2. маха̄нида̄насуттаван̣н̣ана̄

нида̄наван̣н̣ана̄

95. евам̣ ме сутам̣…пе… курӯсӯти маха̄нида̄насуттам̣. татра̄йам̣ анутта̄нападаван̣н̣ана̄. курӯсу вихаратӣти курӯ на̄ма джа̄нападино ра̄джакума̄ра̄, тесам̣ нива̄со екопи джанападо рул̣хӣсаддена ‘‘курӯ’’ти вуччати. тасмим̣ курӯсу джанападе. ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ пана̄ху – мандха̄тука̄ле тӣсу дӣпесу манусса̄ ‘‘джамбудӣпо на̄ма буддхапаччекабуддхамаха̄са̄вакачаккаваттиппабхутӣнам̣ уттамаманусса̄нам̣ уппаттибхӯми уттамадӣпо атираман̣ӣйо’’ти сутва̄ ран̃н̃а̄ мандха̄тучаккаваттина̄ чаккаратанам̣ пураккхатва̄ чатта̄ро дӣпе анусам̣йа̄йантена саддхим̣ а̄гамам̣су. тато ра̄джа̄ парин̣а̄йакаратанам̣ пуччхи – ‘‘аттхи ну кхо мануссалокато раман̣ӣйатарам̣ т̣ха̄на’’нти. касма̄ дева евам̣ бхан̣аси? ким̣ на пассаси чандимасӯрийа̄нам̣ а̄нубха̄вам̣, нану етесам̣ т̣ха̄нам̣ ито раман̣ӣйатаранти? ра̄джа̄ чаккаратанам̣ пураккхатва̄ таттха агама̄си. чатта̄ро маха̄ра̄джа̄но – ‘‘мандха̄тумаха̄ра̄джа̄ а̄гато’’ти сутва̄ва ‘‘махиддхико маха̄нубха̄во ра̄джа̄, на сакка̄ йуддхена пат̣иба̄хиту’’нти сакам̣ раджджам̣ ниййа̄тесум̣. со там̣ гахетва̄ пуна пуччхи – ‘‘аттхи ну кхо ито раман̣ӣйатарам̣ т̣ха̄на’’нти?

атхасса та̄ватим̣сабхаванам̣ катхайим̣су. ‘‘та̄ватим̣сабхаванам̣, дева, ито раман̣ӣйатарам̣. таттха саккасса деваран̃н̃о име чатта̄ро маха̄ра̄джа̄но парича̄рака̄ дова̄рикабхӯмийам̣ тит̣т̣ханти, сакко девара̄джа̄ махиддхико маха̄нубха̄во, тассима̄ни упабхогат̣т̣ха̄на̄ни – йоджанасахассуббедхо веджайанто па̄са̄до, пан̃чайоджанасатуббедха̄ судхамма̄ девасабха̄, дийад̣д̣хайоджанасатико веджайантаратхо татха̄ ера̄ван̣о хаттхӣ, диббаруккхасахассаппат̣иман̣д̣итам̣ нанданаванам̣, читталата̄ванам̣, пха̄русакаванам̣, миссакаванам̣, йоджанасатуббедхо па̄риччхаттако ковил̣а̄ро, тасса хет̣т̣ха̄ сат̣т̣хийоджана̄йа̄ма̄ пан̃н̃а̄сайоджанавиттхата̄ пан̃чадасайоджануббедха̄ джайакусумапуппхаван̣н̣а̄ пан̣д̣укамбаласила̄, йасса̄ мудута̄йа саккасса нисӣдато упад̣д̣хака̄йо анупависатӣ’’ти.

там̣ сутва̄ ра̄джа̄ таттха гантука̄мо чаккаратанам̣ аббхуккири. там̣ а̄ка̄се патит̣т̣ха̄си саддхим̣ чатуран̇гинийа̄ сена̄йа. атха двиннам̣ девалока̄нам̣ вемаджджхато чаккаратанам̣ отаритва̄ патхавийам̣ патит̣т̣ха̄си саддхим̣ парин̣а̄йакаратанапамукха̄йа чатуран̇гинийа̄ сена̄йа. ра̄джа̄ екакова та̄ватим̣сабхаванам̣ агама̄си. сакко – ‘‘мандха̄та̄ а̄гато’’ти сутва̄ва тасса паччуггаманам̣ катва̄ – ‘‘сва̄гатам̣, те маха̄ра̄джа, сакам̣ те маха̄ра̄джа, ануса̄са маха̄ра̄джа̄’’ти ватва̄ саддхим̣ на̄т̣акехи раджджам̣ две бха̄ге катва̄ екам̣ бха̄гамада̄си. ран̃н̃о та̄ватим̣сабхаване патит̣т̣хитаматтассева мануссабха̄во вигаччхи, девабха̄во па̄турахоси. тасса кира саккена саддхим̣ пан̣д̣укамбаласила̄йам̣ нисиннасса аккхинимисаматтена на̄наттам̣ пан̃н̃а̄йати. там̣ асаллаккхента̄ дева̄ саккасса ча тасса ча на̄натте муйханти. со таттха диббасампаттим̣ анубхавама̄но йа̄ва чхаттим̣са сакка̄ уппаджджитва̄ чута̄, та̄ва раджджам̣ ка̄ретва̄ атиттова ка̄мехи тато чавитва̄ аттано уййа̄не патит̣т̣хито ва̄та̄тапена пхут̣т̣хагатто ка̄ламака̄си.

чаккаратане пана пуна патхавийам̣ патит̣т̣хите парин̣а̄йакаратанам̣ суван̣н̣апат̣т̣е мандха̄ту упа̄ханам̣ ликха̄петва̄ идам̣ мандха̄ту раджджанти раджджамануса̄си. тепи тӣхи дӣпехи а̄гатаманусса̄ пуна гантум̣ асакконта̄ парин̣а̄йакаратанам̣ упасан̇камитва̄ – ‘‘дева, майам̣ ран̃н̃о а̄нубха̄вена а̄гата̄, ида̄ни гантум̣ на саккома, васанат̣т̣ха̄нам̣ но дехӣ’’ти йа̄чим̣су. со тесам̣ екамекам̣ джанападамада̄си. таттха пуббавидехато а̄гатамануссехи а̄васитападесо та̄йева пуримасан̃н̃а̄йа – ‘‘видехарат̣т̣ха’’нти на̄мам̣ лабхи, апарагойа̄нато а̄гатамануссехи а̄васитападесо ‘‘апарантаджанападо’’ти на̄мам̣ лабхи, уттаракуруто а̄гатамануссехи а̄васитападесо ‘‘курурат̣т̣ха’’нти на̄мам̣ лабхи, бахуке пана га̄манигама̄дайо упа̄да̄йа бахувачанена вохарийати. тена вуттам̣ – ‘‘курӯсу вихаратӣ’’ти.

камма̄садхаммам̣ на̄ма курӯнам̣ нигамоти камма̄садхамманти еттха кечи дха-ка̄расса да-ка̄рена аттхам̣ ван̣н̣айанти. камма̄со еттха дамитоти камма̄садаммо.камма̄соти камма̄сапа̄до пориса̄до вуччати. тасса кира па̄де кха̄н̣укена виддхат̣т̣ха̄не ван̣о руханто читтада̄русадисо хутва̄ рухи. тасма̄ камма̄сапа̄доти пан̃н̃а̄йиттха. со ча тасмим̣ ока̄се дамито пориса̄дабха̄вато пат̣иседхито. кена? маха̄саттена. катарасмим̣ джа̄такети? маха̄сутасомаджа̄такети еке. име пана тхера̄ джайаддисаджа̄такети ваданти. тада̄ хи маха̄саттена камма̄сапа̄до дамито. йатха̄ха –

‘‘путто йада̄ хоми джайаддисасса;

пан̃ча̄ларат̣т̣хадхипатисса атраджо.

чаджитва̄на па̄н̣ам̣ питарам̣ памочайим̣;

камма̄сапа̄дампи чахам̣ паса̄дайи’’нти.

кечи пана дха-ка̄ренева аттхам̣ ван̣н̣айанти. курӯрат̣т̣хава̄сӣнам̣ кира куруваттадхаммо, тасмим̣ камма̄со джа̄то, тасма̄ там̣ т̣ха̄нам̣ камма̄со еттха дхаммо джа̄тоти камма̄садхамманти вуччати. таттха нивит̣т̣ханигамасса̄пи етадева на̄мам̣. бхуммавачанена касма̄ на вуттанти. авасанока̄сато. бхагавато кира тасмим̣ нигаме васанока̄со кочи виха̄ро на̄ма на̄хоси. нигамато пана апаккамма ан̃н̃атарасмим̣ удакасампанне раман̣ӣйе бхӯмибха̄ге маха̄ванасан̣д̣о ахоси таттха бхагава̄ виха̄си, там̣ нигамам̣ гочарага̄мам̣ катва̄. тасма̄ еваметтха аттхо ведитаббо – ‘‘курӯсу вихарати камма̄садхаммам̣ на̄ма курӯнам̣ нигамо, там̣ гочарага̄мам̣ катва̄’’ти.

а̄йасма̄ти пийавачанаметам̣, га̄рававачанаметам̣. а̄нандоти тасса тхерасса на̄мам̣. екамантанти бха̄ванапум̣саканиддесо – ‘‘висамам̣ чандимасӯрийа̄ париваттантӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.70) вийа. тасма̄ йатха̄ нисинно екамантам̣ нисинно хоти, татха̄ нисӣдӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. бхумматтхе ва̄ етам̣ упайогавачанам̣ нисӣдӣти упа̄виси. пан̣д̣ита̄ хи гарут̣т̣ха̄нийам̣ упасан̇камитва̄ а̄санакусалата̄йа екамантам̣ нисӣданти. айан̃ча тесам̣ ан̃н̃атаро, тасма̄ екамантам̣ нисӣди.

катхам̣ нисинно кхо пана екамантам̣ нисинно хотӣти? чха нисаджджадосе ваджджетва̄. сеййатхидам̣ – атидӯрам̣, ачча̄саннам̣, упарива̄там̣, уннатаппадесам̣, атисаммукхам̣, атипаччха̄ти. атидӯре нисинно хи саче катхетука̄мо хоти, учча̄саддена катхетаббам̣ хоти. ачча̄санне нисинно сан̇гхат̣т̣анам̣ кароти. упарива̄те нисинно сарӣрагандхена ба̄дхати. уннатаппадесе нисинно ага̄равам̣ пака̄сети. атисаммукха̄ нисинно саче дат̣т̣хука̄мо хоти, чаккхуна̄ чаккхум̣ а̄хачча дат̣т̣хаббам̣ хоти. атипаччха̄ нисинно саче дат̣т̣хука̄мо хоти, гӣвам̣ париваттетва̄ дат̣т̣хаббам̣ хоти. тасма̄ айампи тиккхаттум̣ бхагавантам̣ падаккхин̣ам̣ катва̄ саккаччам̣ вандитва̄ ете чха нисаджджадосе ваджджетва̄ даккхин̣аджа̄н̣уман̣д̣аласса абхимукхат̣т̣ха̄не чхаббан̣н̣а̄нам̣ буддхарасмӣнам̣ анто пависитва̄ пасаннала̄кха̄расам̣ вига̄ханто вийа суван̣н̣апат̣ам̣ па̄рупанто вийа раттуппалама̄ла̄вита̄намаджджхам̣ пависанто вийа ча дхаммабхан̣д̣а̄га̄рико а̄йасма̄ а̄нандо нисӣди. тена вуттам̣ – ‘‘екамантам̣ нисӣдӣ’’ти.

ка̄йа пана вела̄йа, кена ка̄ран̣ена айама̄йасма̄ бхагавантам̣ упасан̇камантоти? са̄йанхавела̄йам̣ паччайа̄ка̄рапан̃хапуччханака̄ран̣ена. там̣ дивасам̣ кира̄йама̄йасма̄ куласан̇гахаттха̄йа гхарадва̄ре гхарадва̄ре сахассабхан̣д̣икам̣ никкхипанто вийа камма̄садхаммага̄мам̣ пин̣д̣а̄йа чаритва̄ пин̣д̣апа̄тапат̣икканто саттху ваттам̣ дассетва̄ саттхари гандхакут̣им̣ павит̣т̣хе саттха̄рам̣ вандитва̄ аттано дива̄т̣т̣ха̄нам̣ гантва̄ антева̄сикесу ваттам̣ дассетва̄ пат̣иккантесу дива̄т̣т̣ха̄нам̣ пат̣исаммаджджитва̄ чаммаккхан̣д̣ам̣ пан̃н̃апетва̄ удакатумбато удакам̣ гахетва̄ удакена хаттхапа̄де сӣтале катва̄ паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄ нисинно сота̄паттипхаласама̄паттим̣ сама̄паджджи. атха париччхиннака̄лавасена сама̄паттито ут̣т̣ха̄йа паччайа̄ка̄ре н̃а̄н̣ам̣ ота̄реси. со – ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дито пат̣т̣ха̄йа антам̣, антато пат̣т̣ха̄йа а̄дим̣, убхайантато пат̣т̣ха̄йа маджджхам̣, маджджхато пат̣т̣ха̄йа убхо анте па̄пенто тиккхаттум̣ два̄дасападам̣ паччайа̄ка̄рам̣ саммаси. тассевам̣ саммасантасса паччайа̄ка̄ро вибхӯто хутва̄ утта̄накутта̄нако вийа упат̣т̣ха̄си.

тато чинтеси – ‘‘айам̣ паччайа̄ка̄ро саббабуддхехи – ‘гамбхӣро чева гамбхӣра̄вабха̄со ча̄’ти катхито, майхам̣ кхо пана падесан̃а̄н̣е т̣хитасса са̄вакасса сато утта̄но вибхӯто па̄кат̣о хутва̄ упат̣т̣ха̄ти, майхам̣йева ну кхо еса утта̄нако хутва̄ упат̣т̣ха̄ти, уда̄ху ан̃н̃есампӣ’’ти? атхасса етадахоси – ‘‘ханда̄хам̣ имам̣ пан̃хам̣ гахетва̄ бхагавантам̣ пуччха̄ми, аддха̄ ме бхагава̄ имам̣ аттхуппаттим̣ катва̄ са̄линдам̣ синерум̣ уккхипанто вийа екам̣ суттантакатхам̣ катхетва̄ дассессати. буддха̄нан̃хи винайапан̃н̃аттим̣, бхуммантарам̣, паччайа̄ка̄рам̣, самайантаранти има̄ни чатта̄ри т̣ха̄на̄ни патва̄ гаджджитам̣ махантам̣ хоти, н̃а̄н̣ам̣ анупависати, буддхан̃а̄н̣асса махантабха̄во пан̃н̃а̄йати, десана̄ гамбхӣра̄ хоти тилаккхан̣аббха̄хата̄ сун̃н̃атапат̣исам̣йутта̄’’ти.

