6. маха̄говиндасуттаван̣н̣ана̄

293. евам̣ ме сутанти маха̄говиндасуттам̣. татра̄йаманутта̄нападаван̣н̣ана̄ – пан̃часикхоти пан̃чачӯл̣о пан̃чакун̣д̣алико. со кира мануссапатхе пун̃н̃акаммакаран̣ака̄ле дахаро пан̃чачӯл̣акада̄ракака̄ле ваччхапа̄лакаджет̣т̣хако хутва̄ ан̃н̃епи да̄раке гахетва̄ бахига̄ме чатумаггат̣т̣ха̄несу са̄лам̣ каронто поккхаран̣им̣ кхан̣анто сетум̣ бандханто висамам̣ маггам̣ самам̣ каронто йа̄на̄нам̣ аккхапат̣игха̄танаруккхе харантоти еварӯпа̄ни пун̃н̃а̄ни каронто вичаритва̄ дахарова ка̄ламака̄си. тасса со аттабха̄во ит̣т̣хо канто мана̄по ахоси. со ка̄лам̣ катва̄ ча̄тумаха̄ра̄джикадевалоке навутивассасатасахассаппама̄н̣ам̣ а̄йум̣ гахетва̄ ниббатти. тасса тига̄вутаппама̄н̣о суван̣н̣аккхандхасадисо аттабха̄во ахоси. со сакат̣асахассаматтам̣ а̄бхаран̣ам̣ паса̄дхетва̄ навакумбхаматте гандхе вилимпитва̄ диббараттаваттхадхаро раттасуван̣н̣акан̣н̣икам̣ пил̣андхитва̄ пан̃чахи кун̣д̣алакехи пит̣т̣хийам̣ ваттама̄нехи пан̃чачӯл̣акада̄ракапариха̄ренева вичарати. тенетам̣ ‘‘пан̃часикхо’’ твева сан̃джа̄нанти.

абхикканта̄йа раттийа̄ти абхикканта̄йа кхӣн̣а̄йа раттийа̄, екакот̣т̣ха̄сам̣ атӣта̄йа̄ти аттхо. абхиккантаван̣н̣оти атиит̣т̣хакантамана̄паван̣н̣о. пакатийа̄пи хеса кантаван̣н̣о, алан̇каритва̄ а̄гататта̄ пана абхиккантаван̣н̣о ахоси. кевалакаппанти анавасесам̣ самантато. анавасесаттхо еттха кеваласаддо. кевалапарипун̣н̣анти еттха вийа. самантато аттхо каппасаддо, кевалакаппам̣ джетаванантиа̄дӣсу вийа. обха̄сетва̄ти а̄бха̄йа пхаритва̄, чандима̄ вийа сӯрийо вийа ча екобха̄сам̣ екападжджотам̣ каритва̄ти аттхо.

девасабха̄ван̣н̣ана̄

294. судхамма̄йам̣ сабха̄йанти судхамма̄йа на̄ма иттхийа̄ ратанаматтакан̣н̣икаруккханиссандена ниббаттасабха̄йам̣. тасса̄ кира пхаликамайа̄ бхӯми, ман̣имайа̄ а̄н̣ийо, суван̣н̣амайа̄ тхамбха̄, раджатамайа̄ тхамбхагхат̣ика̄ ча сан̇гха̄та̄ ча, пава̄л̣амайа̄ни ва̄л̣арӯпа̄ни, саттаратанамайа̄ гопа̄насийо ча паккхапа̄сака̄ ча мукхават̣т̣и ча, инданӣлаит̣т̣хака̄хи чхаданам̣, сован̣н̣амайам̣ чхаданапӣт̣хам̣, раджатамайа̄ тхӯпика̄, а̄йа̄мато ча виттха̄рато ча тӣн̣и йоджанасата̄ни, париккхепато навайоджанасата̄ни, уббедхато пан̃чайоджанасата̄ни, еварӯпа̄йам̣ судхамма̄йам̣ сабха̄йам̣.

дхатарат̣т̣хотиа̄дӣсу дхатарат̣т̣хо гандхаббара̄джа̄ гандхаббадевата̄нам̣ кот̣исатасахассена паривуто кот̣исатасахассасуван̣н̣амайа̄ни пхалака̄ни ча суван̣н̣асаттийо ча га̄ха̄петва̄ пураттхима̄йа диса̄йа паччхима̄бхимукхо двӣсу девалокесу девата̄ пурато катва̄ нисинно.

вирӯл̣хако кумбхан̣д̣ара̄джа̄ кумбхан̣д̣адевата̄нам̣ кот̣исатасахассена паривуто кот̣исатасахассараджатамайа̄ни пхалака̄ни ча суван̣н̣асаттийо ча га̄ха̄петва̄ даккхин̣а̄йа диса̄йа уттара̄бхимукхо двӣсу девалокесу девата̄ пурато катва̄ нисинно.

вирӯпаккхо на̄гара̄джа̄ на̄га̄нам̣ кот̣исатасахассена паривуто кот̣исатасахассаман̣имайа̄ни маха̄пхалака̄ни ча суван̣н̣асаттийо ча га̄ха̄петва̄ паччхима̄йа диса̄йа пураттхима̄бхимукхо двӣсу девалокесу девата̄ пурато катва̄ нисинно.

вессаван̣о йаккхара̄джа̄ йаккха̄нам̣ кот̣исатасахассена паривуто кот̣исатасахассапава̄л̣амайа̄ни маха̄пхалака̄ни ча суван̣н̣асаттийо ча га̄ха̄петва̄ уттара̄йа диса̄йа даккхин̣а̄бхимукхо двӣсу девалокесу девата̄ пурато катва̄ нисинноти ведитаббо.

атха паччха̄ амха̄кам̣ а̄санам̣ хотӣти тесам̣ паччхато амха̄кам̣ нисӣдитум̣ ока̄со па̄пун̣а̄ти. тато парам̣ пависитум̣ ва̄ пасситум̣ ва̄ на лабха̄ма. саннипа̄така̄ран̣ам̣ панеттха пуббе вуттам̣ чатуббидхамева. тесу вассӯпана̄йикасан̇гахо виттха̄рито. йатха̄ пана вассӯпана̄йика̄йа, евам̣ маха̄пава̄ран̣а̄йапи пун̣н̣амадивасе саннипатитва̄ ‘‘аджджа каттха гантва̄ касса сантике пава̄ресса̄ма̄’’ти мантенти. таттха сакко дева̄наминдо йебхуййена пийан̇гудӣпамаха̄виха̄расмим̣йева пава̄рети. сеса̄ девата̄ па̄риччхаттака̄дӣни диббапуппха̄ни чева диббачанданачун̣н̣а̄ни ча гахетва̄ аттано аттано мана̄пат̣т̣ха̄намева гантва̄ пава̄ренти. евам̣ пава̄ран̣асан̇гахаттха̄йа саннипатанти.

девалоке пана а̄са̄ватӣ на̄ма лата̄ аттхи. са̄ пуппхиссатӣти дева̄ вассасахассам̣ упат̣т̣ха̄нам̣ гаччханти. па̄риччхаттаке пуппхама̄не екавассам̣ упат̣т̣ха̄нам̣ гаччханти. те тасса пан̣д̣упала̄са̄дибха̄вато пат̣т̣ха̄йа аттамана̄ хонти. йатха̄ха –

‘‘йасмим̣, бхиккхаве, самайе дева̄нам̣ та̄ватим̣са̄нам̣ па̄риччхаттако ковил̣а̄ро пан̣д̣упала̄со хоти, аттамана̄, бхиккхаве, дева̄ та̄ватим̣са̄ тасмим̣ самайе хонти – ‘пан̣д̣упала̄со кхо да̄ни па̄риччхаттако ковил̣а̄ро, на чирассева паннапала̄со бхависсатӣ’ти. йасмим̣, бхиккхаве, самайе дева̄нам̣ та̄ватим̣са̄нам̣ па̄риччхаттако ковил̣а̄ро паннапала̄со хоти, кха̄ракаджа̄то хоти, джа̄лакаджа̄то хоти, кут̣умалакаджа̄то хоти, коракаджа̄то хоти. аттамана̄, бхиккхаве, дева̄ та̄ватим̣са̄ тасмим̣ самайе хонти – ‘коракаджа̄то да̄ни па̄риччхаттако ковил̣а̄ро на чирассева саббапа̄липхулло бхависсатӣ’ти (а. ни. 7.69).

саббапа̄липхулласса кхо пана, бхиккхаве, па̄риччхаттакасса ковил̣а̄расса саманта̄ пан̃н̃а̄са йоджана̄ни а̄бха̄йа пхут̣ам̣ хоти, анува̄там̣ йоджанасатам̣ гандхо гаччхати. айама̄нубха̄во па̄риччхаттакасса ковил̣а̄расса̄’’ти.

пуппхите па̄риччхаттаке а̄рохан̣акиччам̣ ва̄ ан̇кусакам̣ гахетва̄ наманакиччам̣ ва̄ пуппха̄харан̣аттхам̣ чан̇кот̣акакиччам̣ ва̄ наттхи, кантанакава̄то ут̣т̣хахитва̄ пуппха̄ни ван̣т̣ато кантати, сампат̣иччханакава̄то сампат̣иччхати, павесанакава̄то судхаммам̣ девасабхам̣ павесети, саммаджджанакава̄то пура̄н̣апуппха̄ни нӣхарати, сантхаран̣акава̄то паттакан̣н̣икакесара̄ни наччанто сантхарати, маджджхат̣т̣ха̄не дхамма̄санам̣ хоти. йоджанаппама̄н̣о ратанапаллан̇ко упари тийоджанена сетаччхаттена дха̄райама̄нена, таданантарам̣ саккасса деваран̃н̃о а̄санам̣ аттхарийати. тато теттим̣са̄йа девапутта̄нам̣, тато ан̃н̃а̄сам̣ махесаккхадевата̄нам̣. ан̃н̃атарадевата̄нам̣ пана пуппхакан̣н̣ика̄ва а̄санам̣ хоти.

дева̄ девасабхам̣ пависитва̄ нисӣданти. тато пуппхехи рен̣уват̣т̣и уггантва̄ упари кан̣н̣икам̣ а̄хачча нипатама̄на̄ девата̄нам̣ тига̄вутаппама̄н̣ам̣ аттабха̄вам̣ ла̄кха̄расапарикаммасаджджитам̣ вийа кароти. тесам̣ са̄ кӣл̣а̄ чатӯхи ма̄сехи парийоса̄нам̣ гаччхати. евам̣ па̄риччхаттакакӣл̣а̄нубхаванаттха̄йа саннипатанти.

