4. маха̄судассанасуттаван̣н̣ана̄
куса̄ватӣра̄джадха̄нӣван̣н̣ана̄
241. евам̣ ме сутанти маха̄судассанасуттам̣. татра̄йам̣ апуббападаван̣н̣ана̄ – саббаратанамайоти еттха ека̄ ит̣т̣хака̄ сован̣н̣амайа̄, ека̄ рӯпийамайа̄, ека̄ вел̣урийамайа̄, ека̄ пхаликамайа̄, ека̄ лохитан̇камайа̄, ека̄ маса̄рагалламайа̄, ека̄ саббаратанамайа̄, айам̣ па̄ка̄ро саббапа̄ка̄ра̄нам̣ анто уббедхена сат̣т̣хихаттхо ахоси. еке пана тхера̄ – ‘‘нагарам̣ на̄ма анто т̣хатва̄ олокента̄нам̣ дассанӣйам̣ ват̣т̣ати, тасма̄ саббаба̄хиро сат̣т̣хихаттхо, сеса̄ анупуббанӣча̄’’ти ваданти. еке – ‘‘бахи т̣хатва̄ олокента̄нам̣ дассанӣйам̣ ват̣т̣ати, тасма̄ саббааббхантаримо сат̣т̣хихаттхо, сеса̄ анупуббанӣча̄’’ти. еке – ‘‘анто ча бахи ча т̣хатва̄ олокента̄нам̣ дассанӣйам̣ ват̣т̣ати, тасма̄ маджджхе па̄ка̄ро сат̣т̣хихаттхо, анто ча бахи ча тайо тайо анупуббанӣча̄’’ти.
есика̄ти есикаттхамбхо. типорисан̇га̄ти екам̣ порисам̣ маджджхимапурисасса аттано хаттхена пан̃чахаттхам̣, тена типорисапариккхепа̄ паннарасахаттхапарима̄н̣а̄ти аттхо. те пана катхам̣ т̣хита̄ти? нагарасса ба̄хирапассе екекам̣ маха̄два̄раба̄хам̣ нисса̄йа екеко, екекам̣ кхуддакадва̄раба̄хам̣ нисса̄йа екеко, маха̄два̄ракхуддакадва̄ра̄нам̣ антара̄ тайо тайоти. та̄лапантӣсу саббаратанамайа̄нам̣ та̄ла̄нам̣ екам̣ сован̣н̣амайанти па̄ка̄ре вутталаккхан̣амева ведитаббам̣, пан̣н̣апхалесупи есева найо. та̄ пана та̄лапантийо асӣтихаттха̄ уббедхена, виппакин̣н̣ава̄луке саматале бхӯмибха̄ге па̄ка̄рантаре екека̄ хутва̄ т̣хита̄.
ваггӯти чхеко сундаро. раджанӣйоти ран̃джетум̣ саматтхо. кхаманӣйоти дивасампи суййама̄но кхаматева, на бӣбхаччхети. маданӣйоти ма̄намадапурисамададжанано. пан̃чан̇гикасса̄ти а̄татам̣ витатам̣ а̄татавитатам̣ сусирам̣ гхананти имехи пан̃чахан̇гехи саманна̄гатасса. таттха а̄татам̣ на̄ма чаммапарийонаддхесу бхерӣа̄дӣсу екаталам̣ тӯрийам̣. витатам̣ на̄ма убхайаталам̣. а̄татавитатам̣ на̄ма саббато парийонаддхам̣. сусирам̣ на̄ма вам̣са̄ди. гханам̣ на̄ма самма̄ди. сувинӣтасса̄ти а̄кад̣д̣ханаситхилакаран̣а̄дӣхи сумуччхитасса. суппат̣ита̄л̣итасса̄ти пама̄н̣е т̣хитабха̄ваджа̄нанаттхам̣ сут̣т̣ху пат̣ита̄л̣итасса. сукусалехи саманна̄хатасса̄ти йе ва̄дитум̣ чхека̄ кусала̄, техи ва̄дитасса. дхутта̄ти аккхадхутта̄,. сон̣д̣а̄ти сура̄сон̣д̣а̄. тейева пунаппунам̣ па̄тука̄мата̄васена пипа̄са̄. парича̄ресунти (дӣ. ни. 2.132) хаттхам̣ ва̄ па̄дам̣ ва̄ ча̄летва̄ наччанта̄ кӣл̣им̣су.
чаккаратанаван̣н̣ана̄
243. сӣсам̣ нха̄тасса̄ти сӣсена саддхим̣ гандходакена наха̄тасса. упосатхикасса̄ти сама̄диннаупосатхан̇гасса. упарипа̄са̄даварагатасса̄ти па̄са̄даварасса упари гатасса, субходжанам̣ бхун̃джитва̄ па̄са̄даварасса упаримаха̄тале сиригаббхам̣ пависитва̄ сӣла̄ни а̄ваджджантасса. тада̄ кира ра̄джа̄ па̄това сатасахассам̣ виссаджджетва̄ маха̄да̄нам̣ датва̄ сол̣асахи гандходакагхат̣ехи сӣсам̣ наха̄йитва̄ катапа̄тара̄со суддхам̣ уттара̄сан̇гам̣ екам̣сам̣ каритва̄ упарипа̄са̄дасса сирисайане паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄ нисинно аттано да̄на̄димайам̣ пун̃н̃асамуда̄йам̣ а̄ваджджанто нисӣди. айам̣ саббачаккаваттӣнам̣ дхаммата̄.
тесам̣ там̣ а̄ваджджанта̄нам̣йева вуттаппака̄рапун̃н̃акаммапаччайаутусамут̣т̣ха̄нам̣ нӣламан̣исан̇гха̄тасадисам̣ па̄чӣнасамуддаджалаталам̣ бхиндама̄нам̣ вийа, а̄ка̄сам̣ алан̇курума̄нам̣ вийа диббам̣ чаккаратанам̣ па̄тубхавати. там̣ маха̄судассанасса̄пи татхева па̄турахоси. тайидам̣ дибба̄нубха̄вайуттатта̄ диббанти вуттам̣. сахассам̣ асса ара̄нанти сахасса̄рам̣. саха немийа̄, саха на̄бхийа̄ ча̄ти санемикам̣ сана̄бхикам̣. саббехи а̄ка̄рехи парипун̣н̣анти сабба̄ка̄рапарипӯрам̣.
таттха чаккан̃ча там̣ ратиджананат̣т̣хена ратанан̃ча̄ти чаккаратанам̣. йа̄йа пана там̣ на̄бхийа̄ ‘‘сана̄бхика’’нти вуттам̣, са̄ инданӣламайа̄ хоти, маджджхе панасса̄ са̄рараджатамайа̄ пана̄л̣и, йа̄йа суддхасиниддхадантапантийа̄ хасама̄на̄ вийа вирочати, маджджхе чхиддена вийа чандаман̣д̣алена, убхосупи ба̄хирантесу раджатапат̣т̣ена катапариккхепа̄ хоти. тесу панасса на̄бхипана̄л̣ипариккхепапат̣т̣есу йуттайуттат̣т̣ха̄несу париччхедалекха̄ сувибхатта̄ва хутва̄ пан̃н̃а̄йанти. айам̣ та̄ва асса на̄бхийа̄ сабба̄ка̄рапарипӯрата̄.
йехи пана там̣ – ‘‘арехи сахасса̄ра’’нти вуттам̣, те саттаратанамайа̄ сӯрийарасмийо вийа пабха̄сампанна̄ хонти, тесампи гхат̣акаман̣икапариччхедалекха̄дӣни сувибхатта̄нева хутва̄ пан̃н̃а̄йанти. айамасса ара̄нам̣ сабба̄ка̄рапарипӯрата̄.
йа̄йа пана там̣ немийа̄ – ‘‘санемика’’нти вуттам̣, са̄ ба̄ласӯрийарасмикала̄пасирим̣ авахасама̄на̄ вийа сураттасуддхасиниддхапава̄л̣амайа̄ хоти. сандхӣсу панасса̄ сан̃джха̄ра̄гасассирика̄ раттаджамбунадапат̣т̣а̄ ват̣т̣апариччхедалекха̄ сувибхатта̄ хутва̄ пан̃н̃а̄йанти. айамасса немийа̄ сабба̄ка̄рапарипӯрата̄.
немиман̣д̣алапит̣т̣хийам̣ панасса дасаннам̣ дасаннам̣ ара̄нам̣ антаре дхаманавам̣со вийа анто сусиро чхиддаман̣д̣алакхачито ва̄тага̄хӣ пава̄л̣адан̣д̣о хоти, йасса ва̄теритасса сукусаласаманна̄хатасса пан̃чан̇гикатӯрийасса вийа саддо ваггу ча раджанӣйо ча каманӣйо ча маданӣйо ча хоти. тасса кхо пана пава̄л̣адан̣д̣асса упари сетаччхаттам̣ убхосу пассесу самосаритакусумада̄ма̄нам̣ две пантийоти евам̣ самосаритакусумада̄мапантисатадвайапарива̄расетаччхаттасатадха̄рина̄ пава̄л̣адан̣д̣асатена самупасобхитанемипариккхепасса двиннампи на̄бхипана̄л̣ӣнам̣ анто две сӣхамукха̄ни хонти, йехи та̄лаккхандхаппама̄н̣а̄ пун̣н̣ачандакиран̣акала̄пасассирӣка̄ тарун̣арависама̄нараттакамбалаген̣д̣укапарийанта̄ а̄ка̄саган̇га̄гатисобхам̣ авахасама̄на̄ вийа две муттакала̄па̄ оламбанти. йехи чаккаратанена саддхим̣ а̄ка̄се сампариваттама̄нехи тӣн̣и чакка̄ни екато париваттанта̄ни вийа кха̄йанти. айамасса саббасо сабба̄ка̄рапарипӯрата̄.
