1. йамакавагго
1. чаккхупа̄латтхераваттху
1. ‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄, маносет̣т̣ха̄ маномайа̄;
манаса̄ че падут̣т̣хена, бха̄сати ва̄ кароти ва̄;
тато нам̣ дуккхаманвети, чаккам̣ва вахато пада’’нти. –
айам̣ дхаммадесана̄ каттха бха̄сита̄ти? са̄ваттхийам̣. кам̣ а̄раббха̄ти? чаккхупа̄латтхерам̣.
са̄ваттхийам̣ кира маха̄суван̣н̣о на̄ма кут̣умбико ахоси ад̣д̣хо махаддхано маха̄бхого апуттако. со екадивасам̣ нха̄натиттхам̣ нхатва̄ натва̄ а̄гаччханто антара̄магге сампаннапаттаса̄кхам̣ екам̣ ванаппатим̣ дисва̄ ‘‘айам̣ махесаккха̄йа девата̄йа париггахито бхависсатӣ’’ти тасса хет̣т̣ха̄бха̄гам̣ содха̄петва̄ па̄ка̄рапариккхепам̣ ка̄ра̄петва̄ ва̄лукам̣ окира̄петва̄ дхаджапат̣а̄кам̣ усса̄петва̄ ванаппатим̣ алан̇каритва̄ ан̃джалим̣ каритва̄ ‘‘саче путтам̣ ва̄ дхӣтарам̣ ва̄ лабхеййам̣, тумха̄кам̣ маха̄сакка̄рам̣ карисса̄мӣ’’ти паттханам̣ катва̄ пакка̄ми.
атхасса на чирассева бхарийа̄йа куччхийам̣ габбхо патит̣т̣ха̄си. са̄ габбхасса патит̣т̣хитабха̄вам̣ н̃атва̄ тасса а̄рочеси. со тасса̄ габбхасса париха̄рамада̄си. са̄ дасама̄саччайена путтам̣ виджа̄йи. там̣ на̄маггахан̣адивасе сет̣т̣хи аттана̄ па̄литам̣ ванаппатим̣ нисса̄йа ладдхатта̄ тасса па̄лоти на̄мам̣ ака̄си. са̄ апарабха̄ге ан̃н̃ампи путтам̣ лабхи. тасса чӯл̣апа̄лоти на̄мам̣ катва̄ итарасса маха̄па̄лоти на̄мам̣ ака̄си. те вайаппатте гхарабандханена бандхим̣су. апарабха̄ге ма̄та̄питаро ка̄ламакам̣су. саббампи вибхавам̣ итарейева вича̄рим̣су.
тасмим̣ самайе саттха̄ паваттитаварадхаммачакко анупуббена̄гантва̄ ана̄тхапин̣д̣икена маха̄сет̣т̣хина̄ чатупан̣н̣а̄сакот̣идханам̣ виссаджджетва̄ ка̄рите джетаванамаха̄виха̄ре вихарати маха̄джанам̣ саггамагге ча моккхамагге ча патит̣т̣ха̄пайама̄но. татха̄гато хи ма̄типаккхато асӣтийа̄, питипаккхато асӣтийа̄ти двеасӣтин̃а̄тикуласахассехи ка̄рите нигродхамаха̄виха̄ре екамева васса̄ва̄сам̣ васи, ана̄тхапин̣д̣икена ка̄рите джетаванамаха̄виха̄ре екӯнавӣсативасса̄ни, виса̄кха̄йа саттавӣсатикот̣идханапаричча̄гена ка̄рите пубба̄ра̄ме чхаббасса̄нӣти двиннам̣ кула̄нам̣ гун̣амахаттатам̣ пат̣ичча са̄ваттхим̣ нисса̄йа пан̃чавӣсативасса̄ни васса̄ва̄сам̣ васи. ана̄тхапин̣д̣икопи виса̄кха̄пи маха̄упа̄сика̄ нибаддхам̣ дивасасса две ва̄ре татха̄гатасса упат̣т̣ха̄нам̣ гаччханти, гаччханта̄ ча ‘‘дахараса̄ман̣ера̄ но хаттхе олокессантӣ’’ти туччхахаттха̄ на гатапубба̄. пуребхаттам̣ гаччханта̄ кха̄данӣйабходжанӣйа̄дӣни гахетва̄ва гаччханти, паччха̄бхаттам̣ гаччханта̄ пан̃ча бхесаджджа̄ни ат̣т̣ха ча па̄на̄ни. нивесанесу пана тесам̣ двиннам̣ двиннам̣ бхиккхусахасса̄нам̣ ниччам̣ пан̃н̃атта̄сана̄нева хонти. аннапа̄набхесаджджесу йо йам̣ иччхати, тасса там̣ йатхиччхитамева сампаджджати. тесу ана̄тхапин̣д̣икена екадивасампи саттха̄ пан̃хам̣ на пуччхитапуббо. со кира ‘‘татха̄гато буддхасукхума̄ло кхаттийасукхума̄ло, ‘бахӯпака̄ро ме, гахапатӣ’ти майхам̣ дхаммам̣ десенто киламеййа̄’’ти саттхари адхиматтасинехена пан̃хам̣ на пуччхати. саттха̄ пана тасмим̣ нисиннаматтейева ‘‘айам̣ сет̣т̣хи мам̣ араккхитаббат̣т̣ха̄не раккхати. ахан̃хи каппасатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни алан̇катапат̣ийаттам̣ аттано сӣсам̣ чхиндитва̄ аккхӣни уппа̄т̣етва̄ хадайамам̣сам̣ уппа̄т̣етва̄ па̄н̣асамам̣ путтада̄рам̣ париччаджитва̄ па̄рамийо пӯренто паресам̣ дхаммадесанаттхамева пӯресим̣. еса мам̣ араккхитаббат̣т̣ха̄не раккхатӣ’’ти екам̣ дхаммадесанам̣ катхетийева.
тада̄ са̄ваттхийам̣ сатта мануссакот̣ийо васанти. тесу саттху дхаммакатхам̣ сутва̄ пан̃чакот̣иматта̄ манусса̄ арийаса̄вака̄ джа̄та̄, двекот̣иматта̄ манусса̄ путхуджджана̄. тесу арийаса̄вака̄нам̣ двейева кичча̄ни ахесум̣ – пуребхаттам̣ да̄нам̣ денти, паччха̄бхаттам̣ гандхама̄ла̄дихаттха̄ ваттхабхесаджджапа̄нака̄дӣни га̄ха̄петва̄ дхаммассаванаттха̄йа гаччханти. атхекадивасам̣ маха̄па̄ло арийаса̄ваке гандхама̄ла̄дихаттхе виха̄рам̣ гаччханте дисва̄ ‘‘айам̣ маха̄джано кухим̣ гаччхатӣ’’ти пуччхитва̄ ‘‘дхаммассавана̄йа̄’’ти сутва̄ ‘‘ахампи гамисса̄мӣ’’ти гантва̄ саттха̄рам̣ вандитва̄ парисапарийанте нисӣди.