ма̄сасса пана ат̣т̣хадивасе девалоке маха̄дхаммасаванам̣ гхусати. таттха судхамма̄йам̣ девасабха̄йам̣ санан̇кума̄ро ва̄ маха̄брахма̄, сакко ва̄ дева̄наминдо, дхаммакатхикабхиккху ва̄, ан̃н̃атаро ва̄ дхаммакатхико девапутто дхаммакатхам̣ катхети. ат̣т̣хамийам̣ паккхасса чатуннам̣ маха̄ра̄джа̄нам̣ амачча̄, ча̄туддасийам̣ путта̄, паннарасе сайам̣ чатта̄ро маха̄ра̄джа̄но никкхамитва̄ суван̣н̣апат̣т̣ан̃ча джа̄тихин̇гулакан̃ча ган̣хитва̄ га̄манигамара̄джадха̄нийо анувичаранти. те – ‘‘асука̄ на̄ма иттхӣ ва̄ пурисо ва̄ буддхам̣ саран̣ам̣ гато, дхаммам̣ саран̣ам̣ гато. сан̇гхам̣ саран̣ам̣ гато. пан̃часӣла̄ни раккхати. ма̄сасса ат̣т̣ха упосатхе кароти. ма̄туупат̣т̣ха̄нам̣ пӯрети. питуупат̣т̣ха̄нам̣ пӯрети. асукат̣т̣ха̄не уппалахаттхакасатена пуппхакумбхена пӯджа̄ ката̄. дӣпасахассам̣ а̄ропитам̣. ака̄ладхаммасаванам̣ ка̄ритам̣. чхаттаведика̄ пут̣аведика̄ куччхиведика̄ сӣха̄санам̣ сӣхасопа̄нам̣ ка̄ритам̣. тӣн̣и сучарита̄ни пӯрети. дасакусалакаммапатхе сама̄да̄йа ваттатӣ’’ти суван̣н̣апат̣т̣е джа̄тихин̇гулакена ликхитва̄ а̄харитва̄ пан̃часикхасса хаттхе денти. пан̃часикхо ма̄талисса хаттхе дети. ма̄тали сан̇га̄хако саккасса деваран̃н̃о дети.

йада̄ пун̃н̃акаммака̄рака̄ бахӯ на хонти, поттхако кхуддако хоти, там̣ дисва̄ва дева̄ – ‘‘паматто, вата бхо маха̄джано вихарати, чатта̄ро апа̄йа̄ парипӯриссанти, чха девалока̄ туччха̄ бхависсантӣ’’ти анаттамана̄ хонти. саче пана поттхако маха̄ хоти, там̣ дисва̄ва дева̄ – ‘‘аппаматто, вата бхо, маха̄джано вихарати, чатта̄ро апа̄йа̄ сун̃н̃а̄ бхависсанти, чха девалока̄ парипӯриссанти, буддхаса̄сане пун̃н̃а̄ни каритва̄ а̄гате маха̄пун̃н̃е пураккхатва̄ наккхаттам̣ кӣл̣итум̣ лабхисса̄ма̄’’ти аттамана̄ хонти. там̣ поттхакам̣ гахетва̄ сакко девара̄джа̄ ва̄чети. тасса пакатинийа̄мена катхентасса саддо два̄даса йоджана̄ни ган̣ха̄ти. уччена сарена катхентасса ча сакалам̣ дасайоджанасахассам̣ деванагарам̣ чха̄детва̄ тит̣т̣хати. евам̣ дхаммасаванаттха̄йа саннипатанти. идха пана пава̄ран̣асан̇гахаттха̄йа саннипатита̄ти ведитабба̄.

татха̄гатам̣ намассанта̄ти навахи ка̄ран̣ехи татха̄гатам̣ намассама̄на̄. дхаммасса ча судхамматанти сва̄ккха̄тата̄дибхедам̣ дхаммасса судхамматам̣ уджуппат̣ипанната̄дибхедам̣ сан̇гхасса ча суппат̣ипаттинти аттхо.

ат̣т̣хайатха̄бхуччаван̣н̣ана̄

296. йатха̄бхуччети йатха̄бхӯте йатха̄сабха̄ве. ван̣н̣ети гун̣е. пайируда̄ха̄сӣти катхеси. бахуджанахита̄йа пат̣ипанноти катхам̣ пат̣ипанно? дӣпан̇карапа̄дамӯле ат̣т̣ха дхамме самодха̄нетва̄ буддхаттха̄йа абхинӣхарама̄нопи бахуджанахита̄йа пат̣ипанно на̄ма хоти.

да̄напа̄рамӣ, сӣлапа̄рамӣ, неккхаммапа̄рамӣ, пан̃н̃а̄па̄рамӣ, вӣрийапа̄рамӣ, кхантипа̄рамӣ, саччапа̄рамӣ, адхит̣т̣ха̄напа̄рамӣ, метта̄па̄рамӣ, упеккха̄па̄рамӣти каппасатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни има̄ даса па̄рамийо пӯрентопи бахуджанахита̄йа пат̣ипанно.

кхантива̄дита̄пасака̄ле, чӯл̣адхаммапа̄лакума̄рака̄ле, чхаддантана̄гара̄джака̄ле, бхӯридаттачампеййасан̇кхапа̄лана̄гара̄джака̄ле, маха̄капика̄ле ча та̄диса̄ни дуккара̄ни каронтопи бахуджанахита̄йа пат̣ипанно. вессантараттабха̄ве т̣хатва̄ саттасатакамаха̄да̄нам̣ датва̄ саттасу т̣ха̄несу патхавим̣ кампетва̄ па̄рамӣкӯт̣ам̣ ган̣хантопи бахуджанахита̄йа пат̣ипанно. тато анантаре аттабха̄ве туситапуре йа̄вата̄йукам̣ тит̣т̣хантопи бахуджанахита̄йа пат̣ипанно.

таттха пан̃ча пуббанимитта̄ни дисва̄ дасасахассачаккава̄л̣адевата̄хи йа̄чито пан̃ча маха̄вилокана̄ни вилокетва̄ дева̄нам̣ сан̇гахаттха̄йа пат̣ин̃н̃ам̣ датва̄ туситапура̄ чавитва̄ ма̄тукуччхийам̣ пат̣исандхим̣ ган̣хантопи бахуджанахита̄йа пат̣ипанно.

даса ма̄се ма̄тукуччхийам̣ васитва̄ лумбинӣване ма̄тукуччхито никкхамантопи, екӯнатим̣савасса̄ни ага̄рам̣ аджджха̄васитва̄ маха̄бхиниккхаманам̣ никкхамитва̄ аноманадӣтӣре паббаджантопи, чхаббасса̄ни падха̄нена атта̄нам̣ киламетва̄ бодхипаллан̇кам̣ а̄руйха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ пат̣ивиджджхантопи, саттасатта̄хам̣ бодхиман̣д̣е йа̄пентопи, исипатанам̣ а̄гамма ануттарам̣ дхаммачаккам̣ паваттентопи, йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ каронтопи, деворохан̣ам̣ орохантопи, буддхо хутва̄ пан̃чачатта̄лӣса васса̄ни тит̣т̣хантопи, а̄йусан̇кха̄рам̣ оссаджантопи, йамакаса̄ла̄намантаре анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йантопи бахуджанахита̄йа пат̣ипанно. йа̄васса са̄сапаматта̄пи дха̄туйо дхаранти, та̄ва бахуджанахита̄йа пат̣ипанноти ведитаббо. сесапада̄ни етассева вевачана̄ни. таттха паччхимам̣ паччхимам̣ пуримасса пуримасса аттхо.

нева атӣтам̣се саманупасса̄ма, на панетарахӣти атӣтепи буддхато ан̃н̃ам̣ на саманупасса̄ма, ана̄гатепи на саманупасса̄ма, етарахи пана ан̃н̃асса саттхуно абха̄ватойева ан̃н̃атра тена бхагавата̄ на саманупасса̄ма̄ти айаметтха аттхо. ат̣т̣хакатха̄йампи хи – ‘‘атӣта̄на̄гата̄ буддха̄ амха̄кам̣ саттха̄ра̄ садиса̄йева, ким̣ сакко катхетӣ’’ти вича̄ретва̄ – ‘‘етарахи бахуджанахита̄йа пат̣ипанно саттха̄ амха̄кам̣ саттха̄рам̣ мун̃читва̄ ан̃н̃о кочи наттхи, тасма̄ на пасса̄ма̄ти катхетӣ’’ти вуттам̣. йатха̄ ча еттха, евам̣ ито паресупи падесу айаматтхо ведитаббо. сва̄ккха̄та̄дӣни ча кусала̄дӣни ча вуттаттха̄нева.

ган̇годакам̣ йамунодакена̄ти ган̇га̄йамуна̄нам̣ сама̄гамат̣т̣ха̄не удакам̣ ван̣н̣енапи гандхенапи расенапи сам̣сандати самети, маджджхе бхиннасуван̣н̣ам̣ вийа екасадисамева хоти, на маха̄самуддаудакена сам̣сат̣т̣хака̄ле вийа висадисам̣. парисуддхасса нибба̄насса пат̣ипада̄пи парисуддха̄ва. на хи дахарака̄ле веджджакамма̄дӣни катва̄ агочаре чаритва̄ махаллакака̄ле нибба̄нам̣ дат̣т̣хум̣ сакка̄, нибба̄нага̄минӣ пана пат̣ипада̄ парисуддха̄ва ват̣т̣ати а̄ка̄сӯпама̄. йатха̄ хи а̄ка̄сампи алаггам̣ парисуддхам̣ чандимасӯрийа̄нам̣ а̄ка̄се иччхитиччхитат̣т̣ха̄нам̣ гаччханта̄нам̣ вийа нибба̄нам̣ гаччхантасса бхиккхуно пат̣ипада̄пи куле ва̄ ган̣е ва̄ алагга̄ абаддха̄ а̄ка̄сӯпама̄ ват̣т̣ати. са̄ панеса̄ та̄диса̄ва бхагавата̄ пан̃н̃атта̄ катхита̄ десита̄. тена вуттам̣ – ‘‘сам̣сандати нибба̄нан̃ча пат̣ипада̄ ча̄’’ти.

пат̣ипанна̄нанти пат̣ипада̄йа т̣хита̄нам̣. вуситаватанти вуттхава̄са̄нам̣ етесам̣. ладдхасаха̄йоти етесам̣ таттха таттха саха айанато саха̄йо. ‘‘адутийо асаха̄йо аппат̣исамо’’ти идам̣ пана асадисат̣т̣хена вуттам̣. апануджджа̄ти тесам̣ маджджхепи пхаласама̄паттийа̄ вихаранто читтена апануджджа, апануджджева ека̄ра̄матам̣ ануйутто вихаратӣти аттхо.