там̣ панетам̣ евам̣ сабба̄ка̄рапарипӯрам̣ пакатийа̄ са̄йама̄сабхаттам̣ бхун̃джитва̄ аттано аттано гхарадва̄ре пан̃н̃атта̄санесу нисӣдитва̄ паваттакатха̄салла̄песу мануссесу вӣтхичатукка̄дӣсу кӣл̣ама̄не да̄ракаджане на̄тиуччена на̄тинӣчена ванасан̣д̣аматтхака̄саннена а̄ка̄саппадесена упасобхайама̄нам̣ вийа, руккхаса̄кхагга̄ни два̄дасайоджанато пат̣т̣ха̄йа суййама̄нена мадхурассарена сатта̄нам̣ сота̄ни одха̄пайама̄нам̣ йоджанато пат̣т̣ха̄йа на̄наппабха̄самудайасамуджджалена ван̣н̣ена найана̄ни сама̄кад̣д̣хантам̣ вийа, ран̃н̃о чаккаваттисса пун̃н̃а̄нубха̄вам̣ уггхосайантам̣ вийа, ра̄джадха̄нийа̄ абхимукхам̣ а̄гаччхати.
атхасса чаккаратанасса саддасаваненева – ‘‘куто ну кхо, касса ну кхо айам̣ саддо’’ти а̄ваджджитахадайа̄нам̣ пураттхимадисам̣ а̄локайама̄на̄нам̣ тесам̣ манусса̄нам̣ ан̃н̃атаро ан̃н̃атарам̣ евама̄ха – ‘‘пассатха, бхо, аччхарийам̣, айам̣ пун̣н̣ачандо пуббе еко уггаччхати, аджджева пана аттадутийо уггато, етан̃хи ра̄джахам̣самитхунамива пун̣н̣ачандамитхунам̣ пубба̄парийена гаганаталам̣ абхилан̇гхатӣ’’ти. таман̃н̃о а̄ха – ‘‘ким̣ катхеси, самма, кухим̣ на̄ма тайа̄ две пун̣н̣ачанда̄ екато уггаччханта̄ дит̣т̣хапубба̄, нану еса тапанӣйарам̣сидха̄ро пин̃чхаракиран̣о дива̄каро уггато’’ти, таман̃н̃о хаситам̣ катва̄ евама̄ха – ‘‘ким̣ умматтоси, нану ида̄нева дива̄каро аттхан̇гато, со катхам̣ имам̣ пун̣н̣ачандам̣ анубандхама̄но уггаччхиссати? аддха̄ панетам̣ анекаратанаппабха̄самудайуджджалам̣ екасса̄пи пун̃н̃авато вима̄нам̣ бхависсатӣ’’ти. те саббепи апаса̄райанта̄ ан̃н̃е евама̄хам̣су – ‘‘бхо, ким̣ бахум̣ вилапатха, нева̄йам̣ пун̣н̣ачандо, на сӯрийо на девавима̄нам̣. на хетесам̣ еварӯпа̄ сирисампатти аттхи, чаккаратанена пана етена бхавитабба’’нти.
евам̣ паваттасалла̄пассева тасса джанасса чандаман̣д̣алам̣ оха̄йа там̣ чаккаратанам̣ абхимукхам̣ хоти. тато техи – ‘‘касса ну кхо идам̣ ниббатта’’нти вутте бхаванти ватта̄ро – ‘‘на кассачи ан̃н̃асса, нану амха̄кам̣ маха̄ра̄джа̄ пӯритачаккаваттиватто, тассетам̣ ниббатта’’нти. атха со ча маха̄джано, йо ча ан̃н̃о пассати, саббо чаккаратанамева анугаччхати. там̣ ча̄пи чаккаратанам̣ ран̃н̃ойева аттха̄йа аттано а̄гатабха̄вам̣ н̃а̄петука̄мам̣ вийа саттаккхаттум̣ па̄ка̄раматтхакенева нагарам̣ анусам̣йа̄йитва̄, атха ран̃н̃о антепурам̣ падаккхин̣ам̣ катва̄, антепурасса ча уттарасӣхапан̃джарасадисе т̣ха̄не йатха̄ гандхапуппха̄дӣхи сукхена сакка̄ хоти пӯджетум̣, евам̣ аккха̄хатам̣ вийа тит̣т̣хати.
евам̣ т̣хитасса панасса ва̄тапа̄начхидда̄дӣхи пависитва̄ на̄на̄вира̄гаратанаппабха̄самуджджалам̣ антопа̄са̄дам̣ алан̇курума̄нам̣ пабха̄самӯхам̣ дисва̄ дассанаттха̄йа сан̃джа̄та̄бхила̄со ра̄джа̄ хоти. париджанописса пийавачанапа̄бхатена а̄гантва̄ таматтхам̣ ниведети. атха ра̄джа̄ балавапӣтипа̄моджджапхут̣асарӣро паллан̇кам̣ мочетва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ сӣхапан̃джарасамӣпам̣ гантва̄ там̣ чаккаратанам̣ дисва̄ ‘‘сутам̣ кхо пана мета’’нтиа̄дикам̣ чинтанам̣ чинтайати. маха̄судассанасса̄пи саббам̣ там̣ татхева ахоси. тена вуттам̣ – ‘‘дисва̄ ран̃н̃о маха̄судассанасса…пе… ассам̣ ну кхо ахам̣ ра̄джа̄ чаккаваттӣ’’ти. таттха со хоти ра̄джа̄ чаккаваттӣти китта̄вата̄ чаккаваттӣ хотӣти? екан̇гуладван̇гуламаттампи чаккаратане а̄ка̄сам̣ аббхуггантва̄ паватте ида̄ни тасса паватта̄панаттхам̣ йам̣ ка̄таббам̣, там̣ дассенто атха кхо а̄нанда̄тиа̄дима̄ха.
244. таттха ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ти нисинна̄санато ут̣т̣хахитва̄ чаккаратанасамӣпам̣ а̄гантва̄. суван̣н̣абхин̇ка̄рам̣ гахетва̄ти хаттхисон̣д̣асадисапана̄л̣им̣ суван̣н̣абхин̇ка̄рам̣ уккхипитва̄. анвадева ра̄джа̄ маха̄судассано саддхим̣ чатуран̇гинийа̄ сена̄йа̄ти саббачаккаваттӣнан̃хи удакена аббхуккиритва̄ – ‘‘абхивиджина̄ту бхавам̣ чаккаратана’’нти вачанасаманантарамева веха̄сам̣ аббхуггантва̄ чаккаратанам̣ паваттати. йасса паватти самака̄ламева со ра̄джа̄ чаккаваттӣ на̄ма хоти. паватте пана чаккаратане там̣ анубандхама̄нова ра̄джа̄ чаккаваттийа̄наварам̣ а̄руйха веха̄сам̣ аббхуггаччхати. атхасса чхаттача̄мара̄дихаттхо париджано чева антепураджано ча тато на̄на̄ка̄ракан̃чукакавача̄дисанна̄хавибхӯситена вивидха̄бхаран̣аппабха̄самуджджалена самусситаддхаджапат̣а̄капат̣иман̣д̣итена аттано аттано балака̄йена саддхим̣ упара̄джасена̄патипабхутайопи веха̄сам̣ аббхуггантва̄ ра̄джа̄намева парива̄ренти.
ра̄джайутта̄ пана джанасан̇гахаттхам̣ нагаравӣтхӣсу бхерийо чара̄пенти – ‘‘та̄та̄, амха̄кам̣ ран̃н̃о чаккаратанам̣ ниббаттам̣, аттано вибхава̄нурӯпена ман̣д̣итапаса̄дхика̄ саннипататха̄’’ти. маха̄джано пана пакатийа̄ чаккаратанасадденева саббакичча̄ни паха̄йа гандхапуппха̄дӣни а̄да̄йа саннипатитова сопи саббо веха̄сам̣ аббхуггантва̄ ра̄джа̄намева парива̄рети. йасса йасса хи ран̃н̃а̄ саддхим̣ гантука̄мата̄читтам̣ уппаджджати, со со а̄ка̄сагатова хоти. евам̣ два̄дасайоджана̄йа̄мавиттха̄ра̄ париса̄ хоти. таттха екапурисопи чхиннабхиннасарӣро ва̄ килит̣т̣хаваттхо ва̄ наттхи. сучипарива̄ро хи ра̄джа̄ чаккаваттӣ. чаккаваттипариса̄ на̄ма виджджа̄дхарапуриса̄ вийа а̄ка̄се гаччхама̄на̄ инданӣламан̣итале виппакин̣н̣аратанасадиса̄ хоти. маха̄судассанасса̄пи татхева ахоси. тена вуттам̣ – ‘‘анвадева ра̄джа̄ маха̄судассано саддхим̣ чатуран̇гинийа̄ сена̄йа̄’’ти.
