1. кхеттӯпамапетаваттхуван̣н̣ана̄
там̣ панетам̣ ваттхум̣ бхагава̄ ра̄джагахе вихаранто вел̣уване каландаканива̄пе ан̃н̃атарам̣ сет̣т̣хипуттапетам̣ а̄раббха катхеси. ра̄джагахе кира ан̃н̃атаро ад̣д̣хо махаддхано маха̄бхого пахӯтавиттӯпакаран̣о анекакот̣идханасанничайо сет̣т̣хи ахоси. тасса маха̄дханасампанната̄йа ‘‘маха̄дханасет̣т̣хи’’твева саман̃н̃а̄ ахоси. екова путто ахоси, пийо мана̄по. тасмим̣ вин̃н̃утам̣ патте ма̄та̄питаро евам̣ чинтесум̣ – ‘‘амха̄кам̣ путтасса дивасе дивасе сахассам̣ сахассам̣ париббайам̣ каронтасса вассасатена̄пи айам̣ дханасанничайо париккхайам̣ на гамиссати, ким̣ имасса сиппуггахан̣апариссамена, акилантака̄йачитто йатха̄сукхам̣ бхоге парибхун̃джатӯ’’ти сиппам̣ на сиккха̄песум̣. вайаппатте пана куларӯпайоббанавила̄сасампаннам̣ ка̄ма̄бхимукхам̣ дхаммасан̃н̃а̄вимукхам̣ кан̃н̃ам̣ а̄несум̣. со та̄йа саддхим̣ абхираманто дхамме читтаматтампи ануппа̄детва̄, саман̣абра̄хман̣агуруджанесу ана̄даро хутва̄, дхуттаджанапаривуто раджджама̄но пан̃чака̄магун̣е рато гиддхо мохена андхо хутва̄ ка̄лам̣ вӣтина̄метва̄, ма̄та̄питӯсу ка̄лакатесу нат̣ана̄т̣акага̄йака̄дӣнам̣ йатхиччхитам̣ денто дханам̣ вина̄сетва̄ начирассева па̄риджун̃н̃аппатто хутва̄, ин̣ам̣ гахетва̄ джӣвикам̣ каппенто пуна ин̣ампи алабхитва̄ ин̣а̄йикехи чодийама̄но тесам̣ аттано кхеттаваттхугхара̄дӣни датва̄, капа̄лахаттхо бхиккхам̣ чаритва̄ бхун̃джанто тасмим̣йева нагаре ана̄тхаса̄ла̄йам̣ васати.
атха нам̣ екадивасам̣ чора̄ сама̄гата̄ евама̄хам̣су – ‘‘амбхо пуриса, ким̣ туйхам̣ имина̄ дуджджӣвитена, тарун̣о твамаси тха̄маджавабаласампанно, касма̄ хаттхапа̄давикало вийа аччхаси? ехи амхехи саха чорика̄йа паресам̣ сантакам̣ гахетва̄ сукхена джӣвикам̣ каппехӣ’’ти. со ‘‘на̄хам̣ чорикам̣ ка̄тум̣ джа̄на̄мӣ’’ти а̄ха. чора̄ ‘‘майам̣ там̣ сиккха̄пема, кевалам̣ твам̣ амха̄кам̣ вачанам̣ карохӣ’’ти а̄хам̣су. со ‘‘са̄дхӯ’’ти сампат̣иччхитва̄ техи саддхим̣ агама̄си. атха те чора̄ тасса хаттхе махантам̣ муггарам̣ датва̄ сандхим̣ чхиндитва̄ гхарам̣ пависанто там̣ сандхимукхе т̣хапетва̄ а̄хам̣су – ‘‘саче идха ан̃н̃о кочи а̄гаччхати, там̣ имина̄ муггарена пахаритва̄ екаппаха̄ренева ма̄рехӣ’’ти. со андхаба̄ло хита̄хитам̣ аджа̄нанто паресам̣ а̄гаманамева олокенто таттха ат̣т̣ха̄си. чора̄ пана гхарам̣ пависитва̄ гайхӯпагам̣ бхан̣д̣ам̣ гахетва̄ гхарамануссехи н̃а̄таматта̄ва ито чито ча пала̄йим̣су. гхараманусса̄ ут̣т̣хахитва̄ сӣгхам̣ сӣгхам̣ дха̄ванта̄ ито