со кин̃ча̄пи пакатийа̄ва екадивасе сатава̄рампи сахассава̄рампи бхагавантам̣ упасан̇каманто на ахетуака̄ран̣ена упасан̇камати, там̣ дивасам̣ пана имам̣ пан̃хам̣ гахетва̄ – ‘‘имам̣ буддхагандхахаттхим̣ а̄паджджа н̃а̄н̣акон̃чана̄дам̣ сосса̄ми, буддхасӣхам̣ а̄паджджа н̃а̄н̣асӣхана̄дам̣ сосса̄ми, буддхасиндхавам̣ а̄паджджа н̃а̄н̣ападавиккамам̣ пассисса̄мӣ’’ти чинтетва̄ дива̄т̣т̣ха̄на̄ ут̣т̣ха̄йа чаммаккхан̣д̣ам̣ паппхот̣етва̄ а̄да̄йа са̄йанхасамайе бхагавантам̣ упасан̇ками. тена вуттам̣ – ‘‘са̄йанхавела̄йам̣ паччайа̄ка̄рапан̃хапуччханака̄ран̣ена упасан̇каманто’’ти.

йа̄ва гамбхӣроти еттха йа̄васаддо пама̄н̣а̄тиккаме, атиккамма пама̄н̣ам̣ гамбхӣро, атигамбхӣроти аттхо. гамбхӣра̄вабха̄соти гамбхӣрова хутва̄ авабха̄сати, диссатӣти аттхо. екан̃хи утта̄намева гамбхӣра̄вабха̄сам̣ хоти пӯтипан̣н̣а̄дивасена ка̄л̣аван̣н̣апура̄н̣аудакам̣ вийа. тан̃хи джа̄н̣уппама̄н̣ампи сатапорисам̣ вийа диссати. екам̣ гамбхӣрам̣ утта̄на̄вабха̄сам̣ хоти ман̣иган̇га̄йа виппасаннаудакам̣ вийа. тан̃хи сатапорисампи джа̄н̣уппама̄н̣ам̣ вийа кха̄йати. екам̣ утта̄нам̣ утта̄на̄вабха̄сам̣ хоти ча̄т̣иа̄дӣсу удакам̣ вийа. екам̣ гамбхӣрам̣ гамбхӣра̄вабха̄сам̣ хоти синерупа̄дакамаха̄самудде удакам̣ вийа. евам̣ удакамева чатта̄ри на̄ма̄ни лабхати. пат̣иччасамуппа̄де панетам̣ наттхи. айан̃хи гамбхӣро чева гамбхӣра̄вабха̄со ча̄ти екамева на̄мам̣ лабхати. еварӯпо сама̄нопи атха ча пана ме утта̄накутта̄нако вийа кха̄йати, йадидам̣ аччхарийам̣, бханте, аббхутам̣ бхантети. евам̣ аттано вимхайам̣ пака̄сенто пан̃хам̣ пуччхитва̄ тун̣хӣбхӯто нисӣди.

бхагава̄ тасса вачанам̣ сутва̄ – ‘‘а̄нандо бхаваггаггахан̣а̄йа хаттхам̣ паса̄ренто вийа, синерум̣ чхиндитва̄ мин̃джам̣ нӣхаритум̣ ва̄йамама̄но вийа, вина̄ на̄ва̄йа маха̄самуддам̣ таритука̄мо вийа, патхавим̣ париваттетва̄ патхаводжам̣ гахетум̣ ва̄йамама̄но вийа буддхависайапан̃хам̣ аттано утта̄нам̣ вадати. хандасса гамбхӣрабха̄вам̣ а̄чиккхисса̄мӣ’’ти чинтетва̄ ма̄ хевантиа̄дима̄ха.

таттха ма̄ хеванти ха-ка̄ро нипа̄таматтам̣. евам̣ ма̄ бхан̣ӣти аттхо. ма̄ хеванти ча идам̣ вачанам̣ бхагава̄ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ усса̄дентопи бхан̣ати апаса̄дентопи.

усса̄дана̄ван̣н̣ана̄

таттха усса̄денто – а̄нанда, твам̣ маха̄пан̃н̃о висадан̃а̄н̣о, тена те гамбхӣропи пат̣иччасамуппа̄до утта̄нако вийа кха̄йати. ан̃н̃есам̣ панеса утта̄накоти на саллаккхетаббо, гамбхӣройева ча гамбхӣра̄вабха̄со ча. таттха чатассо упама̄ ваданти. чхама̄се субходжанарасапут̣т̣хасса кира катайогасса маха̄малласса самаджджасамайе катамаллапа̄са̄н̣апаричайасса йуддхабхӯмим̣ гаччхантасса антара̄ маллапа̄са̄н̣ам̣ дассесум̣, со – ким̣ етанти а̄ха. маллапа̄са̄н̣оти. а̄харатха нанти. уккхипитум̣ на саккома̄ти вутте сайам̣ гантва̄ кухим̣ имасса бха̄рийат̣т̣ха̄нанти ватва̄ двӣхи хаттхехи две па̄са̄н̣е уккхипитва̄ кӣл̣а̄гул̣е вийа кхипитва̄ агама̄си. таттха малласса маллапа̄са̄н̣о лахукопи на ан̃н̃есам̣ лахукоти ваттаббо. чхама̄се субходжанарасапут̣т̣хо малло вийа хи каппасатасахассам̣ абхинӣха̄расампанно а̄йасма̄ а̄нандо, йатха̄ малласса маха̄балата̄йа маллапа̄са̄н̣о лахуко, евам̣ тхерасса маха̄пан̃н̃ата̄йа пат̣иччасамуппа̄до утта̄но, со ан̃н̃есам̣ утта̄ноти на ваттаббо.

маха̄самудде ча тимина̄ма маччхо двийоджанасатико тимин̇гало тийоджанасатико, тимипин̇гало чатуйоджанасатико тимирапин̇гало пан̃чайоджанасатико, а̄нандо тиминандо аджджха̄рохо маха̄тимӣти име чатта̄ро йоджанасахассика̄. таттха тимирапин̇галенева дӣпенти. тасса кира даккхин̣акан̣н̣ам̣ ча̄лентасса пан̃чайоджанасате падесе удакам̣ чалати. татха̄ ва̄макан̣н̣ам̣. татха̄ нан̇гут̣т̣хам̣, татха̄ сӣсам̣. две пана кан̣н̣е ча̄летва̄ нан̇гут̣т̣хена удакам̣ пахаритва̄ сӣсам̣ апара̄парам̣ катва̄ кӣл̣итум̣ а̄раддхасса саттат̣т̣хайоджанасате падесе бха̄джане паккхипитва̄ уддхане а̄ропитам̣ вийа удакам̣ паккутхати, тийоджанасатаматте падесе удакам̣ пит̣т̣хим̣ чха̄детум̣ на саккоти. со евам̣ вадеййа – ‘‘айам̣ маха̄самуддо гамбхӣро гамбхӣроти ваданти кутасса гамбхӣрата̄, майам̣ пит̣т̣хипат̣иччха̄данаматтампи удакам̣ на лабха̄ма̄’’ти. таттха ка̄йупапаннасса тимирапин̇галасса маха̄самуддо утта̄ноти, ан̃н̃есам̣ кхуддакамаччха̄нам̣ утта̄ноти на ваттаббо, евамева н̃а̄н̣упапаннасса тхерасса пат̣иччасамуппа̄до утта̄ноти, ан̃н̃есампи утта̄ноти на ваттаббо.

супан̣н̣ара̄джа̄ ча дийад̣д̣хайоджанасатико, тасса даккхин̣апаккхо пан̃н̃а̄сайоджанико хоти татха̄ ва̄мапаккхо, пин̃чхават̣т̣и сат̣т̣хийоджаника̄, гӣва̄ тим̣сайоджаника̄, мукхам̣ навайоджанам̣, па̄да̄ два̄дасайоджаника̄. тасмим̣ супан̣н̣ава̄там̣ дассетум̣ а̄раддхе саттат̣т̣хайоджанасатам̣ т̣ха̄нам̣ наппахоти. со евам̣ вадеййа – ‘‘айам̣ а̄ка̄со ананто анантоти ваданти, кутасса анантата̄, майам̣ паккхава̄таппаса̄ран̣ока̄сампи на лабха̄ма̄’’ти. таттха ка̄йупапаннасса супан̣н̣аран̃н̃о а̄ка̄со париттоти, ан̃н̃есам̣ кхуддакапаккхӣнам̣ париттоти на ваттаббо, евамева н̃а̄н̣упапаннасса тхерасса пат̣иччасамуппа̄до утта̄ноти, ан̃н̃есампи утта̄ноти на ваттаббо.

ра̄ху асуриндо пана па̄дантато йа̄ва кесанта̄ йоджана̄нам̣ чатта̄ри сахасса̄ни ат̣т̣ха ча сата̄ни хоти. тасса двиннам̣ ба̄ха̄нам̣ антарам̣ два̄дасайоджанасатикам̣. бахалаттена чхайоджанасатикам̣. хаттхапа̄датала̄ни тийоджанасатика̄ни, татха̄ мукхам̣. екекам̣ ан̇гулипаббам̣ пан̃н̃а̄сайоджанам̣, татха̄ бхамукантарам̣. нала̄т̣ам̣ тийоджанасатикам̣. сӣсам̣ навайоджанасатикам̣. тасса маха̄самуддам̣ отин̣н̣асса гамбхӣрам̣ удакам̣ джа̄н̣уппама̄н̣ам̣ хоти. со евам̣ вадеййа – ‘‘айам̣ маха̄самуддо гамбхӣро гамбхӣроти ваданти, кутасса гамбхӣрата̄, майам̣ джа̄н̣уппат̣иччха̄данаматтампи удакам̣ на лабха̄ма̄’’ти. таттха ка̄йупапаннасса ра̄хуно маха̄самуддо утта̄ноти, ан̃н̃есам̣ утта̄ноти на ваттаббо, евамева н̃а̄н̣упапаннасса тхерасса пат̣иччасамуппа̄до утта̄ноти, ан̃н̃есампи утта̄ноти на ваттаббо. етаматтхам̣ сандха̄йа бхагава̄ – ‘‘ма̄ хевам̣, а̄нанда, авача; ма̄ хевам̣, а̄нанда авача̄’’ти а̄ха.

тхерасса хи чатӯхи ка̄ран̣ехи гамбхӣропи пат̣иччасамуппа̄до утта̄ноти упат̣т̣ха̄ти. катамехи чатӯхи? пуббӯпаниссайасампаттийа̄, титтхава̄сена, сота̄панната̄йа, бахуссутабха̄вена̄ти.

пуббӯпаниссайасампаттикатха̄

ито кира сатасахассиме каппе падумуттаро на̄ма саттха̄ локе уппаджджи. тасса хам̣саватӣ на̄ма нагарам̣ ахоси, а̄нандо на̄ма ра̄джа̄ пита̄, сумедха̄ на̄ма девӣ ма̄та̄, бодхисатто уттаракума̄ро на̄ма ахоси. со путтасса джа̄тадивасе маха̄бхиниккхаманам̣ никкхамма паббаджитва̄ падха̄намануйун̃джанто ануккамена саббан̃н̃утам̣ патва̄ – ‘‘анекаджа̄тисам̣са̄ра’’нти уда̄нам̣ уда̄нетва̄ сатта̄хам̣ бодхипаллан̇ке вӣтина̄метва̄ патхавийам̣ т̣хапесса̄мӣти па̄дам̣ абхинӣхари. атха патхавим̣ бхиндитва̄ махантам̣ падумам̣ ут̣т̣ха̄си. тасса дхурапатта̄ни навутихаттха̄ни, кесарам̣ тим̣сахаттхам̣, кан̣н̣ика̄ два̄дасахаттха̄, навагхат̣аппама̄н̣о рен̣у ахоси.

саттха̄ пана уббедхато ат̣т̣хапан̣н̣а̄сахаттхуббедхо ахоси. тасса убхиннам̣ ба̄ха̄намантарам̣ ат̣т̣ха̄расахаттхам̣, нала̄т̣ам̣ пан̃чахаттхам̣, хаттхапа̄да̄ ека̄дасахаттха̄. тасса ека̄дасахаттхена па̄дена два̄дасахаттха̄йа кан̣н̣ика̄йа аккантаматта̄йа навагхат̣аппама̄н̣о рен̣у ут̣т̣ха̄йа ат̣т̣хапан̣н̣а̄сахаттхам̣ падесам̣ уггантва̄ окин̣н̣аманосила̄чун̣н̣ам̣ вийа паччокин̣н̣о. тадупа̄да̄йа бхагава̄ падумуттаротвева пан̃н̃а̄йиттха. тасса девило ча суджа̄то ча две аггаса̄вака̄ ахесум̣. амита̄ ча асама̄ ча две аггаса̄вика̄. сумано на̄ма упат̣т̣ха̄ко. падумуттаро бхагава̄ питусан̇гахам̣ курума̄но бхиккхусатасахассапарива̄ро хам̣саватийа̄ ра̄джадха̄нийа̄ васати.

канит̣т̣хабха̄та̄ панасса суманакума̄ро на̄ма. тасса ра̄джа̄ хам̣саватито вӣсатийоджанасате т̣ха̄не бхогага̄мам̣ ада̄си. со када̄чи а̄гантва̄ питаран̃ча саттха̄ран̃ча пассати. атхекадивасам̣ паччанто купито. сумано ран̃н̃о песеси – ‘‘паччанто купито’’ти. ра̄джа̄ ‘‘майа̄ твам̣ таттха касма̄ т̣хапито’’ти пат̣ипесеси. со никкхамма чоре вӯпасаметва̄ – ‘‘упасанто, дева, джанападо’’ти ран̃н̃о песеси. ра̄джа̄ тут̣т̣хо – ‘‘сӣгхам̣ мама путто а̄гаччхатӯ’’ти а̄ха. тасса сахассаматта̄ амачча̄ хонти. со техи саддхим̣ антара̄магге мантеси – ‘‘майхам̣ пита̄ тут̣т̣хо, саче ме варам̣ дети, ким̣ ган̣ха̄мӣ’’ти. атха нам̣ екачче ‘‘хаттхим̣ ган̣хатха, ассам̣ ган̣хатха, ратхам̣ ган̣хатха, джанападам̣ ган̣хатха, саттаратана̄ни ган̣хатха̄’’ти а̄хам̣су. апаре – ‘‘тумхе патхависсарасса путта̄, тумха̄кам̣ дханам̣ на дуллабхам̣, ладдхампи четам̣ саббам̣ паха̄йа гаманӣйам̣, пун̃н̃амева екам̣ а̄да̄йа гаманӣйам̣; тасма̄ те деве варам̣ дадама̄не тема̄сам̣ падумуттарам̣ бхагавантам̣ упат̣т̣ха̄тум̣ варам̣ ган̣хатха̄’’ти. со – ‘‘тумхе майхам̣ калйа̄н̣амитта̄, на маметам̣ читтам̣ аттхи, тумхехи пана уппа̄дитам̣, евам̣ карисса̄мӣ’’ти гантва̄ питарам̣ вандитва̄ питара̄пи а̄лин̇гетва̄ тасса маттхаке чумбитва̄ – ‘‘варам̣ те путта, демӣ’’ти вутте ‘‘са̄дху маха̄ра̄джа, иччха̄махам̣ маха̄ра̄джа бхагавантам̣ тема̄сам̣ чатӯхи паччайехи упат̣т̣хаханто джӣвитам̣ аван̃джхам̣ ка̄тум̣, имамева варам̣ дехӣ’’ти а̄ха. ‘‘на сакка̄ та̄та, ан̃н̃ам̣ варехӣ’’ти вутте ‘‘дева, кхаттийа̄нам̣ на̄ма две катха̄ наттхи, етамева дехи, на ме ан̃н̃енаттхо’’ти. та̄та буддха̄нам̣ на̄ма читтам̣ дуджджа̄нам̣, саче бхагава̄ на иччхиссати, майа̄ диннепи ким̣ бхависсатӣти? со – ‘‘са̄дху, дева, ахам̣ бхагавато читтам̣ джа̄нисса̄мӣ’’ти виха̄рам̣ гато.