буддха̄ ча на̄ма дхаммам̣ десента̄ саран̣асӣлапаббаджджа̄дӣнам̣ упаниссайам̣ олокетва̄ аджджха̄сайавасена дхаммам̣ десенти, тасма̄ там̣ дивасам̣ саттха̄ тасса упаниссайам̣ олокетва̄ дхаммам̣ десенто анупуббикатхам̣ катхеси. сеййатхидам̣ – да̄накатхам̣, сӣлакатхам̣, саггакатхам̣, ка̄ма̄нам̣ а̄дӣнавам̣, ока̄рам̣ сам̣килесам̣, неккхамме а̄нисам̣сам̣ пака̄сеси. там̣ сутва̄ маха̄па̄ло кут̣умбико чинтеси – ‘‘паралокам̣ гаччхантам̣ путтадхӣтаро ва̄ бха̄таро ва̄ бхога̄ ва̄ на̄нугаччханти, сарӣрампи аттана̄ саддхим̣ на гаччхати, ким̣ ме гхара̄ва̄сена паббаджисса̄мӣ’’ти. со десана̄парийоса̄не саттха̄рам̣ упасан̇камитва̄ паббаджджам̣ йа̄чи. атха нам̣ саттха̄ – ‘‘аттхи те кочи а̄пуччхитаббайуттако н̃а̄тӣ’’ти а̄ха. ‘‘канит̣т̣хабха̄та̄ ме аттхи, бханте’’ти. ‘‘тена хи там̣ а̄пуччха̄хӣ’’ти. со ‘‘са̄дхӯ’’ти сампат̣иччхитва̄ саттха̄рам̣ вандитва̄ гехам̣ гантва̄ канит̣т̣хам̣ паккоса̄петва̄ – ‘‘та̄та, йам̣ майхам̣ имасмим̣ гехе савин̃н̃а̄н̣акампи авин̃н̃а̄н̣акампи дханам̣ кин̃чи аттхи, саббам̣ там̣ тава бха̄ро, пат̣ипаджджа̄хи на’’нти. ‘‘тумхе пана ким̣ кариссатха̄’’ти а̄ха. ‘‘ахам̣ саттху сантике паббаджисса̄мӣ’’ти. ‘‘ким̣ катхеси бха̄тика, твам̣ ме ма̄тари мата̄йа ма̄та̄ вийа, питари мате пита̄ вийа ладдхо, гехе те маха̄вибхаво, сакка̄ гехам̣ аджджха̄васантехева пун̃н̃а̄ни ка̄тум̣, ма̄ евам̣ кариттха̄’’ти. ‘‘та̄та, ахам̣ саттху дхаммадесанам̣ сутва̄ гхара̄ва̄се васитум̣ на саккоми. саттха̄ра̄ хи атисан̣хасукхумам̣ тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣о дхаммо десито, на сакка̄ со ага̄рамаджджхе васантена пӯретум̣, паббаджисса̄ми, та̄та̄’’ти. ‘‘бха̄тика, тарун̣а̄йева та̄ваттха, махаллакака̄ле паббаджиссатха̄’’ти. ‘‘та̄та, махаллакасса хи аттано хаттхапа̄да̄пи анассава̄ хонти, на аттано васе ваттанти, киман̇гам̣ пана н̃а̄така̄, сва̄хам̣ тава катхам̣ на кароми, саман̣апат̣ипаттим̣йева пӯресса̄ми’’.
‘‘джара̄джаджджарита̄ хонти, хаттхапа̄да̄ анассава̄;
йасса со вихататтха̄мо, катхам̣ дхаммам̣ чариссати’’. –
паббаджисса̄мева̄хам̣, та̄та̄ти тасса виравантассева саттху сантикам̣ гантва̄ паббаджджам̣ йа̄читва̄ ладдхапаббаджджӯпасампадо а̄чарийупаджджха̄йа̄нам̣ сантике пан̃ча васса̄ни васитва̄ вут̣т̣хавассо пава̄ретва̄ саттха̄рамупасан̇камитва̄ вандитва̄ пуччхи – ‘‘бханте, имасмим̣ са̄сане кати дхура̄нӣ’’ти? ‘‘гантхадхурам̣, випассана̄дхуранти двейева дхура̄ни бхиккхӯ’’ти. ‘‘катамам̣ пана, бханте, гантхадхурам̣, катамам̣ випассана̄дхура’’нти? ‘‘аттано пан̃н̃а̄нурӯпена екам̣ ва̄ две ва̄ ника̄йе сакалам̣ ва̄ пана тепит̣акам̣ буддхавачанам̣ угган̣хитва̄ тасса дха̄ран̣ам̣, катханам̣, ва̄чананти идам̣ гантхадхурам̣ на̄ма, саллахукавуттино пана пантасена̄сана̄бхиратасса аттабха̄ве кхайавайам̣ пат̣т̣хапетва̄ са̄таччакирийавасена випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ арахаттаггахан̣анти идам̣ випассана̄дхурам̣ на̄ма̄’’ти. ‘‘бханте, ахам̣ махаллакака̄ле паббаджито гантхадхурам̣ пӯретум̣ на саккхисса̄ми, випассана̄дхурам̣ пана пӯресса̄ми, каммат̣т̣ха̄нам̣ ме катхетха̄’’ти. атхасса саттха̄ йа̄ва арахаттам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ катхеси.
со саттха̄рам̣ вандитва̄ аттана̄ сахага̄мино бхиккхӯ парийесанто сат̣т̣хи бхиккхӯ лабхитва̄ техи саддхим̣ никкхамитва̄ вӣсайоджанасатамаггам̣ гантва̄ екам̣ махантам̣ паччантага̄мам̣ патва̄ таттха сапарива̄ро пин̣д̣а̄йа па̄виси. манусса̄ ваттасампанне бхиккхӯ дисва̄ва пасанначитта̄ а̄сана̄ни пан̃н̃а̄петва̄ нисӣда̄петва̄ пан̣ӣтена̄ха̄рена паривиситва̄, ‘‘бханте, кухим̣ аййа̄ гаччхантӣ’’ти пуччхитва̄ ‘‘йатха̄пха̄сукат̣т̣ха̄нам̣ упа̄сака̄’’ти вутте пан̣д̣ита̄ манусса̄ ‘‘васса̄ва̄сам̣ сена̄санам̣ парийесанти бхаданта̄’’ти н̃атва̄, ‘‘бханте, саче аййа̄ имам̣ тема̄сам̣ идха васеййум̣, майам̣ саран̣есу патит̣т̣ха̄йа сӣла̄ни ган̣хеййа̄ма̄’’ти а̄хам̣су. тепи ‘‘майам̣ има̄ни кула̄ни нисса̄йа бхаваниссаран̣ам̣ карисса̄ма̄’’ти адхива̄сесум̣.
манусса̄ тесам̣ пат̣ин̃н̃ам̣ гахетва̄ виха̄рам̣ пат̣иджаггитва̄ раттит̣т̣ха̄надива̄т̣т̣ха̄на̄ни сампа̄детва̄ адам̣су. те нибаддхам̣ тамева га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа пависанти. атха не еко веджджо упасан̇камитва̄, ‘‘бханте, бахӯнам̣ васанат̣т̣ха̄не апха̄сукампи на̄ма хоти, тасмим̣ уппанне майхам̣ катхеййа̄тха, бхесаджджам̣ карисса̄мӣ’’ти пава̄реси. тхеро вассӯпана̄йикадивасе те бхиккхӯ а̄мантетва̄ пуччхи, ‘‘а̄вусо, имам̣ тема̄сам̣ катихи ирийа̄патхехи вӣтина̄мессатха̄’’ти? ‘‘чатӯхи, бханте’’ти. ‘‘ким̣ панетам̣, а̄вусо, патирӯпам̣, нану аппаматтехи бхавитаббам̣’’? ‘‘майан̃хи дхарама̄накасса буддхасса сантика̄ каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ а̄гата̄, буддха̄ ча на̄ма на сакка̄ пама̄дена а̄ра̄дхетум̣, калйа̄н̣аджджха̄сайена те во а̄ра̄дхетабба̄. паматтасса ча на̄ма чатта̄ро апа̄йа̄ сакагехасадиса̄, аппаматта̄ хотха̄вусо’’ти. ‘‘ким̣ тумхе пана, бханте’’ти? ‘‘ахам̣ тӣхи ирийа̄патхехи вӣтина̄месса̄ми, пит̣т̣хим̣ на паса̄ресса̄ми, а̄вусо’’ти. ‘‘са̄дху, бханте, аппаматта̄ хотха̄’’ти.