чито ча олокента̄ там̣ пурисам̣ сандхидва̄ре т̣хитам̣ дисва̄ ‘‘харе дут̣т̣хачора̄’’ти гахетва̄ хаттхапа̄де муггара̄дӣхи потхетва̄ ран̃н̃о дассесум̣ – ‘‘айам̣, дева, чоро сандхисукхе гахито’’ти. ра̄джа̄ ‘‘имасса сӣсам̣ чхинда̄пехӣ’’ти нагарагуттикам̣ а̄н̣а̄песи. ‘‘са̄дху, дева̄’’ти нагарагуттико там̣ га̄ха̄петва̄ паччха̄ба̄хам̣ га̄л̣хабандханам̣ бандха̄петва̄ раттаван̣н̣авирал̣ама̄ла̄бандхакан̣т̣хам̣ ит̣т̣хакачун̣н̣амаккхитасӣсам̣ ваджджхапахат̣абхеридеситамаггам̣ ратхика̄йа ратхикам̣ син̇гха̄т̣акена син̇гха̄т̣акам̣ вичара̄петва̄ каса̄хи та̄л̣енто а̄гха̄тана̄бхимукхам̣ нети. ‘‘айам̣ имасмим̣ нагаре вилумпама̄накачоро гахито’’ти кола̄халам̣ ахоси.
тена ча самайена тасмим̣ нагаре суласа̄ на̄ма нагарасобхинӣ па̄са̄де т̣хита̄ ва̄тапа̄нантарена олокентӣ там̣ татха̄ нӣйама̄нам̣ дисва̄ пуббе тена катапаричайа̄ ‘‘айам̣ пурисо имасмим̣йева нагаре махатим̣ сампаттим̣ анубхавитва̄ ида̄ни еварӯпам̣ анаттхам̣ анайабйасанам̣ патто’’ти тасса ка̄рун̃н̃ам̣ уппа̄детва̄ чатта̄ро модаке па̄нӣйан̃ча песеси. нагарагуттикасса ча а̄роча̄песи – ‘‘та̄ва аййо а̄гамету, йа̄ва̄йам̣ пурисо име модаке кха̄дитва̄ па̄нӣйам̣ пивиссатӣ’’ти.
атхетасмим̣ антаре а̄йасма̄ маха̄моггалла̄но диббена чаккхуна̄ олокенто тасса бйасанаппаттим̣ дисва̄ карун̣а̄йа сан̃чодитама̄насо – ‘‘айам̣ пурисо акатапун̃н̃о катапа̄по, тена̄йам̣ нирайе ниббаттиссати, майи пана гате модаке ча па̄нӣйан̃ча датва̄ бхуммадевесу уппаджджиссати, йам̣нӯна̄хам̣ имасса авассайо бхавеййа’’нти чинтетва̄ па̄нӣйамодакесу упанӣйама̄несу тасса пурисасса пурато па̄турахоси. со тхерам̣ дисва̄ пасаннама̄насо ‘‘ким̣ ме ида̄нева имехи ма̄рийама̄насса модакехи кха̄дитехи, идам̣ пана паралокам̣ гаччхантасса па̄тхеййам̣ бхависсатӣ’’ти чинтетва̄ модаке ча па̄нӣйан̃ча тхерасса да̄песи. тхеро тасса паса̄дасам̣вад̣д̣ханаттхам̣ тасса пассантассева татха̄рӯпе т̣ха̄не нисӣдитва̄ модаке парибхун̃джитва̄ па̄нӣйан̃ча пивитва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ пакка̄ми. со пана пурисо чорагха̄такехи а̄гха̄танам̣ нетва̄ сӣсаччхедам̣ па̄пито ануттаре пун̃н̃аккхетте маха̄моггалла̄наттхере катена пун̃н̃ена ул̣а̄ре девалоке ниббаттана̄рахопи йасма̄ ‘‘суласам̣ а̄гамма майа̄ айам̣ деййадхаммо ладдхо’’ти суласа̄йа гатена синехена маран̣ака̄ле читтам̣ упаккилит̣т̣хам̣ ахоси. тасма̄ хӣнака̄йам̣ упападжджанто паббатагаханасамбхӯте сандаччха̄йе маха̄нигродхаруккхе руккхадевата̄ хутва̄ ниббатти.