тена ча самайена бхаттакиччам̣ нит̣т̣хапетва̄ бхагава̄ гандхакут̣им̣ павит̣т̣хо хоти. со ман̣д̣алама̄л̣е саннисинна̄нам̣ бхиккхӯнам̣ сантикам̣ агама̄си. те там̣ а̄хам̣су – ‘‘ра̄джапутта, касма̄ а̄гатосӣ’’ти? бхагавантам̣ дассана̄йа, дассетха ме бхагавантанти. на майам̣, ра̄джапутта, иччхитиччхитаккхан̣е саттха̄рам̣ дат̣т̣хум̣ лабха̄ма̄ти. ко пана, бханте, лабхатӣти? суманаттхеро на̄ма ра̄джапутта̄ти. ‘‘со кухим̣, бханте, тхеро’’ти. тхерасса нисиннат̣т̣ха̄нам̣ пуччхитва̄ гантва̄ вандитва̄ – ‘‘иччха̄махам̣, бханте, бхагавантам̣ пасситум̣, дассетха ме’’ти а̄ха. тхеро – ‘‘ехи ра̄джапутта̄’’ти там̣ гахетва̄ там̣ гандхакут̣ипаривен̣е т̣хапетва̄ гандхакут̣им̣ абхирухи. атха нам̣ бхагава̄ – ‘‘сумана, касма̄ а̄гатосӣ’’ти а̄ха. ра̄джапутто, бханте, бхагавантам̣ дассана̄йа а̄гатоти. тена хи бхиккху а̄санам̣ пан̃н̃а̄пехӣти. тхеро а̄санам̣ пан̃н̃а̄песи, нисӣди бхагава̄ пан̃н̃атте а̄сане. ра̄джапутто бхагавантам̣ вандитва̄ пат̣исантха̄рам̣ ака̄си. када̄ а̄гатоси ра̄джапутта̄ти? бханте, тумхесу гандхакут̣им̣ павит̣т̣хесу. бхиккхӯ пана – ‘‘на майам̣ иччхитиччхитаккхан̣е бхагавантам̣ дат̣т̣хум̣ лабха̄ма̄’’ти мам̣ тхерасса сантикам̣ па̄хесум̣. тхеро пана екавачаненева дассеси. тхеро, бханте, тумха̄кам̣ са̄сане валлабхо ман̃н̃ети. а̄ма ра̄джакума̄ра, валлабхо еса бхиккху майхам̣ са̄санети. бханте, буддха̄нам̣ са̄сане ким̣ катва̄ валлабхо хотӣти? да̄нам̣ датва̄ сӣлам̣ сама̄дийитва̄ упосатхакаммам̣ катва̄ кума̄ра̄ти. бхагава̄, ахам̣ тхеро вийа буддхаса̄сане валлабхо хотука̄мо, тема̄сам̣ ме васса̄ва̄сам̣ адхива̄сетха̄ти. бхагава̄ – ‘‘аттхи ну кхо таттха гатена аттхо’’ти олокетва̄ аттхӣти дисва̄ ‘‘сун̃н̃а̄га̄ре, кхо ра̄джакума̄ра татха̄гата̄ абхирамантӣ’’ти а̄ха. кума̄ро ‘‘ан̃н̃а̄там̣ бхагава̄, ан̃н̃а̄там̣ сугата̄’’ти ватва̄ ‘‘ахам̣, бханте, пуриматарам̣ гантва̄ виха̄рам̣ ка̄реми, майа̄ песите бхиккхусатасахассена саддхим̣ а̄гаччхатха̄’’ти пат̣ин̃н̃ам̣ гахетва̄ питусантикам̣ гантва̄ ‘‘динна̄ ме, дева, бхагавата̄ пат̣ин̃н̃а̄, майа̄ пахите бхагавантам̣ песеййа̄тха̄’’ти питарам̣ вандитва̄ никкхамитва̄ йоджане йоджане виха̄рам̣ ка̄ретва̄ вӣсайоджанасатам̣ аддха̄нам̣ гантва̄ аттано нагаре виха̄рат̣т̣ха̄нам̣ вичинанто собханам̣ на̄ма кут̣умбикасса уййа̄нам̣ дисва̄ сатасахассена кин̣итва̄ сатасахассам̣ виссаджджетва̄ виха̄рам̣ ка̄реси. таттха бхагавато гандхакут̣им̣ сесабхиккхӯнан̃ча раттит̣т̣ха̄надива̄т̣т̣ха̄наттха̄йа кут̣илен̣аман̣д̣апе ка̄ра̄петва̄ па̄ка̄рапариккхепе катва̄ два̄ракот̣т̣хакан̃ча нит̣т̣хапетва̄ питусантикам̣ песеси – ‘‘нит̣т̣хитам̣ майхам̣ киччам̣, саттха̄рам̣ пахин̣атха̄’’ти.

ра̄джа̄ бхагавантам̣ бходжетва̄ – ‘‘бхагава̄, суманасса киччам̣ нит̣т̣хитам̣, тумха̄кам̣ гаманам̣ пачча̄сӣсатӣ’’ти а̄ха. бхагава̄ сатасахассабхиккхупарива̄ро йоджане йоджане виха̄ресу васама̄но агама̄си. кума̄ро ‘‘саттха̄ а̄гато’’ти сутва̄ йоджанам̣ паччуггантва̄ ма̄ла̄дӣхи пӯджайама̄но виха̄рам̣ павесетва̄ –

‘‘сатасахассена ме кӣтам̣, сатасахассена ма̄питам̣;

собханам̣ на̄ма уййа̄нам̣, пат̣игган̣ха маха̄мунӣ’’ти.

виха̄рам̣ ниййа̄теси. со вассӯпана̄йикадивасе да̄нам̣ датва̄ аттано путтада̄ре ча амачче ча паккоса̄петва̄ а̄ха – ‘‘айам̣ саттха̄ амха̄кам̣ сантикам̣ дӯрато а̄гато, буддха̄ ча на̄ма дхаммагаруно на а̄мисагарука̄. тасма̄ ахам̣ тема̄сам̣ две са̄т̣аке нива̄сетва̄ даса сӣла̄ни сама̄дийитва̄ идхева васисса̄ми, тумхе кхӣн̣а̄савасатасахассасса имина̄ва нӣха̄рена тема̄сам̣ да̄нам̣ дадеййа̄тха̄’’ти.

со суманаттхерасса васанат̣т̣ха̄насабха̄гейева т̣ха̄не васанто йам̣ тхеро бхагавато ваттам̣ кароти, там̣ саббам̣ дисва̄ ‘‘имасмим̣ т̣ха̄не екантаваллабхо еса тхеро, етассева ме т̣ха̄нантарам̣ паттхетум̣ ват̣т̣атӣ’’ти чинтетва̄ упакат̣т̣ха̄йа пава̄ран̣а̄йа га̄мам̣ пависитва̄ сатта̄хам̣ маха̄да̄нам̣ датва̄ саттаме дивасе бхиккхусатасахассасса па̄дамӯле тичӣварам̣ т̣хапетва̄ бхагавантам̣ вандитва̄ – ‘‘бханте, йадетам̣ майа̄ магге йоджанантарикам̣ йоджанантарикам̣ виха̄рам̣ ка̄ра̄панато пат̣т̣ха̄йа пун̃н̃ам̣ катам̣, там̣ нева саккасампаттим̣, на ма̄расампаттим̣, на брахмасампаттим̣ паттхайантена, буддхасса пана упат̣т̣ха̄кабха̄вам̣ паттхайантена катам̣. тасма̄ ахампи, бхагава̄, ана̄гате суманаттхеро вийа буддхасса упат̣т̣ха̄ко бхавеййа’’нти пан̃чапатит̣т̣хитена нипатитва̄ ванди.

бхагава̄ – ‘‘махантам̣ кулапуттасса читтам̣, самиджджхиссати ну кхо но’’ти олокенто – ‘‘ана̄гате ито сатасахассиме каппе готамо на̄ма буддхо уппаджджиссати, тассева упат̣т̣ха̄ко бхависсатӣ’’ти н̃атва̄ –

‘‘иччхитам̣ паттхитам̣ туйхам̣, саббамева самиджджхату;

саббе пӯренту сан̇каппа̄, чандо паннарасо йатха̄’’ти.

а̄ха. кума̄ро там̣ сутва̄ – ‘‘буддха̄ на̄ма адведжджхакатха̄ хонтӣ’’ти дутийадивасейева тасса бхагавато паттачӣварам̣ гахетва̄ пит̣т̣хито пит̣т̣хито гаччханто вийа ахоси. со тасмим̣ буддхуппа̄де вассасатасахассам̣ да̄нам̣ датва̄ сагге ниббаттитва̄ кассапабуддхака̄лепи пин̣д̣а̄йа чарато тхерасса паттаггахан̣аттхам̣ уттариса̄т̣акам̣ датва̄ пӯджамака̄си. пуна сагге ниббаттитва̄ тато чуто ба̄ра̄н̣асира̄джа̄ хутва̄ ат̣т̣ханнам̣ паччекабуддха̄нам̣ пан̣н̣аса̄ла̄йо ка̄ретва̄ ман̣иа̄дха̄раке упат̣т̣хапетва̄ чатӯхи паччайехи дасавассасахасса̄ни упат̣т̣ха̄нам̣ ака̄си. ета̄ни па̄кат̣ат̣т̣ха̄на̄ни.

каппасатасахассам̣ пана да̄нам̣ дадама̄нова амха̄кам̣ бодхисаттена саддхим̣ туситапуре ниббаттитва̄ тато чуто амитоданасаккасса гехе пат̣исандхим̣ гахетва̄ анупуббена ката̄бхиниккхамано самма̄самбодхим̣ патва̄ пат̣хамагаманена капилаваттхум̣ а̄гантва̄ тато никкхаманте бхагавати бхагавато парива̄раттхам̣ ра̄джакума̄ресу паббаджитесу бхаддийа̄дӣхи саддхим̣ никкхамитва̄ бхагавато сантике паббаджитва̄ начирассева а̄йасмато пун̣н̣асса манта̄н̣ипуттасса сантике дхаммакатхам̣ сутва̄ сота̄паттипхале патит̣т̣хахи (сам̣. ни. 3.83). евамеса а̄йасма̄ пуббӯпаниссайасампанно тассима̄йа пуббӯпаниссайасампаттийа̄ гамбхӣропи пат̣иччасамуппа̄до утта̄нако вийа упат̣т̣ха̄си.

титтхава̄са̄диван̣н̣ана̄

титтхава̄соти пунаппунам̣ гарӯнам̣ сантике уггахан̣асаванапарипуччханадха̄ран̣а̄ни вуччанти. со тхерасса ативийа парисуддхо, тена̄писса̄йам̣ гамбхӣропи пат̣иччасамуппа̄до утта̄нако вийа упат̣т̣ха̄си.

сота̄панна̄нан̃ча на̄ма паччайа̄ка̄ро утта̄накова хутва̄ упат̣т̣ха̄ти, айан̃ча а̄йасма̄ сота̄панно. бахуссута̄нан̃ча чатухаттхе овараке падӣпе джалама̄не ман̃чапӣт̣хам̣ вийа на̄марӯпапариччхедо па̄кат̣о хоти, айан̃ча а̄йасма̄ бахуссута̄нам̣ агго хоти, ба̄хусачча̄нубха̄венаписса гамбхӣропи паччайа̄ка̄ро утта̄нако вийа упат̣т̣ха̄си.

пат̣иччасамуппа̄дагамбхӣрата̄

таттха аттхагамбхӣрата̄йа, дхаммагамбхӣрата̄йа, десана̄гамбхӣрата̄йа, пат̣иведхагамбхӣрата̄йа̄ти чатӯхи а̄ка̄рехи пат̣иччасамуппа̄до гамбхӣро на̄ма.

таттха джара̄маран̣асса джа̄типаччайасамбхӯтасамуда̄гатат̣т̣хо гамбхӣро…пе… сан̇кха̄ра̄нам̣ авиджджа̄паччайасамбхӯтасамуда̄гатат̣т̣хо гамбхӣроти айам̣ аттхагамбхӣрата̄.

авиджджа̄йа сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайат̣т̣хо гамбхӣро…пе… джа̄тийа̄ джара̄маран̣асса паччайат̣т̣хо гамбхӣроти айам̣ дхаммагамбхӣрата̄.

каттхачи сутте пат̣иччасамуппа̄до ануломато десийати, каттхачи пат̣иломато, каттхачи ануломапат̣иломато, каттхачи маджджхато пат̣т̣ха̄йа ануломато ва̄ пат̣иломато ва̄ ануломапат̣иломато ва̄, каттхачи тисандхи чатусан̇кхепо, каттхачи двисандхи тисан̇кхепо, каттхачи екасандхи двисан̇кхепоти айам̣ десана̄гамбхӣрата̄.

авиджджа̄йа пана ан̃н̃а̄н̣аадассанасачча̄пат̣иведхат̣т̣хо гамбхӣро, сан̇кха̄ра̄нам̣ абхисан̇кхаран̣а̄йӯханасара̄гавира̄гат̣т̣хо, вин̃н̃а̄н̣асса сун̃н̃атаабйа̄па̄раасан̇кантипат̣исандхипа̄тубха̄ват̣т̣хо, на̄марӯпасса екуппа̄давиниббхога̄виниббхоганаманаруппанат̣т̣хо, сал̣а̄йатанасса адхипатилокадва̄раккхеттависайибха̄ват̣т̣хо, пхассасса пхусанасан̇гхат̣т̣анасан̇гатисаннипа̄тат̣т̣хо, ведана̄йа а̄рамман̣араса̄нубхаванасукхадуккхамаджджхаттабха̄ваниджджӣваведайитат̣т̣хо, тан̣ха̄йа абхинандитааджджхоса̄насарита̄лата̄тан̣ха̄надӣтан̣ха̄самуддадуппӯран̣ат̣т̣хо, упа̄да̄насса а̄да̄наггахан̣а̄бхинивесапара̄ма̄садуратиккамат̣т̣хо, бхавасса а̄йӯхана̄бхисан̇кхаран̣айонигатит̣хитинива̄сесу кхипанат̣т̣хо, джа̄тийа̄ джа̄тисан̃джа̄тиоккантиниббаттипа̄тубха̄ват̣т̣хо, джара̄маран̣асса кхайавайабхедавипарин̣а̄мат̣т̣хо гамбхӣроти. евам̣ йо авиджджа̄дӣнам̣ сабха̄во, йена пат̣иведхена авиджджа̄дайо сарасалаккхан̣ато пат̣ивиддха̄ хонти; со гамбхӣроти айам̣ пат̣иведхагамбхӣрата̄ти ведитабба̄. са̄ сабба̄пи тхерасса утта̄нака̄ вийа упат̣т̣ха̄си. тена бхагава̄ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ усса̄денто – ‘‘ма̄ хева’’нтиа̄дима̄ха. айан̃четтха адхиппа̄йо – а̄нанда, твам̣ маха̄пан̃н̃о висадан̃а̄н̣о, тена те гамбхӣропи пат̣иччасамуппа̄до утта̄нако вийа кха̄йати, тасма̄ – ‘‘майхамева ну кхо еса утта̄нако хутва̄ упат̣т̣ха̄ти, уда̄ху ан̃н̃есампӣ’’ти ма̄ евам̣ авача̄ти.