там̣ пана чаккаратанам̣ руккхагга̄нам̣ упарӯпари на̄тиуччена на̄тинӣчена гаганаппадесена паваттати. йатха̄ руккха̄нам̣ пуппхапхалапаллавехи аттхика̄, та̄ни сукхена гахетум̣ сакконти. йатха̄ ча бхӯмийам̣ т̣хита̄ ‘‘еса ра̄джа̄, еса упара̄джа̄, еса сена̄патӣ’’ти саллаккхетум̣ сакконти. т̣ха̄на̄дӣсу ча ирийа̄патхесу йо йена иччхати, со тенева гаччхати. читтакамма̄дисиппапасута̄ четтха аттано аттано киччам̣ каронта̄йева гаччханти. йатхева хи бхӯмийам̣, татха̄ тесам̣ саббакичча̄ни а̄ка̄сева иджджханти. евам̣ чаккаваттипарисам̣ гахетва̄ там̣ чаккаратанам̣ ва̄мапассена синерум̣ паха̄йа маха̄самуддасса упарибха̄гена саттасахассайоджанаппама̄н̣ам̣ пуббавидехам̣ гаччхати.
таттха йо виниббедхена два̄дасайоджана̄йа, париккхепато чхаттим̣сайоджана̄йа париса̄йа саннивесаккхамо сулабха̄ха̄рӯпакаран̣о чха̄йудакасампанно сучисаматало раман̣ӣйо бхӯмибха̄го, тасса упарибха̄ге там̣ чаккаратанам̣ аккха̄хатам̣ вийа тит̣т̣хати. атха тена сан̃н̃а̄н̣ена со маха̄джано отаритва̄ йатха̄ручи наха̄набходжана̄дӣни саббакичча̄ни каронто ва̄сам̣ каппети. маха̄судассанасса̄пи саббам̣ татхева ахоси. тена вуттам̣ – ‘‘йасмим̣ кхо пана̄нанда, падесе чаккаратанам̣ патит̣т̣ха̄ти, таттха со ра̄джа̄ маха̄судассано ва̄сам̣ упагаччхи саддхим̣ чатуран̇гинийа̄ сена̄йа̄’’ти.
евам̣ ва̄сам̣ упагате чаккаваттимхи йе таттха ра̄джа̄но, те ‘‘парачаккам̣ а̄гата’’нти сутва̄пи на балака̄йам̣ саннипа̄тетва̄ йуддхасаджджа̄ хонти. чаккаратанасса хи уппаттисаманантарамева наттхи со сатто на̄ма, йо паччаттхикасан̃н̃а̄йа там̣ ра̄джа̄нам̣ а̄раббха а̄вудхам̣ уккхипитум̣ висахеййа. айама̄нубха̄во чаккаратанасса.
чакка̄нубха̄вена хи тасса ран̃н̃о,
арӣ асеса̄ даматхам̣ упенти;
ариндамам̣ на̄ма нара̄дхипасса,
тенева там̣ вуччати тасса чакканти.
тасма̄ саббепи те ра̄джа̄но аттано аттано раджджасиривибхава̄нурӯпам̣ па̄бхатам̣ гахетва̄ там̣ ра̄джа̄нам̣ упагамма онатасира̄ аттано мол̣иман̣иппабха̄бхисекена тасса па̄дапӯджам̣ каронта̄ – ‘‘ехи кхо, маха̄ра̄джа̄’’тиа̄дӣхи вачанехи тасса ким̣ка̄рапат̣иса̄витам̣ а̄паджджанти. маха̄судассанасса̄пи татхева акам̣су. тена вуттам̣ – ‘‘йе кхо, пана̄нанда, пураттхима̄йа диса̄йа…пе… ануса̄са, маха̄ра̄джа̄’’ти.
таттха сва̄гатанти су а̄гатам̣. екасмин̃хи а̄гате сочанти, гате нанданти. екасмим̣ а̄гате нанданти, гате сочанти, та̄дисо твам̣ а̄гамананандано, гаманасочано. тасма̄ тава а̄гаманам̣ суа̄гамананти вуттам̣ хоти. евам̣ вутте пана ра̄джа̄ чаккаваттӣ на̄пи – ‘‘еттакам̣ на̄ма ме анувассам̣ балим̣ упакаппетха̄’’ти вадати, на̄пи ан̃н̃асса бхогам̣ аччхиндитва̄ ан̃н̃асса дети. аттано пана дхаммара̄джабха̄васса анурӯпа̄йа пан̃н̃а̄йа па̄н̣а̄типа̄та̄дӣни упапариккхитва̄ пеманӣйена ман̃джуна̄ сарена – ‘‘пассатха та̄та̄, па̄н̣а̄типа̄то на̄меса а̄севито бха̄вито бахулӣкато нирайасам̣ваттанико хотӣ’’тиа̄дина̄ найена дхаммам̣ десетва̄ ‘‘па̄н̣о на хантаббо’’тиа̄дикам̣ ова̄дам̣ дети. маха̄судассанопи татхева ака̄си, тена вуттам̣ – ‘‘ра̄джа̄ маха̄судассано евама̄ха – ‘па̄н̣о на хантаббо…пе… йатха̄бхуттан̃ча бхун̃джатха̄’ти’’. ким̣ пана саббепи ран̃н̃о имам̣ ова̄дам̣ ган̣хантӣти? буддхасса̄пи та̄ва саббе на ган̣ханти, ран̃н̃о ким̣ ган̣хиссантӣти. тасма̄ йе пан̣д̣ита̄ вибха̄вино, те ган̣ханти. саббе пана ануйанта̄ бхаванти. тасма̄ йе кхо пана̄нанда̄тиа̄дима̄ха.
атха там̣ чаккаратанам̣ евам̣ пуббавидехава̄сӣнам̣ ова̄де динне катапа̄тара̄се чаккаваттибалена веха̄сам̣ аббхуггантва̄ пураттхимасамуддам̣ аджджхога̄хати. йатха̄ йатха̄ ча там̣ аджджхога̄хати, татха̄ татха̄ агадагандхам̣ гха̄йитва̄ сан̇кхиттапхан̣о на̄гара̄джа̄ вийа, сан̇кхиттаӯмивиппха̄рам̣ хутва̄ огаччхама̄нам̣ маха̄самуддасалилам̣ йоджанаматтам̣ огантва̄ антосамудде вел̣урийабхитти вийа тит̣т̣хати. тан̇кхан̣ан̃н̃ева ча тасса ран̃н̃о пун̃н̃асирим̣ дат̣т̣хука̄ма̄ни вийа маха̄самуддатале виппакин̣н̣а̄ни на̄на̄ратана̄ни тато тато а̄гантва̄ там̣ падесам̣ пӯрайанти. атха са̄ ра̄джапариса̄ там̣ на̄на̄ратанапарипӯрам̣ маха̄самуддаталам̣ дисва̄ йатха̄ручи уччхан̇га̄дӣхи а̄дийати, йатха̄ручи а̄диннаратана̄йа пана париса̄йа там̣ чаккаратанам̣ пат̣иниваттати. пат̣иниваттама̄не ча тасмим̣ париса̄ аггато хоти, маджджхе ра̄джа̄, анте чаккаратанам̣. тампи джаланидхиджалам̣ палобхийама̄намива чаккаратанасирийа̄, асахама̄намива ча тена вийогам̣ немиман̣д̣алапарийантам̣ абхиханантам̣ нирантарамева упагаччхати. евам̣ ра̄джа̄ чаккаваттӣ пураттхимамаха̄самуддапарийантам̣ пуббавидехам̣ абхивиджинитва̄ даккхин̣асамуддапарийантам̣ джамбудӣпам̣ виджетука̄мо чаккаратанадеситена маггена даккхин̣асамудда̄бхимукхо гаччхати. маха̄судассанопи татхева агама̄си. тена вуттам̣ – ‘‘атха кхо, а̄нанда, чаккаратанам̣ пураттхимам̣ самуддам̣ аджджхога̄хетва̄ паччуттаритва̄ даккхин̣ам̣ дисам̣ паваттӣ’’ти.
евам̣ паваттама̄насса пана тасса паваттанавидха̄нам̣, сена̄саннивесо, пат̣ира̄джа̄гаманам̣, тесам̣ ануса̄саниппада̄нам̣ даккхин̣асамуддааджджхога̄ханам̣ самуддасалиласса огаччхама̄нам̣ ратана̄нам̣ а̄да̄нанти саббам̣ пуриманайенева ведитаббам̣.
виджинитва̄ пана там̣ дасасахассайоджанаппама̄н̣ам̣ джамбудӣпам̣ даккхин̣асамуддатопи паччуттаритва̄ саттайоджанасахассаппама̄н̣ам̣ апарагойа̄нам̣ виджетум̣ пуббе вуттанайенева гантва̄ тампи самуддапарийантам̣ татхева абхивиджинитва̄ паччхимасамуддатопи уттаритва̄ ат̣т̣хайоджанасахассаппама̄н̣ам̣ уттаракурум̣ виджетум̣ татхева гантва̄ тампи самуддапарийантам̣ татхева абхивиджийа уттарасамуддато паччуттарати.