атха тхерасса ниддам̣ аноккамантасса пат̣хамама̄се атикканте маджджхимама̄се сампатте аккхирого уппаджджи. чхиддагхат̣ато удакадха̄ра̄ вийа аккхӣхи ассудха̄ра̄ паггхаранти. со саббараттим̣ саман̣адхаммам̣ катва̄ арун̣уггамане габбхам̣ пависитва̄ нисӣди. бхиккхӯ бхиккха̄ча̄равела̄йа тхерасса сантикам̣ гантва̄, ‘‘бхиккха̄ча̄равела̄, бханте’’ти а̄хам̣су. ‘‘тена хи, а̄вусо, ган̣хатха паттачӣвара’’нти. аттано паттачӣварам̣ га̄ха̄петва̄ никкхами. бхиккхӯ тасса аккхӣхи ассӯни паггхаранте дисва̄, ‘‘киметам̣, бханте’’ти пуччхим̣су. ‘‘аккхӣни ме, а̄вусо, ва̄та̄ виджджхантӣ’’ти. ‘‘нану, бханте, веджджена пава̄ритамха̄, тасса катхема̄’’ти. ‘‘са̄дха̄вусо’’ти те веджджасса катхайим̣су. со телам̣ пачитва̄ песеси. тхеро на̄са̄йа телам̣ а̄син̃чанто нисиннакова а̄син̃читва̄ антога̄мам̣ па̄виси. веджджо там̣ дисва̄ а̄ха – ‘‘бханте, аййасса кира аккхӣни ва̄то виджджхатӣ’’ти? ‘‘а̄ма, упа̄сака̄’’ти. ‘‘бханте, майа̄ телам̣ пачитва̄ песитам̣, на̄са̄йа во телам̣ а̄ситта’’нти? ‘‘а̄ма, упа̄сака̄’’ти. ‘‘ида̄ни кӣдиса’’нти? ‘‘руджджатева упа̄сака̄’’ти. веджджо ‘‘майа̄ екава̄ренева вӯпасаманасаматтхам̣ телам̣ пахитам̣, ким̣ ну кхо рого на вӯпасанто’’ти чинтетва̄, ‘‘бханте, нисӣдитва̄ во телам̣ а̄ситтам̣, нипаджджитва̄’’ти пуччхи. тхеро тун̣хӣ ахоси, пунаппунам̣ пуччхийама̄нопи на катхеси. со ‘‘виха̄рам̣ гантва̄ тхерасса васанат̣т̣ха̄нам̣ олокесса̄мӣ’’ти чинтетва̄ – ‘‘тена хи, бханте, гаччхатха̄’’ти тхерам̣ виссаджджетва̄ виха̄рам̣ гантва̄ тхерасса васанат̣т̣ха̄нам̣ олокенто чан̇камананисӣданат̣т̣ха̄намева дисва̄ сайанат̣т̣ха̄нам̣ адисва̄, ‘‘бханте, нисиннехи во а̄ситтам̣, нипаннехӣ’’ти пуччхи. тхеро тун̣хӣ ахоси. ‘‘ма̄, бханте, евам̣ кариттха, саман̣адхаммо на̄ма сарӣрам̣ йа̄пентена сакка̄ ка̄тум̣, нипаджджитва̄ а̄син̃чатха̄’’ти пунаппунам̣ йа̄чи. ‘‘гаччха твам̣ та̄ва̄вусо, мантетва̄ джа̄нисса̄мӣ’’ти веджджам̣ уййоджеси. тхерасса ча таттха нева н̃а̄тӣ, на са̄лохита̄ аттхи, тена саддхим̣ мантеййа? караджака̄йена пана саддхим̣ мантенто ‘‘вадехи та̄ва, а̄вусо па̄лита, твам̣ ким̣ аккхӣни олокессаси, уда̄ху буддхаса̄санам̣? анаматаггасмин̃хи сам̣са̄рават̣т̣е тава аккхика̄н̣асса ган̣ана̄ на̄ма наттхи, анека̄ни пана буддхасата̄ни буддхасахасса̄ни атӣта̄ни. тесу те екабуддхопи на паричин̣н̣о, ида̄ни имам̣ антовассам̣ тайо ма̄се на нипаджджисса̄мӣти тема̄сам̣ нибаддхавӣрийам̣ карисса̄ми. тасма̄ те чаккхӯни нассанту ва̄ бхиджджанту ва̄, буддхаса̄санамева дха̄рехи, ма̄ чаккхӯнӣ’’ти бхӯтака̄йам̣ оваданто има̄ га̄тха̄йо абха̄си –
‘‘чаккхӯни ха̄йанту мама̄йита̄ни,
сота̄ни ха̄йанту татхева ка̄йо;
саббампидам̣ ха̄йату деханисситам̣,
ким̣ ка̄ран̣а̄ па̄лита твам̣ памаджджаси.
‘‘чаккхӯни джӣранту мама̄йита̄ни,
сота̄ни джӣранту татхева ка̄йо;
саббампидам̣ джӣрату деханисситам̣,
ким̣ ка̄ран̣а̄ па̄лита твам̣ памаджджаси.
‘‘чаккхӯни бхиджджанту мама̄йита̄ни,
сота̄ни бхиджджанту татхева ка̄йо;
саббампидам̣ бхиджджату деханисситам̣,
ким̣ ка̄ран̣а̄ па̄лита твам̣ памаджджасӣ’’ти.
евам̣ тӣхи га̄тха̄хи аттано ова̄дам̣ датва̄ нисиннакова наттхукаммам̣ катва̄ га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа па̄виси. веджджо там̣ дисва̄ ‘‘ким̣, бханте, наттхукаммам̣ ката’’нти пуччхи. ‘‘а̄ма, упа̄сака̄’’ти. ‘‘кӣдисам̣, бханте’’ти? ‘‘руджджатева упа̄сака̄’’ти. ‘‘нисӣдитва̄ во, бханте, наттхукаммам̣ катам̣, нипаджджитва̄’’ти. тхеро тун̣хӣ ахоси, пунаппунам̣ пуччхийама̄нопи на кин̃чи катхеси. атха нам̣ веджджо, ‘‘бханте, тумхе саппа̄йам̣ на каротха, аджджато пат̣т̣ха̄йа ‘асукена ме телам̣ пакка’нти ма̄ вадиттха, ахампи ‘майа̄ во телам̣ пакка’нти на ваккха̄мӣ’’ти а̄ха. со веджджена паччаккха̄то виха̄рам̣ гантва̄ твам̣ веджджена̄пи паччаккха̄тоси, ирийа̄патхам̣ ма̄ виссаджджи саман̣а̄ти.
‘‘пат̣иккхитто тикиччха̄йа, веджджена̄пи виваджджито;
нийато маччура̄джасса, ким̣ па̄лита памаджджасӣ’’ти. –
има̄йа га̄тха̄йа атта̄нам̣ овадитва̄ саман̣адхаммам̣ ака̄си. атхасса маджджхимайа̄ме атикканте апуббам̣ ачаримам̣ аккхӣни чева килеса̄ ча бхиджджим̣су. со суккхавипассако араха̄ хутва̄ габбхам̣ пависитва̄ нисӣди.
бхиккхӯ бхиккха̄ча̄равела̄йа а̄гантва̄ ‘‘бхиккха̄ча̄рака̄ло, бханте’’ти а̄хам̣су. ‘‘ка̄ло, а̄вусо’’ти? ‘‘а̄ма, бханте’’ти. ‘‘тена хи гаччхатха̄’’ти. ‘‘ким̣ тумхе пана, бханте’’ти? ‘‘аккхӣни ме, а̄вусо, парихӣна̄нӣ’’ти. те тасса аккхӣни олокетва̄ ассупун̣н̣анетта̄ хутва̄, ‘‘бханте, ма̄ чинтайиттха, майам̣ во пат̣иджаггисса̄ма̄’’ти тхерам̣ самасса̄сетва̄ каттаббайуттакам̣ ваттапат̣иваттам̣ катва̄ га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа пависим̣су. манусса̄ тхерам̣ адисва̄, ‘‘бханте, амха̄кам̣ аййо кухи’’нти пуччхитва̄ там̣ паваттим̣ сутва̄ йа̄гум̣ песетва̄ сайам̣ пин̣д̣апа̄тама̄да̄йа гантва̄ тхерам̣ вандитва̄ па̄дамӯле париваттама̄на̄ родитва̄, ‘‘бханте, майам̣ во пат̣иджаггисса̄ма, тумхе ма̄ чинтайиттха̄’’ти самасса̄сетва̄ паккамим̣су.
тато пат̣т̣ха̄йа нибаддхам̣ йа̄губхаттам̣ виха̄рамева песенти. тхеропи итаре сат̣т̣хи бхиккхӯ нирантарам̣ овадати. те тассова̄де т̣хатва̄ упакат̣т̣ха̄йа пава̄ран̣а̄йа саббева саха пат̣исамбхида̄хи арахаттам̣ па̄пун̣им̣су. те вут̣т̣хавасса̄ ча пана саттха̄рам̣ дат̣т̣хука̄ма̄ хутва̄ тхерама̄хам̣су, ‘‘бханте, саттха̄рам̣ дат̣т̣хука̄мамха̄’’ти. тхеро тесам̣ вачанам̣ сутва̄ чинтеси – ‘‘ахам̣ дуббало, антара̄магге ча амануссапариггахита̄ ат̣авӣ аттхи, майи етехи саддхим̣ гаччханте саббе киламиссанти, бхиккхампи лабхитум̣ на саккхиссанти, име пуретарамева песесса̄мӣ’’ти. атха не а̄ха – ‘‘а̄вусо, тумхе пурато гаччхатха̄’’ти. ‘‘тумхе пана бханте’’ти? ‘‘ахам̣ дуббало, антара̄магге ча амануссапариггахита̄ ат̣авӣ аттхи, майи тумхехи саддхим̣ гаччханте саббе киламиссатха, тумхе пурато гаччхатха̄’’ти. ‘‘ма̄, бханте, евам̣ кариттха, майам̣ тумхехи саддхим̣йева гамисса̄ма̄’’ти. ‘‘ма̄ во, а̄вусо, евам̣ руччиттха, евам̣ санте майхам̣ апха̄сукам̣ бхависсати, майхам̣ канит̣т̣хо пана тумхе дисва̄ пуччхиссати, атхасса мама чаккхӯнам̣ парихӣнабха̄вам̣ а̄рочеййа̄тха, со майхам̣ сантикам̣ кан̃чидева пахин̣иссати, тена саддхим̣ а̄гаччхисса̄ми, тумхе мама вачанена дасабалан̃ча асӣтимаха̄тхере ча вандатха̄’’ти те уййоджеси.
