1. маха̄пада̄насуттаван̣н̣ана̄
пуббенива̄сапат̣исам̣йуттакатха̄
1. евам̣ ме сутам̣…пе… карерикут̣ика̄йанти маха̄пада̄насуттам̣. татра̄йам̣ апуббападаван̣н̣ана̄ – карерикут̣ика̄йанти карерӣти варун̣аруккхасса на̄мам̣, карериман̣д̣апо тасса̄ кут̣ика̄йа два̄ре т̣хито, тасма̄ ‘‘карерикут̣ика̄’’ти вуччати, йатха̄ косамбаруккхасса два̄ре т̣хитатта̄ ‘‘косамбакут̣ика̄’’ти. антоджетаване кира карерикут̣и косамбакут̣и гандхакут̣и салал̣а̄га̄ранти чатта̄ри маха̄геха̄ни, екекам̣ сатасахассапаричча̄гена ниппханнам̣. тесу салал̣а̄га̄рам̣ ран̃н̃а̄ пасенадина̄ ка̄ритам̣, сеса̄ни ана̄тхапин̣д̣икена ка̄рита̄ни. ити бхагава̄ ана̄тхапин̣д̣икена гахапатина̄ тхамбха̄нам̣ упари ка̄рита̄йа девавима̄накаппа̄йа карерикут̣ика̄йам̣ вихарати. паччха̄бхаттанти ека̄саникакхалупаччха̄бхаттика̄нам̣ па̄това бхутта̄нам̣ антомаджджханхикепи паччха̄бхаттамева. идха пана пакатибхаттасса паччхато ‘‘паччха̄бхатта’’нти адхиппетам̣. пин̣д̣апа̄тапат̣икканта̄нанти пин̣д̣апа̄тато пат̣икканта̄нам̣, бхаттакиччам̣ нит̣т̣хапетва̄ ут̣т̣хита̄нанти аттхо.
карериман̣д̣алама̄л̣ети тассева карериман̣д̣апасса авидӯре ката̄йа нисӣданаса̄ла̄йа. со кира карериман̣д̣апо гандхакут̣ика̄йа ча са̄ла̄йа ча антаре хоти, тасма̄ гандхакут̣ӣпи карерикут̣ика̄пи са̄ла̄пи – ‘‘карериман̣д̣алама̄л̣о’’ти вуччати. пуббенива̄сапат̣исам̣йутта̄ти ‘‘екампи джа̄тим̣, двепи джа̄тийо’’ти евам̣ вибхаттена пуббенивуттхаккхандхасанта̄насан̇кха̄тена пуббенива̄сена саддхим̣ йоджетва̄ паваттита̄. дхаммӣти дхаммасам̣йутта̄.
удапа̄дӣти ахо аччхарийам̣ дасабаласса пуббенива̄сан̃а̄н̣ам̣, пуббенива̄сам̣ на̄ма ке ануссаранти, ке на̄нуссарантӣти. титтхийа̄ ануссаранти, са̄вака̄ ча паччекабуддха̄ ча буддха̄ ча ануссаранти. катаратиттхийа̄ ануссаранти? йе аггаппаттакаммава̄дино, тепи чатта̄лӣсам̣йева каппе ануссаранти, на тато парам̣. са̄вака̄ каппасатасахассам̣ ануссаранти. две аггаса̄вака̄ асан̇кхйеййан̃чева каппасатасахассан̃ча. паччекабуддха̄ две асан̇кхйеййа̄ни каппасатасахассан̃ча. буддха̄нам̣ пана еттаканти париччхедо наттхи, йа̄ватакам̣ а̄кан̇кханти, та̄ватакам̣ ануссаранти.
титтхийа̄ кхандхапат̣ипа̄т̣ийа̄ ануссаранти, пат̣ипа̄т̣им̣ мун̃читва̄ на сакконти. пат̣ипа̄т̣ийа̄ ануссаранта̄пи асан̃н̃абхавам̣ патва̄ кхандхаппаваттим̣ на пассанти, джа̄ле патита̄ кун̣т̣ха̄ вийа, кӯпе патита̄ пан̇гул̣а̄ вийа ча хонти. те таттха т̣хатва̄ ‘‘еттакамева, ито парам̣ наттхӣ’’ти дит̣т̣хим̣ ган̣ханти. ити титтхийа̄нам̣ пуббенива̄са̄нуссаран̣ам̣ андха̄нам̣ йат̣т̣хикот̣игаманам̣ вийа хоти. йатха̄ хи андха̄ йат̣т̣хикот̣игга̄хаке сатийева гаччханти, асати таттхева нисӣданти, евамева титтхийа̄ кхандхапат̣ипа̄т̣ийа̄ва ануссаритум̣ сакконти, пат̣ипа̄т̣им̣ виссаджджетва̄ на сакконти.
са̄вака̄пи кхандхапат̣ипа̄т̣ийа̄ва ануссаранти, асан̃н̃абхавам̣ патва̄ кхандхаппаваттим̣ на пассанти. евам̣ сантепи те ват̣т̣е сам̣саран̣акасатта̄нам̣ кхандха̄нам̣ абха̄вака̄ло на̄ма наттхи. асан̃н̃абхаве пана пан̃чакаппасата̄ни паваттантӣти таттакам̣ ка̄лам̣ атиккамитва̄ буддхехи диннанайе т̣хатва̄ парато ануссаранти; сеййатха̄пи а̄йасма̄ собхито. две аггаса̄вака̄ пана паччекабуддха̄ ча чутипат̣исандхим̣ олокетва̄ ануссаранти. буддха̄нам̣ чутипат̣исандхикиччам̣ наттхи, йам̣ йам̣ т̣ха̄нам̣ пасситука̄ма̄ хонти, там̣ тадева пассанти.
титтхийа̄ ча пуббенива̄сам̣ ануссарама̄на̄ аттана̄ дит̣т̣хакатасутамева ануссаранти. татха̄ са̄вака̄ ча паччекабуддха̄ ча. буддха̄ пана аттана̄ ва̄ парехи ва̄ дит̣т̣хакатасутам̣ саббамева ануссаранти.
титтхийа̄нам̣ пуббенива̄сан̃а̄н̣ам̣ кхаджджопанакаобха̄сасадисам̣, са̄вака̄нам̣ падӣпобха̄сасадисам̣, аггаса̄вака̄нам̣ осадхита̄ракобха̄сасадисам̣, паччекабуддха̄нам̣ чандобха̄сасадисам̣, буддха̄нам̣ сарадасӯрийаман̣д̣алобха̄сасадисам̣. тасса еттака̄ни джа̄тисата̄ни джа̄тисахасса̄ни джа̄тисатасахасса̄нӣти ва̄ еттака̄ни каппасата̄ни каппасахасса̄ни каппасатасахасса̄нӣти ва̄ наттхи, йам̣ кин̃чи ануссарантасса нева кхалитам̣, на пат̣игха̄там̣ хоти, а̄ваджджанапат̣ибаддхамева а̄кан̇кхаманасика̄рачиттуппа̄дапат̣ибаддхамева хоти. дуббалапаттапут̣е вегаккхиттана̄ра̄чо вийа, синерукӯт̣е виссат̣т̣хаиндаваджирам̣ вийа ча асаджджама̄намева гаччхати. ‘‘ахо махантам̣ бхагавато пуббенива̄сан̃а̄н̣а’’нти евам̣ бхагавантам̣йева а̄раббха катха̄ уппанна̄, джа̄та̄ паватта̄ти аттхо. там̣ саббампи сан̇кхепато дассетум̣ ‘‘итипи пуббенива̄со, итипи пубвенива̄со’’ти еттакамева па̄л̣ийам̣ вуттам̣. таттха итипӣти евампи.
2-3. ассоси кхо…пе… атха бхагава̄ ануппаттоти еттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ брахмаджа̄ласуттаван̣н̣ана̄йам̣ вуттамева. айамева хи висесо – таттха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена ассоси, идха диббасотена. таттха ча ван̣н̣а̄ван̣н̣акатха̄ виппаката̄, идха пуббенива̄сакатха̄. тасма̄ бхагава̄ – ‘‘име бхиккхӯ мама пуббенива̄сан̃а̄н̣ам̣ а̄раббха гун̣ам̣ тхоменти, пуббенива̄сан̃а̄н̣асса пана ме ниппхаттим̣ на джа̄нанти; ханда несам̣ тасса ниппхаттим̣ катхетва̄ дасса̄мӣ’’ти а̄гантва̄ пакатийа̄пи буддха̄нам̣ нисӣдитва̄ дхаммадесанаттхамева т̣хапите тан̇кхан̣е бхиккхӯхи паппхот̣етва̄ динне варабуддха̄сане нисӣдитва̄ ‘‘ка̄йа нуттха, бхиккхаве’’ти пуччха̄йа ча ‘‘идха, бханте’’тиа̄дипат̣ивачанасса ча парийоса̄не тесам̣ пуббенива̄сапат̣исам̣йуттам̣ дхаммим̣ катхам̣ катхетука̄мо иччхеййа̄тха нотиа̄дима̄ха. таттха иччхеййа̄тха ноти иччхеййа̄тха ну. атха нам̣ пахат̣т̣хама̄наса̄ бхиккхӯ йа̄чама̄на̄ етасса бхагава̄тиа̄дима̄хам̣су. таттха етасса̄ти етасса дхаммикатха̄каран̣асса.
4. атха бхагава̄ тесам̣ йа̄чанам̣ гахетва̄ катхетука̄мо ‘‘тена хи, бхиккхаве, сун̣а̄тха̄’’ти те сота̄вадха̄ран̣аса̄дхукаманасика̄ресу нийоджетва̄ ан̃н̃есам̣ аса̄дха̄ран̣ам̣ чхиннават̣умака̄нуссаран̣ам̣ пака̄сетука̄мо ито со, бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха йам̣ випассӣти йасмим̣ каппе випассӣ. айан̃хи ‘йа’нти саддо ‘‘йам̣ ме, бханте, дева̄нам̣ та̄ватим̣са̄нам̣ саммукха̄ сутам̣ саммукха̄ пат̣иггахитам̣, а̄рочеми там̣, бхагавато’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.203) паччаттавачане диссати. ‘‘йам̣ там̣ апуччхимха акиттайӣ но, ан̃н̃ам̣ там̣ пуччха̄ма тадин̇гха брӯхӣ’’тиа̄дӣсу (су. ни. 881) упайогавачане. ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ екисса̄ локадха̄туйа̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 1.277) каран̣авачане. идха пана бхумматтхети дат̣т̣хаббо. тена вуттам̣ – ‘‘йасмим̣ каппе’’ти. удапа̄дӣти дасасахассилокадха̄тум̣ унна̄денто уппаджджи.
бхаддакаппети пан̃чабуддхуппа̄дапат̣иман̣д̣итатта̄ сундаракаппе са̄ракаппети бхагава̄ имам̣ каппам̣ тхоменто евама̄ха. йато пат̣т̣ха̄йа кира амха̄кам̣ бхагавата̄ абхинӣха̄ро като, етасмим̣ антаре екакаппепи пан̃ча буддха̄ ниббатта̄ на̄ма наттхи. амха̄кам̣ бхагавато абхинӣха̄расса пурато пана тан̣хан̇каро, медхан̇каро, саран̣ан̇каро, дӣпан̇кароти чатта̄ро буддха̄ екасмим̣ каппе ниббаттим̣су. тесам̣ орабха̄ге екам̣ асан̇кхйеййам̣ буддхасун̃н̃амева ахоси.
асан̇кхйеййакаппапарийоса̄не пана кон̣д̣ан̃н̃о на̄ма буддхо екова екасмим̣ каппе уппанно. татопи асан̇кхйеййам̣ буддхасун̃н̃амева ахоси. асан̇кхйеййакаппапарийоса̄не ман̇гало, сумано, ревато, собхитоти чатта̄ро буддха̄ екасмим̣ каппе уппанна̄. татопи асан̇кхйеййам̣ буддхасун̃н̃амева ахоси. асан̇кхйеййакаппапарийоса̄не пана ито каппасатасахасса̄дхикасса асан̇кхйеййасса упари аномадассӣ, падумо, на̄радоти тайо буддха̄ екасмим̣ каппе уппанна̄. татопи асан̇кхйеййам̣ буддхасун̃н̃амева ахоси. асан̇кхйеййакаппапарийоса̄не пана ито каппасатасахасса̄нам̣ упари падумуттаро бхагава̄ екова екасмим̣ каппе уппанно. тасса орабха̄ге ито тим̣сакаппасахасса̄нам̣ упари сумедхо, суджа̄тоти две буддха̄ екасмим̣ каппе уппанна̄. тато орабха̄ге ито ат̣т̣ха̄расаннам̣ каппасахасса̄нам̣ упари пийадассӣ, аттхадассӣ, дхаммадассӣти тайо буддха̄ екасмим̣ каппе уппанна̄. атха ито чатунавутикаппе сиддхаттхо на̄ма буддхо екова екасмим̣ каппе уппанно. ито две навутикаппе тиссо, пхуссоти две буддха̄ екасмим̣ каппе уппанна̄. ито еканавутикаппе випассӣ бхагава̄ уппанно. ито екатим̣се каппе сикхӣ, вессабхӯти две буддха̄ уппанна̄. имасмим̣ бхаддакаппе какусандхо, кон̣а̄гамано, кассапо, готамо амха̄кам̣ самма̄самбуддхоти чатта̄ро буддха̄ уппанна̄, меттеййо уппаджджиссати. евамайам̣ каппо пан̃чабуддхуппа̄дапат̣иман̣д̣итатта̄ сундаракаппо са̄ракаппоти бхагава̄ имам̣ каппам̣ тхоменто евама̄ха.
ким̣ панетам̣ буддха̄нам̣йева па̄кат̣ам̣ хоти – ‘‘имасмим̣ каппе еттака̄ буддха̄ уппанна̄ ва̄ уппаджджиссантӣти ва̄’’ти, уда̄ху ан̃н̃есампи па̄кат̣ам̣ хотӣти? ан̃н̃есампи па̄кат̣ам̣ хоти. кесам̣? суддха̄ва̄сабрахма̄нам̣. каппасан̣т̣ха̄нака̄ласмин̃хи екамасан̇кхйеййам̣ екан̇ган̣ам̣ хутва̄ т̣хите локасаннива̄се локасса сан̣т̣ха̄наттха̄йа дево васситум̣ а̄рабхати. а̄дитова антарат̣т̣хаке химапа̄то вийа хоти. тато тиламатта̄ кан̣аматта̄ тан̣д̣уламатта̄ мугга-ма̄са-бадара-а̄малака-ел̣а̄лука-кумбхан̣д̣а-ала̄буматта̄ удакадха̄ра̄ хутва̄ ануккамена усабхадвеусабхаад̣д̣хага̄вутага̄вутадвега̄вутаад̣д̣хайоджанайоджанадвийоджана…пе… йоджанасатайоджанасахассайоджанасатасахассаматта̄ хутва̄ кот̣исатасахассачаккава̄л̣аббхантаре йа̄ва авинат̣т̣хабрахмалока̄ пӯретва̄ тит̣т̣ханти. атха там̣ удакам̣ анупуббена бхассати, бхассанте удаке пакатидевалокат̣т̣ха̄несу девалока̄ сан̣т̣хаханти, тесам̣ сан̣т̣хаханавидха̄нам̣ висуддхимагге пуббенива̄сакатха̄йам̣ вуттамева.
