалам̣ раккхиттха, аджджатагге да̄ни тумха̄кам̣ виниччхайам̣ виниччхинитум̣ на ват̣т̣ати, аджджа париниббуто кассапо бхагава̄’’ти маха̄саддена кандитва̄ ‘‘нат̣т̣хам̣ саттху са̄сана’’нти паридевама̄но пакка̄ми.

атха кхо те бхиккхӯ сам̣виггама̄наса̄ ‘‘майам̣ пуггаламанураккханта̄ са̄санаратанам̣ соббхе паккхипимха̄’’ти куккуччам̣ уппа̄десум̣. те тенева куккуччена упахата̄сайатта̄ ка̄лам̣ катва̄ сагге ниббаттитумасакконта̄ ека̄чарийо химавати хемавате паббате ниббатти хемавато йаккхоти на̄мена. дутийа̄чарийо маджджхимадесе са̄тапаббате са̄та̄гироти на̄мена. тепи несам̣ парива̄ра̄ бхиккхӯ тесам̣йева ануваттитва̄ сагге ниббаттитумасакконта̄ тесам̣ парива̄ра̄ йаккха̄ва хутва̄ ниббаттим̣су. тесам̣ пана паччайада̄йака̄ гахат̣т̣ха̄ девалоке ниббатим̣су. хемаватаса̄та̄гира̄ ат̣т̣хавӣсатийаккхасена̄патӣнамаббхантара̄ маха̄нубха̄ва̄ йаккхара̄джа̄но ахесум̣.

йаккхасена̄патӣнан̃ча айам̣ дхаммата̄ – ма̄се ма̄се ат̣т̣ха диваса̄ни дхаммавиниччхайаттхам̣ химавати маносила̄тале на̄гаватиман̣д̣апе девата̄нам̣ саннипа̄то хоти, таттха саннипатитаббанти. атха са̄та̄гирахемавата̄ тасмим̣ сама̄гаме ан̃н̃аман̃н̃ам̣ дисва̄ сан̃джа̄ним̣су – ‘‘твам̣, самма, кухим̣ уппанно, твам̣ кухи’’нти аттано аттано уппаттит̣т̣ха̄нан̃ча пуччхитва̄ виппат̣иса̄рино ахесум̣. ‘‘нат̣т̣ха̄ майам̣, самма, пуббе вӣсати вассасахасса̄ни саман̣адхаммам̣ катва̄ екам̣ па̄пасаха̄йам̣ нисса̄йа йаккхайонийам̣ уппанна̄, амха̄кам̣ пана паччайада̄йака̄ ка̄ма̄вачарадевесу ниббатта̄’’ти. атха са̄та̄гиро а̄ха – ‘‘ма̄риса, химава̄ на̄ма аччхарийаббхутасаммато, кин̃чи аччхарийам̣ дисва̄ ва̄ сутва̄ ва̄ мама̄пи а̄рочеййа̄сӣ’’ти. хемаватопи а̄ха – ‘‘ма̄риса, маджджхимадесо на̄ма аччхарийаббхутасаммато, кин̃чи аччхарийам̣ дисва̄ ва̄ сутва̄ ва̄ мама̄пи а̄рочеййа̄сӣ’’ти. евам̣ тесу двӣсу саха̄йесу ан̃н̃аман̃н̃ам̣ катикам̣ катва̄, тамева уппаттим̣ авиваджджетва̄ васама̄несу екам̣ буддхантарам̣ вӣтиваттам̣, маха̄патхавӣ екайоджанатига̄вутаматтам̣ уссада̄.

атхамха̄кам̣ бодхисатто дӣпан̇карапа̄дамӯле катапан̣идха̄но йа̄ва вессантараджа̄такам̣, та̄ва па̄рамийо пӯретва̄, туситабхаване уппаджджитва̄, таттха йа̄вата̄йукам̣ т̣хатва̄, дхаммападанида̄не вуттанайена девата̄хи а̄йа̄чито пан̃ча маха̄вилокана̄ни вилокетва̄, девата̄нам̣ а̄рочетва̄, дваттим̣са̄йа пуббанимиттесу ваттама̄несу идха пат̣исандхим̣ аггахеси дасасахассилокадха̄тум̣ кампетва̄. та̄ни дисва̄пи име ра̄джайаккха̄ ‘‘имина̄ ка̄ран̣ена ниббатта̄нӣ’’ти на джа̄ним̣су. ‘‘кхид̣д̣а̄пасутатта̄ нева̄ддасам̣сӯ’’ти еке. еса найо джа̄тийам̣ абхиниккхамане бодхийан̃ча. дхаммачаккаппаваттане пана пан̃чаваггийе а̄мантетва̄ бхагавати типариват̣т̣ам̣ два̄даса̄ка̄рам̣ варадхаммачаккам̣ паваттенте маха̄бхӯмича̄лам̣ пуббанимиттам̣ па̄т̣иха̄рийа̄ни ча етесам̣ еко са̄та̄гиройева пат̣хамам̣ аддаса. ниббаттика̄ран̣ан̃ча тесам̣ н̃атва̄ сапарисо бхагавантам̣ упасан̇камма дхаммадесанам̣ ассоси, на ча кин̃чи висесам̣ адхигаччхи. касма̄? со хи дхаммам̣ сун̣анто хемаватам̣ ануссаритва̄ ‘‘а̄гато ну кхо ме саха̄йако, но’’ти парисам̣ олокетва̄ там̣ апассанто ‘‘ван̃чито ме саха̄йо, йо евам̣ вичитрапат̣ибха̄нам̣ бхагавато дхаммадесанам̣ на сун̣а̄тӣ’’ти виккхиттачитто ахоси. бхагава̄ ча аттхан̇гатепи ча сӯрийе десанам̣ на нит̣т̣ха̄песи.

атха са̄та̄гиро ‘‘саха̄йам̣ гахетва̄ тена саха̄гамма дхаммадесанам̣ сосса̄мӣ’’ти хаттхийа̄наассайа̄нагарул̣айа̄на̄дӣни ма̄петва̄ пан̃чахи йаккхасатехи паривуто химаванта̄бхимукхо па̄йа̄си, тада̄ хемаватопи. йасма̄ пат̣исандхиджа̄ти-абхиниккхамана-бодхипаринибба̄несвева дваттим̣са пуббанимитта̄ни хутва̄ва пативигаччханти, на чират̣т̣хитика̄ни хонти, дхаммачаккапаваттане пана та̄ни сависеса̄ни хутва̄, чиратарам̣ т̣хатва̄ нируджджханти, тасма̄ химавати там̣ аччхарийапа̄тубха̄вам̣ дисва̄ ‘‘йато ахам̣ джа̄то, на када̄чи айам̣ паббато евам̣ абхира̄мо бхӯтапуббо, ханда да̄ни мама саха̄йам̣ гахетва̄ а̄гамма тена саха имам̣ пуппхасирим̣ анубхависса̄мӣ’’ти татхева маджджхимадеса̄бхимукхо а̄гаччхати. те убхопи ра̄джагахасса упари сама̄гантва̄ ан̃н̃аман̃н̃асса а̄гаманака̄ран̣ам̣ пуччхим̣су. хемавато а̄ха – ‘‘йато ахам̣, ма̄риса, джа̄то, на̄йам̣ паббато евам̣ ака̄лакусумитехи руккхехи абхира̄мо бхӯтапуббо, тасма̄ етам̣ пуппхасирим̣ тайа̄ саддхим̣ анубхависса̄мӣти а̄гатомхӣ’’ти. са̄та̄гиро а̄ха – ‘‘джа̄на̄си, пана, твам̣ ма̄риса, йена ка̄ран̣ена имам̣ ака̄лапуппхапа̄т̣иха̄рийам̣ джа̄та’’нти? ‘‘на джа̄на̄ми, ма̄риса̄’’ти. ‘‘имам̣, ма̄риса, па̄т̣иха̄рийам̣ на кевала химавантейева, апича кхо пана дасасахассилокадха̄тӯсу ниббаттам̣, самма̄самбуддхо локе уппанно, аджджа дхаммачаккам̣ паваттеси, тена ка̄ран̣ена̄’’ти. евам̣ са̄та̄гиро хемаватасса буддхуппа̄дам̣ катхетва̄, там̣ бхагавато сантикам̣ а̄нетука̄мо имам̣ га̄тхама̄ха. кечи пана готамаке четийе вихаранте бхагавати айамевама̄ха̄ти бхан̣анти ‘‘аджджа паннарасо’’ти.