етта̄вата̄ ран̃н̃а̄ чаккаваттина̄ ча̄туранта̄йа патхавийа̄ а̄дхипаччам̣ адхигатам̣ хоти. со евам̣ виджитавиджайо аттано раджджасирисампаттидассанаттхам̣ сапарисо уддхам̣ гаганаталам̣ абхилан̇гхитва̄ сувикаситападумакумудапун̣д̣арӣкаванавичитте чатта̄ро джа̄тассаре вийа пан̃часатапан̃часатапариттадӣпапарива̄ре чатта̄ро маха̄дӣпе олокетва̄ чаккаратанадеситенева маггена йатха̄нуккамам̣ аттано ра̄джадха̄ним̣ пачча̄гаччхати. атха там̣ чаккаратанам̣ антепурадва̄рам̣ собхайама̄нам̣ вийа хутва̄ тит̣т̣хати.
евам̣ патит̣т̣хите пана тасмим̣ чаккаратане ра̄джантепуре укка̄хи ва̄ дӣпика̄хи ва̄ кин̃чи каран̣ӣйам̣ на хоти, чаккаратанобха̄сойева раттим̣ андхака̄рам̣ видхаматийева. йе пана андхака̄раттхика̄ хонти, тесам̣ андхака̄рамева хоти. маха̄судассанасса̄пи саббаметам̣ татхева ахоси. тена вуттам̣ – ‘‘даккхин̣ам̣ самуддам̣ аджджхога̄хетва̄…пе… еварӯпам̣ чаккаратанам̣ па̄турахосӣ’’ти.
хаттхиратанаван̣н̣ана̄
246. евам̣ па̄тубхӯтачаккаратанассева чаккаваттино амачча̄ пакатиман̇галахаттхит̣т̣ха̄нам̣ самам̣ сучибхӯмибха̄гам̣ ка̄ретва̄ харичандана̄дӣхи сурабхигандхехи упалимпа̄петва̄ хет̣т̣ха̄ вичиттаван̣н̣асурабхикусумасамокин̣н̣ам̣ упари суван̣н̣ата̄рака̄нам̣ антарантара̄ самосаритаманун̃н̃акусумада̄мапат̣иман̣д̣итавита̄нам̣ девавима̄нам̣ вийа абхисан̇кхаритва̄ – ‘‘еварӯпасса на̄ма дева хаттхиратанасса а̄гаманам̣ чинтетха̄’’ти ваданти. со пуббе вуттанайенева маха̄да̄нам̣ датва̄ сӣла̄ни ча сама̄да̄йа там̣ пун̃н̃асампаттим̣ а̄ваджджанто нисӣди. атхасса пун̃н̃а̄нубха̄вачодито чхаддантакула̄ ва̄ упосатхакула̄ ва̄ там̣ сакка̄рависесам̣ анубхавитука̄мо тарун̣аравиман̣д̣ала̄бхираттачаран̣агӣва̄мукхапат̣иман̣д̣итависуддхасетасарӣро саттапатит̣т̣хо сусан̣т̣хитаан̇гапаччан̇гасаннивесо викаситараттападумача̄рупоккхаро иддхима̄ йогӣ вийа веха̄сагаманасаматтхо маносила̄чун̣н̣аран̃джитапарийанто вийа раджатапаббато хаттхисет̣т̣хо а̄гантва̄ тасмим̣ падесе тит̣т̣хати. со чхаддантакула̄ а̄гаччханто саббаканит̣т̣хо а̄гаччхати. упосатхакула̄ а̄гаччханто саббаджет̣т̣хо. па̄л̣ийам̣ пана упосатхо на̄гара̄джа̄ иччева а̄гатам̣. на̄гара̄джа̄ на̄ма кассачи апарибхого, саббаканит̣т̣хо а̄гаччхатӣти ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣. сва̄йам̣ пӯритачаккаваттиватта̄нам̣ чаккаваттӣнам̣ вуттанайенева чинтайанта̄нам̣ а̄гаччхати. маха̄судассанасса пана сайамева пакатиман̇галахаттхит̣т̣ха̄нам̣ а̄гантва̄ там̣ хаттхим̣ апанетва̄ таттха ат̣т̣ха̄си. тена вуттам̣ – ‘‘пуна чапарам̣ а̄нанда…пе… на̄гара̄джа̄’’ти.
евам̣ па̄тубхӯтам̣ пана там̣ хаттхиратанам̣ дисва̄ хаттхигопака̄дайо хат̣т̣хатут̣т̣ха̄ вегена гантва̄ ран̃н̃о а̄роченти. ра̄джа̄ туритатурито а̄гантва̄ там̣ дисва̄ пасанначитто – ‘‘бхаддакам̣ вата бхо хаттхийа̄нам̣, саче даматхам̣ упеййа̄’’ти чинтайанто хаттхам̣ паса̄рети. атха со гхарадхенуваччхако вийа кан̣н̣е оламбитва̄ сӯратабха̄вам̣ дассенто ра̄джа̄нам̣ упасан̇камати. ра̄джа̄ там̣ а̄рохитука̄мо хоти. атхасса париджана̄ адхиппа̄йам̣ н̃атва̄ там̣ хаттхиратанам̣ суван̣н̣аддхаджам̣ суван̣н̣а̄лан̇ка̄рам̣ хемаджа̄лапат̣иччханнам̣ катва̄ упаненти. ра̄джа̄ там̣ анисӣда̄петва̄ва саттаратанамайа̄йа ниссен̣ийа̄ а̄руйха а̄ка̄сагамананинначитто хоти. тасса саха читтуппа̄денева со на̄гара̄джа̄ ра̄джахам̣со вийа инданӣламан̣иппабха̄джа̄лам̣ нӣлагаганаталам̣ абхилан̇гхати. тато чаккача̄рика̄йа вуттанайенева сакалара̄джапариса̄. ити сапарисо ра̄джа̄ антопа̄тара̄сейева сакалапатхавим̣ анусам̣йа̄йитва̄ ра̄джадха̄ним̣ пачча̄гаччхати. евам̣ махиддхикам̣ чаккаваттино хаттхиратанам̣ хоти. маха̄судассанасса̄пи та̄дисамева ахоси. тена вуттам̣ – ‘‘дисва̄ ран̃н̃о…пе… па̄турахосӣ’’ти.
ассаратанаван̣н̣ана̄
247. евам̣ па̄тубхӯтахаттхиратанасса пана чаккаваттино амачча̄ пакатиман̇галаассат̣т̣ха̄нам̣ сучисаматалам̣ ка̄ретва̄ алан̇каритва̄ ча пуриманайенева ран̃н̃о тасса а̄гаманачинтанаттхам̣ усса̄хам̣ джаненти. со пуриманайенева катада̄нама̄нанасакка̄ро сама̄диннасӣлаббато па̄са̄датале сукханисинно пун̃н̃асампаттим̣ самануссарати. атхасса пун̃н̃а̄нубха̄вачодито синдхавакулато виджджулата̄винаддхасарадака̄ласетавала̄хакара̄сисассирӣко раттапа̄до раттатун̣д̣о чандаппабха̄пун̃джасадисасуддхасиниддхагханасам̣хатасарӣро ка̄кагӣва̄ вийа инданӣламан̣и вийа ча ка̄л̣аван̣н̣ена сӣсена саманна̄гататта̄ ка̄л̣асӣсоти сут̣т̣ху каппетва̄ т̣хапитехи вийа мун̃джасадисехи сан̣хават̣т̣ауджугатехи кесехи саманна̄гататта̄ мун̃джакесо веха̄сан̇гамо вала̄хако на̄ма ассара̄джа̄ а̄гантва̄ тасмим̣ т̣ха̄не патит̣т̣ха̄ти. маха̄судассанасса панеса хаттхиратанам̣ вийа а̄гато. сесам̣ саббам̣ хаттхиратане вуттанайенева ведитаббам̣. еварӯпам̣ ассаратанам̣ сандха̄йа бхагава̄ – ‘‘пуна ча пара’’нтиа̄дима̄ха.
ман̣иратанаван̣н̣ана̄
248. евам̣ па̄тубхӯтаассаратанасса пана ран̃н̃о чаккаваттино чатухаттха̄йа̄мам̣ сакат̣ана̄бхисамапарин̣а̄хам̣ убхосу антесу кан̣н̣икапарийантато виниггатехи супарисуддхамутта̄кала̄пехи двӣхи кан̃чанападумехи алан̇катам̣ чатура̄сӣтиман̣исахассапарива̄рам̣ та̄ра̄ган̣апаривутасса пун̣н̣ачандасассирим̣ пхарама̄нам̣ вийа вепуллапаббатато ман̣иратанам̣ а̄гаччхати. тассевам̣ а̄гатасса мутта̄джа̄лаке т̣хапетва̄ вел̣упарампара̄йа сат̣т̣хихаттхаппама̄н̣ам̣ а̄ка̄сам̣ а̄ропитасса раттибха̄ге саманта̄ йоджанаппама̄н̣ам̣ ока̄сам̣ а̄бха̄ пхарати, йа̄йа саббо со ока̄со арун̣уггаманавела̄ вийа сан̃джа̄та̄локо хоти. тато кассака̄ касикаммам̣ ва̄н̣иджа̄ а̄пан̣уггха̄т̣анам̣ те те сиппино там̣ там̣ каммантам̣ пайодженти ‘‘дива̄’’ти ман̃н̃ама̄на̄. маха̄судассанасса̄пи саббам̣ там̣ татхева ахоси. тена вуттам̣ – ‘‘пуна ча парам̣ а̄нанда,…пе… ман̣иратанам̣ па̄турахосӣ’’ти.