абхиниппханно кхо пана тасса бхагавато ла̄бхоти тасса бхагавато маха̄ла̄бхо уппанно. када̄ пат̣т̣ха̄йа уппанно? абхисамбодхим̣ патва̄ саттасатта̄хам̣ атиккамитва̄ исипатане дхаммачаккам̣ паваттетва̄ ануккамена деваманусса̄нам̣ даманам̣ каронтасса тайо джат̣иле пабба̄джетва̄ ра̄джагахам̣ гатасса бимбиса̄радаманато пат̣т̣ха̄йа уппанно. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘тена кхо пана самайена бхагава̄ саккато хоти гарукато ма̄нито пӯджито апачито ла̄бхӣ чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ра̄на’’нти (сам̣. ни. 2.70). сатасахассакаппа̄дхикесу чатӯсу асан̇кхйеййесу уссаннапун̃н̃аниссандасамуппанно ла̄бхасакка̄ро махогхо вийа аджджхоттхарама̄но а̄гаччхати.

екасмим̣ кира самайе ра̄джагахе са̄ваттхийам̣ са̄кете косамбийам̣ ба̄ра̄н̣асийам̣ бхагавато пат̣ипа̄т̣ибхаттам̣ на̄ма уппаннам̣, таттхеко – ‘‘ахам̣ сатам̣ виссаджджетва̄ да̄нам̣ дасса̄мӣ’’ти пан̣н̣ам̣ ликхитва̄ виха̄радва̄ре бандхи. ан̃н̃о – ахам̣ две сата̄ни. ан̃н̃о – ахам̣ пан̃ча сата̄ни. ан̃н̃о – ахам̣ сахассам̣. ан̃н̃о – ахам̣ две сахасса̄ни. ан̃н̃о – ахам̣ пан̃ча. даса. вӣсати. пан̃н̃а̄сам̣; ан̃н̃о – ахам̣ сатасахассам̣. ан̃н̃о – ахам̣ две сатасахасса̄ни виссаджджетва̄ да̄нам̣ дасса̄мӣ’’ти пан̣н̣ам̣ ликхитва̄ виха̄радва̄ре бандхи. джанападача̄рикам̣ чарантампи ока̄сам̣ лабхитва̄ – ‘‘да̄нам̣ дасса̄мӣ’’ти сакат̣а̄ни пӯретва̄ маха̄джано анубандхийева. йатха̄ха – ‘‘тена кхо пана самайена джа̄напада̄ манусса̄ бахум̣ лон̣ампи телампи тан̣д̣улампи кха̄данӣйампи сакат̣есу а̄ропетва̄ бхагавато пит̣т̣хито пит̣т̣хито анубандха̄ хонти – ‘йаттха пат̣ипа̄т̣им̣ лабхисса̄ма, таттха бхаттам̣ карисса̄ма̄’ти’’ (маха̄ва. 282). евам̣ ан̃н̃а̄нипи кхандхаке ча винайе ча бахӯни ваттхӯни ведитабба̄ни.

асадисада̄не панеса ла̄бхо маттхакам̣ патто. екасмим̣ кира самайе бхагавати джанападача̄рикам̣ чаритва̄ джетаванам̣ сампатте ра̄джа̄ нимантетва̄ да̄нам̣ ада̄си. дутийадивасе на̄гара̄ адам̣су. пуна тесам̣ да̄нато атирекам̣ ра̄джа̄, тасса да̄нато атирекам̣ на̄гара̄ти евам̣ бахӯсу дивасесу гатесу ра̄джа̄ чинтеси – ‘‘име на̄гара̄ дивасе дивасе атирекатарам̣ каронти, патхависсаро пана ра̄джа̄ на̄гарехи да̄не пара̄джитоти гараха̄ бхависсатӣ’’ти. атхасса маллика̄ упа̄йам̣ а̄чиккхи. со ра̄джан̇ган̣е са̄лакалйа̄н̣ипадарехи ман̣д̣апам̣ ка̄ретва̄ там̣ нӣлуппалехи чха̄детва̄ пан̃ча а̄санасата̄ни пан̃н̃а̄петва̄ пан̃ча хаттхисата̄ни а̄сана̄нам̣ паччха̄бха̄ге т̣хапетва̄ екекена хаттхина̄ екекасса бхиккхуно сетаччхаттам̣ дха̄ра̄песи. двиннам̣ двиннам̣ а̄сана̄нам̣ антаре сабба̄лан̇ка̄рапат̣иман̣д̣ита̄ екека̄ кхаттийадхӣта̄ чатуджджа̄тийагандхам̣ писати. нит̣т̣хитам̣ нит̣т̣хитам̣ маджджхат̣т̣ха̄не гандхамбан̣е паккхипати, там̣ апара̄ кхаттийадхӣта̄ нӣлуппалахаттхакена сампариваттети. евам̣ екекасса бхиккхуно тиссо тиссо кхаттийадхӣтаро парива̄ра̄, апара̄ сабба̄лан̇ка̄рапат̣иман̣д̣ита̄ иттхӣ та̄лаван̣т̣ам̣ гахетва̄ бӣджати, ан̃н̃а̄ дхамакаран̣ам̣ гахетва̄ удакам̣ парисса̄вети, ан̃н̃а̄ паттато удакам̣ харати. бхагавато чатта̄ри анаггха̄ни ахесум̣. па̄дакатхалика̄ а̄дха̄рако апассенапхалакам̣ чхаттапа̄даман̣ӣти има̄ни чатта̄ри анаггха̄ни ахесум̣. сан̇гханавакасса деййадхаммо сатасахассам̣ аггхати. тасмин̃ча да̄не ан̇гулима̄латтхеро сан̇гханавако ахоси. тасса а̄санасамӣпе а̄нӣто хаттхӣ там̣ упагантум̣ на̄саккхи. тато ран̃н̃о а̄рочесум̣. ра̄джа̄ – ‘‘ан̃н̃о хаттхӣ наттхӣ’’ти? дут̣т̣хахаттхӣ пана аттхи, а̄нетум̣ на сакка̄ти. самма̄самбуддхо – сан̇гханавако катаро маха̄ра̄джа̄ти? ан̇гулима̄латтхеро бхагава̄ти. тена хи там̣ дут̣т̣хахаттхим̣ а̄нетва̄ т̣хапету, маха̄ра̄джа̄ти. хаттхим̣ ман̣д̣айитва̄ а̄найим̣су. со тхерасса теджена на̄са̄ва̄тасан̃чаран̣аматтампи ка̄тум̣ на̄саккхи. евам̣ нирантарам̣ сатта диваса̄ни да̄нам̣ дӣйиттха. саттаме дивасе ра̄джа̄ дасабалам̣ вандитва̄ – ‘‘бхагава̄ майхам̣ дхаммам̣ десетха̄’’ти а̄ха.

тассан̃ча парисати ка̄л̣о ча джун̣хо ча̄ти две амачча̄ хонти. ка̄л̣о чинтеси – ‘‘нассати ра̄джакуласса сантакам̣, ким̣ на̄мете еттака̄ джана̄ кариссанти, бхун̃джитва̄ виха̄рам̣ гантва̄ нидда̄йиссантева, идам̣ пана еко ра̄джапурисо лабхитва̄ ким̣ на̄ма на кареййа, ахо нассати ран̃н̃о сантака’’нти. джун̣хо чинтеси – ‘‘махантам̣ идам̣ ра̄джаттанам̣ на̄ма, ко ан̃н̃о идам̣ ка̄тум̣ саккхиссати? ким̣ ра̄джа̄ на̄ма со, йо ра̄джаттане т̣хитопи еварӯпам̣ да̄нам̣ да̄тум̣ на саккотӣ’’ти. бхагава̄ париса̄йа аджджха̄сайам̣ олокенто тесам̣ двиннам̣ аджджха̄сайам̣ видитва̄ – ‘‘саче аджджа джун̣хасса аджджха̄сайена дхаммакатхам̣ катхеми, ка̄л̣асса саттадха̄ муддха̄ пхалиссати. майа̄ кхо пана сатта̄нуддайата̄йа па̄рамийо пӯрита̄. джун̣хо ан̃н̃асмимпи дивасе майи дхаммам̣ катхайанте маггапхалам̣ пат̣ивиджджхиссати, ида̄ни пана ка̄л̣ам̣ олокесса̄мӣ’’ти ран̃н̃о чатуппадикамева га̄тхам̣ абха̄си –

‘‘на ве кадарийа̄ девалокам̣ ваджанти,

ба̄ла̄ хаве наппасам̣санти да̄нам̣;

дхӣро ча да̄нам̣ анумодама̄но,

тенева со хоти сукхӣ параттха̄’’ти. (дха. па. 177);

ра̄джа̄ анаттамано хутва̄ – ‘‘майа̄ маха̄да̄нам̣ диннам̣, саттха̄ ча ме мандамева дхаммам̣ катхеси, на̄саккхим̣ ман̃н̃е дасабаласса читтам̣ гахету’’нти. со бхуттапа̄тара̄со виха̄рам̣ гантва̄ бхагавантам̣ вандитва̄ пуччхи – ‘‘майа̄, бханте, махантам̣ да̄нам̣ диннам̣, анумодана̄ ча ме на махатӣ ката̄, ко ну кхо ме, бханте, досо’’ти? наттхи, маха̄ра̄джа, тава досо, париса̄ пана апарисуддха̄, тасма̄ дхаммам̣ на десесинти. касма̄ пана бхагава̄ париса̄ на суддха̄ти? саттха̄ двиннам̣ амачча̄нам̣ паривитаккам̣ а̄рочеси. ра̄джа̄ ка̄л̣ам̣ пуччхи – ‘‘евам̣, та̄та, ка̄л̣а̄’’ти? ‘‘евам̣, маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘майи мама сантакам̣ дадама̄не тава катарам̣ т̣ха̄нам̣ руджджати, на там̣ саккоми пасситум̣, пабба̄джетха нам̣ мама рат̣т̣хато’’ти а̄ха. тато джун̣хам̣ паккоса̄петва̄ пуччхи – ‘‘евам̣ кира, та̄та, чинтесӣ’’ти? ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘тава читта̄нурӯпамева хотӯ’’ти тасмим̣йева ман̣д̣апе евам̣ пан̃н̃аттесуйева а̄санесу пан̃ча бхиккхусата̄ни нисӣда̄петва̄ та̄йева кхаттийадхӣтаро парива̄ра̄петва̄ ра̄джагехато дханам̣ гахетва̄ майа̄ диннасадисамева сатта диваса̄ни да̄нам̣ дехӣти. со татха̄ ада̄си. датва̄ саттаме дивасе – ‘‘дхаммам̣ бхагава̄ десетха̄’’ти а̄ха.