мануссалокасан̣т̣хаханат̣т̣ха̄нам̣ пана патте удаке дхамакаран̣амукхе пихите вийа ва̄тавасена там̣ удакам̣ сантит̣т̣хати, удакапит̣т̣хе уппалинипан̣н̣ам̣ вийа патхавӣ сан̣т̣хахати. маха̄бодхипаллан̇ко винассама̄не локе паччха̄ винассати, сан̣т̣хахама̄не пат̣хамам̣ сан̣т̣хахати. таттха пуббанимиттам̣ хутва̄ еко падуминигаччхо уппаджджати, тасса саче тасмим̣ каппе буддхо ниббаттиссати, пуппхам̣ уппаджджати. но че, нуппаджджати. уппаджджама̄нан̃ча саче еко буддхо ниббаттиссати, екам̣ уппаджджати. саче две, тайо, чатта̄ро, пан̃ча буддха̄ ниббаттиссанти, пан̃ча уппаджджанти. та̄ни ча кхо екасмим̣йева на̄л̣е кан̣н̣ика̄баддха̄ни хутва̄. суддха̄ва̄сабрахма̄но ‘‘а̄йа̄ма, майам̣ ма̄риса̄, пуббанимиттам̣ пассисса̄ма̄’’ти маха̄бодхипаллан̇кат̣т̣ха̄нам̣ а̄гаччханти, буддха̄нам̣ аниббаттанакаппе пуппхам̣ на хоти. те пана апуппхитагаччхам̣ дисва̄ – ‘‘андхака̄ро вата бхо локо бхависсати, мата̄ мата̄ сатта̄ апа̄йе пӯрессанти, чха девалока̄ нава брахмалока̄ сун̃н̃а̄ бхависсантӣ’’ти анаттамана̄ хонти. пуппхитака̄ле пана пуппхам̣ дисва̄ – ‘‘саббан̃н̃убодхисаттесу ма̄тукуччхим̣ оккамантесу никкхамантесу самбуджджхантесу дхаммачаккам̣ паваттентесу йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ каронтесу девороханам̣ каронтесу а̄йусан̇кха̄рам̣ оссаджджантесу паринибба̄йантесу дасасахассачаккава̄л̣акампана̄дӣни па̄т̣иха̄рийа̄ни даккхисса̄ма̄’’ти ча ‘‘чатта̄ро апа̄йа̄ париха̄йиссанти, чха девалока̄ нава брахмалока̄ парипӯрессантӣ’’ти ча аттамана̄ уда̄нам̣ уда̄нента̄ аттано аттано брахмалокам̣ гаччханти. имасмим̣ бхаддакаппе пан̃ча падума̄ни уппаджджим̣су. тесам̣ нимитта̄нам̣ а̄нубха̄вена чатта̄ро буддха̄ уппанна̄, пан̃чамо уппаджджиссати. суддха̄ва̄сабрахма̄нопи та̄ни падума̄ни дисва̄ имаматтхам̣ джа̄ним̣су. тена вуттам̣ – ‘‘ан̃н̃есампи па̄кат̣ам̣ хотӣ’’ти.
а̄йупариччхедаван̣н̣ана̄
5-7. ити бхагава̄ – ‘‘ито со, бхиккхаве’’тиа̄дина̄ найена каппапариччхедавасена пуббенива̄сам̣ дассетва̄ ида̄ни тесам̣ буддха̄нам̣ джа̄типариччхеда̄дивасена дассетум̣ випассӣ, бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха а̄йупариччхеде париттам̣ лахуканти убхайаметам̣ аппакассева вевачанам̣. йан̃хи аппакам̣, там̣ париттан̃чева лахукан̃ча хоти.
аппам̣ ва̄ бхиййоти вассасатато ва̄ упари аппам̣, ан̃н̃ам̣ вассасатам̣ апатва̄ вӣсам̣ ва̄ тим̣сам̣ ва̄ чатта̄лӣсам̣ ва̄ пан̣н̣а̄сам̣ ва̄ сат̣т̣хи ва̄ васса̄ни джӣвати. евам̣ дӣгха̄йуко пана атидуллабхо, асуко кира евам̣ чирам̣ джӣватӣти таттха таттха гантва̄ дат̣т̣хаббо хоти. таттха виса̄кха̄ упа̄сика̄ вӣсавассасатам̣ джӣвати, татха̄ поккхараса̄ти бра̄хман̣о, брахма̄йу бра̄хман̣о, село бра̄хман̣о, ба̄варийабра̄хман̣о, а̄нандаттхеро, маха̄кассапаттхероти. ануруддхаттхеро пана вассасатан̃чева пан̣н̣а̄сан̃ча васса̄ни, ба̄кулаттхеро вассасатан̃чева сат̣т̣хи ча васса̄ни. айам̣ саббадӣгха̄йуко. сопи две вассасата̄ни на джӣвати.
випассӣа̄дайо пана саббепи бодхисатта̄ метта̄пуббабха̄гена соманассасахагатан̃а̄н̣асампайуттаасан̇кха̄рикачиттена ма̄тукуччхисмим̣ пат̣исандхим̣ ган̣хим̣су. тена читтена гахита̄йа пат̣исандхийа̄ асан̇кхйеййам̣ а̄йу, ити саббе буддха̄ асан̇кхйеййа̄йука̄. те касма̄ асан̇кхйеййам̣ на ат̣т̣хам̣су? утубходжанавипаттийа̄. утубходжанавасена хи а̄йу ха̄йатипи вад̣д̣хатипи.
таттха йада̄ ра̄джа̄но адхаммика̄ хонти, тада̄ упара̄джа̄но, сена̄пати, сет̣т̣хи, сакаланагарам̣, сакаларат̣т̣хам̣ адхаммикамева хоти; атха тесам̣ а̄раккхадевата̄, та̄сам̣ девата̄нам̣ митта̄ бхӯмат̣т̣хадевата̄, та̄сам̣ девата̄нам̣ митта̄ а̄ка̄сат̣т̣хакадевата̄, а̄ка̄сат̣т̣хакадевата̄нам̣ митта̄ ун̣хавала̄хака̄ девата̄, та̄сам̣ митта̄ аббхавала̄хака̄ девата̄, та̄сам̣ митта̄ сӣтавала̄хака̄ девата̄, та̄сам̣ митта̄ вассавала̄хака̄ девата̄, та̄сам̣ митта̄ ча̄тумаха̄ра̄джика̄ девата̄, та̄сам̣ митта̄ та̄ватим̣са̄ девата̄, та̄сам̣ митта̄ йа̄ма̄ девата̄ти евама̄ди. евам̣ йа̄ва бхавагга̄ т̣хапетва̄ арийаса̄ваке сабба̄ девабрахмапариса̄пи адхаммика̄ва хонти. та̄сам̣ адхаммиката̄йа висамам̣ чандимасӯрийа̄ парихаранти, ва̄то йатха̄маггена на ва̄йати, айатха̄маггена ва̄йанто а̄ка̄сат̣т̣хакавима̄на̄ни кхобхети, вима̄несу кхобхитесу девата̄нам̣ кӣл̣анаттха̄йа читта̄ни на наманти, девата̄нам̣ кӣл̣анаттха̄йа читтесу анамантесу сӣтун̣хабхедо уту йатха̄ка̄лена на сампаджджати, тасмим̣ асампаджджанте на самма̄ дево вассати, када̄чи вассати, када̄чи на вассати; каттхачи вассати, каттхачи на вассати, вассантопи ваппака̄ле ан̇курака̄ле на̄л̣ака̄ле пуппхака̄ле кхӣраггахан̣а̄дика̄лесу йатха̄ йатха̄ сасса̄нам̣ упака̄ро на хоти, татха̄ татха̄ вассати ча вигаччхати ча, тена сасса̄ни висамапа̄ка̄ни хонти, вигатагандхаван̣н̣араса̄дисампанна̄ни. екабха̄джане паккхиттатан̣д̣улесупи екасмим̣ падесе бхаттам̣ уттан̣д̣улам̣ хоти, екасмим̣ атикилиннам̣, екасмим̣ самапа̄кам̣. там̣ парибхуттам̣ куччхийампи тӣха̄ка̄рехи паччати. тена сатта̄ бахва̄ба̄дха̄ чева хонти, аппа̄йука̄ ча. евам̣ та̄ва утубходжанавасена а̄йу ха̄йати.
йада̄ пана ра̄джа̄но дхаммика̄ хонти, тада̄ упара̄джа̄нопи дхаммика̄ хонтӣти пуриманайенева йа̄ва брахмалока̄ саббепи дхаммика̄ хонти. тесам̣ дхаммикатта̄ самам̣ чандимасӯрийа̄ парихаранти, йатха̄маггена ва̄то ва̄йати, йатха̄маггена ва̄йанто а̄ка̄сат̣т̣хакавима̄на̄ни на кхобхети, тесам̣ акхобха̄ девата̄нам̣ кӣл̣анаттха̄йа читта̄ни наманти. евам̣ ка̄лена уту сампаджджати, дево самма̄ вассати, ваппака̄лато пат̣т̣ха̄йа сасса̄нам̣ упака̄рам̣ каронто ка̄ле вассати, ка̄ле вигаччхати, тена сасса̄ни самапа̄ка̄ни сугандха̄ни суван̣н̣а̄ни сураса̄ни оджаванта̄ни хонти, техи сампа̄дитам̣ бходжанам̣ парибхуттампи самма̄ парипа̄кам̣ гаччхати, тена сатта̄ арога̄ дӣгха̄йука̄ хонти. евам̣ утубходжанавасена а̄йу вад̣д̣хати.
таттха випассӣ бхагава̄ асӣтивассасахасса̄йукака̄ле ниббатто, сикхӣ саттативассасахасса̄йукака̄лети идам̣ анупуббена парихӣнасадисам̣ катам̣, на пана евам̣ парихӣнам̣, вад̣д̣хитва̄ вад̣д̣хитва̄ парихӣнанти ведитаббам̣. катхам̣? имасмим̣ та̄ва каппе какусандхо бхагава̄ чатта̄лӣсавассасахасса̄йукака̄ле ниббатто, а̄йуппама̄н̣ам̣ пан̃ча кот̣т̣ха̄се катва̄ чатта̄ри т̣хатва̄ пан̃чаме виджджама̄нейева париниббуто. там̣ а̄йу париха̄йама̄нам̣ дасавассака̄лам̣ патва̄ пуна вад̣д̣хама̄нам̣ асан̇кхйеййам̣ хутва̄ тато париха̄йама̄нам̣ тим̣савассасахассака̄ле т̣хитам̣; тада̄ кон̣а̄гамано бхагава̄ ниббатто. тасмимпи татхева париниббуте там̣ а̄йу дасавассака̄лам̣ патва̄ пуна вад̣д̣хама̄нам̣ асан̇кхйеййам̣ хутва̄ париха̄йитва̄ вӣсативассасахассака̄ле т̣хитам̣; тада̄ кассапо бхагава̄ ниббатто. тасмимпи татхева париниббуте там̣ а̄йу дасавассака̄лам̣ патва̄ пуна вад̣д̣хама̄нам̣ асан̇кхйеййам̣ хутва̄ париха̄йитва̄ вассасатака̄лам̣ паттам̣, атха амха̄кам̣ самма̄самбуддхо ниббатто. евам̣ анупуббена париха̄йитва̄ париха̄йитва̄ вад̣д̣хитва̄ вад̣д̣хитва̄ парихӣнанти ведитаббам̣. таттха йам̣ йам̣ а̄йупарима̄н̣есу мануссесу буддха̄ ниббаттанти, тесампи там̣ тадева а̄йупарима̄н̣ам̣ хотӣти ведитаббам̣.
а̄йупариччхедаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
бодхипариччхедаван̣н̣ана̄
8. бодхипариччхеде пана па̄т̣алийа̄ мӯлети па̄т̣алируккхасса хет̣т̣ха̄. тасса̄ пана па̄т̣алийа̄ кхандхо там̣ дивасам̣ пан̣н̣а̄саратано хутва̄ аббхуггато, са̄кха̄ пан̣н̣а̄саратана̄ти уббедхена ратанасатам̣ ахоси. там̣ дивасан̃ча са̄ па̄т̣али кан̣н̣ика̄баддхехи вийа пуппхехи мӯлато пат̣т̣ха̄йа екасан̃чханна̄ ахоси, диббагандхам̣ ва̄йати. на кевалан̃ча тада̄ айамева пуппхита̄, дасасахассачаккава̄л̣е саббапа̄т̣алийо пуппхита̄. на кевалан̃ча па̄т̣алийо, дасасахассачаккава̄л̣е саббаруккха̄нам̣ кхандхесу кхандхападума̄ни, са̄кха̄су са̄кха̄падума̄ни, лата̄су лата̄падума̄ни, а̄ка̄се а̄ка̄сападума̄ни пуппхита̄ни, патхавиталам̣ бхиндитва̄пи маха̄падума̄ни ут̣т̣хита̄ни. маха̄самуддопи пан̃чаван̣н̣ехи падумехи нӣлуппалараттуппалехи ча сан̃чханно ахоси. сакаладасасахассачаккава̄л̣ам̣ дхаджама̄ла̄кулам̣ таттха таттха нибаддхапуппхада̄мависсат̣т̣хама̄ла̄гул̣авиппакин̣н̣ам̣ на̄на̄ван̣н̣акусумасамуджджалам̣ нанданаваначитталата̄ванамиссакаванапха̄русакаванасадисам̣ ахоси. пураттхимачаккава̄л̣амукхават̣т̣ийам̣ усситаддхаджа̄ паччхимачаккава̄л̣амукхават̣т̣им̣ абхихананти. паччхимадаккхин̣ауттарачаккава̄л̣амукхават̣т̣ийам̣ усситаддхаджа̄ даккхин̣ачаккава̄л̣амукхават̣т̣им̣ абхихананти. евам̣ ан̃н̃аман̃н̃асирӣсампатта̄ни чаккава̄л̣а̄ни ахесум̣. абхисамбуддхоти сакалам̣ буддхагун̣авибхавасирим̣ пат̣ивиджджхама̄но чатта̄ри сачча̄ни абхисамбуддхо.
‘‘сикхӣ, бхиккхаве, бхагава̄ арахам̣ самма̄самбуддхо пун̣д̣арӣкасса мӯле абхисамбуддхо’’тиа̄дӣсупи имина̄ва найена падаван̣н̣ана̄ ведитабба̄. еттха пана пун̣д̣арӣкоти сетамбаруккхо. тасса̄пи тадева парима̄н̣ам̣. там̣ дивасан̃ча сопи диббагандхехи пуппхехи сусан̃чханно ахоси. на кевалан̃ча пуппхехи, пхалехипи сан̃чханно ахоси. тасса екато тарун̣а̄ни пхала̄ни, екато маджджхима̄ни пхала̄ни, екато на̄типакка̄ни пхала̄ни, екато супакка̄ни паккхиттадиббоджа̄ни вийа сураса̄ни оламбанти. йатха̄ со, евам̣ сакаладасасахассачаккава̄л̣есу пуппхӯпагаруккха̄ пуппхехи, пхалӯпагаруккха̄ пхалехи пат̣иман̣д̣ита̄ ахесум̣.
са̄лоти са̄ларуккхо. тасса̄пи тадева парима̄н̣ам̣, татхева пуппхасирӣвибхаво ведитаббо. сирӣсаруккхепи есева найо. удумбараруккхе пуппха̄ни на̄хесум̣, пхалавибхӯти панеттха амбе вуттанайа̄ва, татха̄ нигродхе, татха̄ ассаттхе. ити саббабуддха̄нам̣ екова паллан̇ко, руккха̄ пана ан̃н̃епи хонти. тесу йасса йасса руккхасса мӯле чатумагган̃а̄н̣асан̇кха̄табодхим̣ буддха̄ пат̣ивиджджханти, со со бодхӣти вуччати. айам̣ бодхипариччхедо на̄ма.
са̄вакайугапариччхедаван̣н̣ана̄
9. са̄вакайугапариччхеде пана кхан̣д̣атиссанти кхан̣д̣о ча тиссо ча. тесу кхан̣д̣о екапитико канит̣т̣хабха̄та̄, тиссо пурохитапутто. кхан̣д̣о пан̃н̃а̄па̄рамийа̄ маттхакам̣ патто, тиссо сама̄дхипа̄рамийа̄ маттхакам̣ патто. агганти т̣хапетва̄ випассим̣ бхагавантам̣ авасесехи саддхим̣ асадисагун̣ата̄йа уттамам̣. бхаддайуганти аггатта̄йева бхаддайугам̣. абхибхӯсамбхаванти абхибхӯ ча самбхаво ча. тесу абхибхӯ пан̃н̃а̄па̄рамийа̄ маттхакам̣ патто. сикхина̄ бхагавата̄ саддхим̣ арун̣аватито брахмалокам̣ гантва̄ брахмапариса̄йа вивидха̄ни па̄т̣иха̄рийа̄ни дассенто дхаммам̣ десетва̄ дасасахассилокадха̄тум̣ андхака̄рена пхаритва̄ – ‘‘ким̣ ида’’нти сан̃джа̄тасам̣вега̄нам̣ обха̄сам̣ пхаритва̄ – ‘‘саббе ме рӯпан̃ча пассанту, саддан̃ча сун̣антӯ’’ти адхит̣т̣хахитва̄ – ‘‘а̄рамбхатха̄’’ти га̄тха̄двайам̣ (сам̣. ни. 1.185) бхан̣анто саддам̣ са̄веси. самбхаво сама̄дхипа̄рамийа̄ маттхакам̣ патто ахоси.