153. таттха аджджа̄ти айам̣ раттиндиво паккхаган̣анато паннарасо, упаваситаббато упосатхо. тӣсу ва̄ упосатхесу аджджа паннарасо упосатхо, на ча̄туддасӣ упосатхо, на са̄маггӣупосатхо. йасма̄ ва̄ па̄тимоккхуддесаат̣т̣хан̇гаупава̄сапан̃н̃аттидиваса̄дӣсу самбахулесу аттхесу упосатхасаддо ваттати. ‘‘а̄йа̄ма̄вусо, каппина, упосатхам̣ гамисса̄ма̄’’тиа̄дӣсу хи па̄тимоккхуддесе упосатхасаддо. ‘‘евам̣ ат̣т̣хан̇гасаманна̄гато кхо виса̄кхе упосатхо упавуттхо’’тиа̄дӣсу (а. ни. 8.43) па̄н̣а̄типа̄та̄ вераман̣иа̄дикесу ат̣т̣хан̇гесу. ‘‘суддхасса ве сада̄ пхаггу, суддхассупосатхо сада̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.79) упава̄се. ‘‘упосатхо на̄ма на̄гара̄джа̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.246; ма. ни. 3.258) пан̃н̃аттийам̣. ‘‘тадахупосатхе паннарасе сӣсам̣нха̄тасса̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.85; ма. ни. 3.256) дивасе. тасма̄ авасесаттхам̣ пат̣иккхипитва̄ а̄са̄л̣хӣпун̣н̣амадивасам̣йева нийа̄менто а̄ха – ‘‘аджджа паннарасо упосатхо’’ти. па̄т̣ипадо дутийоти евам̣ ган̣ийама̄не аджджа паннарасо дивасоти аттхо.

диви бхава̄ни дибба̄ни, дибба̄ни еттха аттхӣти дибба̄. ка̄ни та̄ни? рӯпа̄ни. тан̃хи раттим̣ дева̄нам̣ дасасахассилокадха̄туто саннипатита̄нам̣ сарӣраваттха̄бхаран̣авима̄наппабха̄хи аббха̄диупаккилесавирахита̄йа чандаппабха̄йа ча сакаладжамбудӣпо алан̇като ахоси. висеса̄лан̇като ча парамависуддхидевасса бхагавато сарӣраппабха̄йа. тена̄ха ‘‘дибба̄ ратти упат̣т̣хита̄’’ти.

евам̣ раттигун̣аван̣н̣ана̄падесена̄пи саха̄йасса читтаппаса̄дам̣ джаненто буддхуппа̄дам̣ катхетва̄ а̄ха ‘‘аномана̄мам̣ саттха̄рам̣, ханда пасса̄ма готама’’нти. таттха аномехи ала̄макехи сабба̄ка̄рапарипӯрехи гун̣ехи на̄мам̣ асса̄ти аномана̄мо. татха̄ хисса ‘‘буджджхита̄ сачча̄нӣти буддхо, бодхета̄ паджа̄йа̄ти буддхо’’тиа̄дина̄ (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. па̄ра̄йанаттхутига̄тха̄ниддеса 97; пат̣и. ма. 1.162) найена буддхоти аномехи гун̣ехи на̄мам̣, ‘‘бхаггара̄готи бхагава̄, бхаггадосоти бхагава̄’’тиа̄дина̄ (маха̄ни. 84) найена ча аномехи гун̣ехи на̄мам̣. еса найо ‘‘арахам̣ самма̄самбуддхо виджджа̄чаран̣асампанно’’тиа̄дӣсу. дит̣т̣хадхаммика̄дӣсу аттхесу девамануссе ануса̄сати ‘‘имам̣ паджахатха, имам̣ сама̄да̄йа ваттатха̄’’ти саттха̄. апича ‘‘саттха̄ бхагава̄ саттхава̄хо, йатха̄ саттхава̄хо сатте канта̄рам̣ та̄ретӣ’’тиа̄дина̄ (маха̄ни. 190) ниддесе вуттанайена̄пи саттха̄. там̣ аномана̄мам̣ саттха̄рам̣. ханда̄ти бйаваса̄наттхе нипа̄то. пасса̄ма̄ти тена атта̄нам̣ саха сан̇гахетва̄ паччуппаннавачанам̣. готаманти готамаготтам̣. ким̣ вуттам̣ хоти? ‘‘саттха̄, на саттха̄’’ти ма̄ виматим̣ ака̄си, екантабйавасито хутва̄ва ехи пасса̄ма готаманти.

154. евам̣ вутте хемавато ‘‘айам̣ са̄та̄гиро ‘аномана̄мам̣ саттха̄ра’нти бхан̣анто тасса саббан̃н̃утам̣ пака̄сети, саббан̃н̃уно ча дуллабха̄ локе, саббан̃н̃упат̣ин̃н̃ехи пӯран̣а̄дисадисехева локо упаддуто. со пана йади саббан̃н̃ӯ, аддха̄ та̄дилаккхан̣аппатто бхависсати, тена там̣ евам̣ паригган̣хисса̄мӣ’’ти чинтетва̄ та̄дилаккхан̣ам̣ пуччханто а̄ха – ‘‘каччи мано’’ти.

таттха каччӣти пуччха̄. маноти читтам̣. супан̣ихитоти сут̣т̣ху т̣хапито, ачало асампаведхӣ. саббесу бхӯтесу саббабхӯтесу. та̄диноти та̄дилаккхан̣аппаттассева сато. пуччха̄ ева ва̄ айам̣ ‘‘со те саттха̄ саббабхӯтесу та̄дӣ, уда̄ху но’’ти. ит̣т̣хе анит̣т̣хе ча̄ти еварӯпе а̄рамман̣е. сан̇каппа̄ти витакка̄. васӣката̄ти васам̣ гамита̄. ким̣ вуттам̣ хоти? йам̣ твам̣ саттха̄рам̣ вадаси, тасса те саттхуно каччи та̄дилаккхан̣аппаттасса сато саббабхӯтесу мано супан̣ихито, уда̄ху йа̄ва чаланапаччайам̣ на лабхати, та̄ва супан̣ихито вийа кха̄йати. со ва̄ те саттха̄ каччи саббабхӯтесу самачиттена та̄дӣ, уда̄ху но, йе ча кхо ит̣т̣ха̄нит̣т̣хесу а̄рамман̣есу ра̄гадосавасена сан̇каппа̄ уппаджджеййум̣, тйа̄сса каччи васӣката̄, уда̄ху када̄чи тесампи васена ваттатӣти.

155. тато са̄та̄гиро бхагавато саббан̃н̃убха̄ве бйаваситатта̄ саббе саббан̃н̃угун̣е ануджа̄нанто а̄ха ‘‘мано часса супан̣ихито’’тиа̄ди. таттха супан̣ихитоти сут̣т̣ху т̣хапито, патхавӣсамо авируджджханат̣т̣хена, синерусамо суппатит̣т̣хита̄чаланат̣т̣хена, индакхӣласамо чатуббидхама̄рапарава̄диган̣ехи акампийат̣т̣хена. аначчхарийан̃четам̣, бхагавато ида̄ни сабба̄ка̄расампаннатта̄ саббан̃н̃убха̄ве т̣хитасса мано супан̣ихито ачало бхавеййа. йасса тираччха̄набхӯтасса̄пи сара̄га̄дика̄ле чхаддантана̄гакуле уппаннасса сависена саллена виддхасса ачало ахоси, вадхакепи тасмим̣ наппадусси, ан̃н̃адаттху тассева аттано данте чхетва̄ ада̄си; татха̄ маха̄капибхӯтасса махатийа̄ сила̄йа сӣсе пахат̣асса̄пи тассева ча маггам̣ дассеси; татха̄ видхурапан̣д̣итабхӯтасса па̄десу гахетва̄ сат̣т̣хийоджане ка̄л̣апаббатапапа̄те паккхиттасса̄пи ан̃н̃адаттху тассева йаккхассаттха̄йа дхаммам̣ десеси. тасма̄ саммадева а̄ха са̄та̄гиро – ‘‘мано часса супан̣ихито’’ти.