со кира саче пат̣хамавайе кулавам̣сат̣т̣хапане уссуккам̣ акарисса, тасмим̣йева нагаре сет̣т̣хӣнам̣ агго абхависса, маджджхимавайе маджджхимо, паччхимавайе паччхимо. саче пана пат̣хамавайе паббаджито абхависса, араха̄ абхависса, маджджхимавайе сакада̄га̄мӣ ана̄га̄мӣ ва̄ абхависса, паччхимавайе сота̄панно абхависса. па̄памиттасам̣саггена пана иттхидхутто сура̄дхутто дуччаританирато ана̄дарико хутва̄ ануккамена саббасампаттито париха̄йитва̄ маха̄бйасанам̣ паттоти ваданти.
атха со апарена самайена суласам̣ уййа̄нагатам̣ дисва̄ сан̃джа̄така̄мара̄го андхака̄рам̣ ма̄петва̄ там̣ аттано бхаванам̣ нетва̄ сатта̄хам̣ та̄йа саддхим̣ сам̣ва̄сам̣ каппеси, атта̄нан̃часса̄ а̄рочеси. тасса̄ ма̄та̄ там̣ апассантӣ родама̄на̄ ито чито ча париббхамати. там̣ дисва̄ маха̄джано ‘‘аййо маха̄моггалла̄но махиддхико маха̄нубха̄во тасса̄ гатим̣ джа̄неййа, там̣ упасан̇камитва̄ пуччхеййа̄сӣ’’ти а̄ха. са̄ ‘‘са̄дху аййо’’ти тхерам̣ упасан̇камитва̄ таматтхам̣ пуччхи. тхеро ‘‘ито саттаме дивасе вел̣уванамаха̄виха̄ре бхагавати дхаммам̣ десенте парисапарийанте пассиссасӣ’’ти а̄ха. атха суласа̄ там̣ девапуттам̣ авоча – ‘‘айуттам̣ майхам̣ тава бхаване васантийа̄, аджджа саттамо дивасо, мама ма̄та̄ мам̣ апассантӣ паридевасокасама̄панна̄ бхависсати, са̄дху мам̣, дева, таттхева нехӣ’’ти. со там̣ нетва̄ вел̣уване бхагавати дхаммам̣ десенте парисапарийанте т̣хапентва̄ адиссама̄нарӯпо ат̣т̣ха̄си.
тато маха̄джано суласам̣ дисва̄ евама̄ха – ‘‘амма суласе, твам̣ еттакам̣ дивасам̣ кухим̣ гата̄? тава ма̄та̄ твам̣ апассантӣ паридевасокасама̄панна̄ умма̄даппатта̄ вийа джа̄та̄’’ти. са̄ там̣ паваттим̣ маха̄джанасса а̄чиккхи. маха̄джанена ча ‘‘катхам̣ со пурисо татха̄па̄папасуто акатакусало девӯпапаттим̣ пат̣илабхатӣ’’ти вутте суласа̄ ‘‘майа̄ да̄пите модаке па̄нӣйан̃ча аййасса маха̄моггалла̄наттхерасса датва̄ тена пун̃н̃ена девӯпапаттим̣ пат̣илабхатӣ’’ти а̄ха. там̣ сутва̄ маха̄джано аччхарийаббхутачиттаджа̄то ахоси – ‘‘араханто на̄ма ануттарам̣ пун̃н̃аккхеттам̣ локасса, йесу аппакопи като ка̄ро сатта̄нам̣ девӯпапаттим̣ а̄вахатӣ’’ти ул̣а̄рам̣ пӣтисоманассам̣ пат̣исам̣ведеси. бхиккхӯ таматтхам̣ бхагавато а̄рочесум̣. тато бхагава̄ имисса̄ ат̣т̣хуппаттийа̄ –
1. ‘‘кхеттӯпама̄ араханто, да̄йака̄ кассакӯпама̄;
бӣджӯпамам̣ деййадхаммам̣, етто ниббаттате пхалам̣.
2. ‘‘етам̣ бӣджам̣ касӣ кхеттам̣, пета̄нам̣ да̄йакасса ча;
там̣ пета̄ парибхун̃джанти, да̄та̄ пун̃н̃ена вад̣д̣хати.