сон̣уттаранти сон̣о ча уттаро ча. тесупи сон̣о пан̃н̃а̄па̄рамим̣ патто, уттаро сама̄дхипа̄рамим̣ патто ахоси. видхурасан̃джӣванти видхуро ча сан̃джӣво ча. тесу видхуро пан̃н̃а̄па̄рамим̣ патто ахоси, сан̃джӣво сама̄дхипа̄рамим̣ патто. сама̄паджджанабахуло раттит̣т̣ха̄надива̄т̣т̣ха̄накут̣илен̣аман̣д̣апа̄дӣсу сама̄паттибалена джха̄йанто екадивасам̣ аран̃н̃е ниродхам̣ сама̄паджджи, атха нам̣ ванакаммика̄дайо ‘‘мато’’ти саллаккхетва̄ джха̄песум̣. со йатха̄париччхедена сама̄паттито ут̣т̣ха̄йа чӣвара̄ни паппхот̣етва̄ га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа па̄виси. тадупа̄да̄йева ча нам̣ ‘‘сан̃джӣво’’ти сан̃джа̄ним̣су. бхиййосуттаранти бхиййосо ча уттаро ча. тесу бхиййосо пан̃н̃а̄йа уттаро, уттаро сама̄дхина̄ агго ахоси. тиссабха̄радва̄джанти тиссо ча бха̄радва̄джо ча. тесу тиссо пан̃н̃а̄па̄рамим̣ патто, бха̄радва̄джо сама̄дхипа̄рамим̣ патто ахоси. са̄рипуттамоггалла̄нанти са̄рипутто ча моггалла̄но ча. тесу са̄рипутто пан̃н̃а̄висайе, моггалла̄но сама̄дхивисайе агго ахоси. айам̣ са̄вакайугапариччхедо на̄ма.
са̄вакасаннипа̄тапариччхедаван̣н̣ана̄
10. са̄вакасаннипа̄тапариччхеде випассисса бхагавато пат̣хамасаннипа̄то чатуран̇гико ахоси, саббе ехибхиккхӯ, саббе иддхийа̄ ниббаттапаттачӣвара̄, саббе ана̄мантита̄ва а̄гата̄, ити те ча кхо паннарасе упосатхадивасе. атха саттха̄ бӣджаним̣ гахетва̄ нисинно упосатхам̣ оса̄реси. дутийататийесупи есева найо. татха̄ сесабуддха̄нам̣ саббасаннипа̄тесу. йасма̄ пана амха̄кам̣ бхагавато пат̣хамабодхийа̄ва саннипа̄то ахоси, идан̃ча суттам̣ апарабха̄ге вуттам̣, тасма̄ ‘‘майхам̣, бхиккхаве, етарахи еко са̄вака̄нам̣ саннипа̄то’’ти анит̣т̣хапетва̄ ‘‘ахосӣ’’ти вуттам̣.
таттха ад̣д̣хател̣аса̄ни бхиккхусата̄нӣти пура̄н̣аджат̣ила̄нам̣ сахассам̣, двиннам̣ аггаса̄вака̄нам̣ парива̄ра̄ни ад̣д̣хатеййасата̄нӣти ад̣д̣хател̣аса̄ни бхиккхусата̄ни. таттха двиннам̣ аггаса̄вака̄нам̣ абхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа ваттхум̣ катхетва̄ паббаджджа̄ дӣпетабба̄. паббаджита̄нам̣ пана тесам̣ маха̄моггалла̄но саттаме дивасе арахаттам̣ патто. дхаммасена̄пати паннарасаме дивасе гиджджхакӯт̣апаббатамаджджхе сӯкаракхатален̣апаббха̄ре бха̄гинеййасса дӣгханакхапарибба̄джакасса саджджите дхаммайа̄ге ведана̄париггахасуттанте (ма. ни. 2.201) десийама̄не десанам̣ анубуджджхама̄нам̣ н̃а̄н̣ам̣ песетва̄ са̄вакапа̄рамин̃а̄н̣ам̣ патто. бхагава̄ тхерасса арахаттаппаттим̣ н̃атва̄ веха̄сам̣ аббхуггантва̄ вел̣уванейева паччут̣т̣ха̄си. тхеро – ‘‘кухим̣ ну кхо бхагава̄ гато’’ти а̄ваджджанто вел̣уване патит̣т̣хитабха̄вам̣ н̃атва̄ сайампи веха̄сам̣ аббхуггантва̄ вел̣уванейева паччут̣т̣ха̄си. атха бхагава̄ па̄тимоккхам̣ оса̄реси. там̣ саннипа̄там̣ сандха̄йа бхагава̄ – ‘‘ад̣д̣хател̣аса̄ни бхиккхусата̄нӣ’’ти а̄ха. айам̣ са̄вакасаннипа̄тапариччхедо на̄ма.
упат̣т̣ха̄капариччхедаван̣н̣ана̄
11. упат̣т̣ха̄капариччхеде пана а̄нандоти нибаддхупат̣т̣ха̄кабха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣. бхагавато хи пат̣хамабодхийам̣ анибаддха̄ упат̣т̣ха̄ка̄ ахесум̣. екада̄ на̄гасама̄ло паттачӣварам̣ гахетва̄ вичари, екада̄ на̄гито, екада̄ упава̄но, екада̄ сунаккхатто, екада̄ чундо саман̣уддесо, екада̄ са̄гато, екада̄ мегхийо. таттха екада̄ бхагава̄ на̄гасама̄латтхерена саддхим̣ аддха̄намаггапат̣ипанно дведха̄патхам̣ патто. тхеро магга̄ оккамма – ‘‘бхагава̄, ахам̣ имина̄ маггена гаччха̄мӣ’’ти а̄ха. атха нам̣ бхагава̄ – ‘‘ехи бхиккху, имина̄ маггена гаччха̄ма̄’’ти а̄ха. со – ‘‘ханда, бхагава̄, тумха̄кам̣ паттачӣварам̣ ган̣хатха, ахам̣ имина̄ маггена гаччха̄мӣ’’ти ватва̄ паттачӣварам̣ чхама̄йам̣ т̣хапетум̣ а̄раддхо. атха нам̣ бхагава̄ – ‘‘а̄хара, бхиккхӯ’’ти ватва̄ паттачӣварам̣ гахетва̄ гато. тассапи бхиккхуно итарена маггена гаччхато чора̄ паттачӣваран̃чева харим̣су, сӣсан̃ча бхиндим̣су. со – ‘‘бхагава̄ ида̄ни ме пат̣исаран̣ам̣, на ан̃н̃о’’ти чинтетва̄ лохитена гал̣итена бхагавато сантикам̣ агама̄си. ‘‘кимидам̣ бхиккхӯ’’ти ча вутте там̣ паваттим̣ а̄рочеси. атха нам̣ бхагава̄ – ‘‘ма̄ чинтайи, бхиккху, етам̣йева те ка̄ран̣ам̣ саллаккхетва̄ нива̄райимха̄’’ти ватва̄ нам̣ самасса̄сеси.
екада̄ пана бхагава̄ мегхийаттхерена саддхим̣ па̄чӣнавам̣самигада̄йе джантуга̄мам̣ агама̄си. татра̄пи мегхийо джантуга̄ме пин̣д̣а̄йа чаритва̄ надӣтӣре па̄са̄дикам̣ амбаванам̣ дисва̄ – ‘‘бхагава̄, тумха̄кам̣ паттачӣварам̣ ган̣хатха, ахам̣ тасмим̣ амбаване саман̣адхаммам̣ каромӣ’’ти ватва̄ бхагавата̄ тиккхаттум̣ нива̄рийама̄нопи гантва̄ акусалавитаккехи упаддуто анва̄сатто (а. ни. 9.3; уда̄на париччхедо 31 дат̣т̣хаббо). пачча̄гантва̄ там̣ паваттим̣ а̄рочеси. тампи бхагава̄ – ‘‘идамева те ка̄ран̣ам̣ саллаккхетва̄ нива̄райимха̄’’ти ватва̄ анупуббена са̄ваттхим̣ агама̄си. таттха гандхакут̣ипаривен̣е пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисинно бхиккхусан̇гхапаривуто бхиккхӯ а̄мантеси – ‘‘бхиккхаве, ида̄нимхи махаллако, ‘екачче бхиккхӯ имина̄ маггена гаччха̄ма̄’ти вутте ан̃н̃ена гаччханти, екачче майхам̣ паттачӣварам̣ никкхипанти, майхам̣ нибаддхупат̣т̣ха̄кам̣ екам̣ бхиккхум̣ джа̄на̄тха̄’’ти. бхиккхӯнам̣ дхаммасам̣вего удапа̄ди. атха̄йасма̄ са̄рипутто ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ бхагавантам̣ вандитва̄ – ‘‘ахам̣, бханте, тумхейева паттхайама̄но сатасахассакаппа̄дхикам̣ асан̇кхйеййам̣ па̄рамийо пӯрайим̣, нану ма̄дисо маха̄пан̃н̃о упат̣т̣ха̄ко на̄ма ват̣т̣ати, ахам̣ упат̣т̣хахисса̄мӣ’’ти а̄ха. там̣ бхагава̄ – ‘‘алам̣ са̄рипутта, йассам̣ диса̄йам̣ твам̣ вихараси, асун̃н̃а̄йева ме са̄ диса̄, тава ова̄до буддха̄нам̣ ова̄дасадисо, на ме тайа̄ упат̣т̣ха̄какиччам̣ аттхӣ’’ти пат̣иккхипи. етеневупа̄йена маха̄моггалла̄нам̣ а̄дим̣ катва̄ асӣтимаха̄са̄вака̄ ут̣т̣хахим̣су. те саббепи бхагава̄ пат̣иккхипи.
а̄нандаттхеро пана тун̣хӣйева нисӣди. атха нам̣ бхиккхӯ евама̄хам̣су – ‘‘а̄вусо, а̄нанда, бхиккхусан̇гхо упат̣т̣ха̄кат̣т̣ха̄нам̣ йа̄чати, твампи йа̄ча̄хӣ’’ти. со а̄ха – ‘‘йа̄читва̄ ладдхупат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма а̄вусо кӣдисам̣ хоти, ким̣ мам̣ саттха̄ на пассати, саче рочиссати, а̄нандо мам̣ упат̣т̣ха̄тӯти ваккхатӣ’’ти. атха бхагава̄ – ‘‘на, бхиккхаве, а̄нандо ан̃н̃ена усса̄хетаббо, сайамева джа̄нитва̄ мам̣ упат̣т̣хахиссатӣ’’ти а̄ха. тато бхиккхӯ – ‘‘ут̣т̣хехи, а̄вусо а̄нанда, ут̣т̣хехи а̄вусо а̄нанда, дасабалам̣ упат̣т̣ха̄кат̣т̣ха̄нам̣ йа̄ча̄хӣ’’ти а̄хам̣су. тхеро ут̣т̣хахитва̄ чатта̄ро пат̣иккхепе, чатассо ча а̄йа̄чана̄ти ат̣т̣ха варе йа̄чи.
чатта̄ро пат̣иккхепа̄ на̄ма – ‘‘саче ме, бханте, бхагава̄ аттана̄ ладдхам̣ пан̣ӣтам̣ чӣварам̣ на дассати, пин̣д̣апа̄там̣ на дассати, екагандхакут̣ийам̣ васитум̣ на дассати, нимантанам̣ гахетва̄ на гамиссати, ева̄хам̣ бхагавантам̣ упат̣т̣хахисса̄мӣ’’ти ватва̄ – ‘‘ким̣ панеттха, а̄нанда, а̄дӣнавам̣ пассасӣ’’ти вутте – ‘‘сача̄хам̣, бханте, има̄ни ваттхӯни лабхисса̄ми, бхависсанти ватта̄ро – ‘а̄нандо дасабалена ладдхам̣ пан̣ӣтам̣ чӣварам̣ парибхун̃джати, пин̣д̣апа̄там̣ парибхун̃джати, екагандхакут̣ийам̣ васати, екато нимантанам̣ гаччхати, етам̣ ла̄бхам̣ лабханто татха̄гатам̣ упат̣т̣ха̄ти, ко евам̣ упат̣т̣хахато бха̄ро’ти’’ име чатта̄ро пат̣иккхепе йа̄чи.
чатассо а̄йа̄чана̄ на̄ма – ‘‘саче, бханте, бхагава̄ майа̄ гахитанимантанам̣ гамиссати, сача̄хам̣ тирорат̣т̣ха̄ тироджанапада̄ бхагавантам̣ дат̣т̣хум̣ а̄гатам̣ парисам̣ а̄гатаккхан̣е ева бхагавантам̣ дассетум̣ лаччха̄ми, йада̄ ме кан̇кха̄ уппаджджати, тасмим̣йева кхан̣е бхагавантам̣ упасан̇камитум̣ лаччха̄ми, йам̣ бхагава̄ майхам̣ параммукха̄ дхаммам̣ десети, там̣ а̄гантва̄ майхам̣ катхессати, ева̄хам̣ бхагавантам̣ упат̣т̣хахисса̄мӣ’’ти ватва̄ – ‘‘кам̣ панеттха, а̄нанда, а̄нисам̣сам̣ пассасӣ’’ти вутте – ‘‘идха, бханте, саддха̄ кулапутта̄ бхагавато ока̄сам̣ алабханта̄ мам̣ евам̣ ваданти – ‘све, бханте а̄нанда, бхагавата̄ саддхим̣ амха̄кам̣ гхаре бхиккхам̣ ган̣хеййа̄тха̄’ти, саче бханте бхагава̄ таттха на гамиссати, иччхитаккхан̣ейева парисам̣ дассетум̣, кан̇кхан̃ча винодетум̣ ока̄сам̣ на лаччха̄ми, бхависсанти ватта̄ро – ‘ким̣ а̄нандо дасабалам̣ упат̣т̣ха̄ти, еттакамписса ануггахам̣ бхагава̄ на каротӣ’ти. бхагавато ча параммукха̄ мам̣ пуччхиссанти – ‘айам̣, а̄вусо а̄нанда, га̄тха̄, идам̣ суттам̣, идам̣ джа̄такам̣, каттха десита’нти. сача̄хам̣ там̣ на сампа̄дайисса̄ми, бхависсанти ватта̄ро – ‘еттакампи, а̄вусо, на джа̄на̄си, касма̄ твам̣ чха̄йа̄ вийа бхагавантам̣ авиджаханто дӣгхараттам̣ вичарасӣ’ти. тена̄хам̣ параммукха̄ деситассапи дхаммасса пуна катханам̣ иччха̄мӣ’’ти има̄ чатассо а̄йа̄чана̄ йа̄чи. бхагава̄писса ада̄си.
евам̣ име ат̣т̣ха варе гахетва̄ нибаддхупат̣т̣ха̄ко ахоси. тассева т̣ха̄нантарассаттха̄йа каппасатасахассам̣ пӯрита̄нам̣ па̄рамӣнам̣ пхалам̣ па̄пун̣ӣти имасса нибаддхупат̣т̣ха̄кабха̄вам̣ сандха̄йа – ‘‘майхам̣, бхиккхаве, етарахи а̄нандо бхиккху упат̣т̣ха̄ко аггупат̣т̣ха̄ко’’ти а̄ха. айам̣ упат̣т̣ха̄капариччхедо на̄ма.
12. питипариччхедо утта̄наттхойева.
виха̄рам̣ па̄висӣти касма̄ виха̄рам̣ па̄виси? бхагава̄ кира еттакам̣ катхетва̄ чинтеси – ‘‘на та̄ва майа̄ саттаннам̣ буддха̄нам̣ вам̣со нирантарам̣ маттхакам̣ па̄петва̄ катхито, аджджа майи пана виха̄рам̣ павит̣т̣хе име бхиккхӯ бхиййосо матта̄йа пуббенива̄сан̃а̄н̣ам̣ а̄раббха ван̣н̣ам̣ катхайиссанти. атха̄хам̣ а̄гантва̄ нирантарам̣ буддхавам̣сам̣ катхетва̄ маттхакам̣ па̄петва̄ дасса̄мӣ’’ти бхиккхӯнам̣ катха̄ва̄расса ока̄сам̣ датва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ виха̄рам̣ па̄виси.
йан̃четам̣ бхагава̄ тантим̣ катхеси, таттха каппапариччхедо, джа̄типариччхедо, готтапариччхедо, а̄йупариччхедо, бодхипариччхедо, са̄вакайугапариччхедо, са̄вакасаннипа̄тапариччхедо, упат̣т̣ха̄капариччхедо, питипариччхедоти навиме ва̄ра̄ а̄гата̄, самбахулава̄ро ана̄гато, а̄нетва̄ пана дӣпетаббо.