саббабхӯтесу та̄диноти саббасаттесу та̄дилаккхан̣аппаттассева сато мано супан̣ихито, на йа̄ва паччайам̣ на лабхатӣти аттхо. таттха бхагавато та̄дилаккхан̣ам̣ пан̃чадха̄ ведитаббам̣. йатха̄ха –

‘‘бхагава̄ пан̃чаха̄ка̄рехи та̄дӣ, ит̣т̣ха̄нит̣т̣хе та̄дӣ, чатта̄вӣти та̄дӣ, мутта̄вӣти та̄дӣ, тин̣н̣а̄вӣти та̄дӣ, танниддеса̄ти та̄дӣ. катхам̣ бхагава̄ ит̣т̣ха̄нит̣т̣хе та̄дӣ? бхагава̄ ла̄бхепи та̄дӣ’’ти (маха̄ни. 38).

евама̄ди саббам̣ ниддесе вуттанайенева гахетаббам̣. ла̄бха̄дайо ча тасса маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ виттха̄ританайена ведитабба̄. ‘‘пуччха̄ ева ва̄ айам̣. со те саттха̄ саббабхӯтесу та̄дӣ, уда̄ху но’’ти имасмимпи викаппе саббабхӯтесу самачиттата̄йа та̄дӣ амха̄кам̣ саттха̄ти аттхо. айан̃хи бхагава̄ сукхӯпасам̣ха̄рака̄мата̄йа дуккха̄панайанака̄мата̄йа ча саббасаттесу самачитто, йа̄дисо аттани, та̄дисо паресу, йа̄дисо ма̄тари маха̄ма̄йа̄йа, та̄дисо чин̃чама̄н̣авика̄йа, йа̄дисо питари суддходане, та̄дисо суппабуддхе, йа̄дисо путте ра̄хуле, та̄дисо вадхакесу девадаттадханапа̄лакаан̇гулима̄ла̄дӣсу. садеваке локепи та̄дӣ. тасма̄ саммадева̄ха са̄та̄гиро – ‘‘саббабхӯтесу та̄дино’’ти.

атхо ит̣т̣хе анит̣т̣хе ча̄ти. еттха пана евам̣ аттхо дат̣т̣хаббо – йам̣ кин̃чи ит̣т̣хам̣ ва̄ анит̣т̣хам̣ ва̄ а̄рамман̣ам̣, саббаппака̄рехи таттха йе ра̄гадосавасена сан̇каппа̄ уппаджджеййум̣, тйа̄сса ануттарена маггена ра̄га̄дӣнам̣ пахӣнатта̄ васӣката̄, на када̄чи тесам̣ васе ваттати. со хи бхагава̄ ана̄виласан̇каппо сувимуттачитто сувимуттапан̃н̃оти. еттха ча супан̣ихитаманата̄йа айонисоманасика̄ра̄бха̄во вутто. саббабхӯтесу ит̣т̣ха̄нит̣т̣хехи со йаттха бхавеййа, там̣ саттасан̇кха̄рабхедато дувидхама̄рамман̣ам̣ вуттам̣. сан̇каппавасӣбха̄вена тасмим̣ а̄рамман̣е тасса манасика̄ра̄бха̄вато килесаппаха̄нам̣ вуттам̣. супан̣ихитаманата̄йа ча маносама̄ча̄расуддхи, саббабхӯтесу та̄дита̄йа ка̄йасама̄ча̄расуддхи, сан̇каппавасӣбха̄вена витаккамӯлакатта̄ ва̄ча̄йа вачӣсама̄ча̄расуддхи. татха̄ супан̣ихитаманата̄йа лобха̄дисаббадоса̄бха̄во, саббабхӯтесу та̄дита̄йа метта̄дигун̣асаббха̄во, сан̇каппавасӣбха̄вена пат̣икӯле аппат̣икӯласан̃н̃ита̄дибхеда̄ арийиддхи, та̄йа часса саббан̃н̃убха̄во вутто хотӣти ведитаббо.

156. евам̣ хемавато пуббе манодва̄равасенева та̄дибха̄вам̣ пуччхитва̄ тан̃ча пат̣иджа̄нантамимам̣ сутва̄ дал̣хӣкамматтхам̣ ида̄ни два̄раттайавасена̄пи, пуббе ва̄ сан̇кхепена ка̄йавачӣманодва̄расуддхим̣ пуччхитва̄ тан̃ча пат̣иджа̄нантамимам̣ сутва̄ дал̣хӣкамматтхамева виттха̄рена̄пи пуччханто а̄ха ‘‘каччи адинна’’нти. таттха га̄тха̄бандхасукхаттха̄йа пат̣хамам̣ адинна̄да̄навиратим̣ пуччхати. а̄ра̄ пама̄дамха̄ти пан̃часу ка̄магун̣есу читтавоссаггато дӯрӣбха̄вена абрахмачарийавиратим̣ пуччхати. ‘‘а̄ра̄ памадамха̄’’типи пат̣ханти, а̄ра̄ ма̄туга̄ма̄ти вуттам̣ хоти. джха̄нам̣ на рин̃чатӣти имина̄ пана тасса̄йева тивидха̄йа ка̄йадуччаритавиратийа̄ балавабха̄вам̣ пуччхати. джха̄найуттасса хи вирати балаватӣ хотӣти.

157. атха са̄та̄гиро йасма̄ бхагава̄ на кевалам̣ етарахи, атӣтепи аддха̄не дӣгхараттам̣ адинна̄да̄на̄дӣхи пат̣ивирато, тасса̄ тасса̄йева ча виратийа̄ а̄нубха̄вена там̣ там̣ маха̄пурисалаккхан̣ам̣ пат̣илабхи, садевако часса локо ‘‘адинна̄да̄на̄ пат̣ивирато саман̣о готамо’’тиа̄дина̄ найена ван̣н̣ам̣ бха̄сати. тасма̄ виссат̣т̣ха̄йа ва̄ча̄йа сӣхана̄дам̣ наданто а̄ха ‘‘на со адиннам̣ а̄дийатӣ’’ти. там̣ аттхато па̄кат̣амева. имисса̄пи га̄тха̄йа татийапа̄де ‘‘пама̄дамха̄ памадамха̄’’ти двидха̄ па̄т̣хо. чатуттхапа̄де ча джха̄нам̣ на рин̃чатӣти джха̄нам̣ риттакам̣ сун̃н̃акам̣ на кароти, на париччаджатӣти аттхо ведитаббо.

158. евам̣ ка̄йадва̄ре суддхим̣ сутва̄ ида̄ни вачӣдва̄ре суддхим̣ пуччханто а̄ха – ‘‘каччи муса̄ на бхан̣атӣ’’ти. еттха кхӣн̣а̄тӣти кхӣн̣о, вихим̣сати бадхатӣти аттхо. ва̄ча̄йа патхо бйаппатхо, кхӣн̣о бйаппатхо асса̄ти кхӣн̣абйаппатхо. там̣ на-ка̄рена пат̣иседхетва̄ пуччхати ‘‘на кхӣн̣абйаппатхо’’ти, на пхарусава̄чоти вуттам̣ хоти. ‘‘на̄кхӣн̣абйаппатхо’’типи па̄т̣хо, на акхӣн̣авачаноти аттхо. пхарусавачанан̃хи паресам̣ хадайе акхӣйама̄нам̣ тит̣т̣хати. та̄дисавачано каччи на соти вуттам̣ хоти. вибхӯтӣти вина̄со, вибхӯтим̣ ка̄сати кароти ва̄ти вибхӯтикам̣, вибхӯтикамева вебхӯтикам̣, вебхӯтийантипи вуччати, песун̃н̃ассетам̣ адхивачанам̣. тан̃хи сатта̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ато бхеданена вина̄сам̣ кароти. сесам̣ утта̄наттхамева.