саттха̄ двиннампи да̄на̄нам̣ анумоданам̣ екато катва̄ две маха̄надийо екогхапун̣н̣а̄ курума̄но вийа маха̄дхаммадесанам̣ десеси. десана̄парийоса̄не джун̣хо сота̄панно ахоси. ра̄джа̄ пасӣдитва̄ дасабаласса ба̄хираваттхум̣ на̄ма ада̄си. евам̣ абхиниппханно кхо пана тасса бхагавато ла̄бхоти ведитаббо.

абхиниппханно силокоти ван̣н̣агун̣акиттанам̣. сопи бхагавато дхаммачаккаппаваттанато пат̣т̣ха̄йа абхиниппханно. тато пат̣т̣ха̄йа хи бхагавато кхаттийа̄пи ван̣н̣ам̣ катхенти. бра̄хман̣а̄пи гахапатайопи на̄га̄ супан̣н̣а̄ гандхабба̄ девата̄ брахма̄нопи киттим̣ ватва̄ – ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄дина̄. ан̃н̃атиттхийа̄пи варароджасса сахассам̣ датва̄ саман̣асса готамасса аван̣н̣ам̣ катхехӣти уййоджесум̣. со сахассам̣ гахетва̄ дасабалам̣ па̄даталато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва кесанта̄ апалокайама̄но ликкха̄маттампи ваджджам̣ адисва̄ – ‘‘виппакин̣н̣адваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣е асӣтианубйан̃джанавибхӯсите бйа̄маппабха̄париккхитте супхуллитапа̄риччхаттаката̄ра̄ган̣асамуджджалитаанталиккхавичиттакусумасассирикананданаванасадисе анаваджджааттабха̄ве аван̣н̣ам̣ вадантасса мукхампи випариваттеййа, муддха̄пи саттадха̄ пхалеййа, аван̣н̣ам̣ ваттум̣ упа̄йо наттхи, ван̣н̣амева вадисса̄мӣ’’ти па̄даталато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва кесанта̄ атирекападасахассена ван̣н̣амева катхеси. йамакапа̄т̣иха̄рийе панеса ван̣н̣о на̄ма маттхакам̣ патто. евам̣ абхиниппханно силокоти.

йа̄ва ман̃н̃е кхаттийа̄ти кхаттийа̄ бра̄хман̣а̄ весса̄ судда̄ на̄га̄ супан̣н̣а̄ йаккха̄ асура̄ дева̄ брахма̄ноти саббева те сампийа̄йама̄нарӯпа̄ хат̣т̣хатут̣т̣ха̄ вихаранти. вигатамадо кхо пана̄ти еттака̄ мам̣ джана̄ сампийа̄йама̄нарӯпа̄ вихарантӣти на мадапаматто хутва̄ дава̄дивасена а̄ха̄рам̣ а̄ха̄рети, ан̃н̃адаттху вигатамадо кхо пана со бхагава̄ а̄ха̄рам̣ а̄ха̄рети.

йатха̄ва̄дӣти йам̣ ва̄ча̄йа вадати, таданвайамевасса ка̄йакаммам̣ хоти. йан̃ча ка̄йена кароти, таданвайамевасса вачӣкаммам̣ хоти. ка̄йо ва̄ ва̄чам̣, ва̄ча̄ ва̄ ка̄йам̣ на̄тиккамати, ва̄ча̄ ка̄йена, ка̄йо ча ва̄ча̄йа самети. йатха̄ ча –

‘‘ва̄мена сӯкаро хоти, даккхин̣ена аджа̄миго;

сарена нелако хоти, виса̄н̣ена джараггаво’’ти. –

айам̣ сӯкарайаккхо сӯкаре дисва̄ сӯкарасадисам̣ ва̄мапассам̣ дассетва̄ те гахетва̄ кха̄дати, аджа̄миге дисва̄ там̣садисам̣ даккхин̣апассам̣ дассетва̄ те гахетва̄ кха̄дати, нелакаваччхаке дисва̄ ваччхакаравам̣ раванто те гахетва̄ кха̄дати, гон̣е дисва̄ тесам̣ виса̄н̣асадиса̄ни виса̄н̣а̄ни ма̄петва̄ те дӯратова – ‘‘гон̣о вийа диссатӣ’’ти евам̣ упагате гахетва̄ кха̄дати. йатха̄ ча дхаммикава̄йасаджа̄таке сакун̣ехи пут̣т̣хо ва̄йасо – ‘‘ахам̣ ва̄табхаккхо, ва̄табхаккхата̄йа мукхам̣ виваритва̄ па̄н̣ака̄нан̃ча маран̣абхайена екенева па̄дена т̣хито, тасма̄ тумхепи –

‘‘дхаммам̣ чаратха бхаддам̣ во, дхаммам̣ чаратха н̃а̄тайо;

дхаммача̄рӣ сукхам̣ сети, асмим̣ локе парамхи ча̄’’ти.

сакун̣есу висса̄сам̣ уппа̄деси, тато –

‘‘бхаддако вата̄йам̣ паккхӣ, диджо парамадхаммико;

екапа̄дена тит̣т̣ханто, дхаммо дхаммоти бха̄сатӣ’’ти.

евам̣ висса̄сама̄гате сакун̣е кха̄диттха. тена тесам̣ ва̄ча̄ ка̄йена, ка̄йо ча ва̄ча̄йа на самети, на евам̣ бхагавато. бхагавато пана ва̄ча̄ ка̄йена, ка̄йо ча ва̄ча̄йа саметийева̄ти дассети.

тин̣н̣а̄ тарита̄ вичикиччха̄ асса̄ти тин̣н̣авичикиччхо. ‘‘катхамидам̣ катхамида’’нти еварӯпа̄ вигата̄ катхам̣катха̄ асса̄ти вигатакатхам̣катхо. йатха̄ хи маха̄джано – ‘‘айам̣ руккхо, ким̣ руккхо на̄ма, айам̣ га̄мо, айам̣ джанападо, идам̣ рат̣т̣хам̣, ким̣ рат̣т̣хам̣ на̄ма, касма̄ ну кхо айам̣ руккхо уджуккхандхо, айам̣ ван̇каккхандхо, касма̄ кан̣т̣ако кочи уджуко хоти, кочи ван̇ко, пуппхам̣ кин̃чи сугандхам̣, кин̃чи дуггандхам̣, пхалам̣ кин̃чи мадхурам̣, кин̃чи амадхура’’нти сакан̇кхова хоти, на евам̣ саттха̄. саттха̄ хи – ‘‘имесам̣ на̄ма дха̄тӯнам̣ уссаннуссаннатта̄ идам̣ евам̣ хотӣ’’ти вигатакатхам̣катхова. йатха̄ ча пат̣хамаджджха̄на̄дила̄бхӣнам̣ дутийаджджха̄на̄дӣсу кан̇кха̄ хоти. паччекабуддха̄нампи хи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣е йа̄тха̄васаннит̣т̣ха̄на̄бха̄вато воха̄равасена кан̇кха̄ на̄ма хотийева, на евам̣ буддхасса. со хи бхагава̄ саббаттха вигатакатхам̣катхоти дассети.

парийоситасан̇каппоти йатха̄ кечи сӣламаттена, кечи випассана̄маттена, кечи пат̣хамаджджха̄нена…пе… кечи невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттийа̄, кечи сота̄паннабха̄ваматтена…пе… кечи арахаттена, кечи са̄вакапа̄рамӣн̃а̄н̣ена, кечи паччекабодхин̃а̄н̣ена парийоситасан̇каппа̄ парипун̣н̣аманоратха̄ хонти, на евам̣ мама саттха̄. мама пана саттха̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена парийоситасан̇каппоти дассети.

аджджха̄сайам̣ а̄дибрахмачарийанти каран̣аттхе паччаттавачанам̣, адхика̄сайена уттаманиссайабхӯтена а̄дибрахмачарийена пора̄н̣абрахмачарийабхӯтена ча арийамаггена тин̣н̣авичикиччхо вигатакатхам̣катхо парийоситасан̇каппоти аттхо. ‘‘пуббе анануссутесу дхаммесу са̄мам̣ сачча̄ни абхисамбуджджхи, таттха ча саббан̃н̃утам̣ патто, балесу ча васӣбха̄ва’’нти хи вачанато парийоситасан̇каппата̄пи бхагавато арийамаггенева ниппханна̄ти.

297. йатхарива бхагава̄ти йатха̄ бхагава̄, евам̣ екасмим̣ джамбудӣпатале чатӯсу диса̄су ча̄рикам̣ чарама̄на̄ ахо вата чатта̄ро джина̄ дхаммам̣ десеййунти пачча̄сисама̄на̄ ваданти. атха̄паре тӣсу ман̣д̣алесу екато вичаран̣абха̄вам̣ а̄кан̇кхама̄на̄ тайо самма̄самбуддха̄ти а̄хам̣су. апаре – ‘‘даса па̄рамийо на̄ма пӯретва̄ чатуннам̣ тин̣н̣ам̣ ва̄ уппатти дуллабха̄, саче пана еко нибаддхава̄сам̣ васанто дхаммам̣ десеййа, еко ча̄рикам̣ чаранто, евампи джамбудӣпо собхеййа чева, бахун̃ча хитасукхамадхигаччхеййа̄’’ти чинтетва̄ ахо вата, ма̄риса̄ти а̄хам̣су.

298. ат̣т̣ха̄наметам̣ анавака̄со йанти еттха т̣ха̄нам̣ авака̄соти убхайаметам̣ ка̄ран̣а̄дхивачанамева. ка̄ран̣ан̃хи тит̣т̣хати еттха тада̄йаттавуттита̄йа пхаланти т̣ха̄нам̣. ока̄со вийа часса там̣ тена вина̄ ан̃н̃аттха абха̄ватоти авака̄со. йанти каран̣аттхе паччаттам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘йена ка̄ран̣ена екисса̄ локадха̄туйа̄ две буддха̄ екато уппаджджеййум̣, там̣ ка̄ран̣ам̣ наттхӣ’’ти.