самбахулава̄ракатха̄ван̣н̣ана̄
саббабодхисатта̄нан̃хи екасмим̣ кулавам̣са̄нурӯпе путте джа̄те никкхамитва̄ паббаджитаббанти айамева вам̣со, айам̣ павен̣ӣ. касма̄? саббан̃н̃убодхисатта̄нан̃хи ма̄тукуччхим̣ оккаманато пат̣т̣ха̄йа пуббе вуттаппака̄ра̄ни анека̄ни па̄т̣иха̄рийа̄ни хонти, татра несам̣ йади нева джа̄танагарам̣, на пита̄, на ма̄та̄, на бхарийа̄, на путто пан̃н̃а̄йеййа, ‘‘имасса нева джа̄танагарам̣, на пита̄, на бхарийа̄, на путто пан̃н̃а̄йати, дево ва̄ сакко ва̄ ма̄ро ва̄ брахма̄ ва̄ еса ман̃н̃е, дева̄нан̃ча ӣдисам̣ па̄т̣иха̄рийам̣ аначчхарийа’’нти ман̃н̃ама̄но джано нева сотаббам̣, на саддха̄таббам̣ ман̃н̃еййа. тато абхисамайо на бхавеййа, абхисамайе асати нираттхакова буддхуппа̄до, аниййа̄никам̣ са̄санам̣ хоти. тасма̄ саббабодхисатта̄нам̣ – ‘‘екасмим̣ кулавам̣са̄нурӯпе путте джа̄те никкхамитва̄ паббаджитабба’’нти айамева вам̣со айам̣ павен̣ӣ. тасма̄ путта̄дӣнам̣ васена самбахулава̄ро а̄нетва̄ дӣпетаббо.
самбахулапариччхедаван̣н̣ана̄
таттха –
самаваттаккхандхо атуло, суппабуддхо ча уттаро;
саттхава̄хо виджитасено, ра̄хуло бхавати саттамоти.
ете та̄ва саттаннампи бодхисатта̄нам̣ ануккаменева сатта путта̄ ведитабба̄.
таттха ра̄хулабхадде та̄ва джа̄те пан̣н̣ам̣ а̄харитва̄ маха̄пурисасса хаттхе т̣хапайим̣су. атхасса та̄вадева сакаласарӣрам̣ кхобхетва̄ путтасинехо ат̣т̣ха̄си. со чинтеси – ‘‘екасмим̣ та̄ва джа̄те еварӯпо путтасинехо, паросахассам̣ кира ме путта̄ бхависсанти, тесу екекасмим̣ джа̄те идам̣ синехабандханам̣ евам̣ вад̣д̣хантам̣ дуббхеджджам̣ бхависсати, ра̄ху джа̄то, бандханам̣ джа̄та’’нти а̄ха. там̣ дивасамева ча раджджам̣ паха̄йа никкханто. еса найо саббесам̣ путтуппаттийанти. айам̣ путтапариччхедо.
сутана̄ саббака̄ма̄ ча, сучитта̄ атха рочинӣ;
ручаггатӣ сунанда̄ ча, бимба̄ бхавати саттама̄ти.
ета̄ тесам̣ саттаннампи путта̄нам̣ ма̄таро ахесум̣. бимба̄девӣ пана ра̄хулакума̄ре джа̄те ра̄хулама̄та̄ти пан̃н̃а̄йиттха. айам̣ бхарийапариччхедо.
випассӣ какусандхоти име пана две бодхисатта̄ пайуттаа̄джан̃н̃аратхама̄руйха маха̄бхиниккхаманам̣ никкхамим̣су. сикхӣ кон̣а̄гаманоти име две хаттхиккхандхаварагата̄ хутва̄ никкхамим̣су. вессабхӯ суван̣н̣асивика̄йа нисӣдитва̄ никкхами. кассапо упарипа̄са̄де маха̄тале нисиннова а̄на̄па̄начатуттхаджджха̄нам̣ ниббаттетва̄ джха̄на̄ ут̣т̣ха̄йа там̣ джха̄нам̣ па̄дакам̣ катва̄ – ‘‘па̄са̄до уггантва̄ бодхиман̣д̣е отаратӯ’’ти адхит̣т̣ха̄си. па̄са̄до а̄ка̄сена гантва̄ бодхиман̣д̣е отари. маха̄пурисопи тато отаритва̄ бхӯмийам̣ т̣хатва̄ – ‘‘па̄са̄до йатха̄т̣ха̄нейева патит̣т̣ха̄тӯ’’ти чинтеси. со йатха̄т̣ха̄не патит̣т̣ха̄си. маха̄пурисопи сатта диваса̄ни падха̄намануйун̃джитва̄ бодхипаллан̇ке нисӣдитва̄ саббан̃н̃утам̣ пат̣ивиджджхи. амха̄кам̣ пана бодхисатто кан̣т̣акам̣ ассаварама̄руйха никкхантоти. айам̣ йа̄напариччхедо.
випассисса пана бхагавато йоджанаппама̄н̣е падесе виха̄ро патит̣т̣ха̄си, сикхисса тига̄вуте, вессабхусса ад̣д̣хайоджане, какусандхасса га̄вуте, кон̣а̄гаманасса ад̣д̣хага̄вуте, кассапасса вӣсатиусабхе. амха̄кам̣ бхагавато пакатима̄нена сол̣асакарӣсе, ра̄джама̄нена ат̣т̣хакарӣсе падесе виха̄ро патит̣т̣хитоти. айам̣ виха̄рапариччхедо.
випассисса пана бхагавато екаратана̄йа̄ма̄ видаттхивиттха̄ра̄ ат̣т̣хан̇гулуббедха̄ суван̣н̣ит̣т̣хака̄ ка̄ретва̄ чӯл̣ам̣сена чха̄детва̄ виха̄рат̣т̣ха̄нам̣ кин̣им̣су. сикхисса суван̣н̣айат̣т̣хипха̄лехи чха̄детва̄ кин̣им̣су. вессабхусса суван̣н̣ахаттхипа̄да̄ни ка̄ретва̄ тесам̣ чӯл̣ам̣сена чха̄детва̄ кин̣им̣су. какусандхасса вуттанайенева суван̣н̣ит̣т̣хака̄хи чха̄детва̄ кин̣им̣су. кон̣а̄гаманасса вуттанайенева суван̣н̣акаччхапехи чха̄детва̄ кин̣им̣су. кассапасса суван̣н̣акат̣т̣ӣхийева чха̄детва̄ кин̣им̣су. амха̄кам̣ бхагавато салаккхан̣а̄нам̣ каха̄пан̣а̄нам̣ чӯл̣ам̣сена чха̄детва̄ кин̣им̣су. айам̣ виха̄рабхӯмиггахан̣адханапариччхедо.
таттха випассисса бхагавато татха̄ бхӯмим̣ кин̣итва̄ виха̄рам̣ катва̄ диннупат̣т̣ха̄ко пунаббасумитто на̄ма ахоси, сикхисса сиривад̣д̣хано на̄ма, вессабхусса соттхийо на̄ма, какусандхасса аччуто на̄ма, кон̣а̄гаманасса угго на̄ма, кассапасса сумано на̄ма, амха̄кам̣ бхагавато судатто на̄ма. саббе чете гахапатимаха̄са̄ла̄ сет̣т̣хино ахесунти. айам̣ упат̣т̣ха̄капариччхедо на̄ма.
апара̄ни чатта̄ри авиджахитат̣т̣ха̄на̄ни на̄ма хонти. саббабуддха̄нан̃хи бодхипаллан̇ко авиджахито, екасмим̣йева т̣ха̄не хоти. дхаммачаккаппаваттанам̣ исипатане мигада̄йе авиджахитамева хоти. девороханака̄ле сан̇кассанагарадва̄ре пат̣хамападаган̣т̣хика̄ авиджахита̄ва хоти. джетаване гандхакут̣ийа̄ чатта̄ри ман̃чапа̄дат̣т̣ха̄на̄ни авиджахита̄нева хонти. виха̄ро пана кхуддакопи махантопи хоти, виха̄ропи на виджахитойева, нагарам̣ пана виджахати. йада̄ нагарам̣ па̄чӣнато хоти, тада̄ виха̄ро паччхимато; йада̄ нагарам̣ даккхин̣ато, тада̄ виха̄ро уттарато. йада̄ нагарам̣ паччхимато, тада̄ виха̄ро па̄чӣнато; йада̄ нагарам̣ уттарато, тада̄ виха̄ро даккхин̣ато. ида̄ни пана нагарам̣ уттарато, виха̄ро даккхин̣ато.
саббабуддха̄нан̃ча а̄йувематтам̣, пама̄н̣авематтам̣, кулавематтам̣, падха̄навематтам̣, расмивематтанти пан̃ча вематта̄ни хонти. а̄йувематтам̣ на̄ма кечи дӣгха̄йука̄ хонти, кечи аппа̄йука̄. татха̄ хи дӣпан̇карасса вассасатасахассам̣ а̄йуппама̄н̣ам̣ ахоси, амха̄кам̣ бхагавато вассасатам̣ а̄йуппама̄н̣ам̣.
пама̄н̣авематтам̣ на̄ма кечи дӣгха̄ хонти кечи расса̄. татха̄ хи дӣпан̇каро асӣтихаттхо ахоси, сумано навутихаттхо, амха̄кам̣ бхагава̄ ат̣т̣ха̄расахаттхо.
кулавематтам̣ на̄ма кечи кхаттийакуле ниббаттанти, кечи бра̄хман̣акуле. падха̄навематтам̣ на̄ма кесан̃чи падха̄нам̣ иттарака̄ламева хоти, йатха̄ кассапасса бхагавато. кесан̃чи аддханийам̣, йатха̄ амха̄кам̣ бхагавато.
расмивематтам̣ на̄ма ман̇галасса бхагавато сарӣрарасми дасасахассилокадха̄туппама̄н̣а̄ ахоси. амха̄кам̣ бхагавато саманта̄ бйа̄маматта̄. татра расмивематтам̣ аджджха̄сайаппат̣ибаддхам̣, йо йаттакам̣ иччхати, тасса таттакам̣ сарӣраппабха̄ пхарати. ман̇галасса пана ниччампи дасасахассилокадха̄тум̣ пхаратӯти аджджха̄сайо ахоси. пат̣ивиддхагун̣есу пана кассачи вематтам̣ на̄ма наттхи.
апарам̣ амха̄кам̣йева бхагавато сахаджа̄тапариччхедан̃ча наккхаттапариччхедан̃ча дӣпесум̣. саббан̃н̃убодхисаттена кира саддхим̣ ра̄хулама̄та̄, а̄нандаттхеро, чханно, кан̣т̣ако, нидхикумбхо, маха̄бодхи, ка̄л̣уда̄йӣти има̄ни сатта сахаджа̄та̄ни. маха̄пурисо ча уттара̄са̄л̣ханаккхаттенева ма̄тукуччхим̣ окками, маха̄бхиниккхаманам̣ никкхами, дхаммачаккам̣ паваттеси, йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ ака̄си. виса̄кха̄наккхаттена джа̄то ча абхисамбуддхо ча париниббуто ча. ма̄гханаккхаттенасса са̄вакасаннипа̄то ча ахоси, а̄йусан̇кха̄россаджджанан̃ча, ассайуджанаккхаттена деворохананти еттакам̣ а̄харитва̄ дӣпетаббам̣. айам̣ самбахулапариччхедо на̄ма.
13. ида̄ни атха кхо тесам̣ бхиккхӯнантиа̄дӣсу те бхиккхӯ – ‘‘а̄вусо, пуббенива̄сасса на̄ма айам̣ гати, йадидам̣ чутито пат̣т̣ха̄йа пат̣исандхиа̄роханам̣. йам̣ пана идам̣ пат̣исандхито пат̣т̣ха̄йа паччха̄мукхам̣ н̃а̄н̣ам̣ песетва̄ чути гантаббам̣, идам̣ атигарукам̣. а̄ка̄се падам̣ дассенто вийа бхагава̄ катхесӣ’’ти ативимхайаджа̄та̄ хутва̄ – ‘‘аччхарийам̣, а̄вусо,’’тиа̄дӣни ватва̄ пуна апарампи ка̄ран̣ам̣ дассенто – ‘‘йатра хи на̄ма татха̄гато’’тиа̄дима̄хам̣су. таттха йатра хи на̄ма̄ти аччхарийаттхе нипа̄то, йо на̄ма татха̄гатоти аттхо. чхиннапапан̃чети еттха папан̃ча̄ на̄ма тан̣ха̄ ма̄но дит̣т̣хӣти име тайо килеса̄. чхиннават̣умети еттха ват̣уманти кусала̄кусалакаммават̣т̣ам̣ вуччати. парийа̄диннават̣т̣ети тассева вевачанам̣, парийа̄диннасаббакаммават̣т̣ети аттхо. саббадуккхавӣтиваттети саббам̣ випа̄кават̣т̣асан̇кха̄там̣ дуккхам̣ вӣтиватте. ануссариссатӣти идам̣ йатра̄ти нипа̄тавасена ана̄гатавачанам̣, аттхо панеттха атӣтавасена ведитаббо. бхагава̄ хи те буддхе ануссари, на ида̄ни ануссариссати. евам̣сӣла̄ти маггасӣлена пхаласӣлена локийалокуттарасӣлена евам̣сӣла̄. евам̣дхамма̄ти еттха сама̄дхипаккха̄ дхамма̄ адхиппета̄, маггасама̄дхина̄ пхаласама̄дхина̄ локийалокуттарасама̄дхина̄, евам̣сама̄дхайоти аттхо. евам̣пан̃н̃а̄ти маггапан̃н̃а̄дивасенева евам̣пан̃н̃а̄. евам̣виха̄рӣти еттха пана хет̣т̣ха̄ сама̄дхипаккха̄нам̣ дхамма̄нам̣ гахитатта̄ виха̄ро гахитова пуна касма̄ гахитамева ган̣ха̄тӣти че; на идам̣ гахитамева, идан̃хи ниродхасама̄паттидӣпанаттхам̣ вуттам̣. тасма̄ евам̣ ниродхасама̄паттивиха̄рӣ те бхагаванто ахесунти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.
евам̣вимутта̄ти еттха виккхамбханавимутти, тадан̇гавимутти, самуччхедавимутти, пат̣иппассаддхивимутти, ниссаран̣авимуттӣти пан̃чавидха̄ вимутти. таттха ат̣т̣ха сама̄паттийо сайам̣ виккхамбхитехи нӣваран̣а̄дӣхи вимуттатта̄ виккхамбханавимуттӣти сан̇кхйам̣ гаччханти. аничча̄нупассана̄дика̄ сатта̄нупассана̄ сайам̣ тасса тасса паччанӣкан̇гавасена париччатта̄хи ниччасан̃н̃а̄дӣхи вимуттатта̄ тадан̇гавимуттӣти сан̇кхйам̣ гаччханти. чатта̄ро арийамагга̄ сайам̣ самуччхиннехи килесехи вимуттатта̄ самуччхедавимуттӣти сан̇кхйам̣ гаччханти. чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни магга̄нубха̄вена килеса̄нам̣ пат̣иппассаддханте уппаннатта̄ пат̣иппассаддхивимуттӣти сан̇кхйам̣ гаччханти. нибба̄нам̣ саббакилесехи ниссат̣атта̄ апагататта̄ дӯре т̣хитатта̄ ниссаран̣авимуттӣти сан̇кхйам̣ гаччхати. ити има̄сам̣ пан̃чаннам̣ вимуттӣнам̣ васена – ‘‘евам̣ вимутта̄’’ти еттха аттхо дат̣т̣хаббо.
14. пат̣исалла̄на̄ вут̣т̣хитоти екӣбха̄ва̄ вут̣т̣хито.
16. ‘‘ито со, бхиккхаве’’ти ко анусандхи? идан̃хи суттам̣ – ‘‘татха̄гатассевеса̄, бхиккхаве, дхаммадха̄ту суппат̣ивиддха̄’’ти ча ‘‘девата̄пи татха̄гатасса етаматтхам̣ а̄рочесу’’нти ча имехи двӣхи падехи а̄баддхам̣. таттха девата̄рочанападам̣ суттантапарийоса̄не девача̄рикакола̄халам̣ дассенто вича̄рессати. дхаммадха̄тупада̄нусандхивасена пана айам̣ десана̄ а̄раддха̄. таттха кхаттийо джа̄тийа̄тиа̄дӣни ека̄дасапада̄ни нида̄накан̣д̣е вуттанайенева ведитабба̄ни.