159. атха са̄та̄гиро йасма̄ бхагава̄ на кевалам̣ етарахи, атӣтепи аддха̄не дӣгхараттам̣ муса̄ва̄да̄дӣхи пат̣ивирато, тасса̄ тасса̄йева ча виратийа̄ а̄нубха̄вена там̣ там̣ маха̄пурисалаккхан̣ам̣ пат̣илабхи, садевако часса локо ‘‘муса̄ва̄да̄ пат̣ивирато саман̣о готамо’’ти ван̣н̣ам̣ бха̄сати. тасма̄ виссат̣т̣ха̄йа ва̄ча̄йа сӣхана̄дам̣ наданто а̄ха, ‘‘муса̄ ча со на бхан̣атӣ’’ти. таттха муса̄ти винидха̄йа дит̣т̣ха̄дӣни парависам̣ва̄данавачанам̣. там̣ со на бхан̣ати. дутийапа̄де пана пат̣хаматтхавасена на кхӣн̣абйаппатхоти, дутийаттхавасена на̄кхӣн̣абйаппатхоти па̄т̣хо. чатуттхапа̄де манта̄ти пан̃н̃а̄ вуччати. бхагава̄ йасма̄ та̄йа манта̄йа париччхиндитва̄ аттхамева бха̄сати аттхато анапетавачанам̣, на сампхам̣. ан̃н̃а̄н̣апуреккха̄ран̃хи нираттхакавачанам̣ буддха̄нам̣ наттхи. тасма̄ а̄ха – ‘‘манта̄ аттхам̣ со бха̄сатӣ’’ти. сесаметтха па̄кат̣амева.

160. евам̣ вачӣдва̄расуддхимпи сутва̄ ида̄ни манодва̄расуддхим̣ пуччханто а̄ха ‘‘каччи на раджджати ка̄месӯ’’ти. таттха ка̄ма̄ти ваттхука̄ма̄. тесу килесака̄мена на раджджатӣти пуччханто анабхиджджха̄лутам̣ пуччхати. ана̄виланти пуччханто бйа̄па̄дена а̄вилабха̄вам̣ сандха̄йа абйа̄па̄датам̣ пуччхати. мохам̣ атиккантоти пуччханто йена мохена мӯл̣хо миччха̄дит̣т̣хим̣ ган̣ха̄ти, тасса̄тиккамена самма̄дит̣т̣хитам̣ пуччхати. дхаммесу чаккхума̄ти пуччханто саббадхаммесу аппат̣ихатасса н̃а̄н̣ачаккхуно, пан̃чачаккхувисайесу ва̄ дхаммесу пан̃чаннампи чаккхӯнам̣ васена саббан̃н̃утам̣ пуччхати ‘‘два̄раттайапа̄рисуддхийа̄пи саббан̃н̃ӯ на хотӣ’’ти чинтетва̄.

161. атха са̄та̄гиро йасма̄ бхагава̄ аппатва̄ва арахаттам̣ ана̄га̄мимаггена ка̄мара̄габйа̄па̄да̄нам̣ пахӣнатта̄ нева ка̄месу раджджати, на бйа̄па̄дена а̄вилачитто, сота̄паттимаггенева ча миччха̄дит̣т̣хипаччайасса саччапат̣иччха̄дакамохасса пахӣнатта̄ мохам̣ атикканто, са̄ман̃ча сачча̄ни абхисамбуджджхитва̄ буддхоти вимоккхантикам̣ на̄мам̣ йатха̄вутта̄ни ча чаккхӯни пат̣илабхи, тасма̄ тасса манодва̄расуддхим̣ саббан̃н̃утан̃ча уггхосенто а̄ха ‘‘на со раджджати ка̄месӯ’’ти.

162. евам̣ хемавато бхагавато два̄раттайапа̄рисуддхим̣ саббан̃н̃утан̃ча сутва̄ хат̣т̣хо удагго атӣтаджа̄тийам̣ ба̄хусаччависада̄йа пан̃н̃а̄йа асаджджама̄навачанаппатхо хутва̄ аччхарийаббхутарӯпе саббан̃н̃угун̣е сотука̄мо а̄ха ‘‘каччи виджджа̄йа сампанно’’ти. таттха виджджа̄йа сампанноти имина̄ дассанасампаттим̣ пуччхати, сам̣суддхача̄ран̣оти имина̄ гаманасампаттим̣. чхандавасена четтха дӣгхам̣ катва̄ ча̄ка̄рама̄ха, сам̣суддхачаран̣оти аттхо. а̄сава̄ кхӣн̣а̄ти имина̄ ета̄йа дассанагаманасампаттийа̄ паттабба̄йа а̄саваккхайасан̃н̃ита̄йа пат̣хаманибба̄надха̄туйа̄ паттим̣ пуччхати, наттхи пунаббхавоти имина̄ дутийанибба̄надха̄тупаттисаматтхатам̣, паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ена ва̄ парамасса̄саппаттим̣ н̃атва̄ т̣хитабха̄вам̣.

163. тато йа̄ еса̄ ‘‘со анекавихитам̣ пуббенива̄са’’нтиа̄дина̄ (ма. ни. 1.52) найена бхайабхерава̄дӣсу тивидха̄, ‘‘со евам̣ сама̄хите читте…пе… а̄нен̃джаппатте н̃а̄н̣адассана̄йа читтам̣ абхинӣхаратӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.279) найена амбат̣т̣ха̄дӣсу ат̣т̣хавидха̄ виджджа̄ вутта̄, та̄йа йасма̄ сабба̄йапи сабба̄ка̄расампанна̄йа бхагава̄ упето. йан̃четам̣ ‘‘идха, маха̄на̄ма, арийаса̄вако сӣласампанно хоти, индрийесу гуттадва̄ро хоти, бходжане маттан̃н̃ӯ хоти, джа̄гарийам̣ ануйутто хоти, саттахи саддхаммехи саманна̄гато хоти, чатуннам̣ джха̄на̄нам̣ а̄бхичетасика̄нам̣ дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ра̄нам̣ ника̄мала̄бхӣ хотӣ’’ти евам̣ уддиситва̄ ‘‘катхан̃ча, маха̄на̄ма, арийаса̄вако сӣласампанно хотӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 2.24) найена секхасутте ниддит̣т̣хам̣ паннарасаппабхедам̣ чаран̣ам̣. тан̃ча йасма̄ саббӯпаккилесаппаха̄нена бхагавато ативийа сам̣суддхам̣. йепиме ка̄ма̄сава̄дайо чатта̄ро а̄сава̄, тепи йасма̄ саббе сапарива̄ра̄ сава̄сана̄ бхагавато кхӣн̣а̄. йасма̄ ча има̄йа виджджа̄чаран̣асампада̄йа кхӣн̣а̄саво хутва̄ тада̄ бхагава̄ ‘‘наттхи да̄ни пунаббхаво’’ти паччавеккхитва̄ т̣хито, тасма̄ са̄та̄гиро бхагавато саббан̃н̃убха̄ве бйаваса̄йена самусса̄хитахадайо саббепи гун̣е ануджа̄нанто а̄ха ‘‘виджджа̄йа чева сампанно’’ти.