иттхиратанаван̣н̣ана̄
249. евам̣ па̄тубхӯтаман̣иратанасса пана чаккаваттино висайасукхависесасса висесака̄ран̣ам̣ иттхиратанам̣ па̄тубхавати. маддара̄джакулато ва̄ хисса аггамахесим̣ а̄ненти, уттаракуруто ва̄ пун̃н̃а̄нубха̄вена сайам̣ а̄гаччхати. авасеса̄ панасса̄ сампатти – ‘‘пуна ча парам̣, а̄нанда, ран̃н̃о маха̄судассанасса иттхиратанам̣ па̄турахоси, абхирӯпа̄ дассанӣйа̄’’тиа̄дина̄ найена па̄л̣ийам̣йева а̄гата̄.
таттха сан̣т̣ха̄напа̄рипӯрийа̄ адхикам̣ рӯпам̣ асса̄ти абхирӯпа̄. диссама̄на̄ва чаккхӯни пин̣айати, тасма̄ ан̃н̃ам̣ киччавиккхепам̣ хитва̄пи дат̣т̣хабба̄ти дассанӣйа̄. диссама̄на̄ва соманассавасена читтам̣ паса̄детӣти па̄са̄дика̄. парама̄йа̄ти евам̣ паса̄да̄вахатта̄ уттама̄йа. ван̣н̣апоккхарата̄йа̄ти ван̣н̣асундарата̄йа. саманна̄гата̄ти упета̄. абхирӯпа̄ ва̄ йасма̄ на̄тидӣгха̄ на̄тирасса̄. дассанӣйа̄ йасма̄ на̄тикиса̄ на̄титхӯла̄. па̄са̄дика̄ йасма̄ на̄тика̄л̣ика̄ на̄ччода̄та̄. парама̄йа ван̣н̣апоккхарата̄йа саманна̄гата̄ йасма̄ абхикканта̄ ма̄нусиван̣н̣ам̣ аппатта̄ диббаван̣н̣ам̣. манусса̄нан̃хи ван̣н̣а̄бха̄ бахи на ниччхарати. дева̄нам̣ пана атидӯрампи ниччхарати.
тасса̄ пана два̄дасахаттхаппама̄н̣ам̣ падесам̣ сарӣра̄бха̄ обха̄сети. на̄тидӣгха̄дӣсу часса̄ пат̣хамайугал̣ена а̄рохасампатти, дутийайугал̣ена парин̣а̄хасампатти, татийайугал̣ена ван̣н̣асампатти вутта̄. чхахи ва̄пи етехи ка̄йавипаттийа̄ абха̄во, атикканта̄ ма̄нусиван̣н̣анти имина̄ ка̄йасампатти вутта̄. тӯлапичуно ва̄ каппа̄сапичуно ва̄ти саппиман̣д̣е паккхипитва̄ т̣хапитасса сатава̄равихатасса тӯлапичуно ва̄ каппа̄сапичуно ва̄. сӣтети ран̃н̃о сӣтака̄ле. ун̣хети ран̃н̃о ун̣хака̄ле. чанданагандхоти ниччака̄ламева суписитасса абхинавасса чатуджджа̄тисама̄йоджитасса харичанданасса гандхо ка̄йато ва̄йати. уппалагандхо ва̄йатӣти хаситакатхитака̄лесу мукхато тан̇кхан̣ам̣ викаситассева нӣлуппаласса атисурабхигандхо ва̄йати.
евам̣ рӯпасампхассагандхасампаттийутта̄йа панасса̄ сарӣрасампаттийа̄ анурӯпам̣ а̄ча̄рам̣ дассетум̣ там̣ кхо пана̄тиа̄ди вуттам̣. таттха ра̄джа̄нам̣ дисва̄ нисинна̄санато аггидад̣д̣ха̄ вийа пат̣хамамева ут̣т̣ха̄тӣти пуббут̣т̣ха̄йинӣ. тасмим̣ нисинне тасса та̄лаван̣т̣ена бӣджана̄дикиччам̣ катва̄ паччха̄ нипатати нисӣдатӣти паччха̄нипа̄тинӣ. ким̣ кароми, те дева̄ти ва̄ча̄йа ким̣-ка̄рам̣ пат̣иса̄ветӣти ким̣ ка̄рапат̣исса̄винӣ. ран̃н̃о мана̄памева чарати каротӣти мана̄пача̄ринӣ. йам̣ ран̃н̃о пийам̣ тадева вадатӣти пийава̄динӣ.
ида̄ни – ‘‘сва̄сса̄ а̄ча̄ро бха̄вависуддхийа̄ва, на са̄т̣хеййана̄’’ти дассетум̣ там̣ кхо пана̄тиа̄дима̄ха. таттха но атичарӣти на атиккамитва̄ чари, т̣хапетва̄ ра̄джа̄нам̣ ан̃н̃ам̣ пурисам̣ читтенапи на паттхесӣти вуттам̣ хоти.
таттха йе тасса̄ а̄димхи ‘‘абхирӯпа̄’’тиа̄дайо, анте ‘‘пуббут̣т̣ха̄йинӣ’’тиа̄дайо гун̣а̄ вутта̄, те пакатигун̣а̄ ева. ‘‘атикканта̄ ма̄нусиван̣н̣а’’нтиа̄дайо пана чаккаваттино пун̃н̃ам̣ упанисса̄йа чаккаратанапа̄тубха̄вато пат̣т̣ха̄йа пуримакамма̄нубха̄вена ниббатта̄ти ведитабба̄.
абхирӯпата̄дика̄пи ва̄ чаккаратанапа̄тубха̄вато пат̣т̣ха̄йа сабба̄ка̄рапарипӯра̄ джа̄та̄. тена̄ха – ‘‘еварӯпам̣ иттхиратанам̣ па̄турахосӣ’’ти.
гахапатиратанаван̣н̣ана̄
250. евам̣ па̄тубхӯтаиттхиратанасса пана ран̃н̃о чаккаваттино дханакаран̣ӣйа̄нам̣ кичча̄нам̣ йатха̄сукхам̣ паваттанаттхам̣ гахапатиратанам̣ па̄тубхавати. со пакатийа̄ва маха̄бхого, маха̄бхогакуле джа̄то. ран̃н̃о дханара̄сивад̣д̣хако сет̣т̣хигахапати хоти. чаккаратана̄нубха̄васахитам̣ панасса каммавипа̄каджам̣ диббачаккху па̄тубхавати, йена антопатхавийампи йоджанаббхантаре нидхим̣ пассати, со там̣ сампаттим̣ дисва̄ тут̣т̣хама̄насо гантва̄ ра̄джа̄нам̣ дханена пава̄ретва̄ сабба̄ни дханакаран̣ӣйа̄ни сампа̄дети. маха̄судассанасса̄пи татхева сампа̄деси. тена вуттам̣ – ‘‘пуна чапарам̣ а̄нанда…пе… еварӯпам̣ гахапатиратанам̣ па̄турахосӣ’’ти.
парин̣а̄йакаратанаван̣н̣ана̄
251. евам̣ па̄тубхӯтагахапатиратанасса пана ран̃н̃о чаккаваттисса саббакиччасам̣видха̄насаматтхам̣ парин̣а̄йакаратанам̣ па̄тубхавати. со ран̃н̃о джет̣т̣хапуттова хоти. пакатийа̄ ева со пан̣д̣ито бйатто медха̄вӣ вибха̄вӣ. ран̃н̃о пун̃н̃а̄нубха̄вам̣ нисса̄йа панасса аттано камма̄нубха̄вена парачиттан̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. йена два̄дасайоджана̄йа ра̄джапариса̄йа читта̄ча̄рам̣ н̃атва̄ ран̃н̃о хите ча ахите ча ваваттхапетум̣ саматтхо хоти, сопи там̣ аттано а̄нубха̄вам̣ дисва̄ тут̣т̣хахадайо ра̄джа̄нам̣ саббакичча̄нуса̄санена пава̄рети. маха̄судассанампи татхева пава̄реси. тена вуттам̣ – ‘‘пуна чапарам̣…пе… парин̣а̄йакаратанам̣ па̄турахосӣ’’ти.
таттха т̣хапетаббам̣ т̣хапетунти тасмим̣ тасмим̣ т̣ха̄нантаре т̣хапетаббам̣ т̣хапетум̣.
чатуиддхисаманна̄гатаван̣н̣ана̄
252. самавепа̄кинийа̄ти самавипа̄чанийа̄. гахан̣ийа̄ти каммаджатеджодха̄туйа̄. таттха йасса бхуттаматтова а̄ха̄ро джӣрати, йасса ва̄ пана пут̣абхаттам̣ вийа таттхева тит̣т̣хати, убхопете на самавепа̄кинийа̄ саманна̄гата̄. йасса пана пуна бхаттака̄ле бхаттачхандо уппаджджатева, айам̣ самавепа̄кинийа̄ саманна̄гатоти.