бодхисаттадхаммата̄ван̣н̣ана̄
17. атха кхо, бхиккхаве, випассӣ бодхисаттотиа̄дӣсу пана випассӣти тасса на̄мам̣, тан̃ча кхо вивидхе аттхе пассанакусалата̄йа ладдхам̣. бодхисаттоти пан̣д̣итасатто буджджханакасатто. бодхисан̇кха̄тесу ва̄ чатӯсу маггесу сатто а̄сатто лаггама̄насоти бодхисатто. сато сампаджа̄ноти еттха сатоти сатийева. сампаджа̄ноти н̃а̄н̣ам̣. сатим̣ сӯпат̣т̣хитам̣ катва̄ н̃а̄н̣ена париччхиндитва̄ ма̄тукуччхим̣ оккамӣти аттхо. оккамӣти имина̄ часса оккантабха̄во па̄л̣ийам̣ дассито, на оккаманаккамо. со пана йасма̄ ат̣т̣хакатхам̣ а̄рӯл̣хо, тасма̄ евам̣ ведитаббо –
саббабодхисатта̄ хи саматим̣са па̄рамийо пӯретва̄, пан̃ча маха̄паричча̄ге париччаджитва̄, н̃а̄таттхачарийалокаттхачарийабуддхачарийа̄нам̣ кот̣им̣ патва̄, вессантарасадисе татийе аттабха̄ве т̣хатва̄, сатта маха̄да̄на̄ни датва̄, саттаккхаттум̣ патхавим̣ кампетва̄, ка̄лан̇катва̄, дутийачиттава̄ре туситабхаване ниббаттанти. випассӣ бодхисаттопи татхева катва̄ туситапуре ниббаттитва̄ сат̣т̣хисатасахасса̄дхика̄ саттапан̃н̃а̄са вассакот̣ийо таттха ат̣т̣ха̄си. ан̃н̃ада̄ пана дӣгха̄йукадевалоке ниббатта̄ бодхисатта̄ на йа̄вата̄йукам̣ тит̣т̣ханти. касма̄? таттха па̄рамӣнам̣ дуппӯран̣ӣйатта̄. те адхимуттика̄лакирийам̣ катва̄ мануссапатхейева ниббаттанти. па̄рамӣнам̣ пӯренто пана йатха̄ ида̄ни екена аттабха̄вена саббан̃н̃утам̣ упанетум̣ сакконти, евам̣ саббасо пӯритатта̄ тада̄ випассӣ бодхисатто таттха йа̄вата̄йукам̣ ат̣т̣ха̄си.
девата̄нам̣ пана – ‘‘манусса̄нам̣ ган̣ана̄васена ида̄ни саттахи дивасехи чути бхависсатӣ’’ти пан̃ча пуббанимитта̄ни уппаджджанти – ма̄ла̄ мила̄йанти, ваттха̄ни килиссанти, каччхехи седа̄ муччанти, ка̄йе дуббан̣н̣ийам̣ оккамати, дево дева̄сане на сан̣т̣ха̄ти. таттха ма̄ла̄ти пат̣исандхиггахан̣адивасе пил̣андханама̄ла̄, та̄ кира сат̣т̣хисатасахасса̄дхика̄ саттапан̣н̣а̄са вассакот̣ийо амила̄йитва̄ тада̄ мила̄йанти. ваттхесупи есева найо. еттакам̣ пана ка̄лам̣ дева̄нам̣ нева сӣтам̣ на ун̣хам̣ хоти, тасмим̣ ка̄ле сарӣра̄ биндубиндувасена седа̄ муччанти. еттакан̃ча ка̄лам̣ тесам̣ сарӣре кхан̣д̣иччапа̄личча̄дивасена виван̣н̣ата̄ на пан̃н̃а̄йати, девадхӣта̄ сол̣асавассуддесика̄ вийа кха̄йанти, девапутта̄ вӣсативассуддесика̄ вийа кха̄йанти, маран̣ака̄ле пана тесам̣ килантарӯпо аттабха̄во хоти. еттакан̃ча тесам̣ ка̄лам̣ девалоке уккан̣т̣хита̄ на̄ма наттхи, маран̣ака̄ле пана ниссасанти виджамбханти, саке а̄сане на̄бхираманти.
има̄ни пана пуббанимитта̄ни йатха̄ локе маха̄пун̃н̃а̄нам̣ ра̄джара̄джамаха̄матта̄дӣнам̣йева укка̄па̄табхӯмича̄лачандагга̄ха̄дӣни нимитта̄ни пан̃н̃а̄йанти, на саббесам̣; евам̣ махесаккхадевата̄нам̣йева пан̃н̃а̄йанти, на саббесам̣. йатха̄ ча мануссесу пуббанимитта̄ни наккхаттапа̄т̣хака̄дайова джа̄нанти, на саббе; евам̣ та̄нипи на саббадевата̄ джа̄нанти, пан̣д̣ита̄ ева пана джа̄нанти. таттха йе мандена кусалакаммена ниббатта̄ девапутта̄, те тесу уппаннесу – ‘‘ида̄ни ко джа̄на̄ти, ‘кухим̣ ниббаттесса̄ма̄’ти’’ бха̄йанти. йе маха̄пун̃н̃а̄, те ‘‘амхехи диннам̣ да̄нам̣, раккхитам̣ сӣлам̣, бха̄витам̣ бха̄ванам̣ а̄гамма упари девалокесу сампаттим̣ анубхависса̄ма̄’’ти на бха̄йанти. випассӣ бодхисаттопи та̄ни пуббанимитта̄ни дисва̄ ‘‘ида̄ни анантаре аттабха̄ве буддхо бхависса̄мӣ’’ти на бха̄йати. атхасса тесу нимиттесу па̄тубхӯтесу дасасахассачаккава̄л̣адевата̄ саннипатитва̄ – ‘‘ма̄риса, тумхехи даса па̄рамийо пӯрентехи на саккасампаттим̣, на ма̄расампаттим̣, на брахмасампаттим̣, на чаккаваттисампаттим̣ паттхентехи пӯрита̄, локаниттхаран̣аттха̄йа пана буддхаттам̣ паттхайама̄нехи пӯрита̄. со во, ида̄ни ка̄ло, ма̄риса, буддхатта̄йа, самайо, ма̄риса, буддхатта̄йа̄’’ти йа̄чанти.
атха маха̄сатто та̄сам̣ девата̄нам̣ пат̣ин̃н̃ам̣ адатва̄ва ка̄ладӣпадесакуладжанеттиа̄йупариччхедавасена пан̃чамаха̄вилоканам̣ на̄ма вилокеси. таттха ‘‘ка̄ло ну кхо, на ка̄ло’’ти пат̣хамам̣ ка̄лам̣ вилокеси. таттха вассасатасахассато уддхам̣ вад̣д̣хитаа̄йука̄ло ка̄ло на̄ма на хоти. касма̄? тада̄ хи сатта̄нам̣ джа̄тиджара̄маран̣а̄ни на пан̃н̃а̄йанти, буддха̄нан̃ча дхаммадесана̄ на̄ма тилаккхан̣амутта̄ наттхи. те тесам̣ – ‘‘аниччам̣ дуккхаманатта̄’’ти катхента̄нам̣ – ‘‘ким̣ на̄метам̣ катхентӣ’’ти нева сотум̣, на саддахитум̣ ман̃н̃анти, тато абхисамайо на хоти, тасмим̣ асати аниййа̄никам̣ са̄санам̣ хоти. тасма̄ со ака̄ло. вассасатато ӯнаа̄йука̄лопи ка̄ло на хоти. касма̄? тада̄ хи сатта̄ уссаннакилеса̄ хонти, уссаннакилеса̄нан̃ча динно ова̄до ова̄дат̣т̣ха̄не на тит̣т̣хати, удаке дан̣д̣ара̄джи вийа кхиппам̣ вигаччхати. тасма̄ сопи ака̄лова. вассасатасахассато пат̣т̣ха̄йа хет̣т̣ха̄, вассасатато пат̣т̣ха̄йа уддхам̣ а̄йука̄ло ка̄ло на̄ма, тада̄ ча асӣтивассасахасса̄йука̄ манусса̄. атха маха̄сатто – ‘‘ниббаттитаббака̄ло’’ти ка̄лам̣ пасси.
тато дӣпам̣ вилокенто сапарива̄ре чатта̄ро дӣпе олокетва̄ – ‘‘тӣсу дӣпесу буддха̄ на ниббаттанти, джамбудӣпейева ниббаттантӣ’’ти дӣпам̣ пасси.
тато – ‘‘джамбудӣпо на̄ма маха̄, дасайоджанасахассапарима̄н̣о, катарасмим̣ ну кхо падесе буддха̄ ниббаттантӣ’’ти десам̣ вилокенто маджджхимадесам̣ пасси. маджджхимадесо на̄ма – ‘‘пураттхима̄йа диса̄йа гаджан̇галам̣ на̄ма нигамо’’тиа̄дина̄ (маха̄ва. 259) найена винайе вуттова. со а̄йа̄мато тӣн̣и йоджанасата̄ни, виттха̄рато ад̣д̣хатеййа̄ни, париккхепато навайоджанасата̄нӣти. етасмин̃хи падесе буддха̄ паччекабуддха̄ аггаса̄вака̄ асӣти маха̄са̄вака̄ чаккаваттира̄джа̄но ан̃н̃е ча махесаккха̄ кхаттийабра̄хман̣агахапатимаха̄са̄ла̄ уппаджджанти. идан̃четтха бандхуматӣ на̄ма нагарам̣, таттха майа̄ ниббаттитаббанти нит̣т̣хам̣ агама̄си.
тато кулам̣ вилокенто – ‘‘буддха̄ на̄ма локасаммате куле ниббаттанти. ида̄ни ча кхаттийакулам̣ локасамматам̣, таттха ниббаттисса̄ми, бандхума̄ на̄ма ме ра̄джа̄ пита̄ бхависсатӣ’’ти кулам̣ пасси.
тато ма̄тарам̣ вилокенто – ‘‘буддхама̄та̄ на̄ма лола̄ сура̄дхутта̄ на хоти, каппасатасахассам̣ пӯритапа̄рамӣ, джа̄тито пат̣т̣ха̄йа акхан̣д̣апан̃часӣла̄ хоти, айан̃ча бандхуматӣ на̄ма девӣ ӣдиса̄, айам̣ ме ма̄та̄ бхависсати, ‘‘киттакам̣ панасса̄ а̄йӯ’’ти а̄ваджджанто ‘‘дасаннам̣ ма̄са̄нам̣ упари сатта диваса̄нӣ’’ти пасси.
ити имам̣ пан̃чамаха̄вилоканам̣ вилокетва̄ ‘‘ка̄ло, ме ма̄риса̄, буддхабха̄ва̄йа̄’’ти девата̄нам̣ сан̇гахам̣ каронто пат̣ин̃н̃ам̣ датва̄ – ‘‘гаччхатха, тумхе’’ти та̄ девата̄ уййоджетва̄ туситадевата̄хи паривуто туситапуре нанданаванам̣ па̄виси. саббадевалокесу хи нанданаванам̣ аттхийева. татра нам̣ девата̄ ито чуто сугатим̣ гаччха̄ти пуббекатакусалакаммока̄сам̣ са̄райама̄на̄ вичаранти. со евам̣ девата̄хи кусалам̣ са̄райама̄на̄хи паривуто таттха вичарантойева чави.
евам̣ чуто ча ‘чава̄мӣ’ти джа̄на̄ти, чутичиттам̣ на джа̄на̄ти. пат̣исандхим̣ гахетва̄пи джа̄на̄ти, пат̣исандхичиттамева на джа̄на̄ти. ‘‘имасмим̣ ме т̣ха̄не пат̣исандхим̣ гахита̄’’ти евам̣ пана джа̄на̄ти. кечи пана тхера̄ – ‘‘а̄ваджджанапарийа̄йо на̄ма ладдхум̣ ват̣т̣ати, дутийататийачиттава̄ре ева джа̄ниссатӣ’’ти ваданти. типит̣акамаха̄сӣваттхеро пана а̄ха – ‘‘маха̄сатта̄нам̣ пат̣исандхи на ан̃н̃есам̣ пат̣исандхисадиса̄, кот̣иппаттам̣ пана тесам̣ сатисампаджан̃н̃ам̣. йасма̄ пана тенева читтена там̣ читтам̣ н̃а̄тум̣ на сакка̄, тасма̄ чутичиттам̣ на джа̄на̄ти. чутиккхан̣епи ‘чава̄мӣ’ти джа̄на̄ти. пат̣исандхичиттам̣ на джа̄на̄ти. ‘асукасмим̣ ме т̣ха̄не пат̣исандхи гахита̄’ти джа̄на̄ти, тасмим̣ ка̄ле дасасахассилокадха̄ту кампатӣ’’ти. евам̣ сато сампаджа̄но ма̄тукуччхим̣ оккаманто пана екӯнавӣсатийа̄ пат̣исандхичиттесу метта̄пуббабха̄гасса соманассасахагатан̃а̄н̣асампайуттаасан̇кха̄рикакусалачиттасса садисамаха̄випа̄качиттена пат̣исандхи ган̣хи. маха̄сӣваттхеро пана упеккха̄сахагатена̄ти а̄ха. йатха̄ ча амха̄кам̣ бхагава̄, евам̣ сопи а̄са̄л̣хӣпун̣н̣ама̄йам̣ уттара̄са̄л̣ханаккхаттенева пат̣исандхим̣ аггахеси.
тада̄ кира пуре пун̣н̣ама̄йа саттамадивасато пат̣т̣ха̄йа вигатасура̄па̄нам̣ ма̄ла̄гандха̄дивибхӯтисампаннам̣ наккхаттакӣл̣ам̣ анубхавама̄на̄ бодхисаттама̄та̄ саттаме дивасе па̄то ут̣т̣ха̄йа гандходакена наха̄йитва̄ сабба̄лан̇ка̄равибхӯсита̄ варабходжанам̣ бхун̃джитва̄ упосатхан̇га̄ни адхит̣т̣ха̄йа сиригаббхам̣ пависитва̄ сирисайане нипанна̄ ниддам̣ оккамама̄на̄ идам̣ супинам̣ аддаса – ‘‘чатта̄ро кира нам̣ маха̄ра̄джа̄но сайаненева саддхим̣ уккхипитва̄ анотаттадахам̣ нетва̄ наха̄петва̄ диббаваттхам̣ нива̄сетва̄ диббагандхехи вилимпетва̄ диббапуппха̄ни пил̣андхитва̄, тато авидӯре раджатапаббато, тасса анто канакавима̄нам̣ аттхи, тасмим̣ па̄чӣнато сӣсам̣ катва̄ нипаджджа̄песум̣. атха бодхисатто сетаварава̄ран̣о хутва̄ тато авидӯре еко суван̣н̣апаббато, таттха чаритва̄ тато оруйха раджатапаббатам̣ абхирухитва̄ канакавима̄нам̣ пависитва̄ ма̄тарам̣ падаккхин̣ам̣ катва̄ даккхин̣апассам̣ пха̄летва̄ куччхим̣ павит̣т̣хасадисо ахоси’’.
атха пабуддха̄ девӣ там̣ супинам̣ ран̃н̃о а̄рочеси. ра̄джа̄ вибха̄та̄йа раттийа̄ чатусат̣т̣химатте бра̄хман̣апа̄моккхе паккоса̄петва̄ харитӯпалитта̄йа ла̄джа̄дӣхи катаман̇галасакка̄ра̄йа бхӯмийа̄ маха̄раха̄ни а̄сана̄ни пан̃н̃апетва̄ таттха нисинна̄нам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ саппимадхусаккара̄бхисан̇кхатасса варапа̄йа̄сасса суван̣н̣араджатапа̄тийо пӯретва̄ суван̣н̣араджатапа̄тӣхева пат̣икуджджитва̄ ада̄си, ан̃н̃ехи ча ахатаваттхакапилага̄вӣда̄на̄дӣхи несам̣ сантаппеси. атха несам̣ саббака̄масантаппита̄нам̣ там̣ супинам̣ а̄рочетва̄ – ‘‘ким̣ бхависсатӣ’’ти пуччхи. бра̄хман̣а̄ а̄хам̣су – ‘‘ма̄ чинтайи, маха̄ра̄джа, девийа̄ те куччхимхи габбхо патит̣т̣хито, со ча кхо пурисагаббхо на иттхигаббхо, путто те бхависсати. со саче ага̄рам̣ аджджха̄васиссати, ра̄джа̄ бхависсати чаккаваттӣ. саче ага̄ра̄ никкхамма паббаджиссати, буддхо бхависсати локе виват̣т̣аччхадо’’ти. айам̣ та̄ва – ‘‘ма̄тукуччхим̣ оккамӣ’’ти еттха ван̣н̣ана̄ккамо.
айаметтха дхаммата̄ти айам̣ еттха ма̄тукуччхиоккамане дхаммата̄, айам̣ сабха̄во, айам̣ нийа̄моти вуттам̣ хоти. нийа̄мо ча на̄меса камманийа̄мо, утунийа̄мо, бӣджанийа̄мо, читтанийа̄мо, дхамманийа̄моти пан̃чавидхо (дха. са. ат̣т̣ха. 498).