еттха ча –

‘‘йа̄вата̄ чандимасӯрийа̄, парихаранти диса̄ бханти вирочана̄;

та̄ва сахассадха̄ локо, еттха те ваттате васо’’ти. (ма. ни. 1.503) –

га̄тха̄йа екачаккава̄л̣амева ека̄ локадха̄ту. ‘‘сахассӣ локадха̄ту акампиттха̄’’ти (а. ни. 3.126) а̄гатат̣т̣ха̄не чаккава̄л̣асахассам̣ ека̄ локадха̄ту. ‘‘а̄кан̇кхама̄но, а̄нанда, татха̄гато тисахассимаха̄сахассилокадха̄тум̣ сарена вин̃н̃а̄пеййа, обха̄сена ча пхареййа̄’’ти (а. ни. 3.81) а̄гатат̣т̣ха̄не тисахассимаха̄сахассӣ ека̄ локадха̄ту. ‘‘айан̃ча дасасахассӣ локадха̄тӯ’’ти (ма. ни. 3.201) а̄гатат̣т̣ха̄не дасачаккава̄л̣асахасса̄ни ека̄ локадха̄ту. там̣ сандха̄йа екисса̄ локадха̄туйа̄ти а̄ха. еттакан̃хи джа̄тикхеттам̣ на̄ма. татра̄пи т̣хапетва̄ имасмим̣ чаккава̄л̣е джамбудӣпасса маджджхимадесам̣ на ан̃н̃атра буддха̄ уппаджджанти джа̄тикхеттато пана парам̣ буддха̄нам̣ уппаттит̣т̣ха̄намева на пан̃н̃а̄йати. йенаттхена̄ти йена пава̄ран̣асан̇гахаттхена.

санан̇кума̄ракатха̄ван̣н̣ана̄

300. ван̣н̣ена чева йасаса̄ ча̄ти алан̇ка̄рапарива̄рена ча пун̃н̃асирийа̄ ча̄ти аттхо.

301. са̄дху маха̄брахмети еттха сампаса̄дане са̄дхусаддо. сан̇кха̄йа мода̄ма̄ти джа̄нитва̄ мода̄ма.

говиндабра̄хман̣аваттхуван̣н̣ана̄

304. йа̄ва дӣгхараттам̣ маха̄пан̃н̃ова со бхагава̄ти еттаканти париччхиндитва̄ на сакка̄ ваттум̣, атха кхо йа̄ва дӣгхараттам̣ атичирараттам̣ маха̄пан̃н̃ова со бхагава̄. ноти катхам̣ тумхе ман̃н̃атха̄ти. атха сайамеветам̣ пан̃хам̣ бйа̄ка̄тука̄мо – ‘‘аначчхарийаметам̣, ма̄риса̄, йам̣ ида̄ни па̄рамийо пӯретва̄ бодхипаллан̇ке тин̣н̣ам̣ ма̄ра̄нам̣ маттхакам̣ бхиндитва̄ пат̣ивиддхааса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣о со бхагава̄ маха̄пан̃н̃о бхавеййа, киметтха аччхарийам̣, апарипакка̄йа пана бодхийа̄ падесан̃а̄н̣е т̣хитасса сара̄га̄дика̄лепи маха̄пан̃н̃абха̄вамева во, ма̄риса̄, катхесса̄мӣ’’ти бхавапат̣иччханнака̄ран̣ам̣ а̄харитва̄ дассенто бхӯтапуббам̣ бхотиа̄дима̄ха.

пурохитоти саббакичча̄ни ануса̄санапурохито. говиндоти говиндийа̄бхисекена абхиситто, пакатийа̄ панасса ан̃н̃адева на̄мам̣, абхиситтака̄лато пат̣т̣ха̄йа ‘‘говиндо’’ти сан̇кхйам̣ гато. джотипа̄лоти джотанато ча па̄ланато ча джотипа̄ло. тасса кира джа̄тадивасе сабба̄вудха̄ни уджджотим̣су. ра̄джа̄пи паччӯсасамайе аттано ман̇гала̄вудхам̣ паджджалитам̣ дисва̄ бхӣто ат̣т̣ха̄си. говиндо па̄това ра̄джӯпат̣т̣ха̄нам̣ гантва̄ сукхасеййам̣ пуччхи ра̄джа̄ – ‘‘куто ме а̄чарийа, сукхасеййа̄’’ти ватва̄ там̣ ка̄ран̣ам̣ а̄рочеси. ма̄ бха̄йи, маха̄ра̄джа, майхам̣ путто джа̄то, тасса̄нубха̄вена сакаланагаре а̄вудха̄ни паджджалим̣сӯти. ра̄джа̄ – ‘‘ким̣ ну кхо ме кума̄ро паччаттхико бхавеййа̄’’ти чинтетва̄ сут̣т̣хутарам̣ бха̄йи. ‘‘ким̣ витаккеси маха̄ра̄джа̄’’ти ча пут̣т̣хо таматтхам̣ а̄рочеси. атха нам̣ говиндо ‘‘ма̄ бха̄йи маха̄ра̄джа, несо кума̄ро тумха̄кам̣ дуббхиссати, сакаладжамбудӣпе пана тена само пан̃н̃а̄йа на бхависсати, мама путтасса вачанена маха̄джанасса кан̇кха̄ чхиджджиссати, тумха̄кан̃ча саббакичча̄ни ануса̄сиссатӣ’’ти самасса̄сети. ра̄джа̄ тут̣т̣хо – ‘‘кума̄расса кхӣрамӯлам̣ хотӯ’’ти сахассам̣ датва̄ ‘‘кума̄рам̣ махаллакака̄ле мама дассетха̄’’ти а̄ха. кума̄ро анупуббена вуд̣д̣химануппатто. джотитатта̄ панасса па̄ланасаматтхата̄йа ча джотипа̄лотвева на̄мам̣ акам̣су. тена вуттам̣ – ‘‘джотанато ча па̄ланато ча джотипа̄ло’’ти.

самма̄ воссаджджитва̄ти самма̄ воссаджджитва̄. айамева ва̄ па̄т̣хо. аламаттхадасатароти саматтхо пат̣ибало аттхадасо аламаттхадасо, там̣ аламаттхадасам̣ тиретӣти аламаттхадасатаро. джотипа̄лассева ма̄н̣авасса ануса̄санийа̄ти сопи джотипа̄лам̣йева пуччхитва̄ ануса̄сатӣти дассети.

305. бхаваматтху бхавантам̣ джотипа̄ланти бхото джотипа̄ласса бхаво вуддхи висеса̄дхигамо саббакалйа̄н̣ан̃чева ман̇галан̃ча хотӯти аттхо. саммоданӣйам̣ катханти? ‘‘алам̣, маха̄ра̄джа, ма̄ чинтайи, дхувадхаммо еса саббасатта̄на’’нтиа̄дина̄ найена маран̣аппат̣исам̣йуттам̣ сокавиноданапат̣исантха̄ракатхам̣ парийоса̄петва̄. ма̄ но бхавам̣ джотипа̄ло ануса̄санийа̄ паччабйа̄ха̄сӣти ма̄ пат̣ибйа̄ка̄си, ‘‘ануса̄са̄’’ти вутто – ‘‘на̄хам̣ ануса̄са̄мӣ’’ти но ма̄ ануса̄санийа̄ паччаккха̄сӣти аттхо. абхисамбхосӣти сам̣видахитва̄ пат̣т̣хапеси. манусса̄ евама̄хам̣сӯти там̣ питара̄ маха̄пан̃н̃атарам̣ саббакичча̄ни ануса̄сантам̣ саббакамме абхисамбхавантам̣ дисва̄ тут̣т̣хачитта̄ говиндо вата, бхо, бра̄хман̣о, маха̄говиндо вата, бхо, бра̄хман̣оти евама̄хам̣су. идам̣ вуттам̣ хоти, ‘‘говиндо вата, бхо, бра̄хман̣о ахоси етасса пита̄; айам̣ пана маха̄говиндо вата, бхо, бра̄хман̣о’’ти.

раджджасам̣вибхаджанаван̣н̣ана̄

306. йена те чха кхаттийа̄ти йе те ‘‘саха̄йа̄’’ти вутта̄ чха кхаттийа̄, те кира рен̣усса екапитика̄ канит̣т̣хабха̄таро, тасма̄ маха̄говиндо ‘‘айам̣ абхиситто етесам̣ раджджасам̣вибха̄гам̣ кареййа ва̄ на ва̄, йам̣нӯна̄хам̣ те пат̣икаччева рен̣усса сантикам̣ песетва̄ пат̣ин̃н̃ам̣ ган̣ха̄пеййа’’нти чинтенто йена те чха кхаттийа̄ тенупасан̇ками. ра̄джакатта̄роти ра̄джака̄рака̄ амачча̄.

307. маданӣйа̄ ка̄ма̄ти мадакара̄ пама̄дакара̄ ка̄ма̄. гаччханте гаччханте ка̄ле еса ануссаритумпи на саккун̣еййа, тасма̄ а̄йанту бхонто а̄гаччхантӯти аттхо.

308. сара̄махам̣ бхоти тада̄ кира манусса̄нам̣ саччава̄дика̄ло хоти, тасма̄ ‘‘када̄ майа̄ вуттам̣, кена дит̣т̣хам̣, кена сута’’нти абхӯтам̣ аватва̄ ‘‘сара̄махам̣ бхо’’ти а̄ха. саммоданӣйам̣ катханти ким̣ маха̄ра̄джа деваттам̣ гате ран̃н̃е ма̄ чинтайиттха, дхувадхаммо еса саббасатта̄нам̣, евам̣бха̄вино сан̇кха̄ра̄ти еварӯпам̣ пат̣исантха̄ракатхам̣. сабба̄ни сакат̣амукха̄ни пат̣т̣хапесӣти сабба̄ни чха раджджа̄ни сакат̣амукха̄ни пат̣т̣хапеси. екекасса ран̃н̃о раджджам̣ тийоджанасатам̣ хоти, рен̣усса ран̃н̃о раджджосаран̣ападесо дасага̄вутам̣, маджджхе пана рен̣усса раджджам̣ вита̄насадисам̣ ахоси. касма̄ евам̣ пат̣т̣хапесӣти? ка̄лена ка̄лам̣ ра̄джа̄нам̣ пасситум̣ а̄гаччханта̄ ан̃н̃асса раджджам̣ апӣл̣етва̄ аттано аттано раджджападесенева а̄гамиссанти чева гамиссанти ча. парараджджам̣ отин̣н̣асса хи – ‘‘бхаттам̣ детха, гон̣ам̣ детха̄’’ти вадато манусса̄ уджджха̄йанти – ‘‘име ра̄джа̄но аттано аттано виджитена на гаччханти, амха̄кам̣ пӣл̣ам̣ каронтӣ’’ти. аттано виджитена гаччхантасса ‘‘амха̄кам̣ сантика̄ имина̄ идан̃чидан̃ча ладдхаббамева̄’’ти манусса̄ пӣл̣ам̣ на ман̃н̃анти. имаматтхам̣ чинтайитва̄ маха̄говиндо ‘‘саммодама̄на̄ ра̄джа̄но чирам̣ раджджамануса̄сантӯ’’ти евам̣ пат̣т̣хапеси.