дхаммапа̄са̄дапоккхаран̣иван̣н̣ана̄
253. ма̄песи кхоти нагаре бхерим̣ чара̄петва̄ джанара̄сим̣ ка̄ретва̄ на ма̄песи, ран̃н̃о пана саха читтуппа̄денева бхӯмим̣ бхиндитва̄ чатура̄сӣти поккхаран̣ӣсахасса̄ни ниббаттим̣су. та̄ни сандха̄йетам̣ вуттам̣. двӣхи ведика̄хӣти ека̄йа ит̣т̣хака̄нам̣ парийантейева париккхитта̄ ека̄йа паривен̣апариччхедапарийанте. етадахосӣти касма̄ ахоси? екадивасам̣ кира нахатва̄ ча пивитва̄ ча гаччхантам̣ маха̄джанам̣ маха̄пурисо олокетва̄ име умматтакавесенева гаччханти. саче етесам̣ еттха пил̣андханапуппха̄ни бхавеййум̣, бхаддакам̣ сийа̄ти. атхасса етадахоси. таттха сабботуканти пуппхам̣ на̄ма екасмим̣йева утумхи пуппхати. ахам̣ пана татха̄ карисса̄ми – ‘‘йатха̄ саббесу утӯсу пуппхиссатӣ’’ти чинтесим̣. ропа̄песӣти на̄на̄ван̣н̣ауппалабӣджа̄дӣни тато тато а̄хара̄петва̄ на ропа̄песи, саха читтуппа̄денева панасса саббам̣ иджджхати. там̣ локо ран̃н̃а̄ ропитанти ман̃н̃и. тена вуттам̣ – ‘‘ропа̄песӣ’’ти. тато пат̣т̣ха̄йа маха̄джано на̄наппака̄рам̣ джаладжатхаладжама̄лам̣ пил̣андхитва̄ наккхаттам̣ кӣл̣ама̄но вийа гаччхати.
254. атха ра̄джа̄ тато уттарипи джанам̣ сукхасамаппитам̣ ка̄тука̄мо – ‘‘йам̣нӯна̄хам̣ има̄сам̣ поккхаран̣ӣнам̣ тӣре’’тиа̄дина̄ джанасса сукхавидха̄нам̣ чинтетва̄ саббам̣ ака̄си. таттха нха̄песунти ан̃н̃о сарӣрам̣ уббат̣т̣еси, ан̃н̃о чун̣н̣а̄ни йоджеси, ан̃н̃о тӣре наха̄йантасса удакам̣ а̄хари, ан̃н̃о ваттха̄ни пат̣иггахеси чева ада̄си ча.
пат̣т̣хапеси кхоти катхам̣ пат̣т̣хапеси? иттхӣнан̃ча пуриса̄нан̃ча ануччхавике алан̇ка̄ре ка̄ретва̄ иттхиматтамева таттха парича̄равасена сесам̣ саббам̣ паричча̄гавасена т̣хапетва̄ ра̄джа̄ маха̄судассано да̄нам̣ дети, там̣ парибхун̃джатха̄ти бхерим̣ чара̄песи. маха̄джано поккхаран̣ӣтӣрам̣ а̄гантва̄ нахатва̄ ваттха̄ни париваттетва̄ на̄на̄гандхехи вилитто пил̣андханавичиттама̄ло да̄наггам̣ гантва̄ анекаппака̄ресу йа̄губхаттакхаджджакесу ат̣т̣хавидхапа̄несу ча йо йам̣ иччхати, со там̣ кха̄дитва̄ ча пивитва̄ ча на̄на̄ван̣н̣а̄ни кхомасукхума̄ни ваттха̄ни нива̄сетва̄ сампаттим̣ анубхавитва̄ йесам̣ та̄диса̄ни аттхи, те оха̄йа гаччханти. йесам̣ пана наттхи, те гахетва̄ гаччханти. хаттхиассайа̄на̄дӣсупи нисӣдитва̄ тхокам̣ вичаритва̄ анаттхика̄ оха̄йа, аттхика̄ гахетва̄ гаччханти. варасайанесу нипаджджитва̄ сампаттим̣ анубхавитва̄ анаттхика̄ оха̄йа, аттхика̄ гахетва̄ гаччханти. иттхӣхипи саддхим̣ сампаттим̣ анубхавитва̄ анаттхика̄ оха̄йа, аттхика̄ гахетва̄ гаччханти. саттавидхаратанапаса̄дхана̄ни ча паса̄дхетва̄пи сампаттим̣ анубхавитва̄ анаттхика̄ оха̄йа, аттхика̄ гахетва̄ гаччханти. тампи да̄нам̣ ут̣т̣ха̄йа самут̣т̣ха̄йа дӣйатева. джамбудӣпава̄сика̄нам̣ ан̃н̃ам̣ каммам̣ наттхи, ран̃н̃о да̄нам̣ парибхун̃джанта̄ва вичаранти.
255. атха бра̄хман̣агахапатика̄ чинтесум̣ – ‘‘айам̣ ра̄джа̄ еварӯпам̣ да̄нам̣ дадантопи ‘майхам̣ тан̣д̣ула̄дӣни ва̄ кхӣра̄дӣни ва̄ детха̄’ти на кин̃чи а̄хара̄пети, на кхо пана амха̄кам̣ – ‘ра̄джа̄ а̄хара̄петӣ’ти тун̣хӣма̄ситум̣ патирӯпа’’нти те бахум̣ са̄патеййам̣ сам̣харитва̄ ран̃н̃о упана̄месум̣. тасма̄ – ‘‘атха кхо, а̄нанда, бра̄хман̣агахапатика̄’’тиа̄дима̄ха. евам̣ самачинтесунти касма̄ евам̣ чинтесум̣? кассачи гхарато аппам̣ а̄бхатам̣, кассачи баху. тасмим̣ пат̣исам̣харийама̄не – ‘‘ким̣ тавева гхарато сундарам̣ а̄бхатам̣, на майхам̣ гхарато, ким̣ тавева гхарато баху, на майха’’нти евам̣ калахасаддопи уппаджджеййа, со ма̄ уппаджджиттха̄ти евам̣ самачинтесум̣.
256. ехи твам̣ самма̄ти ехи твам̣ вайасса. дхаммам̣ на̄ма па̄са̄данти па̄са̄дасса на̄мам̣ а̄ропетва̄ва а̄н̣а̄песи. виссакаммо пана кӣва маханто дева па̄са̄до хотӯти пат̣ипуччхитва̄ дӣгхато йоджанам̣ виттха̄рато ад̣д̣хайоджанам̣ саббаратанамайова хотӯти вуттепи ‘евам̣ хоту, бхаддам̣ тава вачана’нти тасса пат̣иссун̣итва̄ дхаммара̄джа̄нам̣ сампат̣иччха̄петва̄ ма̄песи. таттха евам̣ бхаддам̣ тава̄ти кхо а̄нанда̄ти евам̣ бхаддам̣ тава ити кхо а̄нанда. пат̣иссутва̄ти сампат̣иччхитва̄, ватва̄ти аттхо. тун̣хӣбха̄вена̄ти саман̣адхаммапат̣ипаттикаран̣ока̄со ме бхависсатӣти иччханто тун̣хӣбха̄вена адхива̄сеси. са̄рамайоти чанданаса̄рамайо.
257. двӣхи ведика̄хӣти еттха ека̄ ведика̄ панасса ун̣хӣсаматтхаке ахоси, ека̄ хет̣т̣ха̄ париччхедаматтхаке.
258. дуддиккхо ахосӣти дууддиккхо, пабха̄сампаттийа̄ дуддасоти аттхо. мусатӣти харати пханда̄пети ниччалабха̄вена патит̣т̣ха̄тум̣ на дети. виддхети уббиддхе, мегхавигамена дӯрӣбхӯтети аттхо. девети а̄ка̄се.
259. ма̄песи кхоти ахам̣ имасмим̣ т̣ха̄не поккхаран̣им̣ ма̄пеми, тумха̄кам̣ гхара̄ни бхиндатха̄ти на евам̣ ка̄ретва̄ ма̄песи. читтуппа̄давасенева панасса бхӯмим̣ бхиндитва̄ татха̄рӯпа̄ поккхаран̣ӣ ахоси. те саббака̄мехӣти саббехи иччхитиччхитаваттхӯхи, саман̣е саман̣апариккха̄рехи, бра̄хман̣е бра̄хман̣апариккха̄рехи сантаппесӣти.
пат̣хамабха̄н̣ава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
джха̄насампаттиван̣н̣ана̄
260. махиддхикоти читтуппа̄давасенева чатура̄сӣтипоккхаран̣ӣсахасса̄нам̣ ниббаттисан̇кха̄та̄йа махатийа̄ иддхийа̄ саманна̄гато. маха̄нубха̄воти тесам̣йева анубхавитабба̄нам̣ махантата̄йа маха̄нубха̄вена саманна̄гато. сеййатхиданти нипа̄то, тасса – ‘‘катамесам̣ тин̣н̣а’’нти аттхо. да̄насса̄ти сампаттипаричча̄гасса. дамасса̄ти а̄л̣авакасутте пан̃н̃а̄ дамоти а̄гато. идха атта̄нам̣ даментена катам̣ упосатхакаммам̣. сам̣йамасса̄ти сӣласса.