таттха кусаласса ит̣т̣хавипа̄када̄нам̣, акусаласса анит̣т̣хавипа̄када̄нанти айам̣ камманийа̄мо. тасса дӣпанаттхам̣ – ‘‘на анталиккхе’’ти (кху. па̄. 127) га̄тха̄йа ваттхӯни ваттабба̄ни. апича ека̄ кира иттхӣ са̄микена саддхим̣ бхан̣д̣итва̄ уббандхитва̄ маритука̄ма̄ раджджупа̄се гӣвам̣ павесеси. ан̃н̃атаро пурисо ва̄сим̣ нисенто там̣ иттхикаммам̣ дисва̄ раджджум̣ чхиндитука̄мо – ‘‘ма̄ бха̄йи, ма̄ бха̄йӣ’’ти там̣ самасса̄сенто упадха̄ви. раджджу а̄сӣвисо хутва̄ ат̣т̣ха̄си. со бхӣто пала̄йи. итара̄ таттхева мари. евама̄дӣни четтха ваттхӯни дассетабба̄ни.
тесу тесу джанападесу тасмим̣ тасмим̣ ка̄ле екаппаха̄ренева руккха̄нам̣ пуппхапхалагахан̣а̄дӣни, ва̄тасса ва̄йанам̣ ава̄йанам̣, а̄тапасса тиккхата̄ мандата̄, девасса вассанам̣ авассанам̣, падума̄нам̣ дива̄ викасанам̣ раттим̣ мила̄йананти евама̄ди утунийа̄мо.
йам̣ панетам̣ са̄либӣджато са̄липхаламева, мадхурато мадхурасам̣йева, титтато титтарасам̣йева пхалам̣ хоти, айам̣ бӣджанийа̄мо.
пурима̄ пурима̄ читтачетасика̄ дхамма̄ паччхима̄нам̣ паччхима̄нам̣ читтачетасика̄нам̣ дхамма̄нам̣ упаниссайапаччайена паччайоти евам̣ йадетам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ анантара̄ сампат̣иччхана̄дӣнам̣ ниббаттанам̣, айам̣ читтанийа̄мо.
йа̄ панеса̄ бодхисатта̄нам̣ ма̄тукуччхиоккамана̄дӣсу дасасахассилокадха̄тукампана̄дӣнам̣ паватти, айам̣ дхамманийа̄мо на̄ма. тесу идха дхамманийа̄мо адхиппето. тасма̄ тамеваттхам̣ дассенто дхаммата̄ еса̄ бхиккхаветиа̄дима̄ха.
18. таттха куччхим̣ оккаматӣти еттха куччхим̣ окканто хотӣти айамеваттхо. окканте хи тасмим̣ евам̣ хоти, на оккамама̄не. аппама̄н̣оти вуд̣д̣хиппама̄н̣о, випулоти аттхо. ул̣а̄роти тассева вевачанам̣. ул̣а̄ра̄ни ул̣а̄ра̄ни кха̄данӣйа̄ни кха̄дантӣтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.399) хи мадхурам̣ ул̣а̄ранти вуттам̣. ул̣а̄ра̄йа кхалу бхавам̣ ваччха̄йано саман̣ам̣ готамам̣ пасам̣са̄йа пасам̣сатӣтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.288) сет̣т̣хам̣ ул̣а̄ранти вуттам̣. идха пана випулам̣ адхиппетам̣. дева̄нам̣ дева̄нубха̄ванти еттха дева̄нам̣ айама̄нубха̄во ниваттхаваттхасса пабха̄ два̄дасайоджана̄ни пхарати, татха̄ сарӣрасса, татха̄ алан̇ка̄расса, татха̄ вима̄насса, там̣ атиккамитва̄ти аттхо.
локантарика̄ти тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ чаккава̄л̣а̄нам̣ антара̄ екеко локантарико хоти, тин̣н̣ам̣ сакат̣ачакка̄нам̣ ва̄ тин̣н̣ам̣ патта̄нам̣ ва̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ а̄хачча т̣хапита̄нам̣ маджджхе ока̄со вийа. со пана локантариканирайо парима̄н̣ато ат̣т̣хайоджанасахассо хоти. агха̄ти ниччавиват̣а̄. асам̣вута̄ти хет̣т̣ха̄пи аппатит̣т̣ха̄. андхака̄ра̄ти тамабхӯта̄. андхака̄ратимиса̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣уппаттинива̄ран̣ато андхабха̄вакаран̣атимисена саманна̄гата̄. таттха кира чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ на джа̄йати. евам̣махиддхика̄ти чандимасӯрийа̄ кира екаппаха̄ренева тӣсу дӣпесу пан̃н̃а̄йанти, евам̣ махиддхика̄. екека̄йа диса̄йа нава нава йоджанасатасахасса̄ни андхака̄рам̣ видхамитва̄ а̄локам̣ дассенти, евам̣маха̄нубха̄ва̄. а̄бха̄йа на̄нубхонтӣти аттано пабха̄йа наппахонти. те кира чаккава̄л̣апаббатасса вемаджджхена вичаранти, чаккава̄л̣апаббатан̃ча атиккамма локантариканирайа̄. тасма̄ те таттха а̄бха̄йа наппахонти.
йепи таттха сатта̄ти йепи тасмим̣ локантарикамаха̄нирайе сатта̄ уппанна̄. ким̣ пана каммам̣ катва̄ таттха уппаджджантӣти. бха̄рийам̣ да̄рун̣ам̣ ма̄та̄питӯнам̣ дхаммикасаман̣абра̄хман̣а̄нан̃ча упари апара̄дхам̣, ан̃н̃ан̃ча дивасе дивасе па̄н̣авадха̄диса̄хасикакаммам̣ катва̄ уппаджджанти, тамбапан̣н̣идӣпе абхайачорана̄гачора̄дайо вийа. тесам̣ аттабха̄во тига̄вутико хоти, ваггулӣнам̣ вийа дӣгханакха̄ хонти. те руккхе ваггулийо вийа накхехи чаккава̄л̣апаббате лагганти. йада̄ сам̣саппанта̄ ан̃н̃аман̃н̃асса хаттхапа̄сам̣ гата̄ хонти, атха ‘‘бхаккхо но ладдхо’’ти ман̃н̃ама̄на̄ таттха ва̄ват̣а̄ випариваттитва̄ локасандха̄ракаудаке патанти, ва̄те пахарантепи мадхукапхала̄ни вийа чхиджджитва̄ удаке патанти, патитаматта̄ва аччантакха̄ре удаке пит̣т̣хапин̣д̣и вийа вилӣйанти.
ан̃н̃епи кира бхо санти сатта̄ти бхо йатха̄ майам̣ маха̄дуккхам̣ анубхава̄ма, евам̣ ан̃н̃е кира сатта̄пи имам̣ дуккхаманубхаванаттха̄йа идхӯпапанна̄ти там̣ дивасам̣ пассанти. айам̣ пана обха̄со екайа̄гупа̄наматтампи на тит̣т̣хати, аччхара̄сан̇гха̄т̣аматтамева виджджобха̄со вийа ниччхаритва̄ – ‘‘ким̣ ида’’нти бхан̣анта̄нам̣йева антарадха̄йати. сан̇кампатӣти самантато кампати. итарадвайам̣ пуримападассева вевачанам̣. пуна аппама̄н̣о ча̄тиа̄ди нигаманаттхам̣ вуттам̣.
19. чатта̄ро нам̣ девапутта̄ ча̄туддисам̣ раккха̄йа упагаччхантӣти еттха чатта̄роти чатуннам̣ маха̄ра̄джа̄нам̣ васена вуттам̣. дасасахассачаккава̄л̣есу пана чатта̄ро чатта̄ро катва̄ чатта̄лӣсасахасса̄ни хонти. таттха имасмим̣ чаккава̄л̣е маха̄ра̄джа̄но кхаггахаттха̄ бодхисаттасса а̄раккхаттха̄йа упагантва̄ сиригаббхам̣ павит̣т̣ха̄, итаре габбхадва̄рато пат̣т̣ха̄йа аваруддхаке пам̣суписа̄чака̄дийаккхаган̣е пат̣иккама̄петва̄ йа̄ва чаккава̄л̣а̄ а̄раккхам̣ ган̣хим̣су.
киматтха̄йа пана̄йам̣ раккха̄? нану пат̣исандхиккхан̣е калалака̄лато пат̣т̣ха̄йа сачепи кот̣исатасахассама̄ра̄ кот̣исатасахассасинерум̣ уккхипитва̄ бодхисаттасса ва̄ бодхисаттама̄туйа̄ ва̄ антара̄йакаран̣аттхам̣ а̄гаччхеййум̣, саббе антара̄ва антарадха̄йеййум̣. вуттампи четам̣ бхагавата̄ рухируппа̄даваттхусмим̣ – ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ парупаккамена татха̄гатам̣ джӣвита̄ воропеййа. анупаккамена, бхиккхаве, татха̄гата̄ паринибба̄йанти. гаччхатха, тумхе бхиккхаве, йатха̄виха̄рам̣, араккхийа̄, бхиккхаве татха̄гата̄’’ти (чӯл̣ава. 341). евамева, тена парупаккамена на тесам̣ джӣвитантара̄йо аттхи, санти кхо пана аманусса̄ вирӯпа̄ дуддасика̄ бхераварӯпа̄ мигапаккхино, йесам̣ рӯпам̣ ва̄ дисва̄ саддам̣ ва̄ сутва̄ бодхисаттама̄ту бхайам̣ ва̄ санта̄со ва̄ уппаджджеййа, тесам̣ нива̄ран̣аттха̄йа раккхам̣ аггахесум̣. апича бодхисаттасса пун̃н̃атеджена сан̃джа̄тага̄рава̄ аттано га̄равачодита̄пи те евамакам̣су.
ким̣ пана те антогаббхам̣ пависитва̄ т̣хита̄ чатта̄ро маха̄ра̄джа̄но бодхисаттасса ма̄туйа̄ атта̄нам̣ дассенти, на дассентӣти? наха̄наман̣д̣анабходжана̄дисарӣракиччака̄ле на дассенти, сиригаббхам̣ пависитва̄ варасайане нипаннака̄ле пана дассенти. таттха кин̃ча̄пи амануссадассанам̣ на̄ма манусса̄нам̣ саппат̣ибхайам̣ хоти, бодхисаттасса ма̄та̄ пана аттано чева путтасса ча пун̃н̃а̄нубха̄вена те дисва̄ на бха̄йати, пакатиантепурапа̄лакесу вийа асса̄ етесу читтам̣ уппаджджати.
20. пакатийа̄ сӣлаватӣти сабха̄венева сӣласампанна̄. ануппанне кира буддхе манусса̄ та̄пасапарибба̄джака̄нам̣ сантике вандитва̄ уккут̣икам̣ нисӣдитва̄ сӣлам̣ ган̣ханти. бодхисаттама̄та̄пи ка̄ладевиласса исино сантике сӣлам̣ ган̣ха̄ти. бодхисатте пана куччхигате ан̃н̃асса па̄дамӯле нисӣдитум̣ на̄ма на сакка̄, сама̄на̄сане нисӣдитва̄ гахитасӣлампи а̄ваджджанакаран̣аматтам̣ хоти. тасма̄ сайамева сӣлам̣ аггахесӣти вуттам̣ хоти.
21. пурисесӯти бодхисаттасса питарам̣ а̄дим̣ катва̄ кесучи мануссесу пуриса̄дхиппа̄йачиттам̣ нуппаджджати. бодхисаттама̄турӯпам̣ пана кусала̄ сиппика̄ поттхакамма̄дӣсупи ка̄тум̣ на сакконти. там̣ дисва̄ пурисасса ра̄го нуппаджджатӣти на сакка̄ ваттум̣, саче пана там̣ раттачитто упасан̇камитука̄мо хоти, па̄да̄ на ваханти, диббасан̇кхалика̄ вийа баджджханти. тасма̄ ‘‘анатиккаманӣйа̄’’тиа̄ди вуттам̣.
22. пан̃чаннам̣ ка̄магун̣а̄нанти пуббе ка̄магун̣ӯпасан̃хитанти имина̄ пуриса̄дхиппа̄йавасена ваттхупат̣иккхепо като, идха а̄рамман̣аппат̣ила̄бхо дассито. тада̄ кира девийа̄ еварӯпо путто куччхим̣ упапанноти сутва̄ самантато ра̄джа̄но махаггхаа̄бхаран̣атӯрийа̄дивасена пан̃чадва̄ра̄рамман̣аваттхубхӯтам̣ пан̣н̣а̄ка̄рам̣ песенти. бодхисаттасса ча бодхисаттама̄ту ча катакаммасса уссаннатта̄ ла̄бхасакка̄расса пама̄н̣апариччхедо наттхи.
23. акилантака̄йа̄ти йатха̄ ан̃н̃а̄ иттхийо габбхабха̄рена киламанти хаттхапа̄да̄ уддхума̄тата̄дӣни па̄пун̣анти, евам̣ тасса̄ кочи киламатхо на̄хоси. тирокуччхигатанти антокуччхигатам̣. пассатӣти калала̄дика̄лам̣ атиккамитва̄ сан̃джа̄таан̇гапаччан̇гаахӣниндрийабха̄вам̣ упагатам̣йева пассати. киматтхам̣ пассати? сукхава̄саттхам̣йева. йатхева хи ма̄та̄ путтена саддхим̣ нипанна̄ ва̄ нисинна̄ ва̄ – ‘‘хаттхам̣ ва̄сса па̄дам̣ ва̄ оламбантам̣ уккхипитва̄ сан̣т̣хапесса̄мӣ’’ти сукхава̄саттхам̣ путтам̣ олокети, евам̣ бодхисаттама̄та̄пи йам̣ там̣ ма̄ту ут̣т̣ха̄нагаманапариваттананисаджджа̄дӣсу ун̣хасӣталон̣икатиттакакат̣ука̄ха̄рааджджхохаран̣ака̄лесу ча габбхасса дуккхам̣ уппаджджати, ‘‘аттхи ну кхо ме там̣ путтасса̄’’ти сукхава̄саттхам̣ олокайама̄на̄ паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄ нисиннам̣ бодхисаттам̣ пассати. йатха̄ хи ан̃н̃е антокуччхигата̄ пакка̄сайам̣ аваттхаритва̄ а̄ма̄сайам̣ уккхипитва̄ ударапат̣алам̣ пит̣т̣хито катва̄ пит̣т̣хикан̣д̣акам̣ нисса̄йа уккут̣икам̣ двӣсу мут̣т̣хӣсу ханукам̣ т̣хапетва̄ деве вассанте руккхасусире маккат̣а̄ вийа нисӣданти, на евам̣ бодхисатто, бодхисатто пана пит̣т̣хикан̣д̣акам̣ пит̣т̣хито катва̄ дхамма̄сане дхаммакатхико вийа паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄ пураттха̄бхимукхо нисӣдати. пуббекатакаммам̣ панасса̄ ваттхум̣ содхети, суддхе ваттхумхи сукхумаччхавилаккхан̣ам̣ ниббаттати. атха нам̣ куччхитачо пат̣иччха̄детум̣ на саккоти, олокентийа̄ бахит̣хито вийа пан̃н̃а̄йати. таматтхам̣ упама̄йа вибха̄венто бхагава̄ сеййатха̄пӣтиа̄дима̄ха. бодхисатто пана антокуччхигато ма̄тарам̣ на пассати. на хи антокуччхийам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати.
24. ка̄лан̇каротӣти на виджа̄табха̄вапаччайа̄, а̄йупариккхайенева. бодхисаттена васитат̣т̣ха̄нан̃хи четийакут̣исадисам̣ хоти, ан̃н̃есам̣ апарибхога̄рахам̣, на ча сакка̄ бодхисаттама̄тарам̣ апанетва̄ ан̃н̃ам̣ аггамахесит̣т̣ха̄не т̣хапетунти таттакам̣йева бодхисаттама̄ту а̄йуппама̄н̣ам̣ хоти, тасма̄ тада̄ ка̄лан̇кароти. катарасмим̣ пана вайе ка̄лам̣ каротӣти? маджджхимавайе. пат̣хамавайасмин̃хи сатта̄нам̣ аттабха̄ве чхандара̄го балава̄ хоти, тена тада̄ сан̃джа̄тагаббха̄ иттхӣ габбхам̣ анураккхитум̣ на саккоти, габбхо бахва̄ба̄дхо хоти. маджджхимавайасса пана две кот̣т̣ха̄се атиккамма татийе кот̣т̣ха̄се ваттху висадам̣ хоти, висаде ваттхумхи ниббаттада̄рака̄ арога̄ хонти, тасма̄ бодхисаттама̄та̄пи пат̣хамавайе сампаттим̣ анубхавитва̄ маджджхимавайасса татийе кот̣т̣ха̄се виджа̄йитва̄ ка̄лам̣ каротӣти айаметтха дхаммата̄.