те тхерам̣ кхама̄петва̄ антога̄мам̣ пависим̣су. манусса̄ те дисва̄ нисӣда̄петва̄ бхиккхам̣ датва̄ ‘‘ким̣, бханте, аййа̄нам̣ гамана̄ка̄ро пан̃н̃а̄йатӣ’’ти? ‘‘а̄ма, упа̄сака̄, саттха̄рам̣ дат̣т̣хука̄мамха̄’’ти. те пунаппунам̣ йа̄читва̄ тесам̣ гаманачхандамева н̃атва̄ анугантва̄ паридевитва̄ ниваттим̣су. тепи анупуббена джетаванам̣ гантва̄ саттха̄ран̃ча асӣтимаха̄тхере ча тхерасса вачанена вандитва̄ пунадивасе йаттха тхерасса канит̣т̣хо васати, там̣ вӣтхим̣ пин̣д̣а̄йа пависим̣су. кут̣умбико те сан̃джа̄нитва̄ нисӣда̄петва̄ катапат̣исантха̄ро ‘‘бха̄тикаттхеро ме, бханте, кухи’’нти пуччхи. атхасса те там̣ паваттим̣ а̄рочесум̣. со там̣ сутва̄ва тесам̣ па̄дамӯле париваттенто родитва̄ пуччхи – ‘‘ида̄ни, бханте, ким̣ ка̄табба’’нти? ‘‘тхеро ито кассачи а̄гаманам̣ пачча̄сӣсати, тасса гатака̄ле тена саддхим̣ а̄гамиссатӣ’’ти. ‘‘айам̣ ме, бханте, бха̄гинеййо па̄лито на̄ма, етам̣ песетха̄’’ти. ‘‘евам̣ песетум̣ на сакка̄, магге парипантхо аттхи, там̣ пабба̄джетва̄ песетум̣ ват̣т̣атӣ’’ти. ‘‘евам̣ катва̄ песетха, бханте’’ти. атха нам̣ пабба̄джетва̄ ад̣д̣хама̄саматтам̣ паттачӣвараггахан̣а̄дӣни сиккха̄петва̄ маггам̣ а̄чиккхитва̄ пахин̣им̣су.
со анупуббена там̣ га̄мам̣ патва̄ га̄мадва̄ре екам̣ махаллакам̣ дисва̄, ‘‘имам̣ га̄мам̣ нисса̄йа кочи а̄ран̃н̃ако виха̄ро аттхӣ’’ти пуччхи. ‘‘аттхи, бханте’’ти. ‘‘ко на̄ма таттха васатӣ’’ти? ‘‘па̄литаттхеро на̄ма, бханте’’ти. ‘‘маггам̣ ме а̄чиккхатха̄’’ти. ‘‘коси твам̣, бханте’’ти? ‘‘тхерасса бха̄гинеййомхӣ’’ти. атха нам̣ гахетва̄ виха̄рам̣ неси. со тхерам̣ вандитва̄ ад̣д̣хама̄саматтам̣ ваттапат̣иваттам̣ катва̄ тхерам̣ самма̄ пат̣иджаггитва̄, ‘‘бханте, ма̄тулакут̣умбико ме тумха̄кам̣ а̄гаманам̣ пачча̄сӣсати, етха, гаччха̄ма̄’’ти а̄ха. ‘‘тена хи имам̣ ме йат̣т̣хикот̣им̣ ган̣ха̄хӣ’’ти. со йат̣т̣хикот̣им̣ гахетва̄ тхерена саддхим̣ антога̄мам̣ па̄виси. манусса̄ тхерам̣ нисӣда̄петва̄ ‘‘ким̣, бханте, гамана̄ка̄ро во пан̃н̃а̄йатӣ’’ти пуччхим̣су. ‘‘а̄ма, упа̄сака̄, гантва̄ саттха̄рам̣ вандисса̄мӣ’’ти. те на̄наппака̄рена йа̄читва̄ алабханта̄ тхерам̣ уййоджетва̄ упад̣д̣хапатхам̣ гантва̄ родитва̄ ниваттим̣су. са̄ман̣еро тхерам̣ йат̣т̣хикот̣ийа̄ а̄да̄йа гаччханто антара̄магге ат̣авийам̣ кат̣т̣ханагарам̣ на̄ма тхерена упанисса̄йа вут̣т̣хапуббам̣ га̄мам̣ сампа̄пун̣и, со га̄мато никкхамитва̄ аран̃н̃е гӣтам̣ га̄йитва̄ да̄рӯни уддхарантийа̄ екисса̄ иттхийа̄ гӣтасаддам̣ сутва̄ саре нимиттам̣ ган̣хи. иттхисаддо вийа хи ан̃н̃о саддо пуриса̄нам̣ сакаласарӣрам̣ пхаритва̄ т̣ха̄тум̣ саматтхо на̄ма наттхи. тена̄ха бхагава̄ –
‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, ан̃н̃ам̣ екасаддампи саманупасса̄ми, йам̣ евам̣ пурисасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хати, йатхайидам̣, бхиккхаве, иттхисаддо’’ти (а. ни. 1.2).
са̄ман̣еро таттха нимиттам̣ гахетва̄ йат̣т̣хикот̣им̣ виссаджджетва̄ ‘‘тит̣т̣хатха та̄ва, бханте, киччам̣ ме аттхӣ’’ти тасса̄ сантикам̣ гато. са̄ там̣ дисва̄ тун̣хӣ ахоси. со та̄йа саддхим̣ сӣлавипаттим̣ па̄пун̣и. тхеро чинтеси – ‘‘ида̄нева еко гӣтасаддо суййиттха. со ча кхо иттхийа̄ саддо чхиджджи, са̄ман̣еропи чира̄йати, со та̄йа саддхим̣ сӣлавипаттим̣ патто бхависсатӣ’’ти. сопи аттано киччам̣ нит̣т̣ха̄петва̄ а̄гантва̄ ‘‘гаччха̄ма, бханте’’ти а̄ха. атха нам̣ тхеро пуччхи – ‘‘па̄поджа̄тоси са̄ман̣ера̄’’ти. со тун̣хӣ хутва̄ тхерена пунаппунам̣ пут̣т̣хопи на кин̃чи катхеси. атха нам̣ тхеро а̄ха – ‘‘та̄дисена па̄пена мама йат̣т̣хикот̣иггахан̣акиччам̣ наттхӣ’’ти. со сам̣вегаппатто ка̄са̄йа̄ни апанетва̄ гихинийа̄мена паридахитва̄, ‘‘бханте, ахам̣ пуббе са̄ман̣еро, ида̄ни панамхи гихӣ джа̄то, паббаджантопи ча сва̄хам̣ на саддха̄йа паббаджито, маггапарипантхабхайена паббаджито, етха гаччха̄ма̄’’ти а̄ха. ‘‘а̄вусо, гихипа̄попи саман̣апа̄попи па̄пойева, твам̣ саман̣абха̄ве т̣хатва̄пи сӣламаттам̣ пӯретум̣ на̄саккхи, гихӣ хутва̄ ким̣ на̄ма калйа̄н̣ам̣ кариссаси, та̄дисена па̄пена мама йат̣т̣хикот̣иггахан̣акиччам̣ наттхӣ’’ти а̄ха. ‘‘бханте, амануссупаддаво магго, тумхе ча андха̄ апарин̣а̄йака̄, катхам̣ идха васиссатха̄’’ти? атха нам̣ тхеро, ‘‘а̄вусо, твам̣ ма̄ евам̣ чинтайи, идхева ме нипаджджитва̄ марантасса̄пи апара̄парам̣ париваттантасса̄пи тайа̄ саддхим̣ гаманам̣ на̄ма наттхӣ’’ти ватва̄ има̄ га̄тха̄ абха̄си –
‘‘ханда̄хам̣ хатачаккхусми, канта̄раддха̄нама̄гато;
сеййама̄но на гаччха̄ми, наттхи ба̄ле саха̄йата̄.
‘‘ханда̄хам̣ хатачаккхусми, канта̄раддха̄нама̄гато;
марисса̄ми но гамисса̄ми, наттхи ба̄ле саха̄йата̄’’ти.