бодхисаттапуббайогаван̣н̣ана̄
идха т̣хатва̄ панасса пуббайого ведитаббо – ра̄джа̄ кира пуббе гахапатикуле ниббатти. тена ча самайена дхарама̄накассева кассапабуддхасса са̄сане еко тхеро аран̃н̃е ва̄сам̣ васати, бодхисатто аттано каммена аран̃н̃ам̣ павит̣т̣хо тхерам̣ дисва̄ упасан̇камитва̄ вандитва̄ тхерасса нисаджджанат̣т̣ха̄начан̇каманат̣т̣ха̄на̄ни олокетва̄ пуччхи – ‘‘идхева, бханте, аййо васатӣ’’ти? а̄ма, упа̄сака̄ти сутва̄ – ‘‘идхева аййасса пан̣н̣аса̄лам̣ ка̄тум̣ ват̣т̣атӣ’’ти чинтетва̄ аттано каммам̣ паха̄йа даббасамбха̄рам̣ кот̣т̣етва̄ пан̣н̣аса̄лам̣ катва̄ чха̄детва̄ бхиттийо маттика̄йа лимпитва̄ два̄рам̣ йоджетва̄ кат̣т̣хаттхаран̣ам̣ катва̄ – ‘‘кариссати ну кхо парибхогам̣, на кариссатӣ’’ти екамантам̣ нисӣди. тхеро антога̄мато а̄гантва̄ пан̣н̣аса̄лам̣ пависитва̄ кат̣т̣хаттхаран̣е нисӣди. упа̄сакопи а̄гантва̄ вандитва̄ самӣпе нисинно ‘‘пха̄сука̄, бханте, пан̣н̣аса̄ла̄’’ти пуччхи. пха̄сука̄, бхаддамукха, паббаджитаса̄руппа̄ти. васиссатха, бханте, идха̄ти? а̄ма, упа̄сака̄ти, со адхива̄сана̄ка̄рена васиссатӣти н̃атва̄ нибаддхам̣ майхам̣ гхарадва̄рам̣ а̄гантаббанти пат̣иджа̄на̄петва̄ – ‘‘екам̣ ме, бханте, варам̣ детха̄’’ти а̄ха. атиккантавара̄, упа̄сака, паббаджита̄ти. бханте, йан̃ча каппати, йан̃ча анаваджджанти. вадехи упа̄сака̄ти. бханте, нибаддхавасанат̣т̣ха̄не на̄ма манусса̄ ман̇гале ва̄ аман̇гале ва̄ а̄гаманам̣ иччханти, ана̄гаччхантасса куджджханти. тасма̄ ан̃н̃ам̣ нимантитат̣т̣ха̄нам̣ гантва̄пи майхам̣ гхарам̣ пависитва̄ва бхаттакиччам̣ нит̣т̣ха̄петаббанти. тхеро адхива̄сеси.
со пан̣н̣аса̄ла̄йа кат̣аса̄т̣акам̣ паттхаритва̄ ман̃чапӣт̣хам̣ пан̃н̃апеси, апассенам̣ никкхипи, па̄дакатхаликам̣ т̣хапеси, поккхаран̣им̣ кхан̣и, чан̇камам̣ катва̄ ва̄ликам̣ окири, миге а̄гантва̄ бхиттим̣ гхам̣ситва̄ маттикам̣ па̄тенте дисва̄ кан̣т̣акаватим̣ париккхипи. поккхаран̣им̣ отаритва̄ удакам̣ а̄л̣уликам̣ каронте дисва̄ анто па̄са̄н̣ехи чинитва̄ бахи кан̣т̣акаватим̣ париккхипитва̄ антоватипарийанте та̄лапантийо ропети, маха̄чан̇каме саммат̣т̣хат̣т̣ха̄нам̣ а̄л̣уленте дисва̄ чан̇камампи ватийа̄ париккхипитва̄ антоватипарийанте та̄лапантим̣ ропеси. евам̣ а̄ва̄сам̣ нит̣т̣хапетва̄ тхерасса тичӣварам̣, пин̣д̣апа̄там̣, осадхам̣, парибхогабха̄джанам̣, а̄ракан̣т̣акам̣, пиппхаликам̣, накхаччхеданам̣, сӯчим̣, каттарайат̣т̣хим̣, упа̄ханам̣, удакатумбам̣, чхаттам̣, дӣпакапаллакам̣, малахаран̣им̣. парисса̄ванам̣, дхамакаран̣ам̣, паттам̣, тха̄лакам̣, йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи паббаджита̄нам̣ парибхогаджа̄там̣, саббам̣ ада̄си. тхерасса бодхисаттена адиннапариккха̄ро на̄ма на̄хоси. со сӣла̄ни раккханто упосатхам̣ каронто йа̄ваджӣвам̣ тхерам̣ упат̣т̣хахи. тхеро таттхева васанто арахаттам̣ патва̄ паринибба̄йи.
бодхисаттопи йа̄вата̄йукам̣ пун̃н̃ам̣ катва̄ девалоке ниббаттитва̄ тато чуто мануссалокам̣ а̄гаччханто куса̄ватийа̄ ра̄джадха̄нийа̄ ниббаттитва̄ маха̄судассано ра̄джа̄ ахоси.
‘‘евам̣ на̄тимахантампи, пун̃н̃ам̣ а̄йатане катам̣;
маха̄випа̄кам̣ хотӣти, каттаббам̣ там̣ вибха̄вина̄’’.
маха̄вийӯханти раджатамайам̣ маха̄кӯт̣а̄га̄рам̣. таттха васитука̄мо хутва̄ агама̄си, етта̄вата̄ ка̄мавитакка̄ти ка̄мавитакка тайа̄ етта̄вата̄ ниваттитаббам̣, ито парам̣ туйхам̣ абхӯми, идам̣ джха̄на̄га̄рам̣ на̄ма, найидам̣ тайа̄ саддхим̣ васанат̣т̣ха̄нанти евам̣ тайо витакке кӯт̣а̄га̄радва̄рейева ниваттеси.
261. пат̣хамаджджха̄нантиа̄дӣсу висум̣ касин̣апарикаммакиччам̣ на̄ма наттхи. нӣлакасин̣ена аттхе сати нӣламан̣им̣, пӣтакасин̣ена аттхе сати суван̣н̣ам̣, лохитакасин̣ена аттхе сати раттаман̣им̣, ода̄такасин̣ена аттхе сати раджатанти олокитаолокитат̣т̣ха̄не касин̣амева пан̃н̃а̄йати.
262. метта̄сахагатена̄тиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ саббампи висуддхимагге вуттамева. ити па̄л̣ийам̣ чатта̄ри джха̄на̄ни, чатта̄ри аппаман̃н̃а̄нева вутта̄ни. маха̄пурисо пана сабба̄пи ат̣т̣ха сама̄паттийо, пан̃ча абхин̃н̃а̄йо ча ниббаттетва̄ ануломапат̣илома̄дивасена чуддасаха̄ка̄рехи сама̄паттийо пависанто мадхупат̣алам̣ павит̣т̣хабхамаро мадхурасена вийа сама̄паттисукхенева йа̄пети.
чатура̄сӣтинагарасахасса̄диван̣н̣ана̄
263. куса̄ватӣра̄джадха̄ниппамукха̄нӣти куса̄ватӣ ра̄джадха̄нӣ тесам̣ нагара̄нам̣ памукха̄ саббасет̣т̣ха̄ти аттхо. бхатта̄бхиха̄роти абхихаритаббабхаттам̣.
264. вассасатасса вассасатасса̄ти касма̄ евам̣ чинтеси? тесам̣ саддена уккан̣т̣хитва̄, ‘‘сама̄паннасса саддо кан̣т̣ако’’ти (а. ни. 10.72) хи вуттам̣. тасма̄ саддена уккан̣т̣хито маха̄пурисо. атха касма̄ ма̄ а̄гаччхантӯти на вадати? ида̄ни ра̄джа̄ на пассатӣти нибаддхаваттам̣ на лабхиссанти, там̣ тесам̣ ма̄ уппаджджиттха̄ти на вадати.
субхадда̄девиупасан̇каманаван̣н̣ана̄
265. етадахосӣти када̄ етам̣ ахоси. ран̃н̃о ка̄лан̇кирийадивасе. тада̄ кира девата̄ чинтесум̣ – ‘‘ра̄джа̄ ана̄тхака̄лан̇кирийам̣ ма̄ кароту, ородхехи бахӯхи дхӣтӯхи путтехи парива̄ритова каротӯ’’ти. атха девим̣ а̄ват̣т̣етва̄ тасса̄ евам̣ читтам̣ уппа̄десум̣. пӣта̄ни ваттха̄нӣти та̄ни кира пакатийа̄ ран̃н̃о мана̄па̄ни, тасма̄ та̄ни па̄рупатха̄ти а̄ха. еттхева деви тит̣т̣ха̄ти деви имам̣ джха̄на̄га̄рам̣ на̄ма тумхехи саддхим̣ васанат̣т̣ха̄нам̣ на хоти, джха̄наративинданат̣т̣ха̄нам̣ мама, ма̄ идха па̄висӣти.
266. етадахосӣти локе сатта̄ на̄ма маран̣а̄саннака̄ле ативийа вирочанти, тенасса ран̃н̃о виппасаннаиндрийабха̄вам̣ дисва̄ евам̣ ахоси, тато ма̄ ран̃н̃о ка̄лан̇кирийа̄ ахосӣти тасса ка̄лан̇кирийам̣ аниччхама̄на̄ сампати гун̣амасса катхайитва̄ тит̣т̣хама̄на̄ка̄рам̣ карисса̄мӣти чинтетва̄ има̄ни те дева̄тиа̄дима̄ха. таттха чхандам̣ джанехӣти пемам̣ уппа̄дехи, ратим̣ карохи. джӣвите апеккханти джӣвите са̄пеккхам̣, а̄лайам̣, тан̣хам̣ карохӣти аттхо.