25. нава ва̄ даса ва̄ти еттха ва̄ саддасса викаппанавасена сатта ва̄ ат̣т̣ха ва̄ ека̄даса ва̄ два̄даса ва̄ти евама̄дӣнам̣ сан̇гахо ведитаббо. таттха саттама̄саджа̄то джӣвати, сӣтун̣хаккхамо пана на хоти. ат̣т̣хама̄саджа̄то на джӣвати, авасеса̄ джӣванти.
27. дева̄ пат̣хамам̣ пат̣игган̣хантӣти кхӣн̣а̄сава̄ суддха̄ва̄сабрахма̄но пат̣игган̣ханти. катхам̣ пат̣игган̣ханти? ‘‘сӯтивесам̣ ган̣хитва̄’’ти еке. там̣ пана пат̣иккхипитва̄ идам̣ вуттам̣ – ‘тада̄ бодхисаттама̄та̄ суван̣н̣акхачитам̣ ваттхам̣ нива̄сетва̄ маччхаккхисадисам̣ дукӯлапат̣ам̣ йа̄ва па̄данта̄ па̄рупитва̄ ат̣т̣ха̄си. атхасса̄ саллахукагаббхавут̣т̣ха̄нам̣ ахоси, дхамакаран̣ато удаканиккхаманасадисам̣. атха те пакатибрахмавесенева упасан̇камитва̄ пат̣хамам̣ суван̣н̣аджа̄лена пат̣иггахесум̣. тесам̣ хаттхато чатта̄ро маха̄ра̄джа̄но аджинаппавен̣ийа̄ пат̣иггахесум̣. тато манусса̄ дукӯлачумбат̣акена пат̣иггахесум̣’. тена вуттам̣ – ‘‘дева̄ пат̣хамам̣ пат̣игган̣ханти, паччха̄ манусса̄’’ти.
28. чатта̄ро нам̣ девапутта̄ти чатта̄ро маха̄ра̄джа̄но. пат̣иггахетва̄ти аджинаппавен̣ийа̄ пат̣иггахетва̄. махесаккхоти маха̄теджо маха̄йасо лаккхан̣асампанно.
29. висадова никкхаматӣти йатха̄ ан̃н̃е сатта̄ йонимагге лагганта̄ бхаггавибхагга̄ никкхаманти, на евам̣ никкхамати, алагго хутва̄ никкхаматӣти аттхо удена̄ти удакена. кеначи асучина̄ти йатха̄ ан̃н̃е сатта̄ каммаджава̄техи уддхам̣па̄да̄ адхосира̄ йонимагге паккхитта̄ сатапорисам̣ наракапапа̄там̣ патанта̄ вийа, та̄л̣аччхиддена никкад̣д̣хийама̄на̄ хаттхӣ вийа маха̄дуккхам̣ анубхаванта̄ на̄на̄асучимаккхита̄ва никкхаманти, на евам̣ бодхисатто. бодхисаттан̃хи каммаджава̄та̄ уддхапа̄дам̣ адхосирам̣ ка̄тум̣ на сакконти. со дхамма̄санато отаранто дхаммакатхико вийа, ниссен̣ито отаранто пурисо вийа ча две хаттхе ча две па̄де ча паса̄ретва̄ т̣хитакова ма̄тукуччхисамбхавена кеначи асучина̄ амаккхитова никкхамати.
удакасса дха̄ра̄ти удакават̣т̣ийо. та̄су сӣта̄ суван̣н̣акат̣а̄хе патати ун̣ха̄ раджатакат̣а̄хе. идан̃ча патхавитале кеначи асучина̄ асаммиссам̣ тесам̣ па̄нӣйапарибходжанӣйаудакан̃чева ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣ам̣ кӣл̣а̄удакан̃ча дассетум̣ вуттам̣, ан̃н̃асса пана суван̣н̣араджатагхат̣ехи а̄харийама̄наудакасса чева хам̣саваттака̄дипоккхаран̣ӣгатасса ча удакасса париччхедо наттхи.
31. сампатиджа̄тоти мухуттаджа̄то. па̄л̣ийам̣ пана ма̄тукуччхито никкхантаматто вийа дассито, на евам̣ дат̣т̣хаббам̣. никкхантаматтан̃хи нам̣ пат̣хамам̣ брахма̄но суван̣н̣аджа̄лена пат̣игган̣хим̣су, тесам̣ хаттхато чатта̄ро маха̄ра̄джа̄но аджинаппавен̣ийа̄, тесам̣ хаттхато манусса̄ дукӯлачумбат̣акена. манусса̄нам̣ хаттхато муччитва̄ патхавийам̣ патит̣т̣хито. сетамхи чхатте анудха̄рийама̄нети диббасетаччхатте анудха̄рийама̄намхи. еттха ча чхаттасса парива̄ра̄ни кхагга̄дӣни пан̃ча ра̄джакакудхабхан̣д̣а̄нипи а̄гата̄нева. па̄л̣ийам̣ пана ра̄джагамане ра̄джа̄ вийа чхаттамева вуттам̣. тесу чхаттамева пан̃н̃а̄йати, на чхаттагга̄хако. татха̄ кхаггата̄лаван̣т̣аморахаттхакава̄л̣абӣджанӣун̣хӣсаматта̄йева пан̃н̃а̄йанти, на тесам̣ га̄хака̄. сабба̄ни кира та̄ни адиссама̄нарӯпа̄ девата̄ ган̣хим̣су. вуттан̃четам̣ –
‘‘анекаса̄кхан̃ча сахассаман̣д̣алам̣,
чхаттам̣ марӯ дха̄райуманталиккхе;
суван̣н̣адан̣д̣а̄ випатанти ча̄мара̄,
на диссаре ча̄марачхаттага̄хака̄’’ти. (су. ни. 693);
сабба̄ ча диса̄ти идам̣ саттападавӣтиха̄рӯпари т̣хитасса вийа саббадиса̄нувилоканам̣ вуттам̣, на кхо паневам̣ дат̣т̣хаббам̣. маха̄сатто хи манусса̄нам̣ хаттхато муччитва̄ пат̣хавийам̣ патит̣т̣хито пураттхимам̣ дисам̣ олокеси. анека̄ни чаккава̄л̣асахасса̄ни екан̇ган̣а̄ни ахесум̣. таттха деваманусса̄ гандхама̄ла̄дӣхи пӯджайама̄на̄ – ‘‘маха̄пуриса, идха тумхехи садисопи наттхи, куто уттаритаро’’ти а̄хам̣су. евам̣ чатассо диса̄, чатассо анудиса̄, хет̣т̣ха̄, упарӣти даса диса̄ анувилокетва̄ аттана̄ садисам̣ адисва̄ – ‘‘айам̣ уттара̄ диса̄’’ти уттара̄бхимукхо саттападавӣтиха̄рена агама̄сӣти еваметтха аттхо ведитаббо. а̄сабхинти уттамам̣. агготи гун̣ехи саббапат̣хамо. итара̄ни две пада̄ни етассева вевачана̄ни. айамантима̄ джа̄ти, наттхи да̄ни пунаббхавоти пададвайена имасмим̣ аттабха̄ве паттаббам̣ арахаттам̣ бйа̄ка̄си.
еттха ча самехи па̄дехи патхавийа̄ патит̣т̣ха̄нам̣ чатуриддхипа̄дапат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣, уттара̄бхимукхабха̄во маха̄джанам̣ аджджхоттхаритва̄ абхибхавитва̄ гаманасса пуббанимиттам̣, саттападагаманам̣ саттабоджджхан̇гаратанапат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣, диббасетаччхаттадха̄ран̣ам̣ вимуттиварачхаттапат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣, пан̃чара̄джакакудхабхан̣д̣а̄нам̣ пат̣ила̄бхо пан̃чахи вимуттӣхи вимуччанасса пуббанимиттам̣, саббадиса̄нувилоканам̣ ана̄варан̣ан̃а̄н̣апат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣, а̄сабхива̄ча̄бха̄санам̣ аппат̣иваттийадхаммачаккаппаваттанасса пуббанимиттам̣, ‘‘айамантима̄ джа̄тӣ’’ти сӣхана̄до анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄насса пуббанимиттанти ведитаббам̣. име ва̄ра̄ па̄л̣ийам̣ а̄гата̄, самбахулава̄ро пана на̄гато, а̄харитва̄ дӣпетаббо.
маха̄пурисасса хи джа̄тадивасе дасасахассилокадха̄ту кампи. дасасахассилокадха̄тумхи девата̄ екачаккава̄л̣е саннипатим̣су. пат̣хамам̣ дева̄ пат̣игган̣хим̣су, паччха̄ манусса̄. тантибаддха̄ вӣн̣а̄ чаммабаддха̄ бхерийо ча кеначи ава̄дита̄ сайамева ваджджим̣су. манусса̄нам̣ андубандхана̄дӣни кхан̣д̣а̄кхан̣д̣ам̣ чхиджджим̣су. саббарога̄ вӯпасамим̣су, амбилена дхотатамбамалам̣ вийа вигаччхим̣су. джаччандха̄ рӯпа̄ни пассим̣су. джаччабадхира̄ саддам̣ сун̣им̣су. пӣт̣хасаппӣ джавасампанна̄ ахесум̣. джа̄тиджал̣а̄нампи ел̣амӯга̄нам̣ сати патит̣т̣ха̄си. видесапаккханда̄ на̄ва̄ супат̣т̣анам̣ па̄пун̣им̣су. а̄ка̄сат̣т̣хакабхӯмат̣т̣хакаратана̄ни сакатеджобха̄сита̄ни ахесум̣. верино меттачиттам̣ пат̣илабхим̣су. авӣчимхи агги нибба̄йи. локантаресу а̄локо удапа̄ди. надӣсу джалам̣ наппаваттати. маха̄самудде мадхурасам̣ удакам̣ ахоси. ва̄то на ва̄йи. а̄ка̄сапаббатаруккхагата̄ сакун̣а̄ бхасситва̄ патхавигата̄ ахесум̣. чандо ативирочи. сӯрийо на ун̣хо, на сӣтало, ниммало утусампанно ахоси. девата̄ аттано аттано вима̄надва̄ре т̣хатва̄ аппхот̣анасел̣аначелуккхепа̄дӣхи маха̄кӣл̣акам̣ кӣл̣им̣су. ча̄туддӣпикамаха̄мегхо васси. маха̄джанам̣ нева кхуда̄ на пипа̄са̄ пӣл̣еси. два̄ракава̄т̣а̄ни сайамева виварим̣су. пуппхӯпагапхалӯпага̄ руккха̄ пуппхапхала̄ни ган̣хим̣су. дасасахассилокадха̄ту екаддхаджама̄ла̄ ахоси.
татра̄пи дасасахассилокадха̄тукампо саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣апат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣. девата̄нам̣ екачаккава̄л̣е саннипа̄то дхаммачаккаппаваттанака̄ле екаппаха̄ренева саннипатитва̄ дхаммам̣ пат̣игган̣ханасса пуббанимиттам̣. пат̣хамам̣ девата̄нам̣ пат̣иггахан̣ам̣ чатуннам̣ рӯпа̄вачараджджха̄на̄нам̣ пат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣. паччха̄ манусса̄нам̣ пат̣иггахан̣ам̣ чатуннам̣ арӯпа̄вачараджджха̄на̄нам̣ пат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣. тантибаддхавӣн̣а̄нам̣ сайам̣ ваджджанам̣ анупуббавиха̄рапат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣. чаммабаддхабхерӣнам̣ ваджджанам̣ махатийа̄ дхаммабхерийа̄ анусса̄ванасса пуббанимиттам̣. андубандхана̄дӣнам̣ чхедо асмима̄насамуччхедасса пуббанимиттам̣. маха̄джанасса рогавигамо чатусаччапат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣. джаччандха̄нам̣ рӯпадассанам̣ диббачаккхупат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣. бадхира̄нам̣ саддассаванам̣ диббасотадха̄тупат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣. пӣт̣хасаппӣнам̣ джавасампада̄ чатуриддхипа̄дапат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣. джал̣а̄нам̣ сатипатит̣т̣ха̄нам̣ чатусатипат̣т̣ха̄напат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣. видесапаккхандана̄ва̄нам̣ супат̣т̣анасампа̄пун̣анам̣ чатупат̣исамбхида̄дхигамасса пуббанимиттам̣. ратана̄нам̣ сакатеджобха̄ситаттам̣ йам̣ локасса дхаммобха̄сам̣ дассессати, тасса пуббанимиттам̣.
верӣнам̣ меттачиттапат̣ила̄бхо чатубрахмавиха̄рапат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣. авӣчимхи аггинибба̄йанам̣ ека̄дасааггинибба̄йанасса пуббанимиттам̣. локантарика̄локо авиджджандхака̄рам̣ видхамитва̄ н̃а̄н̣а̄локадассанасса пуббанимиттам̣. маха̄самуддасса мадхурата̄ нибба̄нарасена екарасабха̄васса пуббанимиттам̣. ва̄тасса ава̄йанам̣ два̄сат̣т̣хидит̣т̣хигатабхинданасса пуббанимиттам̣. сакун̣а̄нам̣ патхавигаманам̣ маха̄джанасса ова̄дам̣ сутва̄ па̄н̣ехи саран̣агаманасса пуббанимиттам̣. чандасса ативирочанам̣ бахуджанакантата̄йа пуббанимиттам̣. сӯрийасса ун̣хасӣтавиваджджанаутусукхата̄ ка̄йикачетасикасукхаппаттийа̄ пуббанимиттам̣. девата̄нам̣ вима̄надва̄ресу т̣хатва̄ аппхот̣ана̄дӣхи кӣл̣анам̣ буддхабха̄вам̣ патва̄ уда̄нам̣ уда̄насса пуббанимиттам̣. ча̄туддӣпикамаха̄мегхавассанам̣ махато дхаммамегхавассанасса пуббанимиттам̣. кхуда̄пӣл̣анасса абха̄во ка̄йагата̄сатиаматапат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣. пипа̄са̄пӣл̣анасса абха̄во вимуттисукхена сукхитабха̄васса пуббанимиттам̣. два̄ракава̄т̣а̄нам̣ сайамева виваран̣ам̣ ат̣т̣хан̇гикамаггадва̄равиваран̣асса пуббанимиттам̣. руккха̄нам̣ пуппхапхалаггахан̣ам̣ вимуттипуппхехи пуппхитасса ча са̄ман̃н̃апхалабха̄рабхаритабха̄васса ча пуббанимиттам̣. дасасахассилокадха̄туйа̄ екаддхаджама̄лита̄ арийаддхаджама̄лама̄лита̄йа пуббанимиттанти ведитаббам̣. айам̣ самбахулава̄ро на̄ма.
еттха пан̃хам̣ пуччханти – ‘‘йада̄ маха̄пурисо патхавийам̣ патит̣т̣хахитва̄ уттара̄бхимукхо падаса̄ гантва̄ а̄сабхим̣ ва̄чам̣ абха̄си, тада̄ ким̣ патхавийа̄ гато, уда̄ху а̄ка̄сена; диссама̄но гато, уда̄ху адиссама̄но; ачелако гато, уда̄ху алан̇катапат̣ийатто; дахаро хутва̄ гато, уда̄ху махаллако; паччха̄пи ким̣ та̄дисова ахоси, уда̄ху пуна ба̄лада̄рако’’ти? айам̣ пана пан̃хо хет̣т̣ха̄лохапа̄са̄де самут̣т̣хито типит̣акачӯл̣а̄бхайаттхерена виссаджджитова. тхеро кира еттха нийатипуббекатакаммаиссаранимма̄нава̄давасена там̣ там̣ бахум̣ ватва̄ аваса̄не евам̣ бйа̄кари – ‘‘маха̄пурисо патхавийа̄ гато, маха̄джанасса пана а̄ка̄сена гаччханто вийа ахоси. диссама̄но гато, маха̄джанасса пана адиссама̄но вийа ахоси. ачелако гато, маха̄джанасса пана алан̇катапат̣ийатто вийа упат̣т̣ха̄си. дахарова гато, маха̄джанасса пана сол̣асавассуддесико вийа ахоси. паччха̄ пана ба̄лада̄ракова ахоси, на та̄дисо’’ти. париса̄ часса – ‘‘буддхена вийа хутва̄ бхо тхерена пан̃хо катхито’’ти аттамана̄ ахоси. локантарикава̄ро вуттанайо ева.