там̣ сутва̄ итаро сам̣вегаджа̄то ‘‘бха̄рийам̣ вата ме са̄хасикам̣ анануччхавикам̣ каммам̣ ката’’нти ба̄ха̄ паггайха канданто ванасан̣д̣ам̣ паккхандитва̄ татха̄ паккантова ахоси. тхерасса̄пи сӣлатеджена сат̣т̣хийоджана̄йа̄мам̣ пан̃н̃а̄сайоджанавиттхатам̣ паннарасайоджанабахалам̣ джайасуманапуппхаван̣н̣ам̣ нисӣданут̣т̣хаханака̄лесу онамануннаманапакатикам̣ саккасса деваран̃н̃о пан̣д̣укамбаласила̄санам̣ ун̣ха̄ка̄рам̣ дассеси. сакко ‘‘ко ну кхо мам̣ т̣ха̄на̄ ча̄ветука̄мо’’ти олокенто диббена чаккхуна̄ тхерам̣ аддаса. тена̄ху пора̄н̣а̄ –
‘‘сахассанетто девиндо, диббачаккхум̣ висодхайи;
па̄пагарахӣ айам̣ па̄ло, а̄джӣвам̣ парисодхайи.
‘‘сахассанетто девиндо, диббачаккхум̣ висодхайи;
дхаммагаруко айам̣ па̄ло, нисинно са̄сане рато’’ти.
атхасса етадахоси – ‘‘сача̄хам̣ еварӯпасса па̄пагарахино дхаммагарукасса аййасса сантикам̣ на гамисса̄ми, муддха̄ ме саттадха̄ пхалеййа, гамисса̄ми тасса сантика’’нти. тато –
‘‘сахассанетто девиндо, девараджджасириндхаро;
тан̇кхан̣ена а̄гантва̄на, чаккхупа̄ламупа̄гами’’. –
упагантва̄ ча пана тхерасса авидӯре падасаддамака̄си. атха нам̣ тхеро пуччхи – ‘‘ко есо’’ти? ‘‘ахам̣, бханте, аддхико’’ти. ‘‘кухим̣ йа̄си упа̄сака̄’’ти? ‘‘са̄ваттхийам̣, бханте’’ти. ‘‘йа̄хи, а̄вусо’’ти. ‘‘аййо пана, бханте, кухим̣ гамиссатӣ’’ти? ‘‘ахампи таттхева гамисса̄мӣ’’ти. ‘‘тена хи екатова гаччха̄ма, бханте’’ти. ‘‘ахам̣, а̄вусо, дуббало, майа̄ саддхим̣ гаччхантасса тава папан̃чо бхависсатӣ’’ти. ‘‘майхам̣ ачча̄йикам̣ наттхи, ахампи аййена саддхим̣ гаччханто дасасу пун̃н̃акирийаваттхӯсу екам̣ лабхисса̄ми, екатова гаччха̄ма, бханте’’ти. тхеро ‘‘есо саппурисо бхависсатӣ’’ти чинтетва̄ – ‘‘тена хи саддхим̣ гамисса̄ми, йат̣т̣хикот̣им̣ ган̣ха упа̄сака̄’’ти а̄ха. сакко татха̄ катва̄ патхавим̣ сан̇кхипанто са̄йанхасамайе джетаванам̣ сампа̄песи. тхеро сан̇кхапан̣ава̄дисаддам̣ сутва̄ ‘‘каттхесо саддо’’ти пуччхи. ‘‘са̄ваттхийам̣, бханте’’ти? ‘‘пуббе майам̣ гаманака̄ле чирена гамимха̄’’ти. ‘‘ахам̣ уджумаггам̣ джа̄на̄ми, бханте’’ти. тасмим̣ кхан̣е тхеро ‘‘на̄йам̣ мануссо, девата̄ бхависсатӣ’’ти саллаккхеси.
‘‘сахассанетто девиндо, девараджджасириндхаро;
сан̇кхипитва̄на там̣ маггам̣, кхиппам̣ са̄ваттхима̄гамӣ’’ти.
со тхерам̣ нетва̄ тхерассеваттха̄йа канит̣т̣хакут̣умбикена ка̄ритам̣ пан̣н̣аса̄лам̣ нетва̄ пхалаке нисӣда̄петва̄ пийасаха̄йакаван̣н̣ена тасса сантикам̣ гантва̄, ‘‘самма, чӯл̣апа̄ла̄’’ти паккоси. ‘‘ким̣, самма̄’’ти? ‘‘тхерасса̄гатабха̄вам̣ джа̄на̄сӣ’’ти? ‘‘на джа̄на̄ми, ким̣ пана тхеро а̄гато’’ти? ‘‘а̄ма, самма, ида̄ни ахам̣ виха̄рам̣ гантва̄ тхерам̣ тайа̄ ка̄ритапан̣н̣аса̄ла̄йа нисиннакам̣ дисва̄ а̄гатомхӣ’’ти ватва̄ пакка̄ми. кут̣умбикопи виха̄рам̣ гантва̄ тхерам̣ дисва̄ па̄дамӯле париваттанто родитва̄ ‘‘идам̣ дисва̄ ахам̣, бханте, тумха̄кам̣ паббаджитум̣ на̄да̄си’’нтиа̄дӣни ватва̄ две да̄сада̄раке бхуджиссе катва̄ тхерасса сантике пабба̄джетва̄ ‘‘антога̄мато йа̄губхатта̄дӣни а̄харитва̄ тхерам̣ упат̣т̣хахатха̄’’ти пат̣ийа̄деси. са̄ман̣ера̄ ваттапат̣иваттам̣ катва̄ тхерам̣ упат̣т̣хахим̣су.
атхекадивасам̣ диса̄ва̄сино бхиккхӯ ‘‘саттха̄рам̣ пассисса̄ма̄’’ти джетаванам̣ а̄гантва̄ татха̄гатам̣ вандитва̄ асӣтимаха̄тхере ча, вандитва̄ виха̄рача̄рикам̣ чаранта̄ чаккхупа̄латтхерасса васанат̣т̣ха̄нам̣ патва̄ ‘‘идампи пассисса̄ма̄’’ти са̄йам̣ тадабхимукха̄ ахесум̣. тасмим̣ кхан̣е маха̄мегхо ут̣т̣хахи. те ‘‘ида̄ни атиса̄йанхо, мегхо ча ут̣т̣хито, па̄това гантва̄ пассисса̄ма̄’’ти ниваттим̣су. дево пат̣хамайа̄мам̣ васситва̄ маджджхимайа̄ме вигато. тхеро а̄раддхавӣрийо а̄чин̣н̣ачан̇камано, тасма̄ паччхимайа̄ме чан̇каманам̣ отари. тада̄ ча пана нававут̣т̣ха̄йа бхӯмийа̄ бахӯ индагопака̄ ут̣т̣хахим̣су. те тхере чан̇каманте йебхуййена випаджджим̣су. антева̄сика̄ тхерасса чан̇каманат̣т̣ха̄нам̣ ка̄лассева на саммаджджим̣су. итаре бхиккхӯ ‘‘тхерасса васанат̣т̣ха̄нам̣ пассисса̄ма̄’’ти а̄гантва̄ чан̇камане матапа̄н̣аке дисва̄ ‘‘ко имасмим̣ чан̇каматӣ’’ти пуччхим̣су. ‘‘амха̄кам̣ упаджджха̄йо, бханте’’ти. те уджджха̄йим̣су ‘‘пассатха̄вусо, саман̣асса каммам̣, сачаккхукака̄ле нипаджджитва̄ нидда̄йанто кин̃чи акатва̄ ида̄ни чаккхувикалака̄ле ‘чан̇кама̄мӣ’ти еттаке па̄н̣аке ма̄реси ‘аттхам̣ карисса̄мӣ’ти анаттхам̣ каротӣ’’ти.