апаса̄дана̄ван̣н̣ана̄

йам̣ пана вуттам̣ – ‘‘апаса̄денто’’ти, таттха айам̣ адхиппа̄йо – а̄нанда, ‘‘атха ча пана ме утта̄накутта̄нако вийа кха̄йатӣ’’ти ма̄ хевам̣ авача. йади хи те еса утта̄накутта̄нако вийа кха̄йати, касма̄ твам̣ аттано дхаммата̄йа сота̄панно на̄хоси, майа̄ диннанайева т̣хатва̄ сота̄паттимаггам̣ пат̣ивиджджхаси. а̄нанда, идам̣ нибба̄намева гамбхӣрам̣, паччайа̄ка̄ро пана тава утта̄нако джа̄то, атха касма̄ ол̣а̄рикам̣ ка̄мара̄гасам̣йоджанам̣ пат̣игхасам̣йоджанам̣, ол̣а̄рикам̣ ка̄мара̄га̄нусайам̣ пат̣игха̄нусайанти име чатта̄ро килесе самуггха̄т̣етва̄ сакада̄га̄мипхалам̣ на саччхикароси? тейева ан̣усахагате чатта̄ро килесе самуггха̄т̣етва̄ ана̄га̄мипхалам̣ на саччхикароси? рӯпара̄га̄дӣни пан̃ча сам̣йоджана̄ни, бхавара̄га̄нусайам̣, ма̄на̄нусайам̣, авиджджа̄нусайанти име ат̣т̣ха килесе самуггха̄т̣етва̄ арахаттам̣ на саччхикароси?

касма̄ ча сатасахассакаппа̄дхикам̣ екам̣ асан̇кхйеййам̣ пӯритапа̄рамино са̄рипуттамоггалла̄на̄ вийа са̄вакапа̄рамин̃а̄н̣ам̣ наппат̣ивиджджхаси? сатасахассакаппа̄дхика̄ни две асан̇кхйеййа̄ни пӯритапа̄рамино паччекабуддха̄ вийа ча паччекабодхин̃а̄н̣ам̣ наппат̣ивиджджхаси? йади ва̄ те саббатха̄ва еса утта̄нако хутва̄ упат̣т̣ха̄ти, атха касма̄ сатасахассакаппа̄дхика̄ни чатта̄ри ат̣т̣ха сол̣аса ва̄ асан̇кхйеййа̄ни пӯритапа̄рамино буддха̄ вийа саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ на саччхикароси? ким̣ анаттхикоси етехи висеса̄дхигамехи, пасса йа̄ван̃ча те апараддхам̣, твам̣ на̄ма са̄вако падесан̃а̄н̣е т̣хито атигамбхӣрам̣ паччайа̄ка̄рам̣ – ‘‘утта̄нако ме упат̣т̣ха̄тӣ’’ти вадаси, тасса те идам̣ вачанам̣ буддха̄нам̣ катха̄йа паччанӣкам̣ хоти, на та̄дисена на̄ма бхиккхуна̄ буддха̄нам̣ катха̄йа паччанӣкам̣ катхетаббанти йуттаметам̣.

нану майхам̣, а̄нанда, идам̣ паччайа̄ка̄рам̣ пат̣ивиджджхитум̣ ва̄йамантассева сатасахассакаппа̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни атикканта̄ни? паччайа̄ка̄рам̣ пат̣ивиджджханаттха̄йа ча пана ме адиннам̣ да̄нам̣ на̄ма наттхи, апӯритапа̄рамӣ на̄ма наттхи. паччайа̄ка̄рам̣ пат̣ивиджджхасса̄мӣти пана ме нирусса̄хам̣ вийа ма̄рабалам̣ видхамантасса айам̣ маха̄патхавӣ дван̇гуламаттампи на кампи татха̄ пат̣хамайа̄ме пуббенива̄сам̣, маджджхимайа̄ме диббачаккхум̣ сампа̄дентасса. паччхимайа̄ме пана ме балавапаччӯсасамайе – ‘‘авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ навахи а̄ка̄рехи паччайо хотӣ’’ти дит̣т̣хаматтева дасасахассилокадха̄ту айадан̣д̣акена а̄кот̣итакам̣сата̄лам̣ вийа виравасатам̣ виравасахассам̣ мун̃чама̄на̄ ва̄та̄хате падуминипан̣н̣е удакабинду вийа кампиттха. евам̣ гамбхӣро ча̄йам̣, а̄нанда, пат̣иччасамуппа̄до, гамбхӣра̄вабха̄со ча. етасса а̄нанда, дхаммасса ананубодха̄…пе… на̄тиваттатӣти.

етасса дхаммасса̄ти етасса паччайадхаммасса. ананубодха̄ти н̃а̄тапарин̃н̃а̄васена ананубуджджхана̄. аппат̣иведха̄ти тӣран̣аппаха̄напарин̃н̃а̄васена аппат̣ивиджджхана̄. танта̄кулакаджа̄та̄ти тантам̣ вийа а̄кулакаджа̄та̄. йатха̄ на̄ма дунниккхиттам̣ мӯсикаччхиннам̣ песака̄ра̄нам̣ тантам̣ тахим̣ тахим̣ а̄кулам̣ хоти, идам̣ аггам̣ идам̣ мӯланти аггена ва̄ аггам̣ мӯлена ва̄ мӯлам̣ сама̄нетум̣ дуккарам̣ хоти; евамева сатта̄ имасмим̣ паччайа̄ка̄ре кхалита̄ а̄кула̄ бйа̄кула̄ хонти, на сакконти там̣паччайа̄ка̄рам̣ уджум̣ ка̄тум̣. таттха тантам̣ паччаттапурисака̄ре т̣хатва̄ сакка̄пи бхавеййа уджум̣ ка̄тум̣, т̣хапетва̄ пана две бодхисатте ан̃н̃е сатта̄ аттано дхаммата̄йа паччайа̄ка̄рам̣ уджум̣ ка̄тум̣ саматтха̄ на̄ма наттхи. йатха̄ пана а̄кулам̣ тантам̣ кан̃джийам̣ датва̄ коччхена пахатам̣ таттха таттха гул̣акаджа̄там̣ хоти ган̣т̣хибаддхам̣, евамиме сатта̄ паччайесу паккхалитва̄ паччайе уджум̣ ка̄тум̣ асакконта̄ два̄сат̣т̣хидит̣т̣хигатавасена а̄кулакаджа̄та̄ хонти, ган̣т̣хибаддха̄. йе хи кечи дит̣т̣хигатаниссита̄, саббе паччайа̄ка̄рам̣ уджум̣ ка̄тум̣ асакконта̄йева.

кула̄ган̣т̣хикаджа̄та̄ти кула̄ган̣т̣хикам̣ вуччати песака̄ракан̃джийасуттам̣. кула̄ на̄ма сакун̣ика̄, тасса̄ кула̄вакотипи еке. йатха̄ хи тадубхайампи а̄кулам̣ аггена ва̄ аггам̣ мӯлена ва̄ мӯлам̣ сама̄нетум̣ дуккаранти пуриманайенева йоджетаббам̣.

мун̃джапаббаджабхӯта̄ти мун̃джатин̣ам̣ вийа паббаджатин̣ам̣ вийа ча бхӯта̄. йатха̄ та̄ни тин̣а̄ни кот̣т̣етва̄ катараджджу джин̣н̣ака̄ле каттхачи патитам̣ гахетва̄ тесам̣ тин̣а̄нам̣ идам̣ аггам̣, идам̣ мӯланти аггена ва̄ аггам̣ мӯлена ва̄ мӯлам̣ сама̄нетум̣ дуккаранти. тампи паччаттапурисака̄ре т̣хатва̄ сакка̄ бхавеййа уджум̣ ка̄тум̣, т̣хапетва̄ пана две бодхисатте ан̃н̃е сатта̄ аттано дхаммата̄йа паччайа̄ка̄рам̣ уджум̣ ка̄тум̣ саматтха̄ на̄ма наттхи. евамайам̣ паджа̄ паччайа̄ка̄ре уджум̣ ка̄тум̣ асакконтӣ дит̣т̣хигатавасена ган̣т̣хикаджа̄та̄ хутва̄ апа̄йам̣ дуггатим̣ винипа̄там̣ сам̣са̄рам̣ на̄тиваттати.

таттха апа̄йоти нирайатираччха̄найонипеттивисайаасурака̄йа̄. саббепи хи те вад̣д̣хисан̇кха̄тасса айасса абха̄вато – ‘‘апа̄йо’’ти вуччанти. татха̄ дуккхасса гатибха̄вато дуггати. сукхасамуссайато винипатитатта̄ винипа̄то. итаро пана –

‘‘кхандха̄нан̃ча пат̣ипа̄т̣и, дха̄туа̄йатана̄на ча;

аббоччхиннам̣ ваттама̄на̄, сам̣са̄роти павуччатӣ’’ти.

там̣ саббампи на̄тиваттати на̄тиккамати. атха кхо чутито пат̣исандхим̣, пат̣исандхито чутинти евам̣ пунаппунам̣ чутипат̣исандхийо ган̣ханта̄ тӣсу бхавесу чатӯсу йонӣсу пан̃часу гатӣсу саттасу вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитӣсу навасу сатта̄ва̄сесу маха̄самудде ва̄туккхиттана̄ва̄ вийа йантесу йуттагон̣о вийа ча париббхаматийева. ити саббам̣ петам̣ бхагава̄ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ апаса̄денто а̄ха̄ти ведитаббам̣.

пат̣иччасамуппа̄даван̣н̣ана̄

96. ида̄ни йасма̄ идам̣ суттам̣ – ‘‘гамбхӣро ча̄йам̣, а̄нанда, пат̣иччасамуппа̄до’’ти ча ‘‘танта̄кулакаджа̄та̄’’ти ча двӣхийева падехи а̄баддхам̣, тасма̄ – ‘‘гамбхӣро ча̄йам̣, а̄нанда, пат̣иччасамуппа̄до’’ти имина̄ та̄ва анусандхина̄ паччайа̄ка̄расса гамбхӣрабха̄вадассанаттхам̣ десанам̣ а̄рабханто аттхи идаппаччайа̄ джара̄маран̣антиа̄дима̄ха. татра̄йаматтхо – имасса джара̄маран̣асса паччайо идаппаччайо, тасма̄ идаппаччайа̄ аттхи джара̄маран̣ам̣, аттхи ну кхо джара̄маран̣асса паччайо, йамха̄ паччайа̄ джара̄маран̣ам̣ бхавеййа̄ти евам̣ пут̣т̣хена сата̄, а̄нанда, пан̣д̣итена пуггалена йатха̄ – ‘‘там̣ джӣвам̣ там̣ сарӣра’’нти вутте т̣хапанӣйатта̄ пан̃хасса тун̣хӣ бхавитаббам̣ хоти, ‘‘абйа̄катаметам̣ татха̄гатена̄’’ти ва̄ ваттаббам̣ хоти, евам̣ аппат̣ипаджджитва̄, йатха̄ – ‘‘чаккху сассатам̣ асассата’’нти вутте асассатанти екам̣сенева ваттаббам̣ хоти, евам̣ екам̣сенева аттхӣтисса вачанӣйам̣. пуна ким̣ паччайа̄ джара̄маран̣ам̣, ко на̄ма со паччайо, йато джара̄маран̣ам̣ хотӣти вутте джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти иччасса вачанӣйам̣, евам̣ ваттаббам̣ бхавеййа̄ти аттхо. еса найо саббападесу.

на̄марӯпапаччайа̄ пхассоти идам̣ пана йасма̄ сал̣а̄йатанапаччайа̄ти вутте чаккхусампхасса̄дӣнам̣ чханнам̣ випа̄касампхасса̄нам̣йева гахан̣ам̣ хоти, идха ча ‘‘сал̣а̄йатанапаччайа̄’’ти имина̄ падена гахитампи агахитампи паччайуппаннависесам̣ пхассасса ча сал̣а̄йатанато атириттам̣ ан̃н̃ампи висесапаччайам̣ дассетука̄мо, тасма̄ вуттанти ведитаббам̣. имина̄ пана ва̄рена бхагавата̄ ким̣ катхитанти? паччайа̄нам̣ нида̄нам̣ катхитам̣. идан̃хи суттам̣ паччайе ниджджат̣е ниггумбе катва̄ катхитатта̄ маха̄нида̄нанти вуччати.

98. ида̄ни тесам̣ тесам̣ паччайа̄нам̣ татхам̣ авитатхам̣ анан̃н̃атхам̣ паччайабха̄вам̣ дассетум̣ джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти ити кхо панетам̣ вуттантиа̄дима̄ха. таттха парийа̄йена̄ти ка̄ран̣ена. саббенасаббам̣ саббатха̄саббанти нипа̄тадвайаметам̣. тассаттхо – ‘‘сабба̄ка̄рена сабба̄ саббена сабха̄вена сабба̄ джа̄ти на̄ма йади на бхавеййа̄’’ти. бхава̄дӣсупи имина̄ва найена аттхо ведитаббо. кассачӣти анийамавачанаметам̣, дева̄дӣсу йасса кассачи. кимхичӣти идампи анийамавачанамева, ка̄мабхава̄дӣсу навасу бхавесу йаттха каттхачи. сеййатхиданти анийамитаниккхиттааттхавибхаджанаттхе нипа̄то, тассаттхо – ‘‘йам̣ вуттам̣ ‘кассачи кимхичӣ’ти, тасса те аттхам̣ вибхаджисса̄мӣ’’ти. атха нам̣ вибхаджанто – ‘‘дева̄нам̣ ва̄ деватта̄йа̄’’тиа̄дима̄ха. таттха дева̄нам̣ ва̄ деватта̄йа̄ти йа̄ айам̣ дева̄нам̣ девабха̄ва̄йа кхандхаджа̄ти, йа̄йа кхандхаджа̄тийа̄ дева̄ ‘‘дева̄’’ти вуччанти. саче хи джа̄ти саббена саббам̣ на̄бхависса̄ти имина̄ найена саббападесу аттхо ведитаббо. еттха ча дева̄ти упапаттидева̄. гандхабба̄ти мӯлакхандха̄дӣсу адхиваттхадевата̄ва. йаккха̄ти аманусса̄. бхӯта̄ти йе кечи ниббаттасатта̄. паккхиноти йе кечи ат̣т̣хипаккха̄ ва̄ чаммапаккха̄ ва̄ ломапаккха̄ ва̄. сарӣсапа̄ти йе кечи бхӯмийам̣ саранта̄ гаччханти. тесам̣ тесанти тесам̣ тесам̣ девагандхабба̄дӣнам̣. тадаттха̄йа̄ти девагандхабба̄дибха̄ва̄йа. джа̄тиниродха̄ти джа̄тивигама̄, джа̄тиабха̄ва̄ти аттхо.