164. тато хемавато ‘‘самма̄самбуддхо бхагава̄’’ти бхагавати никкан̇кхо хутва̄ а̄ка̄се т̣хитойева бхагавантам̣ пасам̣санто са̄та̄гиран̃ча а̄ра̄дхенто а̄ха ‘‘сампаннам̣ мунино читта’’нти. тассаттхо – сампаннам̣ мунино читтам̣, ‘‘мано часса супан̣ихито’’ти еттха вуттата̄дибха̄вена пун̣н̣ам̣ сампун̣н̣ам̣, ‘‘на со адиннам̣ а̄дийатӣ’’ти еттха вуттака̄йакаммуна̄, ‘‘на со раджджати ка̄месӯ’’ти еттха вуттаманокаммуна̄ ча пун̣н̣ам̣ сампун̣н̣ам̣, ‘‘муса̄ ча со на бхан̣атӣ’’ти еттха вуттабйаппатхена ча вачӣкаммуна̄ти вуттам̣ хоти. евам̣ сампанначиттан̃ча ануттара̄йа виджджа̄чаран̣асампада̄йа сампаннатта̄ виджджа̄чаран̣асампаннан̃ча имехи гун̣ехи ‘‘мано часса супан̣ихито’’тиа̄дина̄ найена дхаммато нам̣ пасам̣саси, сабха̄вато таччхато бхӯтато ева нам̣ пасам̣саси, на кевалам̣ саддха̄маттакена̄ти дассети.

165-166. тато са̄та̄гиропи ‘‘еваметам̣, ма̄риса, сут̣т̣ху тайа̄ н̃а̄тан̃ча анумодитан̃ча̄’’ти адхиппа̄йена тамева сам̣ра̄дхенто а̄ха – ‘‘сампаннам̣ мунино…пе… дхаммато анумодасӣ’’ти. еван̃ча пана ватва̄ пуна бхагавато дассане там̣ абхиттхавайама̄но а̄ха ‘‘сампаннам̣…пе… ханда пасса̄ма готама’’нти.

167. атха хемавато аттано абхиручитагун̣ехи пуримаджа̄тиба̄хусаччабалена бхагавантам̣ абхиттхунанто са̄та̄гирам̣ а̄ха – ‘‘ен̣иджан̇гхам̣…пе… ехи пасса̄ма готама’’нти. тассаттхо – ен̣имигассева джан̇гха̄ асса̄ти ен̣иджан̇гхо. буддха̄нан̃хи ен̣имигассева анупуббават̣т̣а̄ джан̇гха̄ хонти, на пурато ниммам̣са̄ паччхато сусума̄ракуччхи вийа уддхума̄та̄. киса̄ ча буддха̄ хонти дӣгхарассасамават̣т̣итайуттат̣т̣ха̄несу татха̄рӯпа̄йа ан̇гапаччан̇гасампаттийа̄, на ват̣харапуриса̄ вийа тхӯла̄. пан̃н̃а̄йа виликхитакилесатта̄ ва̄ киса̄. аджджхаттикаба̄хирасапаттавиддхам̣санато вӣра̄. ека̄санабходжита̄йа паримитабходжита̄йа ча аппа̄ха̄ра̄, на дваттиматта̄лопабходжита̄йа. йатха̄ха –

‘‘ахам̣ кхо пана, уда̄йи, аппекада̄ имина̄ паттена саматиттикампи бхун̃джа̄ми, бхиййопи бхун̃джа̄ми. ‘аппа̄ха̄ро саман̣о готамо аппа̄ха̄рата̄йа ча ван̣н̣ава̄дӣ’ти ити че мам̣, уда̄йи, са̄вака̄ саккареййум̣, гарум̣ кареййум̣, ма̄неййум̣, пӯджеййум̣, саккатва̄, гарум̣ катва̄, упанисса̄йа вихареййум̣. йе те, уда̄йи, мама са̄вака̄ косака̄ха̄ра̄пи ад̣д̣хакосака̄ха̄ра̄пи белува̄ха̄ра̄пи ад̣д̣хабелува̄ха̄ра̄пи, на мам̣ те имина̄ дхаммена саккареййум̣…пе… упанисса̄йа вихареййу’’нти (ма. ни. 2.242).

а̄ха̄ре чхандара̄га̄бха̄вена алолупа̄ ат̣т̣хан̇гасаманна̄гатам̣ а̄ха̄рам̣ а̄ха̄ренти монеййасампаттийа̄ мунино. анага̄риката̄йа вивеканиннама̄насата̄йа ча ване джха̄йанти. тена̄ха хемавато йаккхо ‘‘ен̣иджан̇гхам̣…пе… ехи пасса̄ма готама’’нти.

168. еван̃ча ватва̄ пуна тасса бхагавато сантике дхаммам̣ сотука̄мата̄йа ‘‘сӣхам̣векачара’’нти имам̣ га̄тхама̄ха. тассаттхо – сӣхам̣ва̄ти дура̄садат̣т̣хена кхаманат̣т̣хена ниббхайат̣т̣хена ча кесарасӣхасадисам̣. йа̄йа тан̣ха̄йа ‘‘тан̣ха̄дутийо пурисо’’ти вуччати, тасса̄ абха̄вена екачарам̣, екисса̄ локадха̄туйа̄ двиннам̣ буддха̄нам̣ ануппаттитопи екачарам̣. кхаггависа̄н̣асутте вуттанайена̄пи четтха там̣ там̣ аттхо дат̣т̣хаббо. на̄ганти пунаббхавам̣ нева ганта̄рам̣ на̄ганта̄рам̣. атха ва̄ а̄гум̣ на каротӣтипи на̄го. балава̄типи на̄го. там̣ на̄гам̣. ка̄месу анапеккхинанти двӣсупи ка̄месу чхандара̄га̄бха̄вена анапеккхинам̣. упасан̇камма пуччха̄ма, маччупа̄саппамочананти там̣ еварӯпам̣ махесим̣ упасан̇камитва̄ тебхӯмакават̣т̣асса маччупа̄сасса памочанам̣ виват̣т̣ам̣ нибба̄нам̣ пуччха̄ма. йена ва̄ упа̄йена дуккхасамудайасан̇кха̄та̄ маччупа̄са̄ памуччати, там̣ маччупа̄саппамочанам̣ пуччха̄ма̄ти. имам̣ га̄тхам̣ хемавато са̄та̄гиран̃ча са̄та̄гирапарисан̃ча аттано парисан̃ча сандха̄йа а̄ха.

тена кхо пана самайена а̄са̄л̣хӣнаккхаттам̣ гхоситам̣ ахоси. атха самантато алан̇катапат̣ийатте деванагаре сирим̣ паччанубхонтӣ вийа ра̄джагахе ка̄л̣ӣ на̄ма курарагхарика̄ упа̄сика̄ па̄са̄дама̄руйха сӣхапан̃джарам̣ виваритва̄ габбхапариссамам̣ винодентӣ сава̄таппадесе утуггахан̣аттхам̣ т̣хита̄ тесам̣ йаккхасена̄патӣнам̣ там̣ буддхагун̣апат̣исам̣йуттам̣ катхам̣ а̄димаджджхапарийоса̄нато ассоси. сутва̄ ча ‘‘евам̣ вивидхагун̣асаманна̄гата̄ буддха̄’’ти буддха̄рамман̣ам̣ пӣтим̣ уппа̄детва̄ та̄йа нӣваран̣а̄ни виккхамбхетва̄ таттхева т̣хита̄ сота̄паттипхале патит̣т̣ха̄си. тато ева бхагавата̄ ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вика̄нам̣ упа̄сика̄нам̣ ануссаваппасанна̄нам̣, йадидам̣ ка̄л̣ӣ упа̄сика̄ курарагхарика̄’’ти (а. ни. 1.267) етадагге т̣хапита̄.