атха кхо те гантва̄ татха̄гатасса а̄рочесум̣, ‘‘бханте, чаккхупа̄латтхеро ‘чан̇кама̄мӣ’ти бахӯ па̄н̣аке ма̄ресӣ’’ти. ‘‘ким̣ пана со тумхехи ма̄ренто дит̣т̣хо’’ти? ‘‘на дит̣т̣хо, бханте’’ти. ‘‘йатхева тумхе там̣ на пассатха, татхева сопи те па̄н̣е на пассати. кхӣн̣а̄сава̄нам̣ маран̣ачетана̄ на̄ма наттхи, бхиккхаве’’ти. ‘‘бханте, арахаттасса упаниссайе сати касма̄ андхо джа̄то’’ти? ‘‘аттано катакаммавасена, бхиккхаве’’ти. ‘‘ким̣ пана, бханте, тена ката’’нти? тена хи, бхиккхаве, сун̣а̄тха –
атӣте ба̄ра̄н̣асийам̣ ка̄сиран̃н̃е раджджам̣ ка̄ренте еко веджджо га̄манигамесу чаритва̄ веджджакаммам̣ каронто екам̣ чаккхудуббалам̣ иттхим̣ дисва̄ пуччхи – ‘‘ким̣ те апха̄сука’’нти? ‘‘аккхӣхи на пасса̄мӣ’’ти. ‘‘бхесаджджам̣ те карисса̄мӣ’’ти? ‘‘карохи, са̄мӣ’’ти. ‘‘ким̣ ме дассасӣ’’ти? ‘‘саче ме аккхӣни па̄катика̄ни ка̄тум̣ саккхиссаси, ахам̣ те саддхим̣ путтадхӣта̄хи да̄сӣ бхависса̄мӣ’’ти. со ‘‘са̄дхӯ’’ти бхесаджджам̣ сам̣видахи, екабхесадждженева аккхӣни па̄катика̄ни ахесум̣. са̄ чинтеси – ‘‘ахаметасса сапуттадхӣта̄ да̄сӣ бхависса̄мӣ’’ти пат̣иджа̄ним̣, ‘‘на кхо пана мам̣ сан̣хена самма̄ча̄рена самуда̄чариссати, ван̃чесса̄ми на’’нти. са̄ веджджена̄гантва̄ ‘‘кӣдисам̣, бхадде’’ти пут̣т̣ха̄ ‘‘пуббе ме аккхӣни тхокам̣ руджджим̣су, ида̄ни пана атирекатарам̣ руджджантӣ’’ти а̄ха. веджджо ‘‘айам̣ мам̣ ван̃четва̄ кин̃чи ада̄тука̄ма̄, на ме ета̄йа динна̄йа бхатийа̄ аттхо, ида̄нева нам̣ андхам̣ карисса̄мӣ’’ти чинтетва̄ гехам̣ гантва̄ бхарийа̄йа етаматтхам̣ а̄чиккхи. са̄ тун̣хӣ ахоси. со екам̣ бхесаджджам̣ йоджетва̄ тасса̄ сантикам̣ гантва̄ ‘‘бхадде, имам̣ бхесаджджам̣ ан̃джехӣ’’ти ан̃джа̄песи. атхасса̄ две аккхӣни дӣпасикха̄ вийа виджджха̄йим̣су. со веджджо чаккхупа̄ло ахоси.
бхиккхаве, тада̄ мама путтена катакаммам̣ паччхато паччхато анубандхи. па̄пакамман̃хи на̄метам̣ дхурам̣ вахато балибаддасса падам̣ чаккам̣ вийа анугаччхатӣти идам̣ ваттхум̣ катхетва̄ анусандхим̣ гхат̣етва̄ патит̣т̣ха̄питаматтикам̣ са̄санам̣ ра̄джамудда̄йа лан̃чханто вийа дхаммара̄джа̄ имам̣ га̄тхама̄ха –
1. ‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄, маносет̣т̣ха̄ маномайа̄;
манаса̄ че падут̣т̣хена, бха̄сати ва̄ кароти ва̄;
тато нам̣ дуккхаманвети, чаккам̣ва вахато пада’’нти.
таттха маноти ка̄ма̄вачаракусала̄дибхедам̣ саббампи чатубхӯмикачиттам̣. имасмим̣ пана паде тада̄ тасса веджджасса уппанначиттавасена нийамийама̄нам̣ ваваттха̄пийама̄нам̣ париччхиджджийама̄нам̣ доманассасахагатам̣ пат̣игхасампайуттачиттамева лаббхати. пуббан̇гама̄ти тена пат̣хамага̄мина̄ хутва̄ саманна̄гата̄. дхамма̄ти гун̣адесана̄парийаттиниссаттаниджджӣвавасена чатта̄ро дхамма̄ на̄ма. тесу –
‘‘на хи дхаммо адхаммо ча, убхо самавипа̄кино;
адхаммо нирайам̣ нети, дхаммо па̄пети суггати’’нти. (тхерага̄. 304; джа̄. 1.15.386) –
айам̣ гун̣адхаммо на̄ма. ‘‘дхаммам̣ во, бхиккхаве, десесса̄ми а̄дикалйа̄н̣а’’нти (ма. ни. 3.420) айам̣ десана̄дхаммо на̄ма. ‘‘идха пана, бхиккхаве, екачче кулапутта̄ дхаммам̣ парийа̄пун̣анти суттам̣ геййа’’нти (ма. ни. 1.239) айам̣ парийаттидхаммо на̄ма. ‘‘тасмим̣ кхо пана самайе дхамма̄ хонти, кхандха̄ хонтӣ’’ти (дха. са. 121) айам̣ ниссаттадхаммо на̄ма, ниджджӣвадхаммотипи есо ева. тесу имасмим̣ т̣ха̄не ниссаттаниджджӣвадхаммо адхиппето. со аттхато тайо арӯпино кхандха̄ ведана̄ккхандхо сан̃н̃а̄ккхандхо сан̇кха̄раккхандхоти. ете хи мано пуббан̇гамо етесанти манопуббан̇гама̄ на̄ма.
катхам̣ панетехи саддхим̣ екаваттхуко ека̄рамман̣о апуббам̣ ачаримам̣ екаккхан̣е уппаджджама̄но мано пуббан̇гамо на̄ма хотӣти? уппа̄дапаччайат̣т̣хена. йатха̄ хи бахӯсу екато га̄магха̄та̄дӣни камма̄ни каронтесу ‘‘ко етесам̣ пуббан̇гамо’’ти вутте йо несам̣ паччайо хоти, йам̣ нисса̄йа те там̣ каммам̣ каронти, со датто ва̄ митто ва̄ тесам̣ пуббан̇гамоти вуччати, евам̣сампадамидам̣ ведитаббам̣. ити уппа̄дапаччайат̣т̣хена мано пуббан̇гамо етесанти манопуббан̇гама̄. на хи те мане ануппаджджанте уппаджджитум̣ сакконти, мано пана екаччесу четасикесу анупаджджантесупи уппаджджатийева. адхипативасена пана мано сет̣т̣хо етесанти маносет̣т̣хо. йатха̄ хи чора̄дӣнам̣ чораджет̣т̣хака̄дайо адхипатино сет̣т̣ха̄. татха̄ тесампи мано адхипати манова сет̣т̣ха̄. йатха̄ пана да̄руа̄дӣхи ниппханна̄ни та̄ни та̄ни бхан̣д̣а̄ни да̄румайа̄дӣни на̄ма хонти, татха̄ тепи манато ниппханнатта̄ маномайа̄ на̄ма.
падут̣т̣хена̄ти а̄гантукехи абхиджджха̄дӣхи досехи падут̣т̣хена. пакатимано хи бхаван̇гачиттам̣, там̣ ападут̣т̣хам̣. йатха̄ хи пасаннам̣ удакам̣ а̄гантукехи нӣла̄дӣхи упаккилит̣т̣хам̣ нӣлодака̄дибхедам̣ хоти, на ча навам̣ удакам̣, на̄пи пуримам̣ пасаннаудакамева, татха̄ тампи а̄гантукехи абхиджджха̄дӣхи досехи падут̣т̣хам̣ хоти, на ча навам̣ читтам̣, на̄пи пуримам̣ бхаван̇гачиттамева, тена̄ха бхагава̄ – ‘‘пабхассарамидам̣, бхиккхаве, читтам̣, тан̃ча кхо а̄гантукехи упаккилесехи упаккилит̣т̣ха’’нти (а. ни. 1.49). евам̣ манаса̄ че падут̣т̣хена, бха̄сати ва̄ кароти ва̄ со бха̄сама̄но чатуббидхам̣ вачӣдуччаритамева бха̄сати, каронто тивидхам̣ ка̄йадуччаритамева кароти, абха̄санто акаронто та̄йа абхиджджха̄дӣхи падут̣т̣хама̄насата̄йа тивидхам̣ манодуччаритам̣ пӯрети. евамасса даса акусалакаммапатха̄ па̄рипӯрим̣ гаччханти.