хетӯтиа̄дӣни сабба̄нипи ка̄ран̣авевачана̄ни ева. ка̄ран̣ан̃хи йасма̄ аттано пхалаттха̄йа хиноти паваттати, тасма̄ ‘‘хетӯ’’ти вуччати. йасма̄ там̣ пхалам̣ нидети – ‘‘ханда, нам̣ ган̣хатха̄’’ти аппети вийа тасма̄ нида̄нам̣. йасма̄ пхалам̣ тато самудети уппаджджати, тан̃ча пат̣ичча ети паваттати, тасма̄ самудайоти ча паччайоти ча вуччати. еса найо саббаттха. апи ча йадидам̣ джа̄тӣти еттха йадиданти нипа̄то. тасса саббападесу лин̇га̄нурӯпато аттхо ведитаббо. идха пана – ‘‘йа̄ еса̄ джа̄тӣ’’ти айамасса аттхо. джара̄маран̣асса хи джа̄ти упаниссайакот̣ийа̄ паччайо хоти.

99. бхавападе – ‘‘кимхичӣ’’ти имина̄ ока̄сапариггахо като. таттха хет̣т̣ха̄ авӣчипарийантам̣ катва̄ упари параниммитавасаваттидеве антокаритва̄ ка̄мабхаво ведитаббо. айам̣ найо упапаттибхаве. идха пана каммабхаве йуджджати. со хи джа̄тийа̄ упаниссайакот̣ийа̄ва паччайо хоти. упа̄да̄напада̄дӣсупи – ‘‘кимхичӣ’’ти имина̄ ока̄сапариггахова катоти ведитаббо.

100. упа̄да̄напаччайа̄ бхавоти еттха ка̄мупа̄да̄нам̣ тин̣н̣ампи каммабхава̄нам̣ тин̣н̣ан̃ча упапаттибхава̄нам̣ паччайо, татха̄ сеса̄нипӣти упа̄да̄напаччайа̄ чатувӣсатибхава̄ ведитабба̄. ниппарийа̄йенеттха два̄даса каммабхава̄ лаббханти. тесам̣ упа̄да̄на̄ни сахаджа̄такот̣ийа̄пи упаниссайакот̣ийа̄пи паччайо.

101. рӯпатан̣ха̄ти рӯпа̄рамман̣е тан̣ха̄. еса найо саддатан̣ха̄дӣсу. са̄ панеса̄ тан̣ха̄ упа̄да̄насса сахаджа̄такот̣ийа̄пи упаниссайакот̣ийа̄пи паччайо хоти.

102. еса паччайо тан̣ха̄йа, йадидам̣ ведана̄ти еттха випа̄каведана̄ тан̣ха̄йа упаниссайакот̣ийа̄ паччайо хоти, ан̃н̃а̄ ан̃н̃атха̄пӣти.

103. етта̄вата̄ пана бхагава̄ ват̣т̣амӯлабхӯтам̣ пуриматан̣хам̣ дассетва̄ ида̄ни десанам̣, пит̣т̣хийам̣ пахаритва̄ кесесу ва̄ гахетва̄ виравантам̣ виравантам̣ маггато оккаменто вийа навахи падехи самуда̄ча̄ратан̣хам̣ дассенто – ‘‘ити кхо панетам̣, а̄нанда, веданам̣ пат̣ичча тан̣ха̄’’тиа̄дима̄ха. таттха тан̣ха̄ти две тан̣ха̄ есанатан̣ха̄ ча, еситатан̣ха̄ ча. йа̄йа тан̣ха̄йа аджапатхасан̇купатха̄дӣни пат̣ипаджджитва̄ бхоге есати гавесати, айам̣ есанатан̣ха̄ на̄ма. йа̄ тесу еситесу гавеситесу пат̣иладдхесу тан̣ха̄, айам̣ еситатан̣ха̄ на̄ма. тадубхайампи самуда̄ча̄ратан̣ха̄йа ева адхивачанам̣. тасма̄ дувидха̄песа̄ веданам̣ пат̣ичча тан̣ха̄ на̄ма. парийесана̄ на̄ма рӯпа̄диа̄рамман̣апарийесана̄, са̄ хи тан̣ха̄йа сати хоти. ла̄бхоти рӯпа̄диа̄рамман̣апат̣ила̄бхо, со хи парийесана̄йа сати хоти. виниччхайо пана н̃а̄н̣атан̣ха̄дит̣т̣хивитаккавасена чатуббидхо. таттха – ‘‘сукхавиниччхайам̣ джан̃н̃а̄, сукхавиниччхайам̣ н̃атва̄ аджджхаттам̣ сукхамануйун̃джеййа̄’’ти (ма. ни. 3.323) айам̣ н̃а̄н̣авиниччхайо. ‘‘виниччхайоти две виниччхайа̄ – тан̣ха̄виниччхайо ча дит̣т̣хивиниччхайо ча̄’’ти (маха̄ни. 102). евам̣ а̄гата̄ни ат̣т̣хасататан̣ха̄вичарита̄ни тан̣ха̄виниччхайо. два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хийо дит̣т̣хивиниччхайо. ‘‘чхандо кхо, дева̄наминда, витакканида̄но’’ти (дӣ. ни. 2.358) имасмим̣ пана сутте идха виниччхайоти вутто витаккойева а̄гато. ла̄бхам̣ лабхитва̄ хи ит̣т̣ха̄нит̣т̣хам̣ сундара̄сундаран̃ча витаккенева виниччхина̄ти – ‘‘еттакам̣ ме рӯпа̄рамман̣аттха̄йа бхависсати, еттакам̣ садда̄диа̄рамман̣аттха̄йа, еттакам̣ майхам̣ бхависсати, еттакам̣ парасса, еттакам̣ парибхун̃джисса̄ми, еттакам̣ нидахисса̄мӣ’’ти. тена вуттам̣ – ‘‘ла̄бхам̣ пат̣ичча виниччхайо’’ти.

чхандара̄готи евам̣ акусалавитаккена витаккитаваттхусмим̣ дуббалара̄го ча балавара̄го ча уппаджджати, идан̃хи идха тан̣ха̄. чхандоти дуббалара̄гасса̄дхивачанам̣. аджджхоса̄нанти ахам̣ маманти балавасаннит̣т̣ха̄нам̣. париггахоти тан̣ха̄дит̣т̣хавасена париггахан̣акаран̣ам̣. маччхарийанти парехи са̄дха̄ран̣абха̄васса асаханата̄. теневасса пора̄н̣а̄ евам̣ вачанаттхам̣ ваданти – ‘‘идам̣ аччхарийам̣ майхамева хоту, ма̄ ан̃н̃есам̣ аччхарийам̣ хотӯти паваттатта̄ маччхарийанти вуччатӣ’’ти. а̄раккхоти два̄рапидаханаман̃джӯсагопана̄дивасена сут̣т̣ху раккхан̣ам̣. адхикаротӣти адхикаран̣ам̣, ка̄ран̣ассетам̣ на̄мам̣. а̄раккха̄дхикаран̣анти бха̄ванапум̣сакам̣, а̄раккхахетӯти аттхо. дан̣д̣а̄да̄на̄дӣсу параниседханаттхам̣ дан̣д̣асса а̄да̄нам̣ дан̣д̣а̄да̄нам̣. екато дха̄ра̄дино саттхасса а̄да̄нам̣ саттха̄да̄нам̣. калахоти ка̄йакалахопи ва̄ча̄калахопи. пуримо пуримо виродхо виггахо. паччхимо паччхимо вива̄до. тувам̣туванти ага̄рававачанам̣ тувам̣тувам̣.

112. ида̄ни пат̣иломанайена̄пи там̣самуда̄ча̄ратан̣хам̣ дассетум̣ пуна – ‘‘а̄раккха̄дхикаран̣а’’нти а̄рабханто десанам̣ ниваттеси. таттха ка̄матан̣ха̄ти пан̃чака̄магун̣икара̄гавасена уппанна̄ рӯпа̄дитан̣ха̄. бхаватан̣ха̄ти сассатадит̣т̣хисахагато ра̄го. вибхаватан̣ха̄ти уччхедадит̣т̣хисахагато ра̄го. име две дхамма̄ти ват̣т̣амӯлатан̣ха̄ ча самуда̄ча̄ратан̣ха̄ ча̄ти име две дхамма̄. двайена̄ти тан̣ха̄лаккхан̣авасена екабха̄вам̣ гата̄пи ват̣т̣амӯласамуда̄ча̄равасена двӣхи кот̣т̣ха̄сехи ведана̄йа екасамосаран̣а̄ бхаванти, ведана̄паччайена екапаччайа̄ти аттхо. тивидхан̃хи самосаран̣ам̣ осаран̣асамосаран̣ам̣, сахаджа̄тасамосаран̣ам̣, паччайасамосаран̣ан̃ча. таттха – ‘‘атха кхо сабба̄ни та̄ни ка̄масамосаран̣а̄ни бхавантӣ’’ти идам̣ осаран̣асамосаран̣ам̣ на̄ма. ‘‘чхандамӯлака̄, а̄вусо, ете дхамма̄ пхассасамудайа̄ ведана̄самосаран̣а̄’’ти (а. ни. 8.83) идам̣ сахаджа̄тасамосаран̣ам̣ на̄ма. ‘‘двайена ведана̄йа екасамосаран̣а̄’’ти идам̣ пана паччайасамосаран̣анти ведитаббам̣.

113. чаккхусампхассоти а̄дайо саббе випа̄капхасса̄йева. тесу т̣хапетва̄ чатта̄ро локуттаравипа̄капхассе авасеса̄ дваттим̣са пхасса̄ хонти. йадидам̣ пхассоти еттха пана пхассо бахудха̄ ведана̄йа паччайо хоти.

114. йехи, а̄нанда, а̄ка̄рехӣтиа̄дӣсу а̄ка̄ра̄ вуччанти ведана̄дӣнам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ асадисасабха̄ва̄. тейева са̄дхукам̣ дассийама̄на̄ там̣ там̣ лӣнаматтхам̣ гаментӣти лин̇га̄ни. тасса тасса сан̃джа̄нанахетуто нимитта̄ни. татха̄ татха̄ уддиситаббато уддеса̄. тасма̄ айаметтха аттхо – ‘‘а̄нанда, йехи а̄ка̄рехи…пе… йехи уддесехи на̄мака̄йасса на̄масамӯхасса пан̃н̃атти хоти, йа̄ еса̄ ча ведана̄йа ведайита̄ка̄ре ведайиталин̇ге ведайитанимитте ведана̄ти уддесе сати, сан̃н̃а̄йа сан̃джа̄нана̄ка̄ре сан̃джа̄наналин̇ге сан̃джа̄нананимитте сан̃н̃а̄ти уддесе сати, сан̇кха̄ра̄нам̣ четана̄ка̄ре четана̄лин̇ге четана̄нимитте четана̄ти уддесе сати, вин̃н̃а̄н̣асса виджа̄нана̄ка̄ре виджа̄наналин̇ге виджа̄нананимитте вин̃н̃а̄н̣анти уддесе сати – ‘айам̣ на̄мака̄йо’ти на̄мака̄йасса пан̃н̃атти хоти. тесу на̄мака̄йаппан̃н̃аттихетӯсу ведана̄дӣсу а̄ка̄ра̄дӣсу асати апи ну кхо рӯпака̄йе адхивачанасампхассо пан̃н̃а̄йетха? йва̄йам̣ чатта̄ро кхандхе ваттхум̣ катва̄ манодва̄ре адхивачанасампхассавевачано маносампхассо уппаджджати, апи ну кхо со рӯпака̄йе пан̃н̃а̄йетха, пан̃ча паса̄де ваттхум̣ катва̄ катва̄ уппаджджеййа̄’’ти. атха а̄йасма̄ а̄нандо амбаруккхе асати джамбуруккхато амбапаккасса уппаттим̣ вийа рӯпака̄йато тасса уппаттим̣ асампат̣иччханто но хетам̣ бхантети а̄ха.

дутийапан̃хе руппана̄ка̄раруппаналин̇гаруппананимиттавасена рӯпанти уддесавасена ча а̄ка̄ра̄дӣнам̣ аттхо ведитаббо. пат̣игхасампхассоти саппат̣игхам̣ рӯпаккхандхам̣ ваттхум̣ катва̄ уппаджджанакасампхассо. идха̄пи тхеро джамбуруккхе асати амбаруккхато джамбупаккасса уппаттим̣ вийа на̄мака̄йато тасса уппаттим̣ асампат̣иччханто ‘‘но хетам̣ бханте’’ти а̄ха.

татийапан̃хо убхайавасенева вутто. татра тхеро а̄ка̄се амбаджамбупакка̄нам̣ уппаттим̣ вийа на̄марӯпа̄бха̄ве двиннампи пхасса̄нам̣ уппаттим̣ асампат̣иччханто ‘‘но хетам̣ бханте’’ти а̄ха.

евам̣ двиннам̣ пхасса̄нам̣ висум̣ висум̣ паччайам̣ дассетва̄ ида̄ни двиннампи тесам̣ ависесато на̄марӯпапаччайатам̣ дассетум̣ – ‘‘йехи а̄нанда а̄ка̄рехӣ’’ти чатуттхам̣ пан̃хам̣ а̄рабхи. йадидам̣ на̄марӯпанти йам̣ идам̣ на̄марӯпам̣, йам̣ идам̣ чхасупи два̄ресу на̄марӯпам̣, есева хету есева паччайоти аттхо. чаккхудва̄ра̄дӣсу хи чаккха̄дӣни чева рӯпа̄рамман̣а̄дӣни ча рӯпам̣, сампайуттака̄ кхандха̄ на̄манти евам̣ пан̃чавидхопи со пхассо на̄марӯпапаччайа̄ва пхассо. манодва̄репи хадайаваттхун̃чева йан̃ча рӯпам̣ а̄рамман̣ам̣ хоти, идам̣ рӯпам̣. сампайуттадхамма̄ чева йан̃ча арӯпам̣ а̄рамман̣ам̣ хоти, идам̣ арӯпам̣ на̄ма. евам̣ маносампхассопи на̄марӯпапаччайа̄ пхассоти ведитаббо. на̄марӯпам̣ панасса бахудха̄ паччайо хоти.