169. тепи йаккхасена̄патайо сахассайаккхапарива̄ра̄ маджджхимайа̄масамайе исипатанам̣ патва̄, дхаммачаккаппаваттитапаллан̇кенева нисиннам̣ бхагавантам̣ упасан̇камма вандитва̄, има̄йа га̄тха̄йа бхагавантам̣ абхиттхавитва̄ ока̄самака̄райим̣су ‘‘аккха̄та̄рам̣ паватта̄ра’’нти. тассаттхо – т̣хапетва̄ тан̣хам̣ тебхӯмаке дхамме ‘‘идам̣ кхо пана, бхиккхаве, дуккхам̣ арийасачча’’нтиа̄дина̄ (сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 14) найена сачча̄нам̣ ваваттха̄накатха̄йа аккха̄та̄рам̣, ‘‘‘там̣ кхо панидам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣ парин̃н̃еййа’нти ме бхиккхаве’’тиа̄дина̄ найена тесу киччан̃а̄н̣акатан̃а̄н̣аппаваттанена паватта̄рам̣. йе ва̄ дхамма̄ йатха̄ вохаритабба̄, тесу татха̄ воха̄ракатханена аккха̄та̄рам̣, тесам̣йева дхамма̄нам̣ сатта̄нурӯпато паватта̄рам̣. уггхат̣итан̃н̃увипан̃читан̃н̃ӯнам̣ ва̄ десана̄йа аккха̄та̄рам̣, неййа̄нам̣ пат̣ипа̄данена паватта̄рам̣. уддесена ва̄ аккха̄та̄рам̣, вибхан̇гена техи техи пака̄рехи вачанато паватта̄рам̣. бодхипаккхийа̄нам̣ ва̄ салаккхан̣акатханена аккха̄та̄рам̣, сатта̄нам̣ читтасанта̄не паваттанена паватта̄рам̣. сан̇кхепато ва̄ тӣхи париват̣т̣ехи сачча̄нам̣ катханена аккха̄та̄рам̣, виттха̄рато паватта̄рам̣. ‘‘саддхиндрийам̣ дхаммо, там̣ дхаммам̣ паваттетӣти дхаммачакка’’нти (пат̣и. ма. 2.40) евама̄дина̄ пат̣исамбхида̄найена виттха̄ритасса дхаммачаккасса паваттанато паватта̄рам̣.

саббадхамма̄нанти чатубхӯмакадхамма̄нам̣. па̄рагунти чхаха̄ка̄рехи па̄рам̣ гатам̣ абхин̃н̃а̄йа, парин̃н̃а̄йа, паха̄нена, бха̄вана̄йа, саччхикирийа̄йа, сама̄паттийа̄. со хи бхагава̄ саббадхамме абхиджа̄нанто гатоти абхин̃н̃а̄па̄рагӯ, пан̃чупа̄да̄наккхандхе париджа̄нанто гатоти парин̃н̃а̄па̄рагӯ, саббакилесе паджаханто гатоти паха̄напа̄рагӯ, чатта̄ро магге бха̄венто гатоти бха̄вана̄па̄рагӯ, ниродхам̣ саччхикаронто гатоти саччхикирийа̄па̄рагӯ, сабба̄ сама̄паттийо сама̄паджджанто гатоти сама̄паттипа̄рагӯ. евам̣ саббадхамма̄нам̣ па̄рагум̣. буддхам̣ верабхайа̄тӣтанти ан̃н̃а̄н̣асайанато пат̣ибуддхатта̄ буддхам̣, саббена ва̄ саран̣аван̣н̣ана̄йам̣ вуттенаттхена буддхам̣, пан̃чаверабхайа̄нам̣ атӣтатта̄ верабхайа̄тӣтам̣. евам̣ бхагавантам̣ атиттхаванта̄ ‘‘майам̣ пуччха̄ма готама’’нти ока̄самака̄райим̣су.

170. атха несам̣ йаккха̄нам̣ теджена ча пан̃н̃а̄йа ча агго хемавато йатха̄дхиппетам̣ пуччхитаббам̣ пуччханто ‘‘кисмим̣ локо’’ти имам̣ га̄тхама̄ха. тасса̄дипа̄де кисминти бха̄венабха̄валаккхан̣е бхуммавачанам̣, кисмим̣ уппанне локо самуппанно хотӣти айан̃хеттха адхиппа̄йо. сатталокасан̇кха̄ралоке сандха̄йа пуччхати. кисмим̣ куббати сантхаванти аханти ва̄ маманти ва̄ тан̣ха̄дит̣т̣хисантхавам̣ кисмим̣ куббати, адхикаран̣аттхе бхуммавачанам̣. кисса локоти упайогаттхе са̄мивачанам̣, ким̣ упа̄да̄йа локоти сан̇кхйам̣ гаччхатӣти айан̃хеттха адхиппа̄йо. кисмим̣ локоти бха̄венабха̄валаккхан̣ака̄ран̣аттхесу бхуммавачанам̣. кисмим̣ сати кена ка̄ран̣ена локо вихан̃н̃ати пӣл̣ӣйати ба̄дхӣйатӣти айан̃хеттха адхиппа̄йо.

171. атха бхагава̄ йасма̄ чхасу аджджхаттикаба̄хиресу а̄йатанесу уппаннесу сатталоко ча дханадхан̃н̃а̄дивасена сан̇кха̄ралоко ча уппанно хоти, йасма̄ четтха сатталоко тесвева чхасу дувидхампи сантхавам̣ кароти. чаккха̄йатанам̣ ва̄ хи ‘‘ахам̣ мама’’нти ган̣ха̄ти авасесесу ва̄ ан̃н̃атарам̣. йатха̄ха – ‘‘чаккху атта̄ти йо вадеййа, там̣ на упападжджатӣ’’тиа̄ди (ма. ни. 3.422). йасма̄ ча ета̄нийева чха упа̄да̄йа дувидхопи локоти сан̇кхйам̣ гаччхати, йасма̄ ча тесвева чхасу сати сатталоко дуккхапа̄тубха̄вена вихан̃н̃ати. йатха̄ха –

‘‘хаттхесу, бхиккхаве, сати а̄да̄наниккхепанам̣ хоти, па̄десу сати абхиккамапат̣иккамо хоти, паббесу сати самин̃джанапаса̄ран̣ам̣ хоти, куччхисмим̣ сати джигхаччха̄пипа̄са̄ хоти; евамева кхо, бхиккхаве, чаккхусмим̣ сати чаккхусампхассапаччайа̄ уппаджджати аджджхаттам̣ сукхам̣ дуккха’’нтиа̄ди (сам̣. ни. 4.237).

татха̄ тесу а̄дха̄рабхӯтесу пат̣ихато сан̇кха̄ралоко вихан̃н̃ати. йатха̄ха –

‘‘чаккхусмим̣ анидассане саппат̣игхе пат̣ихан̃н̃и ва̄’’ити (дха. са. 597-8) ча.

‘‘чаккху, бхиккхаве, пат̣ихан̃н̃ати мана̄па̄мана̄песу рӯпесӯ’’ти (сам̣. ни. 4.238) евама̄ди.

татха̄ техийева ка̄ран̣абхӯтехи дувидхопи локо вихан̃н̃ати. йатха̄ха –

‘‘чаккху вихан̃н̃ати мана̄па̄мана̄песу рӯпесӯ’’ти (сам̣. ни. 4.238) ча.

‘‘чаккху, бхиккхаве, а̄диттам̣, рӯпа̄ а̄дитта̄. кена а̄диттам̣? ра̄гаггина̄’’ти (сам̣. ни. 4.28; маха̄ва. 54) евама̄ди.

тасма̄ чхааджджхаттикаба̄хира̄йатанавасена там̣ пуччхам̣ виссадждженто а̄ха ‘‘чхасу локо самуппанно’’ти.