‘‘дантапурам̣ калин̇га̄нам̣, ассака̄нан̃ча потанам̣;

ма̄хиссати авантӣнам̣, совӣра̄нан̃ча родукам̣.

митхила̄ ча видеха̄нам̣, чампа̄ ан̇гесу ма̄пита̄;

ба̄ра̄н̣асӣ ча ка̄сӣнам̣, ете говиндама̄пита̄’’ти. –

ета̄ни сатта нагара̄ни маха̄говинденева тесам̣ ра̄джӯнам̣ аттха̄йа ма̄пита̄ни.

‘‘саттабхӯ брахмадатто ча, вессабхӯ бхарато саха;

рен̣у две ча дхатарат̣т̣ха̄, тада̄сум̣ сатта бха̄радха̄’’ти. –

има̄ни тесам̣ саттаннампи на̄ма̄ни. тесу хи еко саттабхӯ на̄ма ахоси, еко брахмадатто на̄ма, еко вессабхӯ на̄ма, еко тенева саха бхарато на̄ма, еко рен̣у на̄ма, две пана дхатарат̣т̣ха̄ти име сатта джамбудӣпатале бха̄радха̄ маха̄ра̄джа̄но ахесунти.

пат̣хамабха̄н̣ава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

киттисаддааббхуггаманаван̣н̣ана̄

311. упасан̇камим̣сӯти ‘‘амха̄кам̣ айам̣ иссарийасампатти на ан̃н̃асса̄нубха̄вена, маха̄говиндасса̄нубха̄вена ниппханна̄. маха̄говиндо амхе сатта ра̄джа̄но самагге катва̄ джамбудӣпатале патит̣т̣ха̄песи, пуббӯпака̄рисса пана на сукара̄ пат̣икирийа̄ ка̄тум̣. амхе саттапи джане есойева ануса̄сату, етам̣йева сена̄патин̃ча пурохитан̃ча карома, евам̣ но вуддхи бхависсатӣ’’ти чинтетва̄ упасан̇камим̣су. маха̄говиндопи – ‘‘майа̄ ете самагга̄ ката̄, саче етесам̣ ан̃н̃о сена̄пати пурохито ча бхависсати, тато аттано аттано сена̄патипурохита̄нам̣ вачанам̣ гахетва̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ бхиндиссанти, адхива̄семи несам̣ сена̄патит̣т̣ха̄нан̃ча пурохитат̣т̣ха̄нан̃ча̄’’ти чинтетва̄ ‘‘евам̣ бхо’’ти паччассоси.

сатта ча бра̄хман̣амаха̄са̄лети ‘‘ахам̣ саббат̣т̣ха̄несу саммукхо бхавеййам̣ ва̄ на ва̄, йаттха̄хам̣ саммукхо на бхависса̄ми, таттхева те каттаббам̣ кариссантӣ’’ти сатта анупурохите т̣хапеси. те сандха̄йа идам̣ вуттам̣ – ‘‘сатта ча бра̄хман̣амаха̄са̄ле’’ти. дивасасса двиккхаттум̣ ва̄ са̄йам̣ па̄то ва̄ наха̄йантӣти наха̄така̄. ватачарийапарийоса̄не ва̄ наха̄та̄, тато пат̣т̣ха̄йа бра̄хман̣ехи саддхим̣ на кха̄данти на пивантӣти наха̄така̄.

312. аббхуггаччхӣти абхиуггаччхи. тада̄ кира манусса̄нам̣ ‘‘на брахмуна̄ саддхим̣ амантетва̄ сакка̄ евам̣ сакаладжамбудӣпам̣ ануса̄ситу’’нти нисиннанисиннат̣т̣ха̄не айамева катха̄ паваттиттха. на кхо пана̄ханти маха̄пурисо кира – ‘‘айам̣ майхам̣ абхӯто ван̣н̣о уппанно, ван̣н̣уппатти кхо пана на бха̄рийа̄, уппаннасса ван̣н̣асса раккханамева бха̄рийам̣, айан̃ча ме ачинтетва̄ амантетва̄ каронтассева ван̣н̣о уппаннова, чинтетва̄ мантетва̄ каронтасса пана виттха̄рикатаро бхависсатӣ’’ти брахмадассане упа̄йам̣ парийесанто там̣ дисва̄ сутам̣ кхо пана метантиа̄диаттхам̣ паривитаккеси.

313. йена рен̣у ра̄джа̄ тенупасан̇камӣти евам̣ ме антара̄ дат̣т̣хука̄мо ва̄ саллапитука̄мо ва̄ на бхависсати, йато чхиннапалибодхо сукхам̣ вихарисса̄мӣти палибодхупаччхеданаттхам̣ упасан̇ками, еса найо саббаттха.

316. са̄дисийоти самаван̣н̣а̄ самаджа̄тика̄.

317. навам̣ сандха̄га̄рам̣ ка̄ретва̄ти раттит̣т̣ха̄надива̄т̣т̣ха̄начан̇каманасампаннам̣ вассике чатта̄ро ма̄се васанаккхамам̣ бахи нал̣апариккхиттам̣ вичиттам̣ а̄васатхам̣ ка̄ретва̄. карун̣ам̣ джха̄нам̣ джха̄йӣти карун̣а̄йа тикачатуккаджджха̄нам̣ джха̄йи, карун̣а̄мукхена панеттха авасеса̄пи тайо брахмавиха̄ра̄ гахита̄ва. уккан̣т̣хана̄ паритассана̄ти джха̄набхӯмийам̣ т̣хитасса анабхиратиуккан̣т̣хана̄ ва̄ бхайапаритассана̄ ва̄ наттхи, брахмуно пана а̄гаманапаттхана̄ а̄гаманатан̣ха̄ ахӯти аттхо.

брахмуна̄са̄каччха̄ван̣н̣ана̄

318. бхайанти читтутра̄сабхайамева. аджа̄нанта̄ти аджа̄нама̄на̄. катхам̣ джа̄нему там̣ майанти (дӣ. ни. 2.179) майам̣ кинти там̣ джа̄на̄ма, айам̣ каттхава̄сико, кинна̄мо, ким̣ готтотиа̄дӣнам̣ а̄ка̄ра̄нам̣ кена а̄ка̄рена там̣ дха̄райа̄ма̄ти аттхо.

мам̣ ве кума̄рам̣ джа̄нантӣти мам̣ ‘‘кума̄ро’’ти ‘‘дахаро’’ти джа̄нанти. брахмалокети сет̣т̣халоке. санантананти чиратанам̣ пора̄н̣акам̣. ахам̣ со пора̄н̣акума̄ро санан̇кума̄ро на̄ма брахма̄ти дассети. евам̣ говинда джа̄на̄хӣти говинда пан̣д̣ита, твам̣ евам̣ джа̄на̄хи, евам̣ мам̣ дха̄рехи.

‘‘а̄санам̣ удакам̣ паджджам̣, мадхуса̄кан̃ча брахмуно;

аггхе бхавантам̣ пуччха̄ма, аггхам̣ куруту но бхава’’нти. –

еттха аггханти атитхино упана̄метаббам̣ вуччати. тенева идама̄санам̣ пан̃н̃аттам̣, еттха нисӣдатха, идам̣ удакам̣ парисуддхам̣, ито па̄нӣйам̣ пиватха, па̄де дховатха, идам̣ паджджам̣ па̄да̄нам̣ хитаттха̄йа абхисан̇кхатам̣ телам̣, ито па̄де маккхетха, идам̣ мадхуса̄канти. бодхисаттасса брахмачарийам̣ на ан̃н̃есам̣ брахмачарийасадисам̣ хоти, на со ‘‘идам̣ све, идам̣ татийадивасе бхависсатӣ’’ти саннидхим̣ на̄ма кароти. мадхуса̄кам̣ пана алон̣ам̣ адхӯпанам̣ атаккам̣ удакена седитаса̄кам̣, там̣ сандха̄йеса – ‘‘идам̣ парибхун̃джатха̄’’ти ваданто ‘‘аггхе бхавантам̣ пуччха̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. име саббепи аггха̄ брахмуно аттхи. те аггхе бхавантам̣ пуччха̄ма. евам̣ пуччханта̄нан̃ча аггхам̣ куруту но бхавам̣, пат̣игган̣ха̄ту но бхавам̣ идамаггханти вуттам̣ хоти. ким̣ панеса – ‘‘ито екампи брахма̄ на бхун̃джатӣ’’ти идам̣ на джа̄на̄тӣти. но на джа̄на̄ти, джа̄нантопи аттано сантике а̄гато атитхи пуччхитабботи ваттасӣсена пуччхати.

атха кхо брахма̄ – ‘‘ким̣ ну кхо пан̣д̣ито мама парибхогакаран̣а̄бха̄вам̣ н̃атва̄ пуччхати, уда̄ху кохан̃н̃е т̣хатва̄ пуччхатӣ’’ти саманна̄харанто ‘‘ваттасӣсе т̣хито пуччхатӣ’’ти н̃атва̄ пат̣игган̣хитум̣ да̄ни ме ват̣т̣атӣти пат̣игган̣ха̄ма те аггхам̣, йам̣ твам̣ говинда бха̄сасӣти а̄ха. йам̣ твам̣ говинда бха̄саси – ‘‘идама̄санам̣ пан̃н̃аттам̣, еттха нисӣдатха̄’’тиа̄ди, татра те майам̣ а̄сане нисинна̄ на̄ма хома, па̄нӣйам̣ пӣта̄ на̄ма хома, па̄да̄пи ме дхота̄ на̄ма хонту, теленапи маккхита̄ на̄ма хонту, удакаса̄кампи парибхуттам̣ на̄ма хоту, тайа̄ диннам̣ адхива̄ситака̄лато пат̣т̣ха̄йа йам̣ йам̣ твам̣ бха̄саси, там̣ там̣ майа̄ пат̣иггахитамева хоти. тена вуттам̣ – ‘‘пат̣игган̣ха̄ма те аггхам̣, йам̣ твам̣ говинда бха̄сасӣ’’ти. евам̣ пана аггхам̣ пат̣игган̣хитва̄ пан̃хасса ока̄сам̣ каронто дит̣т̣хадхаммахитаттха̄йа̄тиа̄дима̄ха.

кан̇кхӣ акан̇кхим̣ параведийесӯти ахам̣ савичикиччхо бхавантам̣ парена сайам̣ абхисан̇кхататта̄ парасса па̄кат̣есу параведийесу пан̃хесу ниббичикиччхам̣.