115. на оккамиссатха̄ти пависитва̄ паваттама̄нам̣ вийа пат̣исандхивасена на ваттиссатха. самуччиссатха̄ти пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣е асати апи ну кхо суддхам̣ авасесам̣ на̄марӯпам̣ антома̄тукуччхисмим̣ калала̄дибха̄вена самуччитам̣ миссакабхӯтам̣ хутва̄ ваттиссатха. оккамитва̄ воккамиссатха̄ти пат̣исандхивасена оккамитва̄ чутивасена воккамиссатха, нируджджхиссатха̄ти аттхо. со панасса ниродхо на тассева читтасса ниродхена, на тато дутийататийа̄нам̣ ниродхена хоти. пат̣исандхичиттена хи саддхим̣ самут̣т̣хита̄ни саматим̣са каммаджарӯпа̄ни ниббаттанти. тесу пана т̣хитесуйева сол̣аса бхаван̇гачитта̄ни уппаджджитва̄ нируджджханти. етасмим̣ антаре гахитапат̣исандхикасса да̄ракасса ва̄ ма̄туйа̄ ва̄ панасса антара̄йо наттхи. айан̃хи анока̄со на̄ма. саче пана пат̣исандхичиттена саддхим̣ самут̣т̣хитарӯпа̄ни саттарасамасса бхаван̇гасса паччайам̣ да̄тум̣ сакконти, паватти паваттати, павен̣ӣ гхат̣ийати. саче пана на сакконти, паватти наппаваттати, павен̣ӣ на гхат̣ийати, воккамати на̄ма хоти. там̣ сандха̄йа ‘‘оккамитва̄ воккамиссатха̄’’ти вуттам̣.

иттхатта̄йа̄ти иттхабха̄ва̄йа, евам̣ парипун̣н̣апан̃чаккхандхабха̄ва̄йа̄ти аттхо. дахарассева сатоти мандасса ба̄лассева сантасса. воччхиджджиссатха̄ти упаччхиджджиссатха вуд̣д̣хим̣ вирӯл̣хим̣ вепулланти вин̃н̃а̄н̣е упаччхинне суддхам̣ на̄марӯпамева ут̣т̣хахитва̄ пат̣хамавайавасена вуд̣д̣хим̣, маджджхимавайавасена вирӯл̣хим̣, паччхимавайавасена вепуллам̣ апи ну кхо а̄паджджиссатха̄ти. дасавассавӣсативассавассасатавассасахассасампа̄панена ва̄ апи ну кхо вуд̣д̣хим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллам̣ а̄паджджиссатха̄ти аттхо.

тасма̄тиха̄нанда̄ти йасма̄ ма̄тукуччхийам̣ пат̣исандхиггахан̣епи куччхива̄сепи куччхито никкхаманепи, паваттийам̣ дасавасса̄дика̄лепи вин̃н̃а̄н̣амевасса паччайо, тасма̄ есева хету еса паччайо на̄марӯпасса, йадидам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣. йатха̄ хи ра̄джа̄ аттано парисам̣ нигган̣ханто евам̣ вадеййа – ‘‘твам̣ упара̄джа̄, твам̣ сена̄патӣти кена като нану майа̄ като, саче хи майи акаронте твам̣ аттано дхаммата̄йа упара̄джа̄ ва̄ сена̄пати ва̄ бхавеййа̄си, джа̄неййа̄ма во бала’’нти; евамева вин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄марӯпасса паччайо хоти. аттхато евам̣ на̄марӯпам̣ вадати вийа ‘‘твам̣ на̄мам̣, твам̣ рӯпам̣, твам̣ на̄марӯпам̣ на̄ма̄ти кена катам̣, нану майа̄ катам̣, саче хи майи пуреча̄рике хутва̄ ма̄тукуччхисмим̣ пат̣исандхим̣ аган̣ханте твам̣ на̄мам̣ ва̄ рӯпам̣ ва̄ на̄марӯпам̣ ва̄ бхавеййа̄си, джа̄неййа̄ма во бала’’нти. там̣ панетам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄марӯпасса бахудха̄ паччайо хоти.

116. дуккхасамудайасамбхавоти дуккхара̄сисамбхаво. йадидам̣ на̄марӯпанти йам̣ идам̣ на̄марӯпам̣, есева хету еса паччайо. йатха̄ хи ра̄джапуриса̄ ра̄джа̄нам̣ нигган̣ханто евам̣ вадеййум̣ – ‘‘твам̣ ра̄джа̄ти кена като, нану майа̄ като, саче хи майи упара̄джат̣т̣ха̄не, майи сена̄патит̣т̣ха̄не атит̣т̣ханте твам̣ екакова ра̄джа̄ бхавеййа̄си, пассеййа̄ма те ра̄джабха̄ва’’нти; евамева на̄марӯпампи аттхато евам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ вадати вийа ‘‘твам̣ пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣анти кена катам̣, нану амхехи катам̣, саче хи твам̣ тайо кхандхе хадайаваттхун̃ча анисса̄йа пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄ма бхавеййа̄си, пассеййа̄ма те пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣абха̄ва’’нти. тан̃ча панетам̣ на̄марӯпам̣ вин̃н̃а̄н̣асса бахудха̄ паччайо хоти.

етта̄вата̄ кхоти вин̃н̃а̄н̣е на̄марӯпасса паччайе хонте, на̄марӯпе вин̃н̃а̄н̣асса паччайе хонте, двӣсу ан̃н̃аман̃н̃апаччайавасена паваттесу еттакена джа̄йетха ва̄…пе… упападжджетха ва̄, джа̄тиа̄дайо пан̃н̃а̄йеййум̣ апара̄парам̣ ва̄ чутипат̣исандхийоти.

адхивачанапатхоти ‘‘сиривад̣д̣хако дханавад̣д̣хако’’тиа̄дикасса аттхам̣ адисва̄ вачанаматтамева адхикичча паваттасса воха̄расса патхо. нируттипатхоти саратӣти сато, сампаджа̄на̄тӣти сампаджа̄нотиа̄дикасса ка̄ран̣а̄падесавасена паваттасса воха̄расса патхо. пан̃н̃аттипатхоти – ‘‘пан̣д̣ито бйатто медха̄вӣ нипун̣о катапараппава̄до’’тиа̄дикасса на̄наппака̄рато н̃а̄панавасена паваттасса воха̄расса патхо. ити тӣхи падехи адхивачана̄дӣнам̣ ваттхубхӯта̄ кхандха̄ва катхита̄. пан̃н̃а̄вачаранти пан̃н̃а̄йа авачаритаббам̣ джа̄нитаббам̣. ват̣т̣ам̣ ваттатӣти сам̣са̄рават̣т̣ам̣ ваттати. иттхаттанти иттхам̣бха̄во, кхандхапан̃чакассетам̣ на̄мам̣. пан̃н̃а̄пана̄йа̄ти на̄мапан̃н̃аттаттха̄йа. ‘‘ведана̄ сан̃н̃а̄’’тиа̄дина̄ на̄мапан̃н̃аттаттха̄йа, кхандхапан̃чакампи етта̄вата̄ пан̃н̃а̄йатӣти аттхо. йадидам̣ на̄марӯпам̣ саха вин̃н̃а̄н̣ена̄ти йам̣ идам̣ на̄марӯпам̣ саха вин̃н̃а̄н̣ена ан̃н̃аман̃н̃апаччайата̄йа паваттати, етта̄вата̄ти вуттам̣ хоти. идан̃хеттха ниййа̄титавачанам̣.

аттапан̃н̃аттиван̣н̣ана̄

117. ити бхагава̄ – ‘‘гамбхӣро ча̄йам̣, а̄нанда, пат̣иччасамуппа̄до, гамбхӣра̄вабха̄со ча̄’’ти падасса анусандхим̣ дассетва̄ ида̄ни ‘‘танта̄кулакаджа̄та̄’’ти падасса анусандхим̣ дассенто ‘‘китта̄вата̄ ча̄’’тиа̄дикам̣ десанам̣ а̄рабхи. таттха рӯпим̣ ва̄ хи, а̄нанда, париттам̣ атта̄нантиа̄дӣсу йо авад̣д̣хитам̣ касин̣анимиттам̣ атта̄ти ган̣ха̄ти, со рӯпим̣ париттам̣ пан̃н̃апети. йо пана на̄на̄касин̣ала̄бхӣ хоти, со там̣ када̄чи нӣло, када̄чи пӣтакоти пан̃н̃апети. йо вад̣д̣хитам̣ касин̣анимиттам̣ атта̄ти ган̣ха̄ти, со рӯпим̣ анантам̣ пан̃н̃апети. йо ва̄ пана авад̣д̣хитам̣ касин̣анимиттам̣ уггха̄т̣етва̄ нимиттапхут̣т̣хока̄сам̣ ва̄ таттха паватте чатта̄ро кхандхе ва̄ тесу вин̃н̃а̄н̣аматтамева ва̄ атта̄ти ган̣ха̄ти, со арӯпим̣ париттам̣ пан̃н̃апети. йо вад̣д̣хитам̣ нимиттам̣ уггха̄т̣етва̄ нимиттапхут̣т̣хока̄сам̣ ва̄ таттха паватте чатта̄ро кхандхе ва̄ тесу вин̃н̃а̄н̣аматтамева ва̄ атта̄ти ган̣ха̄ти, со арӯпим̣ анантам̣ пан̃н̃апети.

118. татра̄нанда̄ти еттха татра̄ти тесу чатӯсу дит̣т̣хигатикесу. етарахи ва̄ти ида̄нева, на ито парам̣. уччхедавасенетам̣ вуттам̣. таттхабха̄вим̣ ва̄ти таттха ва̄ паралоке бха̄вим̣. сассатавасенетам̣ вуттам̣. ататхам̣ ва̄ пана сантанти ататхасабха̄вам̣ сама̄нам̣. татхатта̄йа̄ти татхабха̄ва̄йа. упакаппесса̄мӣти сампа̄десса̄ми. имина̄ вива̄дам̣ дассети. уччхедава̄дӣ хи ‘‘сассатава̄дино атта̄нам̣ ататхам̣ ануччхедасабха̄вампи сама̄нам̣ татхаттха̄йа уччхедасабха̄ва̄йа упакаппесса̄ми, сассатава̄дан̃ча джа̄на̄петва̄ уччхедава̄дамева нам̣ га̄хесса̄мӣ’’ти чинтети. сассатава̄дӣпи ‘‘уччхедава̄дино атта̄нам̣ ататхам̣ асассатасабха̄вампи сама̄нам̣ татхаттха̄йа сассатабха̄ва̄йа упакаппесса̄ми, уччхедава̄дан̃ча джа̄на̄петва̄ сассатава̄дамева нам̣ га̄хесса̄мӣ’’ти чинтети.

евам̣ сантам̣ кхоти евам̣ сама̄нам̣ рӯпим̣ париттам̣ атта̄нам̣ пан̃н̃апентанти аттхо. рӯпинти рӯпакасин̣ала̄бхим̣. париттатта̄нудит̣т̣хи анусетӣти паритто атта̄ти айам̣ дит̣т̣хи анусети, са̄ пана на валли вийа ча лата̄ вийа ча анусети. аппахӣнат̣т̣хена анусетӣти ведитаббо. ичча̄лам̣ вачана̄йа̄ти там̣ пуггалам̣ еварӯпа̄ дит̣т̣хи анусетӣти ваттум̣ йуттам̣. еса найо саббаттха.

арӯпинти еттха пана арӯпакасин̣ала̄бхим̣, арӯпаккхандхагочарам̣ ва̄ти еваматтхо дат̣т̣хаббо. етта̄вата̄ ла̄бхино чатта̄ро, тесам̣ антева̄сика̄ чатта̄ро, таккика̄ чатта̄ро, тесам̣ антева̄сика̄ чатта̄роти аттато сол̣аса дит̣т̣хигатика̄ дассита̄ хонти.

нааттапан̃н̃аттиван̣н̣ана̄

119. евам̣ йе атта̄нам̣ пан̃н̃апенти, те дассетва̄ ида̄ни йе на пан̃н̃апенти, те дассетум̣ – ‘‘китта̄вата̄ ча а̄нанда̄’’тиа̄дима̄ха. ке пана на пан̃н̃апенти? саббе та̄ва арийапуггала̄ на пан̃н̃апенти. йе ча бахуссута̄ типит̣акадхара̄ двипит̣акадхара̄ екапит̣акадхара̄, антамасо еканика̄йампи са̄дхукам̣ виниччхинитва̄ уггахитадхаммакатхикопи а̄раддхавипассакопи пуггало, те на пан̃н̃апентийева. етесан̃хи пат̣ибха̄гакасин̣е пат̣ибха̄гакасин̣амиччева н̃а̄н̣ам̣ хоти. арӯпаккхандхесу ча арӯпаккхандха̄ иччева.

аттасаманупассана̄ван̣н̣ана̄

121. евам̣ йе на пан̃н̃апенти, те дассетва̄ ида̄ни йе те пан̃н̃апенти, те йасма̄ дит̣т̣хивасена саманупасситва̄ пан̃н̃апенти, са̄ ча несам̣ саманупассана̄ вӣсативаттхука̄йа сакка̄йадит̣т̣хийа̄ аппахӣнатта̄ хоти, тасма̄ там̣ вӣсативаттхукам̣ сакка̄йадит̣т̣хим̣ дассетум̣ пуна китта̄вата̄ ча а̄нанда̄тиа̄дима̄ха.

таттха веданам̣ ва̄ хӣти имина̄ ведана̄ккхандхаваттхука̄ сакка̄йадит̣т̣хи катхита̄. аппат̣исам̣ведано ме атта̄ти имина̄ рӯпаккхандхаваттхука̄. атта̄ ме ведийати, ведана̄дхаммо хи ме атта̄ти имина̄ сан̃н̃а̄сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣аккхандхаваттхука̄. идан̃хи кхандхаттайам̣ ведана̄сампайуттатта̄ ведийати. етасса ча ведана̄дхаммо авиппайуттасабха̄во.

122. ида̄ни таттха досам̣ дассенто – ‘‘татра̄нанда̄’’тиа̄дима̄ха. таттха татра̄ти тесу тӣсу дит̣т̣хигатикесу. йасмим̣, а̄нанда, самайетиа̄ди йо йо йам̣ йам̣ веданам̣ атта̄ти саманупассати, тасса тасса аттано када̄чи бха̄вам̣, када̄чи абха̄ванти евама̄дидосадассанаттхам̣ вуттам̣.

123. аничча̄дӣсу хутва̄ абха̄вато аничча̄. техи техи ка̄ран̣ехи сан̇гамма сама̄гамма ката̄ти сан̇кхата̄. там̣ там̣ паччайам̣ пат̣ичча самма̄ ка̄ран̣енева уппанна̄ти пат̣иччасамуппанна̄. кхайотиа̄ди саббам̣ бхан̇гасса вевачанам̣. йан̃хи бхиджджати, там̣ кхийатипи вайатипи вираджджхатипи нируджджхатипи, тасма̄ кхайадхамма̄тиа̄ди вуттам̣.