тато нам̣ дуккхаманветӣти тато тивидхадуччаритато там̣ пуггалам̣ дуккхам̣ анвети, дуччарита̄нубха̄вена чатӯсу апа̄йесу, мануссесу ва̄ таматтабха̄вам̣ гаччхантам̣ ка̄йаваттхукампи итарампӣти имина̄ парийа̄йена ка̄йикачетасикам̣ випа̄кадуккхам̣ анугаччхати. йатха̄ ким̣? чаккам̣ва вахато паданти дхуре йуттасса дхурам̣ вахато балибаддасса падам̣ чаккам̣ вийа. йатха̄ хи со екампи дивасам̣ двепи пан̃чапи дасапи ад̣д̣хама̄сампи ма̄сампи ваханто чаккам̣ ниваттетум̣ джахитум̣ на саккоти, атха кхвасса пурато абхиккамантасса йугам̣ гӣвам̣ ба̄дхати, паччхато пат̣иккамантасса чаккам̣ ӯрумам̣сам̣ пат̣иханати. имехи двӣхи а̄ка̄рехи ба̄дхантам̣ чаккам̣ тасса пада̄нупадикам̣ хоти; татхева манаса̄ падут̣т̣хена тӣн̣и дуччарита̄ни пӯретва̄ т̣хитам̣ пуггалам̣ нирайа̄дӣсу таттха таттха гатагатат̣т̣ха̄не дуччаритамӯлакам̣ ка̄йикампи четасикампи дуккхаманубандхатӣти.
га̄тха̄парийоса̄не тим̣сасахасса̄ бхиккхӯ саха пат̣исамбхида̄хи арахаттам̣ па̄пун̣им̣су. сампаттапарибха̄йапи десана̄ са̄ттхика̄ сапхала̄ ахосӣти.
чаккхупа̄латтхераваттху пат̣хамам̣
2. мат̣т̣хакун̣д̣алӣваттху
2. манопуббан̇гама̄ дхамма̄ти дутийага̄тха̄пи са̄ваттхийам̣йева мат̣т̣хакун̣д̣алим̣ а̄раббха бха̄сита̄.
са̄ваттхийам̣ кира адиннапуббако на̄ма бра̄хман̣о ахоси. тена кассачи кин̃чи на диннапуббам̣, тена там̣ ‘‘адиннапуббако’’твева сан̃джа̄ним̣су. тасса екапуттако ахоси пийо мана̄по. атхасса пиландханам̣ ка̄ретука̄мо ‘‘саче суван̣н̣ака̄ре ка̄ресса̄ми, бхаттаветанам̣ да̄таббам̣ бхависсатӣ’’ти сайамева суван̣н̣ам̣ кот̣т̣етва̄ мат̣т̣ха̄ни кун̣д̣ала̄ни катва̄ ада̄си. тенасса путто мат̣т̣хакун̣д̣алӣтвева пан̃н̃а̄йиттха. тасса сол̣асавассикака̄ле пан̣д̣урого удапа̄ди. тасса ма̄та̄ путтам̣ олокетва̄, ‘‘бра̄хман̣а, путтасса те рого уппанно, тикиччха̄пехи на’’нти а̄ха. ‘‘бхоти саче веджджам̣ а̄несса̄ми, бхаттаветанам̣ да̄таббам̣ бхависсати; ким̣ твам̣ мама дханаччхедам̣ на олокессасӣ’’ти? ‘‘атха нам̣ ким̣ кариссаси, бра̄хман̣а̄’’ти? ‘‘йатха̄ ме дханаччхедо на хоти, татха̄ карисса̄мӣ’’ти. со веджджа̄нам̣ сантикам̣ гантва̄ ‘‘асукарогасса на̄ма тумхе ким̣ бхесаджджам̣ каротха̄’’ти пуччхи. атхасса те йам̣ ва̄ там̣ ва̄ руккхатача̄дим̣ а̄чиккханти. со тама̄харитва̄ путтасса бхесаджджам̣ кароти. там̣ каронтассевасса рого балава̄ ахоси, атекиччхабха̄вам̣ упа̄гами. бра̄хман̣о тасса дуббалабха̄вам̣ н̃атва̄ екам̣ веджджам̣ паккоси. со там̣ олокетва̄ва ‘‘амха̄кам̣ екам̣ киччам̣ аттхи, ан̃н̃ам̣ веджджам̣ паккоситва̄ тикиччха̄пехӣ’’ти там̣ паха̄йа никкхами. бра̄хман̣о тасса маран̣асамайам̣ н̃атва̄ ‘‘имасса дассанаттха̄йа а̄гата̄ антогехе са̄патеййам̣ пассиссанти, бахи нам̣ карисса̄мӣ’’ти путтам̣ нӣхаритва̄ бахиа̄л̣инде нипаджджа̄песи.
там̣ дивасам̣ бхагава̄ балавапаччӯсасамайе маха̄карун̣а̄сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа пуббабуддхесу ката̄дхика̄ра̄нам̣ уссаннакусаламӯла̄нам̣ венеййабандхава̄нам̣ дассанаттхам̣ буддхачаккхуна̄ локам̣ волокенто дасасахассачаккава̄л̣есу н̃а̄н̣аджа̄лам̣ паттхари. мат̣т̣хакун̣д̣алӣ бахиа̄л̣инде нипанна̄ка̄ренева тасса анто пан̃н̃а̄йи. саттха̄ там̣ дисва̄ тасса антогеха̄ нӣхаритва̄ таттха нипаджджа̄питабха̄вам̣ н̃атва̄ ‘‘аттхи ну кхо майхам̣ еттха гатапаччайена аттхо’’ти упадха̄ренто идам̣ аддаса – айам̣ ма̄н̣аво майи читтам̣ паса̄детва̄ ка̄лам̣ катва̄ та̄ватим̣садевалоке тим̣сайоджанике канакавима̄не ниббаттиссати, аччхара̄сахассапарива̄ро бхависсати, бра̄хман̣опи там̣ джха̄петва̄ роданто а̄л̣а̄хане вичариссати. девапутто тига̄вутаппама̄н̣ам̣ сат̣т̣хисакат̣абха̄ра̄лан̇ка̄рапат̣иман̣д̣итам̣ аччхара̄сахассапарива̄рам̣ аттабха̄вам̣ олокетва̄ ‘‘кена ну кхо каммена майа̄ айам̣ сирисампатти ладдха̄’’ти олокетва̄ майи читтаппаса̄дена ладдхабха̄вам̣ н̃атва̄ ‘‘айам̣ бра̄хман̣о дханаччхедабхайена мама бхесаджджамакатва̄ ида̄ни а̄л̣а̄ханам̣ гантва̄ родати, виппака̄раппаттам̣ нам̣ карисса̄мӣ’’ти питари роданте мат̣т̣хакун̣д̣аливан̣н̣ена а̄гантва̄ а̄л̣а̄ханасса̄видӯре нипаджджитва̄ родиссати. атха нам̣ бра̄хман̣о ‘‘коси тва’’нти пуччхиссати. ‘‘ахам̣ те путто мат̣т̣хакун̣д̣алӣ’’ти а̄чиккхиссати. ‘‘кухим̣ ниббаттосӣ’’ти? ‘‘та̄васим̣сабхаване’’ти. ‘‘ким̣ каммам̣ катва̄’’ти вутте майи читтаппаса̄дена ниббаттабха̄вам̣ а̄чиккхиссати. бра̄хман̣о ‘‘тумхесу читтам̣ паса̄детва̄ сагге ниббатто на̄ма аттхӣ’’ти мам̣ пуччхиссати. атхасса̄хам̣ ‘‘еттака̄ни сата̄ни ва̄ сахасса̄ни ва̄ сатасахасса̄ни ва̄ти на сакка̄ ган̣ана̄ париччхиндиту’’нти ватва̄ дхаммападе га̄тхам̣ бха̄сисса̄ми. га̄тха̄парийоса̄не чатура̄сӣтийа̄ па̄н̣асахасса̄нам̣ дхамма̄бхисамайо бхависсати, мат̣т̣ха кун̣д̣алӣ сота̄панно бхависсати. татха̄ адиннапуббако бра̄хман̣о. ити имам̣ кулапуттам̣ нисса̄йа маха̄дхамма̄бхисамайо бхависсатӣти дисва̄ пунадивасе катасарӣрапат̣иджаггано маха̄бхиккхусан̇гхапаривуто са̄ваттхим̣ пин̣д̣а̄йа пависитва̄ анупуббена бра̄хман̣асса гехадва̄рам̣ гато.