172. атха со йаккхо аттана̄ ват̣т̣авасена пут̣т̣хапан̃хам̣ бхагавата̄ два̄даса̄йатанавасена сан̇кхипитва̄ виссаджджитам̣ на сут̣т̣ху упалаккхетва̄ тан̃ча аттхам̣ таппат̣ипаккхан̃ча н̃а̄тука̄мо сан̇кхепенева ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ пуччханто а̄ха ‘‘катамам̣ та’’нти. таттха упа̄да̄таббат̣т̣хена упа̄да̄нам̣, дуккхасаччассетам̣ адхивачанам̣. йаттха локо вихан̃н̃атӣти ‘‘чхасу локо вихан̃н̃атӣ’’ти евам̣ бхагавата̄ йаттха чхаббидхе упа̄да̄не локо вихан̃н̃атӣти вутто, там̣ катамам̣ упа̄да̄нанти? евам̣ упад̣д̣хага̄тха̄йа сарӯпенева дуккхасаччам̣ пуччхи. самудайасаччам̣ пана тасса ка̄ран̣абха̄вена гахитамева хоти. ниййа̄нам̣ пуччхитоти има̄йа пана упад̣д̣хага̄тха̄йа маггасаччам̣ пуччхи. маггасаччена хи арийаса̄вако дуккхам̣ париджа̄нанто, самудайам̣ паджаханто, ниродхам̣ саччхикаронто, маггам̣ бха̄венто локамха̄ ниййа̄ти, тасма̄ ниййа̄нанти вуччати. катханти кена пака̄рена. дуккха̄ памуччатӣти ‘‘упа̄да̄на’’нти вутта̄ ват̣т̣адуккха̄ памоккхам̣ па̄пун̣а̄ти. еваметтха сарӯпенева маггасаччам̣ пуччхи, ниродхасаччам̣ пана тасса висайабха̄вена гахитамева хоти.

173. евам̣ йаккхена сарӯпена дассетва̄ ча адассетва̄ ча чатусаччавасена пан̃хам̣ пут̣т̣хо бхагава̄ тенева найена виссадждженто а̄ха ‘‘пан̃ча ка̄магун̣а̄’’ти. таттха пан̃чака̄магун̣асан̇кха̄тагочараггахан̣ена таггочара̄ни пан̃ча̄йатана̄ни гахита̄нева хонти. мано чхат̣т̣хо етесанти маночхат̣т̣ха̄. паведита̄ти пака̄сита̄. еттха аджджхаттикесу чхат̣т̣хасса мана̄йатанасса гахан̣ена тасса висайабхӯтам̣ дхамма̄йатанам̣ гахитамева хоти. евам̣ ‘‘катамам̣ там̣ упа̄да̄на’’нти имам̣ пан̃хам̣ виссадждженто пунапи два̄даса̄йатана̄нам̣ васенева дуккхасаччам̣ пака̄сеси. маногахан̣ена ва̄ саттаннам̣ вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ гахитатта̄ та̄су пуримапан̃чавин̃н̃а̄н̣адха̄туггахан̣ена та̄сам̣ ваттхӯни пан̃ча чаккха̄дӣни а̄йатана̄ни, манодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄туггахан̣ена та̄сам̣ ваттхугочарабхедам̣ дхамма̄йатанам̣ гахитамева̄ти евампи два̄даса̄йатанавасена дуккхасаччам̣ пака̄сеси. локуттарамана̄йатанадхамма̄йатанекадесо панеттха йаттха локо вихан̃н̃ати, там̣ сандха̄йа ниддит̣т̣хатта̄ на сан̇гайхати.

еттха чхандам̣ вира̄джетва̄ти еттха два̄даса̄йатанабхеде дуккхасачче та̄нева̄йатана̄ни кхандхато дха̄туто на̄марӯпатоти татха̄ татха̄ ваваттхапетва̄, тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄, випассанто арахаттамаггапарийоса̄на̄йа випассана̄йа тан̣ха̄сан̇кха̄там̣ чхандам̣ саббасо вира̄джетва̄ винетва̄ виддхам̣сетва̄ти аттхо. евам̣ дуккха̄ памуччатӣти имина̄ пака̄рена етасма̄ ват̣т̣адуккха̄ памуччатӣти. евамима̄йа упад̣д̣хага̄тха̄йа ‘‘ниййа̄нам̣ пуччхито брӯхи, катхам̣ дуккха̄ памуччатӣ’’ти айам̣ пан̃хо виссаджджито хоти, маггасаччан̃ча пака̄ситам̣ самудайаниродхасачча̄ни панеттха пуриманайенева сан̇гахитатта̄ пака̄сита̄нева хонтӣти ведитабба̄ни. упад̣д̣хага̄тха̄йа ва̄ дуккхасаччам̣, чхандена самудайасаччам̣, ‘‘вира̄джетва̄’’ти еттха вира̄гена ниродхасаччам̣, ‘‘вира̄га̄вимуччатӣ’’ти вачанато ва̄ маггасаччам̣. ‘‘ева’’нти упа̄йанидассанена маггасаччам̣, дуккханиродханти вачанато ва̄. ‘‘дуккха̄ памуччатӣ’’ти дуккхапамоккхена ниродхасаччанти еваметтха чатта̄ри сачча̄ни пака̄сита̄ни хонтӣти ведитабба̄ни.

174. евам̣ чатусаччагаббха̄йа га̄тха̄йа лаккхан̣ато ниййа̄нам̣ пака̄сетва̄ пуна тадева сакена нирутта̄бхила̄пена нигаменто а̄ха ‘‘етам̣ локасса ниййа̄на’’нти. еттха етанти пуббе вуттасса ниддесо, локасса̄ти тедха̄тукалокасса. йатха̄татханти авипарӣтам̣. етам̣ во ахамаккха̄мӣти сачепи мам̣ сахассаккхаттум̣ пуччхеййа̄тха, етам̣ во ахамаккха̄ми, на ан̃н̃ам̣. касма̄? йасма̄ евам̣ дуккха̄ памуччати, на ан̃н̃атха̄ти адхиппа̄йо. атха ва̄ етена ниййа̄нена екадваттиккхатум̣ ниггата̄нампи етам̣ во ахамаккха̄ми, упаривисеса̄дхигама̄йапи етадева ахамаккха̄мӣти аттхо. касма̄? йасма̄ евам̣ дуккха̄ памуччати асесаниссеса̄ти арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. десана̄парийоса̄не двепи йаккхасена̄патайо сота̄паттипхале патит̣т̣хахим̣су саддхим̣ йаккхасахассена.

175. атха хемавато пакатийа̄пи дхаммагару ида̄ни арийабхӯмийам̣ патит̣т̣ха̄йа сут̣т̣хутарам̣ атитто бхагавато вичитрапат̣ибха̄на̄йа десана̄йа бхагавантам̣ секкха̄секкхабхӯмим̣ пуччханто ‘‘ко сӯдха таратӣ’’ти га̄тхамабха̄си. таттха ко сӯдха тарати огханти имина̄ чатурогхам̣ ко таратӣти секкхабхӯмим̣ пуччхати ависесена. йасма̄ ан̣н̣аванти на виттхатаматтам̣ на̄пи гамбхӣраматтам̣ апича пана йам̣ виттхататаран̃ча гамбхӣратаран̃ча, там̣ вуччати. та̄дисо ча сам̣са̄ран̣н̣аво. айан̃хи самантато парийанта̄бха̄вена виттхато, хет̣т̣ха̄ патит̣т̣ха̄бха̄вена упари а̄ламбана̄бха̄вена ча гамбхӣро, тасма̄ ‘‘ко идха тарати ан̣н̣авам̣, тасмин̃ча аппатит̣т̣хе ана̄ламбе гамбхӣре ан̣н̣аве ко на сӣдатӣ’’ти асеккхабхӯмим̣ пуччхати.

176. атха бхагава̄ йо бхиккху джӣвитахетупи вӣтиккамам̣ акаронто саббада̄ сӣласампанно локийалокуттара̄йа ча пан̃н̃а̄йа пан̃н̃ава̄, упача̄раппана̄сама̄дхина̄ ирийа̄патхахет̣т̣химамаггапхалехи ча сусама̄хито, тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ випассана̄йа нийакаджджхаттачинтанасӣло, са̄таччакирийа̄ваха̄йа аппама̄дасатийа̄ ча саманна̄гато. йасма̄ со чатуттхена маггена имам̣ судуттарам̣ огхам̣ анавасесам̣ тарати, тасма̄ секкхабхӯмим̣ виссадждженто ‘‘саббада̄ сӣласампанно’’ти имам̣ тисиккха̄габбхам̣ га̄тхама̄ха. еттха хи сӣласампада̄йа адхисӣласиккха̄, сатисама̄дхӣхи адхичиттасиккха̄, аджджхаттачинтита̄пан̃н̃а̄хи адхипан̃н̃а̄сиккха̄ти тиссо сиккха̄ саупака̄ра̄ са̄нисам̣са̄ ча вутта̄. упака̄ро хи сиккха̄нам̣ локийапан̃н̃а̄ сати ча, анисам̣со са̄ман̃н̃апхала̄нӣти.