евам̣ кхо мам̣ твам̣ девӣти ‘‘майам̣ кхо, дева, иттхийо на̄ма паббаджита̄нам̣ упача̄ракатхам̣ на джа̄на̄ма, катхам̣ вада̄ма маха̄ра̄джа̄’’ти ра̄джа̄нам̣ ‘‘паббаджито айа’’нти ман̃н̃ама̄на̄йа девийа̄ вутте – ‘‘евам̣ кхо мам̣, твам̣ деви, самуда̄чара̄хӣ’’тиа̄дима̄ха. гарахита̄ти буддхехи паччекабуддхехи са̄вакехи ан̃н̃ехи ча пан̣д̣итехи бахуссутехи гарахита̄. ким̣ ка̄ран̣а̄? са̄пеккхака̄лакирийа̄ хи аттанойева гехе йаккхакуккурааджагон̣амахим̣самӯсикакуккут̣аӯка̄ман̇гула̄дибха̄вена ниббаттанака̄ран̣ам̣ хоти.
268. атха кхо, а̄нанда, субхадда̄ девӣ ассӯни пун̃чхитва̄ти девӣ екамантам̣ гантва̄ родитва̄ кандитва̄ ассӯни пун̃чхитва̄ етадавоча.
брахмалокӯпагамаван̣н̣ана̄
269. гахапатисса ва̄ти касма̄ а̄ха? тесам̣ кира сон̣асет̣т̣хипутта̄дӣнам̣ вийа махатӣ сампатти хоти, сон̣асса кира сет̣т̣хипуттасса ека̄ бхаттапа̄ти две сатасахасса̄ни аггхати. ити тесам̣ та̄дисам̣ бхаттам̣ бхутта̄нам̣ мухуттам̣ бхаттасаммадо бхаттамуччха̄ бхаттакиламатхо хоти.
271. йам̣ тена самайена аджджха̄васа̄мӣти йаттха васа̄ми, там̣ екам̣йева нагарам̣ хоти, авасесесу путтадхӣта̄дайо чева да̄саманусса̄ ча васим̣су. па̄са̄дакӯт̣а̄га̄ресупи есева найо. паллан̇ка̄дӣсупи екам̣йева паллан̇кам̣ парибхун̃джати, сеса̄ путта̄дӣнам̣ парибхога̄ хонти. иттхӣсупи ека̄ва паччупат̣т̣ха̄ти, сеса̄ парива̄раматта̄ хонти, паридаха̄мӣти екамева дуссайугам̣ нива̄семи, сеса̄ни парива̄ретва̄ вичаранта̄нам̣ асӣтисахасса̄дхика̄нам̣ сол̣асаннам̣ пурисасатасахасса̄нам̣ хонти. бхун̃джа̄мӣти парамаппама̄н̣ена на̄л̣икоданаматтам̣ бхун̃джа̄ми, сесам̣ парива̄ретва̄ вичаранта̄нам̣ чатта̄лӣсасахасса̄дхика̄нам̣ ат̣т̣ханнам̣ пурисасатасахасса̄нам̣ хотӣти дассети. екатха̄липа̄ко хи дасаннам̣ джана̄нам̣ пахоти.
ета̄ни пана чатура̄сӣти нагарасахасса̄ни чева па̄са̄дасахасса̄ни ча кӯт̣а̄га̄расахасса̄ни ча екисса̄йева пан̣н̣аса̄ла̄йа ниссандена ниббатта̄ни. чатура̄сӣти паллан̇касахасса̄ни нипаджджанаттха̄йа диннаман̃чакасса ниссандена ниббатта̄ни. чатура̄сӣти хаттхисахасса̄ни ассасахасса̄ни ратхасахасса̄ни нисӣданаттха̄йа диннапӣт̣хасса ниссандена ниббатта̄ни. чатура̄сӣти ман̣исахасса̄ни екадӣпасса ниссандена ниббатта̄ни. чатура̄сӣти поккхаран̣ӣсахасса̄ни екапоккхаран̣ийа̄ ниссандена ниббатта̄ни. чатура̄сӣти иттхисахасса̄ни путтасахасса̄ни гахапатисахасса̄ни парибхогабха̄джанапаттатха̄лака дхамакаран̣а парисса̄вана а̄ракан̣т̣ака пиппхалака накхаччхедана кун̃чикакан̣н̣амалахаран̣ӣ па̄дакатхалика упа̄хана чхатта каттарайат̣т̣хида̄насса ниссандена ниббатта̄ни. чатура̄сӣти дхенусахасса̄ни горасада̄насса ниссандена ниббатта̄ни. чатура̄сӣти ваттхакот̣исахасса̄ни нива̄санапа̄рупанада̄насса ниссандена ниббатта̄ни. чатура̄сӣти тха̄липа̄касахасса̄ни бходжанада̄насса ниссандена ниббатта̄нӣти ведитабба̄ни.
272. евам̣ бхагава̄ маха̄судассанасса сампаттим̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа виттха̄рена катхетва̄ саббам̣ там̣ да̄рака̄нам̣ пам̣сва̄га̄ракӣл̣анам̣ вийа дассенто паринибба̄наман̃чаке нипаннова пасса̄нанда̄тиа̄дима̄ха. таттха випарин̣ата̄ти пакативиджаханена ниббутападӣпо вийа апан̃н̃аттикабха̄вам̣ гата̄. евам̣ аничча̄ кхо, а̄нанда, сан̇кха̄ра̄ти евам̣ хутва̄ абха̄ват̣т̣хена аничча̄.
етта̄вата̄ бхагава̄ йатха̄ на̄ма пурисо сатахаттхуббедхе чампакаруккхе ниссен̣им̣ бандхитва̄ абхирухитва̄ чампакапуппхам̣ а̄да̄йа ниссен̣им̣ мун̃чанто отареййа, евамева ниссен̣им̣ бандханто вийа анекавассакот̣исатасахассуббедхам̣ маха̄судассанасампаттим̣ а̄руйха сампаттиматтхаке т̣хитам̣ аниччалаккхан̣ам̣ а̄да̄йа ниссен̣им̣ мун̃чанто вийа отин̣н̣о. тенева пуббе васабхара̄джа̄ дӣгхабха̄н̣акаттхера̄нам̣ лохапа̄са̄дасса па̄чӣнапассе амбалат̣т̣хика̄йам̣ имам̣ суттам̣ саджджха̄йанта̄нам̣ сутва̄ – ‘‘ким̣, бхо, майхам̣ аййакена еттха вуттам̣, аттано кха̄дитапӣтат̣т̣ха̄не сампаттимева катхетӣ’’ти чинтенто – ‘‘евам̣ аничча̄ кхо, а̄нанда, сан̇кха̄ра̄’’ти вуттака̄ле ‘‘имам̣, бхо, дисва̄ пан̃чахи чаккхӯхи чаккхумата̄ евам̣ вутта’’нти ва̄махаттхам̣ самин̃джитва̄ даккхин̣ахаттхена аппхот̣етва̄ – ‘‘са̄дху са̄дхӯ’’ти тут̣т̣хахадайо са̄дхука̄рам̣ ада̄си.
евам̣ аддхува̄ти евам̣ удакапуппхул̣а̄дайо вийа дхувабха̄вавирахита̄. евам̣ анасса̄сика̄ти евам̣ супинаке пӣтапа̄нӣйам̣ вийа анулиттачанданам̣ вийа ча асса̄савирахита̄.
сарӣрам̣ никкхипеййа̄ти сарӣрам̣ чхад̣д̣еййа. ида̄ни ан̃н̃асса сарӣрасса никкхепо ва̄ пат̣иджагганам̣ ва̄ наттхи килесапахӣнатта̄, а̄нанда, татха̄гатасса̄ти вадати. идам̣ пана ватва̄ пуна тхерам̣ а̄мантеси, чаккаваттино а̄нубха̄во на̄ма ран̃н̃о паббаджитасса саттаме дивасе антарадха̄йати. маха̄судассанасса пана ка̄лан̇кирийато саттамева дивасе саттаратанапа̄ка̄ра̄ саттаратаната̄ла̄ чатура̄сӣти поккхаран̣ӣсахасса̄ни дхаммапа̄са̄до дхаммапоккхаран̣ӣ чаккаратананти саббаметам̣ антарадха̄йӣти. хаттхиа̄дӣсу пана айам̣ дхаммата̄ кхӣн̣а̄йука̄ сахева ка̄лан̇каронти. а̄йусесе сати хаттхиратанам̣ упосатхакулам̣ гаччхати, ассаратанам̣ вала̄хакакулам̣, ман̣иратанам̣ вепуллапаббатамева гаччхати. иттхиратанасса а̄нубха̄во антарадха̄йати. гахапатиратанасса чаккху па̄катикамева хоти. парин̣а̄йакаратанасса веййаттийам̣ нассати.
идамавоча бхагава̄ти идам̣ па̄л̣ийам̣ а̄рул̣хан̃ча ана̄рул̣хан̃ча саббам̣ бхагава̄ авоча. сесам̣ утта̄наттхамева̄ти.
ити суман̇галавила̄синийа̄ дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йам̣
маха̄судассанасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.