хитва̄ маматтанти идам̣ мама, идам̣ мама̄ти упакаран̣атан̣хам̣ чаджитва̄. мануджесӯти саттесу, мануджесу йо кочи мануджо маматтам̣ хитва̄ти аттхо. екодибхӯтоти екӣбхӯто, еко тит̣т̣ханто еко нисӣдантоти. вачанаттхо панеттха еко удети паваттатӣти екоди, та̄дисо бхӯтоти екодибхӯто. карун̣едхимуттоти карун̣а̄джха̄не адхимутто, там̣ джха̄нам̣ ниббаттетва̄ти аттхо. нира̄магандхоти виссагандхавирахито. еттха т̣хитоти етесу дхаммесу т̣хито. еттха ча сиккхама̄ноти етесу дхаммесу сиккхама̄но. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана упари маха̄говиндена ча брахмуна̄ ча вуттойева.

320. таттха ете авидва̄ти ете а̄магандхе ахам̣ авидва̄, на джа̄на̄мӣти аттхо. идха брӯхи дхӣра̄ти те ме твам̣ идха дхӣра пан̣д̣ита, брӯхи, вада. кена̄ват̣а̄ ва̄ти паджа̄ курутӯти катамена килеса̄варан̣ена а̄варита̄ паджа̄ пӯтика̄ ва̄йати. а̄па̄йика̄ти апа̄йӯпага̄. нивутабрахмалока̄ти нивуто пихито брахмалоко асса̄ти нивутабрахмалоко. катамена килесена паджа̄йа брахмалокӯпаго магго нивуто пихито пат̣иччханноти пуччхати.

кодхо мосаваджджам̣ никати ча дуббхоти куджджханалаккхан̣о кодхо ча, парависам̣ва̄даналаккхан̣о муса̄ва̄до ча, садисам̣ дассетва̄ ван̃чаналаккхан̣а̄ никати ча, миттадуббханалаккхан̣о дуббхо ча. кадарийата̄ атима̄но усӯйа̄ти тхаддхамаччхарийалаккхан̣а̄ кадарийата̄ ча, атиккамитва̄ ман̃н̃аналаккхан̣о атима̄но ча, парасампаттикхӣйаналаккхан̣а̄ усӯйа̄ ча. иччха̄ вивиччха̄ парахет̣хана̄ ча̄ти тан̣ха̄лаккхан̣а̄ иччха̄ ча, маччхарийалаккхан̣а̄ вивиччха̄ ча, вихим̣са̄лаккхан̣а̄ парахет̣хана̄ ча. лобхо ча досо ча мадо ча мохоти йаттха каттхачи луббханалаккхан̣о лобхо ча, дуссаналаккхан̣о досо ча, маджджаналаккхан̣о мадо ча, муйханалаккхан̣о мохо ча. етесу йутта̄ анира̄магандха̄ти етесу чуддасасу килесесу йутта̄ паджа̄ нира̄магандха̄ на хоти, а̄магандха̄ сакун̣апагандха̄ пӯтигандха̄йева̄ти вадати. а̄па̄йика̄ нивутабрахмалока̄ти еса̄ пана а̄па̄йика̄ чева хоти, пат̣иччханнабрахмалокамагга̄ ча̄ти. идам̣ пана суттам̣ катхентена а̄магандхасуттена дӣпетва̄ катхетаббам̣, а̄магандхасуттампи имина̄ дӣпетва̄ катхетаббам̣.

те на суниммадайа̄ти те а̄магандха̄ суниммадайа̄ сукхена ниммадетабба̄ паха̄табба̄ на хонти, дуппаджаха̄ дуджджайа̄ти аттхо. йасса да̄ни бхавам̣ говиндо ка̄лам̣ ман̃н̃атӣти ‘‘йасса̄ паббаджджа̄йа бхавам̣ говиндо ка̄лам̣ ман̃н̃ати, айамева хоту, евам̣ сати майхампи тава сантике а̄гаманам̣ сва̄гаманам̣ бхависсати, катхитадхаммакатха̄ сукатхита̄ бхависсати, твам̣ та̄та сакаладжамбудӣпе аггапурисо дахаро пат̣хамавайе т̣хито, евам̣ махантам̣ на̄ма сампаттисиривила̄сам̣ паха̄йа тава паббаджанам̣ на̄ма гандхахаттхино айабандханам̣ чхиндитва̄ гаманам̣ вийа атиул̣а̄рам̣, буддхатанти на̄меса̄’’ти маха̄пурисасса дал̣хӣкаммам̣ катва̄ брахма̄ санан̇кума̄ро брахмалокамева гато.

рен̣ура̄джаа̄мантана̄ван̣н̣ана̄

321. маха̄пурисопи ‘‘мама итова никкхамитва̄ паббаджанам̣ на̄ма на йуттам̣, ахам̣ ра̄джакуласса аттхам̣ ануса̄са̄ми, тасма̄ ран̃н̃о а̄рочесса̄ми. саче сопи паббаджиссати, сундарамева. но че паббаджиссати, пурохитат̣т̣ха̄нам̣ ниййа̄тетва̄ ахам̣ паббаджисса̄мӣ’’ти чинтетва̄ ра̄джа̄нам̣ упасан̇ками, тена вуттам̣ – ‘‘атха кхо бхо маха̄говиндо,…пе… на̄хам̣ порохачче раме’’ти.

таттха твам̣ паджа̄нассу раджджена̄ти тава раджджена твамева джа̄на̄хи. на̄хам̣ порохичче рамети ахам̣ пурохитабха̄ве на рама̄ми, уккан̣т̣хитосми, ан̃н̃ам̣ ануса̄сакам̣ джа̄на̄хи, на̄хам̣ порохичче рамети.

атха ра̄джа̄ – ‘‘дхувам̣ чатта̄ро ма̄се пат̣исаллӣнасса бра̄хман̣асса гехе бхога̄ манда̄ джа̄та̄’’ти чинтетва̄ дханена нимантенто – ‘‘саче те ӯнам̣ ка̄мехи. ахам̣ парипӯрайа̄ми те’’ти ватва̄ пуна – ‘‘кинну кхо еса екако вихаранто кеначи вихим̣сито бхавеййа̄’’ти чинтетва̄,

‘‘йо там̣ хим̣сати ва̄реми, бхӯмисена̄пати ахам̣;

тувам̣ пита̄ ахам̣ путто, ма̄ но говинда па̄джахӣ’’ти. –

а̄ха. тассаттхо – йо там̣ хим̣сати, там̣ ва̄реми, кевалам̣ тумхе ‘‘асуко’’ти а̄чиккхатха, ахаметтха каттаббам̣ джа̄нисса̄мӣти. бхӯмисена̄пати аханти атха ва̄ ахам̣ патхавийа̄ са̄мӣ, сва̄хам̣ имам̣ раджджам̣ тумхейева пат̣иччха̄песса̄ми. тувам̣ пита̄ ахам̣ путтоти твам̣ питит̣т̣ха̄не т̣хассаси, ахам̣ путтат̣т̣ха̄не. со твам̣ мама манам̣ харитва̄ аттанойева манам̣ говинда, па̄джехи; йатха̄ иччхаси татха̄ паваттассу. ахам̣ пана тава манам̣йева ануваттанто тайа̄ диннапин̣д̣ам̣ парибхун̃джанто там̣ асичаммахаттхо ва̄ упат̣т̣хахисса̄ми, ратхам̣ ва̄ те па̄джесса̄ми. ‘‘ма̄ но говинда, паджахӣ’’ти ва̄ па̄т̣хо. тассаттхо – твам̣ питит̣т̣ха̄не тит̣т̣ха, ахам̣ путтат̣т̣ха̄не т̣хасса̄ми. ма̄ но твам̣ бхо говинда, паджахи, ма̄ париччаджӣти. атха маха̄пурисо йам̣ ра̄джа̄ чинтеси, тасса аттани абха̄вам̣ дассенто –

‘‘на маттхи ӯнам̣ ка̄мехи, хим̣сита̄ ме на виджджати;

амануссавачо сутва̄, тасма̄хам̣ на гахе раме’’ти. –

а̄ха. таттха на маттхӣти на ме аттхи. гахети гехе. атха нам̣ ра̄джа̄ пуччхи –

‘‘амануссо катхам̣ ван̣н̣о, ким̣ те аттхам̣ абха̄сатха;

йан̃ча сутва̄ джаха̄си но, гехе амхе ча кевалӣ’’ти.

таттха джаха̄си но, гехе амхе ча кевалӣти бра̄хман̣асса сампаттибхарите гехе сан̇гахавасена аттано гехе каронто йам̣ сутва̄ амха̄кам̣ гехе ча амхе ча кевалӣ саббе апарисесе джамбудӣпава̄сино джаха̄сӣти вадати.

атхасса а̄чиккханто маха̄пурисо упавуттхасса ме пуббетиа̄дима̄ха. таттха упавуттхасса̄ти чатта̄ро ма̄се екӣбха̄вам̣ упагантва̄ вуттхасса. йит̣т̣хака̄масса ме сатоти йаджитука̄масса ме сама̄насса. агги паджджалито а̄си, кусапаттапариттхатоти кусапаттехи париттхато саппидадхимадхуа̄дӣни паккхипитва̄ агги джалайитума̄раддхо а̄си, евам̣ аггим̣ джа̄летва̄ ‘‘маха̄джанасса да̄нам̣ дасса̄мӣ’’ти евам̣ чинтетва̄ т̣хитасса мама̄ти айаметтха аттхо.

санантаноти санан̇кума̄ро брахма̄. тато ра̄джа̄ сайампи паббаджитука̄мо хутва̄ саддаха̄мӣтиа̄дима̄ха. таттха катхам̣ ваттетха ан̃н̃атха̄ти катхам̣ тумхе ан̃н̃атха̄ ваттиссатха. те там̣ ануваттисса̄ма̄ти те майампи тумхейева ануваттисса̄ма, анупаббаджисса̄ма̄ти аттхо. ‘‘ануваджисса̄ма̄’’типи па̄т̣хо, тасса анугаччхисса̄ма̄ти аттхо. ака̄чоти никка̄чо акаккасо. говиндасса̄нуса̄санети тава говиндасса са̄сане. бхавантам̣ говиндамева саттха̄рам̣ каритва̄ чарисса̄ма̄ти вадати.