бйага̄ мети виага̄ти бйага̄, вигато нируддхо ме атта̄ти аттхо. ким̣ пана екассева тӣсупи ка̄лесу – ‘‘есо ме атта̄’’ти хотӣти, ким̣ пана на бхависсати? дит̣т̣хигатикасса хи тхусара̄симхи никкхиттакха̄н̣укассева ниччалата̄ на̄ма наттхи, ванамаккат̣о вийа ан̃н̃ам̣ ган̣ха̄ти, ан̃н̃ам̣ мун̃чати. аниччасукхадуккхавокин̣н̣анти висесена там̣ там̣ веданам̣ атта̄ти саманупассанто аниччан̃чева сукхан̃ча дуккхан̃ча атта̄нам̣ саманупассати ависесена веданам̣ атта̄ти саманупассанто вокин̣н̣ам̣ уппа̄давайадхаммам̣ атта̄нам̣ саманупассати. ведана̄ хи тивидха̄ чева уппа̄давайадхамма̄ ча, тан̃чеса атта̄ти саманупассати. иччасса аниччо чева атта̄ а̄паджджати, екаккхан̣е ча бахӯнам̣ ведана̄нам̣ уппа̄до. там̣ кхо панеса аниччам̣ атта̄нам̣ ануджа̄на̄ти, на екаккхан̣е бахӯнам̣ ведана̄нам̣ уппатти аттхи. имаматтхам̣ сандха̄йа – ‘‘тасма̄тиха̄нанда, етенапетам̣ наккхамати ‘ведана̄ ме атта̄’ти саманупасситу’’нти вуттам̣.

124. йаттха пана̄вусоти йаттха суддхарӯпаккхандхе саббасо ведайитам̣ наттхи. апи ну кхо таттха̄ти апи ну кхо тасмим̣ ведана̄вирахите та̄лаван̣т̣е ва̄ ва̄тапа̄не ва̄ асмӣти евам̣ ахам̣ка̄ро уппаджджеййа̄ти аттхо. тасма̄тиха̄нанда̄ти йасма̄ суддхарӯпаккхандхо ут̣т̣ха̄йа ахамасмӣти на вадати, тасма̄ етенапи етам̣ наккхаматӣти аттхо. апи ну кхо таттха айамахамасмӣти сийа̄ти апи ну кхо тесу ведана̄дхаммесу тӣсу кхандхесу екадхаммопи айам̣ на̄ма ахамасмӣти евам̣ ваттаббо сийа̄. атха ва̄ ведана̄ниродха̄ сахева ведана̄йа нируддхесу тесу тӣсу кхандхесу апи ну кхо айамахамасмӣти ва̄ ахамасмӣти ва̄ уппаджджеййа̄ти аттхо. атха̄йасма̄ а̄нандо сасависа̄н̣асса тикхин̣абха̄вам̣ вийа там̣ асампат̣иччханто но хетам̣ бхантети а̄ха.

етта̄вата̄ ким̣ катхитам̣ хоти? ват̣т̣акатха̄ катхита̄ хоти. бхагава̄ хи ват̣т̣акатхам̣ катхенто каттхачи авиджджа̄сӣсена катхеси, каттхачи тан̣ха̄сӣсена, каттхачи дит̣т̣хисӣсена. таттха ‘‘пурима̄, бхиккхаве, кот̣и наппан̃н̃а̄йати авиджджа̄йа, ‘ито пуббе авиджджа̄ на̄хоси, атха паччха̄ самабхавӣ’ти. еван̃чидам̣, бхиккхаве, вуччати. атха ча пана пан̃н̃а̄йати идаппаччайа̄ авиджджа̄’’ти (а. ни. 10.61) евам̣ авиджджа̄сӣсена катхита̄. ‘‘пурима̄, бхиккхаве, кот̣и наппан̃н̃а̄йати бхаватан̣ха̄йа, ‘ито пуббе бхаватан̣ха̄ на̄хоси, атха паччха̄ самабхавӣ’ти. еван̃чидам̣, бхиккхаве, вуччати. атха ча пана пан̃н̃а̄йати идаппаччайа̄ бхаватан̣ха̄’’ти (а. ни. 10.62) евам̣ тан̣ха̄сӣсена катхита̄. ‘‘пурима̄, бхиккхаве, кот̣и наппан̃н̃а̄йати бхавадит̣т̣хийа̄, ‘ито пуббе бхавадит̣т̣хи на̄хоси, атха паччха̄ самабхавӣ’ти, еван̃чидам̣, бхиккхаве, вуччати. атха ча пана пан̃н̃а̄йати идаппаччайа̄ бхавадит̣т̣хӣ’’ти евам̣ дит̣т̣хисӣсена катхита̄. идха̄пи дит̣т̣хисӣсенева катхита̄.

дит̣т̣хигатико хи сукха̄диведанам̣ атта̄ти гахетва̄ ахан̇ка̄рамаман̇ка̄рапара̄ма̄савасена саббабхавайонигати – вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сесу тато тато чавитва̄ таттха таттха упападжджанто маха̄самудде ва̄туккхиттана̄ва̄ вийа сататам̣ самитам̣ париббхамати, ват̣т̣ато сӣсам̣ уккхипитум̣йева на саккоти.

126. ити бхагава̄ паччайа̄ка̄рамӯл̣хасса дит̣т̣хигатикасса еттакена катха̄маггена ват̣т̣ам̣ катхетва̄ ида̄ни виват̣т̣ам̣ катхенто йато кхо пана, а̄нанда, бхиккхӯтиа̄дима̄ха.

тан̃ча пана виват̣т̣акатхам̣ бхагава̄ десана̄су кусалатта̄ виссат̣т̣хакаммат̣т̣ха̄нам̣ навакамма̄дивасена виккхиттапуггалам̣ ана̄маситва̄ ка̄ракасса сатипат̣т̣ха̄навиха̄рино пуггаласса васена а̄рабханто нева веданам̣ атта̄нам̣ саманупассатӣтиа̄дима̄ха. еварӯпо хи бхиккху – ‘‘йам̣ кин̃чи рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аджджхаттам̣ ва̄ бахиддха̄ ва̄ ол̣а̄рикам̣ ва̄ сукхумам̣ ва̄ хӣнам̣ ва̄ пан̣ӣтам̣ ва̄ йам̣ дӯре ва̄ сантике ва̄, саббам̣ рӯпам̣ аниччато ваваттхапети, екам̣ саммасанам̣. дуккхато ваваттхапети, екам̣ саммасанам̣. анаттато ваваттхапети, екам̣ саммасана’’нтиа̄дина̄ найена вуттасса саммасанан̃а̄н̣асса васена саббадхаммесу паваттатта̄ нева веданам̣ атта̄ти саманупассати, на ан̃н̃ам̣, со евам̣ асаманупассанто на кин̃чи локе упа̄дийатӣти кхандхалока̄дибхеде локе рӯпа̄дӣсу дхаммесу кин̃чи екадхаммампи атта̄ти ва̄ аттанийанти ва̄ на упа̄дийати.

анупа̄дийам̣ на паритассатӣти анупа̄дийанто тан̣ха̄дит̣т̣хима̄напаритассана̄йа̄пи на паритассати. апаритассанти апаритассама̄но. паччаттам̣йева паринибба̄йатӣти аттана̄ва килесапаринибба̄нена паринибба̄йати. евам̣ париниббутасса панасса паччавеккхан̣а̄паваттидассанаттхам̣ кхӣн̣а̄ джа̄тӣтиа̄ди вуттам̣.

ити са̄ дит̣т̣хӣти йа̄ татха̄вимуттасса арахато дит̣т̣хи, са̄ евам̣ дит̣т̣хи. ‘‘итисса дит̣т̣хӣ’’типи па̄т̣хо. йо татха̄вимутто араха̄, евамасса дит̣т̣хӣти аттхо. тадакалланти там̣ на йуттам̣. касма̄? еван̃хи сати – ‘‘араха̄ на кин̃чи джа̄на̄тӣ’’ти вуттам̣ бхавеййа, евам̣ н̃атва̄ вимуттан̃ча арахантам̣ ‘‘на кин̃чи джа̄на̄тӣ’’ти ваттум̣ на йуттам̣. тенева чатуннампи найа̄нам̣ аваса̄не – ‘‘там̣ кисса хетӯ’’тиа̄дима̄ха.

таттха йа̄вата̄ а̄нанда адхивачананти йаттако адхивачанасан̇кха̄то воха̄ро аттхи. йа̄вата̄ адхивачанапатхоти йаттако адхивачанасса патхо, кхандха̄ а̄йатана̄ни дха̄туйо ва̄ аттхи. еса найо саббаттха. пан̃н̃а̄вачаранти пан̃н̃а̄йа авачаритаббам̣ кхандхапан̃чакам̣. тадабхин̃н̃а̄ти там̣ абхиджа̄нитва̄. еттакена бхагавата̄ ким̣ дасситам̣? танта̄кулападассева анусандхи дассито.

саттавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитиван̣н̣ана̄

127. ида̄ни йо – ‘‘на пан̃н̃апетӣ’’ти вутто, со йасма̄ гаччханто гаччханто убхатобха̄гавимутто на̄ма хоти. йо ча – ‘‘на саманупассатӣ’’ти вутто, со йасма̄ гаччханто гаччханто пан̃н̃а̄вимутто на̄ма хоти. тасма̄ тесам̣ хет̣т̣ха̄ вутта̄нам̣ двиннам̣ бхиккхӯнам̣ нигаманан̃ча на̄ман̃ча дассетум̣ сатта кхо има̄нанда вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийотиа̄дима̄ха.

таттха сатта̄ти пат̣исандхивасена вутта̄, а̄рамман̣авасена сан̇гӣтисутте (дӣ. ни. 3.311) вутта̄ чатассо а̄гамиссанти. вин̃н̃а̄н̣ам̣ тит̣т̣хати еттха̄ти вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хити, вин̃н̃а̄н̣апатит̣т̣ха̄нассетам̣ адхивачанам̣. две ча а̄йатана̄нӣти две нива̄сат̣т̣ха̄на̄ни. нива̄сат̣т̣ха̄нан̃хи идха̄йатананти адхиппетам̣. тенева ваккхати – ‘‘асан̃н̃асатта̄йатанам̣ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанамева дутийа’’нти. касма̄ панетам̣ саббам̣ гахитанти? ват̣т̣апарийа̄да̄наттхам̣. ват̣т̣ан̃хи на суддхавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитивасена суддха̄йатанавасена ва̄ парийа̄да̄нам̣ гаччхати, бхавайонигатисатта̄ва̄савасена пана гаччхати, тасма̄ саббаметам̣ гахитам̣.

ида̄ни ануккамена таматтхам̣ вибхаджанто катама̄ сатта̄тиа̄дима̄ха. таттха сеййатха̄пӣти нидассанаттхе нипа̄то, йатха̄ манусса̄ти аттхо. апарима̄н̣есу хи чаккава̄л̣есу апарима̄н̣а̄нам̣ манусса̄нам̣ ван̣н̣асан̣т̣ха̄на̄дивасена двепи екасадиса̄ наттхи. йепи хи каттхачи йамакабха̄таро ван̣н̣ена ва̄ сан̣т̣ха̄нена ва̄ екасадиса̄ хонти, тесампи а̄локитавилокитакатхитахаситагаманат̣ха̄на̄дӣхи висесо хотийева. тасма̄ на̄наттака̄йа̄ти вутта̄. пат̣исандхисан̃н̃а̄ пана несам̣ тихетука̄пи двихетука̄пи ахетука̄пи хонти, тасма̄ на̄наттасан̃н̃иноти вутта̄. екачче ча дева̄ти чха ка̄ма̄вачарадева̄. тесу хи кесан̃чи ка̄йо нӣло хоти, кесан̃чи пӣтака̄диван̣н̣о. сан̃н̃а̄ пана несам̣ двихетука̄пи тихетука̄пи хонти, ахетука̄ наттхи. екачче ча винипа̄тика̄ти чатуапа̄йавинимутта̄ уттарама̄та̄ йаккхинӣ, пийан̇карама̄та̄, пхуссамитта̄, дхаммагутта̄ти евама̄дика̄ ан̃н̃е ча вема̄ника̄ пета̄. етесан̃хи пӣтаода̄така̄л̣аман̇гураччхависа̄маван̣н̣а̄дивасена чева кисатхӯларассадӣгхавасена ча ка̄йо на̄на̄ хоти, манусса̄нам̣ вийа двихетукатихетукаахетукавасена сан̃н̃а̄пи. те пана дева̄ вийа на махесаккха̄, капан̣аманусса̄ вийа аппесаккха̄, дуллабхагха̄саччха̄дана̄ дуккхапӣл̣ита̄ вихаранти. екачче ка̄л̣апаккхе дуккхита̄ джун̣хапаккхе сукхита̄ хонти, тасма̄ сукхасамуссайато винипатитатта̄ винипа̄тика̄ти вутта̄. йе панеттха тихетука̄ тесам̣ дхамма̄бхисамайопи хоти, пийан̇карама̄та̄ хи йаккхинӣ паччӯсасамайе ануруддхаттхерасса дхаммам̣ саджджха̄йато сутва̄ –

‘‘ма̄ саддамакари пийан̇кара, бхиккху дхаммапада̄ни бха̄сати;

апи дхаммападам̣ виджа̄нийа, пат̣ипаджджема хита̄йа но сийа̄;

па̄н̣есу ча сам̣йама̄масе, сампаджа̄намуса̄ на бхан̣а̄масе;

сиккхема сусӣлйаматтано, апи муччема писа̄чайонийа̄’’ти. (сам̣. ни. 2.40);

евам̣ путтакам̣ сан̃н̃а̄петва̄ там̣ дивасам̣ сота̄паттипхалам̣ патта̄. уттарама̄та̄ пана бхагавато дхаммам̣ сутва̄ва сота̄панна̄ джа̄та̄.

брахмака̄йика̄ти брахмапа̄рисаджджабрахмапурохитамаха̄брахма̄но. пат̣хама̄бхиниббатта̄ти те саббепи пат̣хамена джха̄нена абхиниббатта̄. тесу брахмапа̄рисаджджа̄ пана париттена абхиниббатта̄, тесам̣ каппасса татийо бха̄го а̄йуппама̄н̣ам̣. брахмапурохита̄ маджджхимена, тесам̣ упад̣д̣хакаппо а̄йуппама̄н̣ам̣, ка̄йо ча тесам̣ виппха̄рикатаро хоти. маха̄брахма̄но пан̣ӣтена, тесам̣ каппо а̄йуппама̄н̣ам̣, ка̄йо пана тесам̣ ативиппха̄рико хоти. ити те ка̄йасса на̄натта̄, пат̣хамаджджха̄навасена сан̃н̃а̄йа екатта̄ на̄наттака̄йа̄ екаттасан̃н̃иноти ведитабба̄.