177. евам̣ пат̣хамага̄тха̄йа секкхабхӯмим̣ дассетва̄ ида̄ни асеккхабхӯмим̣ дассенто дутийага̄тхама̄ха. тассаттхо вирато ка̄масан̃н̃а̄йа̄ти йа̄ ка̄чи ка̄масан̃н̃а̄, тато саббато чатуттхамаггасампайутта̄йа самуччхедавиратийа̄ вирато. ‘‘виратто’’типи па̄т̣хо. тада̄ ‘‘ка̄масан̃н̃а̄йа̄’’ти бхуммавачанам̣ хоти, сага̄тха̄вагге пана ‘‘ка̄масан̃н̃а̄сӯ’’типи (сам̣. ни. 1.96) па̄т̣хо. чатӯхипи маггехи дасаннам̣ сам̣йоджана̄нам̣ атӣтатта̄ саббасам̣йоджана̄тиго, чатуттхенева ва̄ уддхамбха̄гийасаббасам̣йоджана̄тиго, татрататра̄бхинандинӣтан̣ха̄сан̇кха̄та̄йа нандийа̄ тин̣н̣ан̃ча бхава̄нам̣ париккхӣн̣атта̄ нандӣбхавапариккхӣн̣о со та̄дисо кхӣн̣а̄саво бхиккху гамбхӣре сам̣са̄ран̣н̣аве на сӣдати нандӣпариккхайена саупа̄дисесам̣, бхавапариккхайена ча анупа̄дисесам̣ нибба̄натхалам̣ сама̄паджджа парамасса̄саппаттийа̄ти.

178. атха хемавато саха̄йан̃ча йаккхапарисан̃ча олокетва̄ пӣтисоманассаджа̄то ‘‘гамбхӣрапан̃н̃а’’нти евама̄дӣхи га̄тха̄хи бхагавантам̣ абхиттхавитва̄ сабба̄ватийа̄ париса̄йа саха̄йена ча саддхим̣ абхива̄детва̄, падаккхин̣ам̣ катва̄, аттано васанат̣т̣ха̄нам̣ агама̄си.

та̄сам̣ пана га̄тха̄нам̣ айам̣ аттхаван̣н̣ана̄ – гамбхӣрапан̃н̃анти гамбхӣра̄йа пан̃н̃а̄йа саманна̄гатам̣. таттха пат̣исамбхида̄йам̣ вуттанайена гамбхӣрапан̃н̃а̄ ведитабба̄. вуттан̃хи таттха ‘‘гамбхӣресу кхандхесу н̃а̄н̣ам̣ паваттатӣти гамбхӣрапан̃н̃а̄’’тиа̄ди (пат̣и. ма. 3.4). нипун̣аттхадассинти нипун̣ехи кхаттийапан̣д̣ита̄дӣхи абхисан̇кхата̄нам̣ пан̃ха̄нам̣ аттхадассим̣ аттха̄нам̣ ва̄ йа̄ни нипун̣а̄ни ка̄ран̣а̄ни дуппат̣ивиджджха̄ни ан̃н̃ехи тесам̣ дассанена нипун̣аттхадассим̣. ра̄га̄дикин̃чана̄бха̄вена акин̃чанам̣. дувидхе ка̄ме тивидхе че бхаве алагганена ка̄мабхаве асаттам̣. кхандха̄дибхедесу сабба̄рамман̣есу чхандара̄габандхана̄бха̄вена саббадхи виппамуттам̣. диббе патхе камама̄нанти ат̣т̣хасама̄паттибхеде диббе патхе сама̄паджджанавасена чан̇камантам̣. таттха кин̃ча̄пи на та̄йа вела̄йа бхагава̄ диббе патхе камати, апича кхо пуббе каманам̣ упа̄да̄йа каманасаттисаббха̄вена таттха ладдхавасӣбха̄вата̄йа евам̣ вуччати. атха ва̄ йе те висуддхидева̄ араханто, тесам̣ патхе сантавиха̄ре каманена̄петам̣ вуттам̣. маханта̄нам̣ гун̣а̄нам̣ есанена махесим̣.

179. дутийага̄тха̄йа апарена парийа̄йена тхути а̄раддха̄ти катва̄ пуна нипун̣аттхадассиггахан̣ам̣ нидассети. атха ва̄ нипун̣аттхе дассета̄ранти аттхо. пан̃н̃а̄даданти пан̃н̃а̄пат̣ила̄бхасам̣ваттаника̄йа пат̣ипаттийа̄ катханена пан̃н̃а̄да̄йакам̣. ка̄ма̄лайе асаттанти йва̄йам̣ка̄месу тан̣ха̄дит̣т̣хивасена дувидхо а̄лайо, таттха асаттам̣. саббавидунти саббадхаммавидум̣, саббан̃н̃унти вуттам̣ хоти. сумедханти тасса саббан̃н̃убха̄васса маггабхӯта̄йа па̄рамӣпан̃н̃а̄сан̇кха̄та̄йа медха̄йа саманна̄гатам̣. арийе патхети ат̣т̣хан̇гике магге, пхаласама̄паттийам̣ ва̄. камама̄нанти пан̃н̃а̄йа аджджхога̄хама̄нам̣ маггалаккхан̣ам̣ н̃атва̄ десанато, пависама̄нам̣ ва̄ кхан̣е кхан̣е пхаласама̄паттисама̄паджджанато, чатуббидхамаггабха̄вана̄сан̇кха̄та̄йа каманасаттийа̄ камитапуббам̣ ва̄.

180. судит̣т̣хам̣ вата но аджджа̄ти. аджджа амхехи сундарам̣ дит̣т̣хам̣, аджджа ва̄ амха̄кам̣ сундарам̣ дит̣т̣хам̣, дассананти аттхо. суппабха̄там̣ сухут̣т̣хитанти аджджа амха̄кам̣ сут̣т̣ху пабха̄там̣ собханам̣ ва̄ пабха̄там̣ ахоси. аджджа ча но сундарам̣ ут̣т̣хитам̣ ахоси, анупародхена сайанато ут̣т̣хитам̣. ким̣ ка̄ран̣ам̣? йам̣ аддаса̄ма самбуддхам̣, йасма̄ самбуддхам̣ аддаса̄ма̄ти аттано ла̄бхасампаттим̣ а̄раббха па̄моджджам̣ паведети.

181. иддхимантоти каммавипа̄каджиддхийа̄ саманна̄гата̄. йасассиноти ла̄бхаггапарива̄раггасампанна̄. саран̣ам̣ йантӣти кин̃ча̄пи маггенева гата̄, татха̄пи сота̄паннабха̄вапаридӣпанаттхам̣ паса̄дадассанаттхан̃ча ва̄чам̣ бхиндати.

182. га̄ма̄ га̄манти девага̄ма̄ девага̄мам̣. нага̄ наганти девапаббата̄ девапаббатам̣. намассама̄на̄ самбуддхам̣, дхаммасса ча судхамматанти ‘‘самма̄самбуддхо вата бхагава̄, сва̄ккха̄то вата бхагавато дхаммо’’тиа̄дина̄ найена буддхасубодхитан̃ча дхаммасудхамматан̃ча. ‘‘суппат̣ипанно вата бхагавато са̄вакасан̇гхо’’тиа̄дина̄ сан̇гха-суппат̣ипаттин̃ча абхиттхавитва̄ абхиттхавитва̄ намассама̄на̄ дхаммагхосака̄ хутва̄ вичарисса̄ма̄ти вуттам̣ хоти. сесаметтха утта̄наттхамева̄ти.

параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа

суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа хемаватасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.