тасмим̣ кхан̣е мат̣т̣хакун̣д̣алӣ антогеха̄бхимукхо нипанно хоти. атхасса саттха̄ аттано апассанабха̄вам̣ н̃атва̄ екам̣ расмим̣ виссаджджеси. ма̄н̣аво ‘‘ким̣ обха̄со на̄месо’’ти париваттетва̄ нипаннова саттха̄рам̣ дисва̄, ‘‘андхаба̄лапитарам̣ нисса̄йа еварӯпам̣ буддхам̣ упасан̇камитва̄ ка̄йавеййа̄ват̣икам̣ ва̄ ка̄тум̣ да̄нам̣ ва̄ да̄тум̣ дхаммам̣ ва̄ сотум̣ на̄латтхам̣, ида̄ни ме хаттха̄пи анадхипатеййа̄, ан̃н̃ам̣ каттаббам̣ наттхӣ’’ти манамева паса̄деси. саттха̄ ‘‘алам̣ еттакена читтаппаса̄дена имасса̄’’ти пакка̄ми. со татха̄гате чаккхупатхам̣ виджахантейева пасаннамано ка̄лам̣ катва̄ суттаппабуддхо вийа девалоке тим̣сайоджанике канакавима̄не ниббатти.
бра̄хман̣описса сарӣрам̣ джха̄петва̄ а̄л̣а̄хане роданапара̄йан̣о ахоси, девасикам̣ а̄л̣а̄ханам̣ гантва̄ родати – ‘‘кахам̣ екапуттака, кахам̣ екапуттака̄’’ти. девапуттопи аттано сампаттим̣ олокетва̄, ‘‘кена ме каммена ладдха̄’’ти упадха̄ренто ‘‘саттхари манопаса̄дена̄’’ти н̃атва̄ ‘‘айам̣ бра̄хман̣о мама апха̄сукака̄ле бхесаджджамака̄ретва̄ ида̄ни а̄л̣а̄ханам̣ гантва̄ родати, виппака̄раппаттамева нам̣ ка̄тум̣ ват̣т̣атӣ’’ти мат̣т̣хакун̣д̣аливан̣н̣ена а̄гантва̄ а̄л̣а̄ханасса̄видӯре ба̄ха̄ паггайха роданто ат̣т̣ха̄си. бра̄хман̣о там̣ дисва̄ ‘‘ахам̣ та̄ва путтасокена рода̄ми, еса киматтхам̣ родати, пуччхисса̄ми на’’нти пуччханто имам̣ га̄тхама̄ха –
‘‘алан̇като мат̣т̣хакун̣д̣алӣ,
ма̄ладха̄рӣ харичандануссадо;
ба̄ха̄ паггайха кандаси,
ванамаджджхе ким̣ дуккхито тува’’нти. (ви. ва. 1207; пе. ва. 186);
со ма̄н̣аво а̄ха –
‘‘сован̣н̣амайо пабхассаро,
уппанно ратхапан̃джаро мама;
тасса чаккайугам̣ на винда̄ми,
тена дуккхена джаха̄ми джӣвита’’нти. (ва. 1208; пе. ва. 187);
атха нам̣ бра̄хман̣о а̄ха –
‘‘сован̣н̣амайам̣ ман̣имайам̣,
лохитакамайам̣ атха рӯпийамайам̣;
а̄чиккха ме бхадда ма̄н̣ава,
чаккайугам̣ пат̣ипа̄дайа̄ми те’’ти. (ви. ва. 1209; пе. ва. 188);
там̣ сутва̄ ма̄н̣аво ‘‘айам̣ бра̄хман̣о путтасса бхесаджджамакатва̄ путтапатирӯпакам̣ мам̣ дисва̄ роданто ‘суван̣н̣а̄димайам̣ ратхачаккам̣ каромӣ’ти вадати, хоту нигган̣хисса̄ми на’’нти чинтетва̄ ‘‘кӣва махантам̣ ме чаккайугам̣ кариссасӣ’’ти ватва̄ ‘‘йа̄ва махантам̣ а̄кан̇кхаси, та̄ва махантам̣ карисса̄мӣ’’ти вутте ‘‘чандимасӯрийехи ме аттхо, те ме дехӣ’’ти йа̄чанто а̄ха –
‘‘со ма̄н̣аво тасса па̄вади,
чандасӯрийа̄ убхайеттха диссаре;
сован̣н̣амайо ратхо мама,
тена чаккайугена собхатӣ’’ти. (ви. ва. 1210; пе. ва. 189);
атха нам̣ бра̄хман̣о а̄ха –
‘‘ба̄ло кхо твам̣ аси ма̄н̣ава,
йо твам̣ паттхайасе апаттхийам̣;
ман̃н̃а̄ми тувам̣ мариссаси,
на хи твам̣ лаччхаси чандасӯрийе’’ти. (ви. ва. 1211; пе. ва. 190);
атха нам̣ ма̄н̣аво а̄ха –
‘‘ким̣ пана пан̃н̃а̄йама̄нассаттха̄йа роданто ба̄ло хоти, уда̄ху апан̃н̃а̄йама̄нассаттха̄йа̄’’ти ватва̄ –
‘‘гамана̄гаманампи диссати,
ван̣н̣адха̄ту убхайаттха вӣтхийа̄;
пето ка̄лакато на диссати,
ко нидха кандатам̣ ба̄лйатаро’’ти. (ви. ва. 1212; пе. ва. 191);
там̣ сутва̄ бра̄хман̣о ‘‘йуттам̣ еса вадатӣ’’ти саллаккхетва̄ –
‘‘саччам̣ кхо вадеси ма̄н̣ава,
ахамева кандатам̣ ба̄лйатаро;
чандам̣ вийа да̄рако рудам̣,
петам̣ ка̄лаката̄бхипаттхайи’’нти. (ви. ва. 1213; пе. ва. 192) –
ватва̄ тасса катха̄йа ниссоко хутва̄ ма̄н̣авасса тхутим̣ каронто има̄ га̄тха̄ абха̄си –
‘‘а̄диттам̣ вата мам̣ сантам̣, гхатаситтам̣ва па̄вакам̣;
ва̄рина̄ вийа осин̃чам̣, саббам̣ нибба̄пайе дарам̣.
‘‘аббахӣ вата ме саллам̣, сокам̣ хадайанисситам̣;
йо ме сокапаретасса, путтасокам̣ апа̄нуди.
‘‘сва̄хам̣ аббӯл̣хасаллосми, сӣтибхӯтосми ниббуто;
на соча̄ми на рода̄ми, тава сутва̄на ма̄н̣ава̄’’ти. (ви. ва. 1214-1216; пе. ва. 193-195);
атха нам̣ ‘‘ко на̄ма тва’’нти пуччханто –
‘‘девата̄нуси гандхаббо, аду сакко пуриндадо;
ко ва̄ твам̣ касса ва̄ путто, катхам̣ джа̄нему там̣ майа’’нти. (ви. ва. 1217; пе. ва. 196) –
а̄ха. атхасса ма̄н̣аво –
‘‘йан̃ча кандаси йан̃ча родаси,
путтам̣ а̄л̣а̄хане сайам̣ дахитва̄;
сва̄хам̣ кусалам̣ каритва̄ каммам̣,
тидаса̄нам̣ сахабйатам̣ гато’’ти. (ви. ва. 1218; пе. ва. 197) –
а̄чиккхи. атха нам̣ бра̄хман̣о а̄ха –
‘‘аппам̣ ва̄ бахум̣ ва̄ на̄ддаса̄ма,
да̄нам̣ дадантасса саке ага̄ре;
упосатхакаммам̣ ва̄ та̄дисам̣,
кена каммена гатоси девалока’’нти. (ви. ва. 1219; пе. ва. 198);
ма̄н̣аво а̄ха –
‘‘а̄ба̄дхикохам̣ дуккхито гила̄но,
а̄тӯрарӯпомхи саке нивесане;
буддхам̣ вигатараджам̣ витин̣н̣акан̇кхам̣,
аддаккхим̣ сугатам̣ аномапан̃н̃ам̣.
‘‘сва̄хам̣ мудитадхано пасанначитто,
ан̃джалим̣ акарим̣ татха̄гатасса;
та̄хам̣ кусалам̣ каритва̄на каммам̣,
тидаса̄нам̣ сахабйатам̣ гато’’ти. (ви. ва. 1220-1221; пе. ва. 199-200);
тасмим̣ катхентейева бра̄хман̣асса сакаласарӣрам̣ пӣтийа̄ парипӯри. со там̣ пӣтим̣ паведенто –
‘‘аччхарийам̣ вата аббхутам̣ вата,
ан̃джаликаммасса айамӣдисо випа̄ко;
ахампи памудитамано пасанначитто,
аджджева буддхам̣ саран̣ам̣ ваджа̄мӣ’’ти. (ви. ва. 1222; пе. ва. 201) –
а̄ха. атха нам̣ ма̄н̣аво –
‘‘аджджева буддхам̣ саран̣ам̣ ваджа̄хи,
дхамман̃ча сан̇гхан̃ча пасанначитто;
татхева сиккха̄пада̄ни пан̃ча,