3. ‘‘идхева кусалам̣ катва̄, пете ча пат̣ипӯджийа;
сагган̃ча каматит̣т̣ха̄нам̣, каммам̣ катва̄на бхаддака’’нти. – има̄ га̄тха̄ абха̄си;
1. таттха кхеттӯпама̄ти кхиттам̣ вуттам̣ бӣджам̣ та̄йати махаппхалабха̄вакаран̣ена раккхатӣти кхеттам̣, са̄либӣджа̄дӣнам̣ вируханат̣т̣ха̄нам̣. там̣ упама̄ етесанти кхеттӯпама̄, кеда̄расадиса̄ти аттхо. арахантоти кхӣн̣а̄сава̄. те хи килеса̄рӣнам̣ сам̣са̄рачаккасса ара̄нан̃ча хататта̄, тато ева а̄ракатта̄, паччайа̄дӣнам̣ арахатта̄, па̄пакаран̣е раха̄бха̄ва̄ ча ‘‘араханто’’ти вуччанти. таттха йатха̄ кхетан̃хи тин̣а̄дидосарахитам̣ сва̄бхисан̇кхатабӣджамхи вутте утусалила̄дипаччайантарӯпетам̣ кассакасса махаппхалам̣ хоти, евам̣ кхӣн̣а̄савасанта̄но лобха̄дидосарахито сва̄бхисан̇кхате деййадхаммабӣдже вутте ка̄ла̄дипаччайантарасахито да̄йакасса махаппхало хоти. тена̄ха бхагава̄ ‘‘кхеттӯпама̄ араханто’’ти. уккат̣т̣ханиддесо айам̣ тасса секха̄дӣнампи кхеттабха̄ва̄пат̣иккхепато.
да̄йака̄ти чӣвара̄дӣнам̣ паччайа̄нам̣ да̄та̄ро париччаджанака̄, тесам̣ паричча̄гена аттано санта̄не лобха̄дӣнам̣ париччаджанака̄ чхеданака̄, тато ва̄ аттано санта̄насса содхака̄, раккхака̄ ча̄ти аттхо. кассакӯпама̄ти кассакасадиса̄. йатха̄ кассако са̄ликхетта̄дӣни каситва̄ йатха̄ка̄лан̃ча вуттудакада̄нанӣхаран̣анидха̄нараккхан̣а̄дӣхи аппамаджджанто ул̣а̄рам̣ випулан̃ча сассапхалам̣ пат̣илабхати, евам̣ да̄йакопи арахантесу деййадхаммапаричча̄гена па̄ричарийа̄йа ча аппамаджджанто ул̣а̄рам̣ випулан̃ча да̄напхалам̣ пат̣илабхати. тена вуттам̣ ‘‘да̄йака̄ кассакӯпама̄’’ти.
бӣджӯпамам̣ деййадхамманти лин̇гавипалла̄сена вуттам̣, бӣджасадисо деййадхаммоти аттхо. аннапа̄на̄дикасса хи дасавидхасса да̄таббаваттхуно етам̣ на̄мам̣. етто ниббаттате пхаланти етасма̄ да̄йакапат̣игга̄хакадеййадхаммапаричча̄гато да̄напхалам̣ ниббаттати чева уппаджджати ча, чиратарапабандхавасена паваттати ча̄ти аттхо. еттха ча йасма̄ паричча̄гачетана̄бхисан̇кхатасса аннапа̄на̄диваттхуно бха̄во, на итарасса, тасма̄ ‘‘бӣджӯпамам̣ деййадхамма’’нти деййадхаммаггахан̣ам̣ катам̣. тена деййадхамма̄падесена деййадхаммаваттхувисайа̄йа паричча̄гачетана̄йайева бӣджабха̄во дат̣т̣хаббо. са̄ хи пат̣исандхиа̄диппабхедасса тасса ниссайа̄рамман̣аппабхедасса ча пхаласса ниппха̄дика̄, на деййадхаммоти.