йатха̄ ча те, евам̣ чатӯсу апа̄йесу сатта̄. нирайесу хи кесан̃чи га̄вутам̣, кесан̃чи ад̣д̣хайоджанам̣, кесан̃чи йоджанам̣ аттабха̄во хоти, девадаттасса пана йоджанасатико джа̄то. тираччха̄несупи кечи кхуддака̄, кечи маханта̄. петтивисайепи кечи сат̣т̣хихаттха̄, кечи саттатихаттха̄, кечи асӣтихаттха̄ хонти, кечи суван̣н̣а̄, кечи дуббан̣н̣а̄ хонти. татха̄ ка̄лакан̃джика̄ асура̄. апи четтха дӣгхапит̣т̣хикапета̄ на̄ма сат̣т̣хийоджаника̄пи хонти. сан̃н̃а̄ пана саббесампи акусалавипа̄каахетука̄ва хонти. ити а̄па̄йика̄пи на̄наттака̄йа̄ екаттасан̃н̃инотвева сан̇кхйам̣ гаччханти.

а̄бхассара̄ти дан̣д̣аукка̄йа аччи вийа етесам̣ сарӣрато а̄бха̄ чхиджджитва̄ чхиджджитва̄ патантӣ вийа сарати виссаратӣти а̄бхассара̄. тесу пан̃чаканайена дутийататийаджджха̄надвайам̣ париттам̣ бха̄ветва̄ упапанна̄ паритта̄бха̄ на̄ма хонти, тесам̣ две каппа̄ а̄йуппама̄н̣ам̣. маджджхимам̣ бха̄ветва̄ упапанна̄ аппама̄н̣а̄бха̄ на̄ма хонти, тесам̣ чатта̄ро каппа̄ а̄йуппама̄н̣ам̣. пан̣ӣтам̣ бха̄ветва̄ упапанна̄ а̄бхассара̄ на̄ма хонти, тесам̣ ат̣т̣ха каппа̄ а̄йуппама̄н̣ам̣. идха пана уккат̣т̣хапариччхедавасена саббепи те гахита̄. саббесан̃хи тесам̣ ка̄йо екавиппха̄рова хоти, сан̃н̃а̄ пана авитаккавича̄раматта̄ ва̄ авитаккаавича̄ра̄ ва̄ти на̄на̄.

субхакин̣ха̄ти субхена окин̣н̣а̄ викин̣н̣а̄, субхена сарӣраппабха̄ван̣н̣ена екаггхана̄ти аттхо. етесан̃хи а̄бхассара̄нам̣ вийа на чхиджджитва̄ чхиджджитва̄ пабха̄ гаччхати. пан̃чаканайе пана париттамаджджхимапан̣ӣтасса чатуттхаджджха̄насса васена сол̣асадваттим̣сачатусат̣т̣хикаппа̄йука̄ париттасубхааппама̄н̣асубхасубхакин̣ха̄ на̄ма хутва̄ ниббаттанти. ити саббепи те екаттака̄йа̄ чева чатуттхаджджха̄насан̃н̃а̄йа екаттасан̃н̃ино ча̄ти ведитабба̄. вехаппхала̄пи чатуттхавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитимева бхаджанти. асан̃н̃асатта̄ вин̃н̃а̄н̣а̄бха̄ва̄ еттха сан̇гахам̣ на гаччханти, сатта̄ва̄сесу гаччханти.

суддха̄ва̄са̄ виват̣т̣апаккхе т̣хита̄ на саббака̄лика̄, каппасатасахассампи асан̇кхйеййампи буддхасун̃н̃е локе нуппаджджанти. сол̣асакаппасахассаббхантаре буддхесу уппаннесуйева уппаджджанти, дхаммачаккаппаваттасса бхагавато кхандхава̄рат̣т̣ха̄насадиса̄ хонти. тасма̄ нева вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитим̣ на сатта̄ва̄сам̣ бхаджанти. маха̄сӣваттхеро пана – ‘‘на кхо пана со са̄рипутта сатта̄ва̄со сулабхарӯпо йо майа̄ анивуттхапуббо имина̄ дӣгхена аддхуна̄ ан̃н̃атра суддха̄ва̄сехи девехӣ’’ти (ма. ни. 1.160) имина̄ суттена суддха̄ва̄са̄пи чатуттхавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитим̣ чатуттхасатта̄ва̄сам̣йева бхаджантӣти вадати, там̣ аппат̣иба̄хийатта̄ суттасса анун̃н̃а̄там̣.

саббасо рӯпасан̃н̃а̄нантиа̄дӣнам̣ аттхо висуддхимагге вутто. невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ пана йатхева сан̃н̃а̄йа, евам̣ вин̃н̃а̄н̣ассапи сукхуматта̄ нева вин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄вин̃н̃а̄н̣ам̣. тасма̄ вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитӣсу аватва̄ а̄йатанесу вуттам̣.

128. татра̄ти та̄су вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитӣсу. тан̃ча паджа̄на̄тӣти тан̃ча вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитим̣ паджа̄на̄ти. тасса̄ ча самудайанти ‘‘авиджджа̄самудайа̄ рӯпасамудайо’’тиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.49) найена тасса̄ самудайан̃ча паджа̄на̄ти. тасса̄ ча аттхан̇гаманти – ‘‘авиджджа̄ниродха̄ рӯпаниродхо’’тиа̄дина̄ найена тасса̄ аттхан̇гаман̃ча паджа̄на̄ти. асса̄данти йам̣ рӯпам̣ пат̣ичча…пе… йам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ пат̣ичча уппаджджати сукхам̣ соманассам̣, айам̣ вин̃н̃а̄н̣асса асса̄доти, евам̣ тасса̄ асса̄дан̃ча паджа̄на̄ти. а̄дӣнаванти йам̣ рӯпам̣…пе… йам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ аниччам̣ дуккхам̣ випарин̣а̄мадхаммам̣, айам̣ вин̃н̃а̄н̣асса а̄дӣнавоти, евам̣ тасса̄ а̄дӣнаван̃ча паджа̄на̄ти. ниссаран̣анти йо рӯпасмим̣…пе… йо вин̃н̃а̄н̣е чхандара̄гавинайо, чхандара̄гаппаха̄нам̣, идам̣ вин̃н̃а̄н̣асса ниссаран̣анти (сам̣. ни. 2.26) евам̣ тасса̄ ниссаран̣ан̃ча паджа̄на̄ти. каллам̣ ну тена̄ти йуттам̣ ну тена бхиккхуна̄ там̣ вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитим̣ тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хӣнам̣ васена аханти ва̄ маманти ва̄ абхинандитунти. етенупа̄йена саббаттха ведитаббо. йаттха пана рӯпам̣ наттхи, таттха чатуннам̣ кхандха̄нам̣ васена, йаттха вин̃н̃а̄н̣ам̣ наттхи, таттха екасса кхандхасса васена самудайо йоджетаббо. а̄ха̄расамудайа̄ а̄ха̄раниродха̄ти идан̃четтха падам̣ йоджетаббам̣.

йато кхо, а̄нанда, бхиккхӯти йада̄ кхо а̄нанда, бхиккху. анупа̄да̄ вимуттоти чатӯхи упа̄да̄нехи аггахетва̄ вимутто. пан̃н̃а̄вимуттоти пан̃н̃а̄йа вимутто. ат̣т̣ха вимоккхе асаччхикатва̄ пан̃н̃а̄баленева на̄мака̄йасса ча рӯпака̄йасса ча аппаваттим̣ катва̄ вимуттоти аттхо. со суккхавипассако ча пат̣хамаджджха̄на̄дӣсу ан̃н̃атарасмим̣ т̣хатва̄ арахаттам̣ патто ча̄ти пан̃чавидхо. вуттампи четам̣ – ‘‘катамо ча пуггало пан̃н̃а̄вимутто? идхекаччо пуггало на хева кхо ат̣т̣ха вимоккхе ка̄йена пхуситва̄ вихарати, пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти, айам̣ вуччати пуггало пан̃н̃а̄вимутто’’ти (пу. па. 15).

ат̣т̣хавимоккхаван̣н̣ана̄

129. евам̣ екасса бхиккхуно нигаманан̃ча на̄ман̃ча дассетва̄ итарасса дассетум̣ ат̣т̣ха кхо иметиа̄дима̄ха. таттха вимоккхоти кенат̣т̣хена вимоккхо? адхимуччанат̣т̣хена. ко пана̄йам̣ адхимуччанат̣т̣хо на̄ма? паччанӣкадхаммехи ча сут̣т̣ху муччанат̣т̣хо, а̄рамман̣е ча абхиративасена сут̣т̣ху муччанат̣т̣хо, питуан̇ке виссат̣т̣хан̇гапаччан̇гасса да̄ракасса сайанам̣ вийа аниггахитабха̄вена нира̄сан̇ката̄йа а̄рамман̣е паваттӣти вуттам̣ хоти. айам̣ панаттхо паччхиме вимоккхе наттхи, пуримесу саббесу аттхи.

рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣти еттха аджджхаттам̣ кеса̄дӣсу нӣлакасин̣а̄дӣсу нӣлакасин̣а̄дивасена уппа̄дитам̣ рӯпаджджха̄нам̣ рӯпам̣, тадассаттхӣти рӯпӣ. бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣти бахиддха̄пи нӣлакасин̣а̄дӣни рӯпа̄ни джха̄начаккхуна̄ пассати. имина̄ аджджхаттабахиддха̄ваттхукесу касин̣есу уппа̄дитаджджха̄насса пуггаласса чатта̄ри рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни дассита̄ни. аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣти аджджхаттам̣ на рӯпасан̃н̃ӣ, аттано кеса̄дӣсу ануппа̄дитарӯпа̄вачараджджха̄ноти аттхо. имина̄ бахиддха̄ парикаммам̣ катва̄ бахиддха̄ва уппа̄дитаджджха̄насса пуггаласса рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни дассита̄ни.

субхантвева адхимутто хотӣти имина̄ сувисуддхесу нӣла̄дӣсу ван̣н̣акасин̣есу джха̄на̄ни дассита̄ни. таттха кин̃ча̄пи антоаппана̄йам̣ субханти а̄бхого наттхи, йо пана висуддхам̣ субхам̣ касин̣ама̄рамман̣ам̣ каритва̄ вихарати, со йасма̄ субханти адхимутто хотӣти ваттаббатам̣ а̄паджджати, тасма̄ евам̣ десана̄ ката̄. пат̣исамбхида̄магге пана – ‘‘катхам̣ субхантвева адхимутто хотӣти вимоккхо? идха бхиккху метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихарати…пе… метта̄йа бха̄витатта̄ сатта̄ аппат̣икӯла̄ хонти. карун̣а̄, мудита̄, упеккха̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихарати…пе… упеккха̄йа бха̄витатта̄ сатта̄ аппат̣икӯла̄ хонти. евам̣ субхам̣ твева адхимутто хотӣти вимоккхо’’ти (пат̣и. ма. 1.212) вуттам̣.

саббасо рӯпасан̃н̃а̄нантиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ саббам̣ висуддхимагге вуттамева. айам̣ ат̣т̣хамо вимоккхоти айам̣ чатуннам̣ кхандха̄нам̣ саббасо висуддхатта̄ вимуттатта̄ ат̣т̣хамо уттамо вимоккхо на̄ма.

130. ануломанти а̄дито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва парийоса̄на̄. пат̣иломанти парийоса̄нато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва а̄дито. ануломапат̣иломанти идам̣ атипагун̣атта̄ сама̄паттӣнам̣ ат̣т̣хатва̄ва ито чито ча сан̃чаран̣авасена вуттам̣. йаттхиччхаканти ока̄сапаридӣпанам̣, йаттха йаттха ока̄се иччхати. йадиччхаканти сама̄паттидӣпанам̣, йам̣ йам̣ сама̄паттим̣ иччхати. йа̄ватиччхаканти аддха̄напариччхедадӣпанам̣, йа̄ватакам̣ аддха̄нам̣ иччхати. сама̄паджджатӣти там̣ там̣ сама̄паттим̣ пависати. вут̣т̣ха̄тӣти тато ут̣т̣ха̄йа тит̣т̣хати.

убхатобха̄гавимуттоти двӣхи бха̄гехи вимутто, арӯпасама̄паттийа̄ рӯпака̄йато вимутто, маггена на̄мака̄йато вимуттоти. вуттампи четам̣ –

‘‘аччӣ йатха̄ ва̄тавегена кхитта̄, (упасива̄ти бхагава̄)

аттхам̣ палети на упети сан̇кхам̣;

евам̣ мунӣ на̄мака̄йа̄ вимутто,

аттхам̣ палети на упети сан̇кха’’нти. (су. ни. 1080);

со панеса убхатобха̄гавимутто а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатана̄дӣсу ан̃н̃атарато ут̣т̣ха̄йа арахаттам̣ патто ча ана̄га̄мӣ хутва̄ ниродха̄ ут̣т̣ха̄йа арахаттам̣ патто ча̄ти пан̃чавидхо. кечи пана – ‘‘йасма̄ рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄нампи дуван̇гикам̣ упеккха̄сахагатам̣, арӯпа̄вачараджджха̄нампи та̄дисамева. тасма̄ рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄нато ут̣т̣ха̄йа арахаттам̣ паттопи убхатобха̄гавимутто’’ти.

айам̣ пана убхатобха̄гавимуттапан̃хо хет̣т̣ха̄ лохапа̄са̄де самут̣т̣хахитва̄ типит̣акачӯл̣асуманаттхерасса ван̣н̣анам̣ нисса̄йа чирена виниччхайам̣ патто. гиривиха̄ре кира тхерасса антева̄сико екасса пин̣д̣апа̄тикасса мукхато там̣ пан̃хам̣ сутва̄ а̄ха – ‘‘а̄вусо, хет̣т̣ха̄лохапа̄са̄де амха̄кам̣ а̄чарийасса дхаммам̣ ван̣н̣айато на кеначи сутапубба’’нти. ким̣ пана, бханте, тхеро авача̄ти? рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄нам̣ кин̃ча̄пи дуван̇гикам̣ упеккха̄сахагатам̣ килесе виккхамбхети, килеса̄нам̣ пана а̄саннапаккхе вирӯханат̣т̣ха̄не самуда̄чарати. име хи килеса̄ на̄ма пан̃чавока̄рабхаве нӣла̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ а̄рамман̣ам̣ упанисса̄йа самуда̄чаранти, рӯпа̄вачараджджха̄нан̃ча там̣ а̄рамман̣ам̣ на саматиккамати. тасма̄ саббасо рӯпам̣ ниваттетва̄ арӯпаджджха̄навасена килесе виккхамбхетва̄ арахаттам̣ паттова убхатобха̄гавимуттоти, идам̣ а̄вусо тхеро авача. идан̃ча пана ватва̄ идам̣ суттам̣ а̄хари – ‘‘катамо ча пуггало убхатобха̄гавимутто. идхекаччо пуггало ат̣т̣хавимоккхе ка̄йена пхуситва̄ вихарати, пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти, айам̣ вуччати пуггало убхатобха̄гавимутто’’ти (пу. па. 24).

има̄йа ча а̄нанда убхатобха̄гавимуттийа̄ти а̄нанда ито убхатобха̄гавимуттито. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.

ити суман̇галавила̄синийа̄ дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йам̣

маха̄нида̄насуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.