чха кхаттийаа̄мантана̄ван̣н̣ана̄

322. йена те чха кхаттийа̄ тенупасан̇камӣти рен̣ум̣ ра̄джа̄нам̣ ‘‘са̄дху маха̄ра̄джа раджджам̣ на̄ма ма̄тарам̣ питарам̣ бха̄тибхагинӣа̄дайопи ма̄ретва̄ ган̣хантесу саттесу евам̣ махантам̣ раджджасирим̣ паха̄йа паббаджитука̄мена ул̣а̄рам̣ маха̄ра̄джена ката’’нти упаттхамбхетва̄ дал̣хатарамасса усса̄хам̣ катва̄ упасан̇ками. евам̣ самачинтесунти ран̃н̃о чинтитанайенева када̄чи бра̄хман̣асса бхога̄ парихӣна̄ бхавеййунти ман̃н̃ама̄на̄ самачинтесум̣. дханена сиккхеййа̄ма̄ти упала̄пеййа̄ма сан̇ган̣хеййа̄ма. та̄ватакам̣ а̄харӣйатанти та̄ватакам̣ а̄хара̄пийату ган̣хийату, йаттакам̣ иччхатха, таттакам̣ ган̣хатха̄ти вуттам̣ хоти. бхаванта̄нам̣йева ва̄хаса̄ти бхаванте паччайам̣ катва̄, тумхехи диннатта̄йева пахӯтам̣ са̄патеййам̣ джа̄там̣.

323. саче джахатха ка̄ма̄нӣти саче ваттхука̄ме ча килесака̄ме ча париччаджатха. йаттха сатто путхуджджаноти йесу ка̄месу путхуджджано сатто лагго лаггито. а̄рамбхавхо дал̣ха̄ хотха̄ти евам̣ санте вӣрийам̣ а̄рабхатха, аситхилапараккаматам̣ адхит̣т̣ха̄йа дал̣ха̄ бхаватха. кхантӣбаласама̄хита̄ти кхантибалена саманна̄гата̄ бхаватха̄ти ра̄джӯнам̣ усса̄хам̣ джанети.

еса магго уджумагготи еса карун̣а̄джха̄намагго уджумагго на̄ма. еса магго ануттароти есева брахмалокӯпапаттийа̄ асадисамагго уттамамагго на̄ма. саддхаммо саббхи раккхитоти есо ева ча буддхапаччекабуддхаса̄вакехи саббхираккхитадхаммо на̄ма. ити карун̣а̄джха̄насса ван̣н̣абхан̣анена̄пи тесам̣ аниваттанаттха̄йа дал̣хӣкаммамева кароти.

ко ну кхо пана бхо джа̄на̄ти джӣвита̄нанти бхо джӣвитам̣ на̄ма удакапуппхул̣ӯпамам̣ тин̣агге усса̄вабиндӯпамам̣ тан̇кхан̣авиддхам̣санадхаммам̣, тасса ко гатим̣ джа̄на̄ти, кисмим̣ кхан̣е бхиджджиссати? гаманӣйо сампара̄йоти паралоко пана авассам̣ гантаббова, таттха пан̣д̣итена кулапуттена манта̄йам̣ боддхаббам̣. манта̄ вуччати пан̃н̃а̄, та̄йа мантетаббам̣ буджджхитаббам̣, упапариккхитаббан̃ча джа̄нитаббан̃ча̄ти аттхо. каран̣аттхе ва̄ бхуммам̣. манта̄йам̣ боддхаббанти манта̄йа буджджхитаббам̣, н̃а̄н̣ена джа̄нитаббанти аттхо. ким̣ буджджхитаббам̣? джӣвитасса дуджджа̄ната̄, сампара̄йасса ча авассам̣ гаманӣйата̄, буджджхитва̄ ча пана саббапалибодхе чхиндитва̄ каттаббам̣ кусалам̣ чаритаббам̣ брахмачарийам̣. касма̄? йасма̄ наттхи джа̄тасса амаран̣ам̣.

бра̄хман̣амаха̄са̄ла̄дӣнам̣ а̄мантана̄ван̣н̣ана̄

324. аппесаккха̄ ча аппала̄бха̄ ча̄ти бхо паббаджджа̄ на̄ма аппайаса̄ чева, паббаджитака̄лато пат̣т̣ха̄йа хи раджджам̣ паха̄йа паббаджитам̣ вихет̣хетва̄ вихет̣хетва̄ ла̄макам̣ ана̄тхам̣ катва̄ва катхенти. аппала̄бха̄ ча, сакалага̄мам̣ чаритва̄пи аджджхохаран̣ӣйам̣ дуллабхамева. идам̣ пана брахман̃н̃ам̣ махесаккхан̃ча маха̄йасатта̄, маха̄ла̄бхан̃ча ла̄бхасакка̄расампаннатта̄. бхаван̃хи етарахи сакаладжамбудӣпе аггапурохито саббаттха агга̄санам̣ аггодакам̣ аггабхаттам̣ аггагандхам̣ аггама̄лам̣ лабхатӣти.

ра̄джа̄ва ран̃н̃анти ахан̃хи бхо етарахи пакатиран̃н̃ам̣ маджджхе чаккаваттира̄джа̄ вийа. брахма̄ва брахма̄нанти пакатибрахма̄нам̣ маджджхе маха̄брахмасадисо. девата̄ва гахапатика̄нанти авасесагахапатика̄нам̣ панамхи саккадевара̄джасадисо.

бхарийа̄нам̣ а̄мантана̄ван̣н̣ана̄

325. чатта̄рӣса̄ бхарийа̄ са̄дисийоти са̄дисийова чатта̄рӣса̄ бхарийа̄, ан̃н̃а̄ панасса тӣсу вайесу на̄т̣акиттхийо бахука̄йева.

маха̄говиндапаббаджджа̄ван̣н̣ана̄

326. ча̄рикам̣ чаратӣти га̄манигамапат̣ипа̄т̣ийа̄ ча̄рикам̣ чарати, гатагатат̣т̣ха̄не буддхакола̄халам̣ вийа хоти. манусса̄ ‘‘маха̄говиндапан̣д̣ито кира а̄гаччхатӣ’’ти сутва̄ пуретарамева ман̣д̣апам̣ ка̄ретва̄ маггам̣ алан̇каритва̄ паччуггантва̄ ган̣хитва̄ енти, маха̄ла̄бхасакка̄ро махогхо вийа аджджхоттхаранто уппаджджи. саттапурохитасса̄ти саттаннам̣ ра̄джӯнам̣ пурохитасса. ити йатха̄ етарахи еварӯпесу ва̄ т̣ха̄несу кисмин̃чидева дуккхе уппанне ‘‘намо буддхасса̄’’ти ваданти, евам̣ тада̄ ‘‘наматтху маха̄говиндасса бра̄хман̣асса, наматтху саттапурохитасса̄’’ти ваданти.

327. метта̄сахагатена̄тиа̄дина̄ найена па̄л̣ийам̣ брахмавиха̄ра̄ва а̄гата̄, маха̄пурисо пана сабба̄пи ат̣т̣ха сама̄паттийо ча пан̃ча ча абхин̃н̃а̄йо ниббаттеси. са̄вака̄нан̃ча брахмалокасахабйата̄йа маггам̣ десесӣти брахмалоке брахмуна̄ сахабха̄ва̄йа маггам̣ катхеси.

328. саббенасаббанти йе ат̣т̣ха ча сама̄паттийо пан̃ча ча абхин̃н̃а̄йо ниббаттесум̣. йе на саббена саббам̣ са̄санам̣ а̄джа̄ним̣сӯти йе ат̣т̣хасу сама̄паттӣсу екасама̄паттимпи на джа̄ним̣су, на саккхим̣су ниббаттетум̣. амогха̄ти савипа̄ка̄. аван̃джха̄ти на ван̃джха̄. саббанихӣнам̣ пасаванти гандхаббака̄йам̣ пасави. сапхала̄ти авасесадевалокӯпапаттӣхи са̄ттха̄. саудрайа̄ти брахмалокӯпапаттийа̄ савуд̣д̣хи.

329. сара̄маханти сара̄ми ахам̣ пан̃часикха, имина̄ кира падена айам̣ суттанто буддхабха̄сито на̄ма джа̄то. на ниббида̄йа̄ти на ват̣т̣е ниббинданаттха̄йа. на вира̄га̄йа̄ти на ват̣т̣е вира̄гаттха̄йа. на ниродха̄йа̄ти на ват̣т̣асса ниродхаттха̄йа. на упасама̄йа̄ти на ват̣т̣асса упасаманаттха̄йа. на абхин̃н̃а̄йа̄ти на ват̣т̣ам̣ абхиджа̄нанаттха̄йа. на самбодха̄йа̄ти на килесанидда̄вигамена ват̣т̣ато пабуджджханаттха̄йа. на нибба̄на̄йа̄ти на аматанибба̄наттха̄йа.

екантаниббида̄йа̄ти екантамева ват̣т̣е ниббинданаттха̄йа. еттха пана ниббида̄йа̄ти випассана̄. вира̄га̄йа̄ти магго. ниродха̄йа упасама̄йа̄ти нибба̄нам̣. абхин̃н̃а̄йа самбодха̄йа̄ти магго. нибба̄на̄йа̄ти нибба̄намева. евам̣ екасмим̣ т̣ха̄не випассана̄, тӣсу магго, тӣсу нибба̄нам̣ вуттанти евам̣ ваваттха̄накатха̄ ведитабба̄. парийа̄йена пана сабба̄нипета̄ни маггавевачана̄нипи нибба̄навевачана̄нипи хонтийева. самма̄дит̣т̣хиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ висуддхимагге саччаван̣н̣ана̄йам̣ вуттамева.

330. йе на саббенасаббанти йе чатта̄ропи арийамагге парипӯретум̣ на джа̄нанти, тӣн̣и ва̄ две ва̄ екам̣ ва̄ ниббаттенти. саббесам̣йева имесам̣ кулапутта̄нанти брахмачарийачин̣н̣акулапутта̄нам̣. амогха̄…пе… сапхала̄ саудрайа̄ти арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи.

бхагавантам̣ абхива̄детва̄ падаккхин̣ам̣ катва̄ти (дӣ. ни. 2.188) бхагавато дхаммадесанам̣ читтена сампат̣иччханто абхинандитва̄ ва̄ча̄йа пасам̣сама̄но анумодитва̄ махантам̣ ан̃джалим̣ сирасмим̣ патит̣т̣хапетва̄ пасаннала̄кха̄расе нимуджджама̄но вийа дасабаласса чхаббан̣н̣арасмиджа̄лантарам̣ пависитва̄ чатӯсу т̣ха̄несу вандитва̄ тиккхаттум̣ падаккхин̣ам̣ катва̄ бхагавантам̣ абхиттхаванто абхиттхаванто саттху пурато антарадха̄йитва̄ аттано девалокамева агама̄сӣти.

ити суман̇галавила̄синийа̄ дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йам̣

маха̄говиндасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.