2. етам̣ бӣджам̣ касӣ кхеттанти йатха̄вуттам̣ бӣджам̣, йатха̄вуттан̃ча кхеттам̣, тасса бӣджасса тасмим̣ кхетте вапанапайогасан̇кха̄та̄ каси ча̄ти аттхо. етам̣ тайам̣ кесам̣ иччхитаббанти а̄ха ‘‘пета̄нам̣ да̄йакасса ча̄’’ти. йади да̄йако пете уддисса да̄нам̣ дети, пета̄нан̃ча да̄йакасса ча, йади на пете уддисса да̄нам̣ дети, да̄йакассева етам̣ бӣджам̣ еса̄ каси етам̣ кхеттам̣ упака̄ра̄йа хотӣти адхиппа̄йо. ида̄ни там̣ упака̄рам̣ дассетум̣ ‘‘там̣ пета̄ парибхун̃джанти, да̄та̄ пун̃н̃ена вад̣д̣хатӣ’’ти вуттам̣. таттха там̣ пета̄ парибхун̃джантӣти да̄йакена пете уддисса да̄не динне йатха̄вуттакхеттакасибӣджасампаттийа̄ анумодана̄йа ча йам̣ пета̄нам̣ упакаппати, там̣ да̄напхалам̣ пета̄ парибхун̃джанти. да̄та̄ пун̃н̃ена вад̣д̣хатӣти да̄та̄ пана аттано да̄намайапун̃н̃анимиттам̣ девамануссесу бхогасампаттиа̄дина̄ пун̃н̃апхалена абхивад̣д̣хати. пун̃н̃апхалампи хи ‘‘кусала̄нам̣, бхиккхаве, дхамма̄нам̣ сама̄да̄нахету евамидам̣ пун̃н̃ам̣ павад̣д̣хатӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.80) пун̃н̃анти вуччати.
3. идхева кусалам̣ катва̄ти анаваджджасукхавипа̄кат̣т̣хена кусалам̣ пета̄нам̣ уддисанавасена да̄намайам̣ пун̃н̃ам̣ упачинитва̄ идхева имасмим̣йева аттабха̄ве. пете ча пат̣ипӯджийа̄ти пете уддисса да̄нена самма̄нетва̄ анубхуййама̄надуккхато те мочетва̄. пете хи уддисса диййама̄нам̣ да̄нам̣ тесам̣ пӯджа̄ на̄ма хоти. тена̄ха – ‘‘амха̄кан̃ча ката̄ пӯджа̄’’ти (пе. ва. 18), ‘‘пета̄нам̣ пӯджа̄ ча ката̄ ул̣а̄ра̄’’ти (пе. ва. 25) ча. ‘‘пете ча̄’’ти ча-саддена ‘‘пийо ча хоти мана̄по, абхигаманӣйо ча хоти висса̄санӣйо, бха̄ванӣйо ча хоти гарука̄таббо, па̄сам̣со ча хоти киттанӣйо вин̃н̃ӯна’’нти евама̄дике дит̣т̣хадхаммике да̄на̄нисам̣се сан̇ган̣ха̄ти. сагган̃ча камати т̣ха̄нам̣, каммам̣ катва̄на бхаддаканти калйа̄н̣ам̣ кусалакаммам̣ катва̄ диббехи а̄йуа̄дӣхи дасахи т̣ха̄нехи сут̣т̣ху аггатта̄ ‘‘сагга’’нти ладдхана̄мам̣ катапун̃н̃а̄нам̣ ниббаттанат̣т̣ха̄нам̣ девалокам̣ камати упападжджанавасена упагаччхати.
еттха ча ‘‘кусалам̣ катва̄’’ти ватва̄ пуна ‘‘каммам̣ катва̄на бхаддака’’нти вачанам̣ ‘‘деййадхаммапаричча̄го вийа паттида̄навасена да̄надхаммапаричча̄гопи да̄намайакусалакаммамева̄’’ти дассанаттханти дат̣т̣хаббам̣. кечи панеттха ‘‘пета̄ти араханто адхиппета̄’’ти ваданти, там̣ тесам̣ матиматтам̣ ‘‘пета̄’’ти кхӣн̣а̄сава̄нам̣ а̄гатат̣т̣ха̄нассева абха̄вато, бӣджа̄дибха̄васса ча да̄йакасса вийа тесам̣ айуджджама̄натта̄, петайоника̄нам̣ йуджджама̄натта̄ ча. десана̄парийоса̄не девапуттам̣ суласан̃ча а̄дим̣ катва̄ чатура̄сӣтийа̄ па̄н̣асахасса̄нам̣ дхамма̄бхисамайо ахосӣти.
кхеттӯпамапетаваттхуван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.