има̄ ча пана а̄дито пат̣т̣ха̄йа катхита̄ саббадхаммата̄ саббабодхисатта̄нам̣ хонтӣти ведитабба̄.
дваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣аван̣н̣ана̄
33. аддаса кхоти дукӯлачумбат̣аке нипаджджа̄петва̄ а̄нӣтам̣ аддаса. маха̄пурисасса̄ти джа̄тиготтакулападеса̄дивасена махантасса пурисасса. две гатийоти две нит̣т̣ха̄, две ниппхаттийо. айан̃хи гатисаддо – ‘‘пан̃ча кхо има̄, са̄рипутта, гатийо’’ти (ма. ни. 1.153) еттха нирайа̄дибхеда̄йа саттехи гантаббагатийа̄ ваттати. ‘‘имесам̣ кхо ахам̣ бхиккхӯнам̣ сӣлаванта̄нам̣ калйа̄н̣адхамма̄нам̣ нева джа̄на̄ми а̄гатим̣ ва̄ гатим̣ ва̄’’ти (ма. ни. 1.508) еттха аджджха̄сайе. ‘‘нибба̄нам̣ арахато гатӣ’’ти (пари. 339) еттха пат̣иссаран̣е. ‘‘апи ча тйа̄хам̣ брахме гатин̃ча паджа̄на̄ми, джутин̃ча паджа̄на̄ми евам̣махиддхико бако брахма̄’’ти (ма. ни. 1.503) еттха ниппхаттийам̣ ваттати. сва̄йамидха̄пи ниппхаттийам̣ ваттатӣти ведитаббо. анан̃н̃а̄ти ан̃н̃а̄ гати ниппхатти на̄ма наттхи.
дхаммикоти дасакусаладхаммасаманна̄гато агатигаманавирахито. дхаммара̄джа̄ти идам̣ пуримападассева вевачанам̣. дхаммена ва̄ ладдхараджджатта̄ дхаммара̄джа̄. ча̄турантоти пураттхимасамудда̄дӣнам̣ чатуннам̣ самудда̄нам̣ васена чатуранта̄йа патхавийа̄ иссаро. виджита̄вӣти виджитасан̇га̄мо. джанападо асмим̣ тха̄варийам̣ тхирабха̄вам̣ паттоти джанападаттха̄варийаппатто. чан̣д̣асса хи ран̃н̃о балидан̣д̣а̄дӣхи локам̣ пӣл̣айато манусса̄ маджджхимаджанападам̣ чхад̣д̣етва̄ паббатасамуддатӣра̄дӣни нисса̄йа паччанте ва̄сам̣ каппенти. атимудукасса ран̃н̃о чорехи са̄хасикадханавилопапӣл̣ита̄ манусса̄ паччантам̣ паха̄йа джанападамаджджхе ва̄сам̣ каппенти, ити еварӯпе ра̄джини джанападо тхирабха̄вам̣ на па̄пун̣а̄ти. имасмим̣ пана кума̄ре раджджам̣ ка̄райама̄не етасса джанападо па̄са̄н̣апит̣т̣хийам̣ т̣хапетва̄ айопат̣т̣ена париккхитто вийа тхиро бхависсатӣти дассенто – ‘‘джанападаттха̄варийаппатто’’ти а̄хам̣су.
саттаратанасаманна̄гатоти еттха ратиджананат̣т̣хена ратанам̣. апича –
‘‘читтӣкатам̣ махаггхан̃ча, атулам̣ дуллабхадассанам̣;
аномасаттапарибхогам̣, ратанам̣ тена вуччати’’.
чаккаратанасса ча ниббаттака̄лато пат̣т̣ха̄йа ан̃н̃ам̣ деват̣т̣ха̄нам̣ на̄ма на хоти, саббе гандхапуппха̄дӣхи тассева пӯджан̃ча абхива̄дана̄дӣни ча каронтӣти читтӣкатат̣т̣хена ратанам̣. чаккаратанасса ча еттакам̣ на̄ма дханам̣ аггхатӣти аггхо наттхи, ити махаггхат̣т̣хена̄пи ратанам̣. чаккаратанан̃ча ан̃н̃ехи локе виджджама̄наратанехи асадисанти атулат̣т̣хена̄пи ратанам̣. йасма̄ ча пана йасмим̣ каппе буддха̄ уппаджджанти, тасмим̣йева чаккаваттино уппаджджанти, буддха̄ ча када̄чи карахачи уппаджджанти, тасма̄ дуллабхадассанат̣т̣хена̄пи ратанам̣. тадетам̣ джа̄тирӯпакулаиссарийа̄дӣхи аномасса ул̣а̄расаттассева уппаджджати, на ан̃н̃асса̄ти аномасаттапарибхогат̣т̣хена̄пи ратанам̣. йатха̄ чаккаратанам̣, евам̣ сеса̄нипӣти. имехи саттахи ратанехи парива̄рабха̄вена чева саббабхогӯпакаран̣абха̄вена ча саманна̄гатоти саттаратанасаманна̄гато.
ида̄ни тесам̣ сарӯпато дассанаттхам̣ тассима̄нӣтиа̄ди вуттам̣. таттха чаккаратанантиа̄дӣсу айам̣ сан̇кхепа̄дхиппа̄йо – двесахассадӣпапарива̄ра̄нам̣ чатуннам̣ маха̄дӣпа̄нам̣ сиривибхавам̣ гахетва̄ да̄тум̣ саматтхам̣ чаккаратанам̣ па̄тубхавати. татха̄ пуребхаттамева са̄гарапарийантам̣ патхавим̣ анусам̣йа̄йанасаматтхам̣ веха̄сан̇гамам̣ хаттхиратанам̣, та̄дисамева ассаратанам̣, чатуран̇гасаманна̄гате андхака̄ре йоджанаппама̄н̣ам̣ андхака̄рам̣ видхамитва̄ а̄локадассанасаматтхам̣ ман̣иратанам̣, чхаббидхадосавиваджджитам̣ мана̄пача̄ри иттхиратанам̣, йоджанаппама̄н̣е антопатхавигатам̣ нидхим̣ дассанасаматтхам̣ гахапатиратанам̣, аггамахесийа̄ куччхимхи ниббаттитва̄ сакалараджджамануса̄санасаматтхам̣ джет̣т̣хапуттасан̇кха̄там̣ парин̣а̄йакаратанам̣ па̄тубхавати.
паросахассанти атирекасахассам̣. сӯра̄ти абхӣрука̄. вӣран̇гарӯпа̄ти вӣра̄нам̣ ан̇гам̣ вӣран̇гам̣, вӣрийассетам̣ на̄мам̣, вӣран̇гам̣ рӯпаметесанти вӣран̇гарӯпа̄, вӣрийаджа̄тика̄ вӣрийасабха̄ва̄ вӣрийамайа̄ акила̄суно ахесум̣. дивасампи йуджджханта̄ на киламантӣти вуттам̣ хоти. са̄гарапарийантанти чаккава̄л̣апаббатам̣ сӣмам̣ катва̄ т̣хитасамуддапарийантам̣. адан̣д̣ена̄ти йе ката̄пара̄дхе сатте сатампи сахассампи ган̣ханти, те дханадан̣д̣ена раджджам̣ ка̄ренти. йе чхеджджабхеджджам̣ ануса̄санти, те саттхадан̣д̣ена. айам̣ пана дувидхампи дан̣д̣ам̣ паха̄йа адан̣д̣ена аджджха̄васати. асаттхена̄ти йе екатодха̄ра̄дина̄ саттхена парам̣ вихесанти, те саттхена раджджам̣ ка̄ренти на̄ма. айам̣ пана саттхена кхуддамаккхика̄йапи пиванаматтам̣ лохитам̣ кассачи ануппа̄детва̄ дхамменева – ‘‘ехи кхо маха̄ра̄джа̄’’ти евам̣ пат̣ира̄джӯхи сампат̣иччхита̄гамано вуттаппака̄рам̣ патхавим̣ абхивиджинитва̄ аджджха̄васати, абхибхавитва̄ са̄мӣ хутва̄ васатӣти аттхо.
евам̣ екам̣ ниппхаттим̣ катхетва̄ дутийам̣ катхетум̣ саче кхо пана̄тиа̄ди вуттам̣. таттха ра̄гадосамохама̄надит̣т̣хикилесатан̣ха̄сан̇кха̄там̣ чхаданам̣ а̄варан̣ам̣ виват̣ам̣ виддхам̣ситам̣ виват̣акам̣ етена̄ти виват̣аччхадо. ‘‘виват̣т̣аччхада̄’’типи па̄т̣хо, айамева аттхо.
35. евам̣ дутийам̣ ниппхаттим̣ катхетва̄ та̄сам̣ нимиттабхӯта̄ни лаккхан̣а̄ни дассетум̣ айан̃хи, дева, кума̄ротиа̄ди вуттам̣. таттха суппатит̣т̣хитапа̄доти йатха̄ ан̃н̃есам̣ бхӯмийам̣ па̄дам̣ т̣хапента̄нам̣ аггапа̄даталам̣ ва̄ пан̣хи ва̄ пассам̣ ва̄ пат̣хамам̣ пхусати, вемаджджхе ва̄ пана чхиддам̣ хоти, уккхипанта̄нам̣ аггатала̄дӣсу екакот̣т̣ха̄сова пат̣хамам̣ ут̣т̣хахати, на евамасса. асса пана суван̣н̣апа̄дукаталамива екаппаха̄ренева сакалам̣ па̄даталам̣ бхӯмим̣ пхусати, екаппаха̄ренева бхӯмито ут̣т̣хахати. тасма̄ айам̣ суппатит̣т̣хитапа̄до.
чакка̄нӣти двӣсу па̄даталесу две чакка̄ни, тесам̣ ара̄ ча неми ча на̄бхи ча па̄л̣ийам̣ вутта̄ва. сабба̄ка̄рапарипӯра̄нӣти имина̄ пана айам̣ висесо ведитаббо, тесам̣ кира чакка̄нам̣ па̄даталасса маджджхе на̄бхи диссати, на̄бхипариччхинна̄ ват̣т̣алекха̄ диссати, на̄бхимукхапариккхепапат̣т̣о диссати, пана̄л̣имукхам̣ диссати, ара̄ диссанти, аресу ват̣т̣илекха̄ диссанти, немиман̣ика̄ диссанти. идам̣ та̄ва па̄л̣ийам̣ а̄гатамева. самбахулава̄ро пана ана̄гато, со евам̣ дат̣т̣хаббо – сатти, сириваччхо, нанди, соваттико, ват̣ам̣сако, вад̣д̣хама̄накам̣, маччхайугал̣ам̣, бхаддапӣт̣хам̣, ан̇кусако, па̄са̄до, торан̣ам̣, сетаччхаттам̣, кхагго, та̄лаван̣т̣ам̣, морахаттхако, ва̄л̣абӣджанӣ, ун̣хӣсам̣, ман̣и, патто, суманада̄мам̣, нӣлуппалам̣, раттуппалам̣, сетуппалам̣, падумам̣, пун̣д̣арӣкам̣, пун̣н̣агхат̣о, пун̣н̣апа̄ти, самуддо, чаккава̄л̣о, химава̄, синеру, чандимасӯрийа̄, наккхатта̄ни, чатта̄ро маха̄дӣпа̄, двипариттадӣпасахасса̄ни, антамасо чаккаваттиран̃н̃о парисам̣ упа̄да̄йа саббо чаккалаккхан̣ассева парива̄ро.
а̄йатапан̣хӣти дӣгхапан̣хи, парипун̣н̣апан̣хӣти аттхо. йатха̄ хи ан̃н̃есам̣ аггапа̄до дӣгхо хоти, пан̣химаттхаке джан̇гха̄ патит̣т̣ха̄ти, пан̣хим̣ таччхетва̄ т̣хапита̄ вийа хоти, на евам̣ маха̄пурисасса. маха̄пурисасса пана чатӯсу кот̣т̣ха̄сесу две кот̣т̣ха̄са̄ аггапа̄до хоти, татийе кот̣т̣ха̄се джан̇гха̄ патит̣т̣ха̄ти, чатуттхакот̣т̣ха̄се а̄раггена ват̣т̣етва̄ т̣хапита̄ вийа раттакамбалаген̣д̣укасадиса̄ пан̣хи хоти.
дӣгхан̇гулӣти йатха̄ ан̃н̃есам̣ ка̄чи ан̇гулийо дӣгха̄ хонти, ка̄чи расса̄, на евам̣ маха̄пурисасса. маха̄пурисасса пана маккат̣ассева дӣгха̄ хаттхапа̄дан̇гулийо мӯле тхӯла̄, анупуббена гантва̄ агге танука̄, ниййа̄сателена маддитва̄ ват̣т̣итахарита̄лават̣т̣исадиса̄ хонти. тена вуттам̣ – ‘‘дӣгхан̇гулӣ’’ти.
мудуталунахаттхапа̄доти саппиман̣д̣е оса̄ретва̄ т̣хапитам̣ сатава̄равихатакаппа̄сапат̣алам̣ вийа муду. йатха̄ ча ида̄ни джа̄таматтасса, евам̣ вуд̣д̣хака̄лепи мудуталуна̄йева бхависсанти, мудуталуна̄ хаттхапа̄да̄ етасса̄ти мудуталунахаттхапа̄до.
джа̄лахаттхапа̄доти на чаммена пат̣ибаддхаан̇гулантаро. едисо хи пхан̣ахаттхако пурисадосена упахато паббаджджам̣ на пат̣илабхати. маха̄пурисасса пана чатассо хаттхан̇гулийо пан̃чапи па̄дан̇гулийо екаппама̄н̣а̄ хонти, та̄сам̣ екаппама̄н̣ата̄йа йавалаккхан̣ам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пат̣ивиджджхитва̄ тит̣т̣хати. атхасса хаттхапа̄да̄ кусалена вад̣д̣хакина̄ йоджитаджа̄лава̄тапа̄насадиса̄ хонти. тена вуттам̣ – ‘‘джа̄лахаттхапа̄до’’ти.
уддхам̣ патит̣т̣хитагоппхакатта̄ уссан̇кха̄ па̄да̄ асса̄ти уссан̇кхапа̄до. ан̃н̃есан̃хи пит̣т̣хипа̄де гоппхака̄ хонти, тена тесам̣ па̄да̄ а̄н̣ибаддха̄ вийа баддха̄ хонти, на йатха̄сукхам̣ париват̣т̣анти, гаччханта̄нам̣ па̄датала̄нипи на диссанти. маха̄пурисасса пана а̄рухитва̄ упари гоппхака̄ патит̣т̣хаханти, тенасса на̄бхито пат̣т̣ха̄йа упаримака̄йо на̄ва̄йа т̣хапитасуван̣н̣апат̣има̄ вийа ниччало хоти, адхока̄йова ин̃джати, сукхена па̄да̄ париват̣т̣анти, пуратопи паччхатопи убхайапассесупи т̣хатва̄ пассанта̄нам̣ па̄датала̄ни пан̃н̃а̄йанти, на хаттхӣнам̣ вийа паччхатойева.
ен̣иджан̇гхоти ен̣имигасадисаджан̇гхо мам̣суссадена парипун̣н̣аджан̇гхо, на екато баддхапин̣д̣икамам̣со, самантато самасан̣т̣хитена мам̣сена париккхитта̄хи суват̣т̣ита̄хи са̄лигаббхайавагаббхасадиса̄хи джан̇гха̄хи саманна̄гатоти аттхо.
анонамантоти анаманто, етенасса акхуджджаава̄манабха̄во дӣпито. авасесаджана̄ хи кхуджджа̄ ва̄ хонти ва̄мана̄ ва̄. кхуджджа̄нам̣ упаримака̄йо апарипун̣н̣о хоти, ва̄мана̄нам̣ хет̣т̣химака̄йо. те апарипун̣н̣ака̄йатта̄ на сакконти анонаманта̄ джан̣н̣ука̄ни паримаджджитум̣. маха̄пурисо пана парипун̣н̣аубхайака̄йатта̄ саккоти.
косохитаваттхагуйхоти усабхава̄ран̣а̄дӣнам̣ вийа суван̣н̣ападумакан̣н̣икасадисехи косехи охитам̣ пат̣иччханнам̣ ваттхагуйхам̣ асса̄ти косохитаваттхагуйхо. ваттхагуйханти ваттхена гухитаббам̣ ан̇гаджа̄там̣ вуччати.
суван̣н̣аван̣н̣оти джа̄тихин̇гулакена маджджитва̄ дӣпида̄т̣ха̄йа гхам̣ситва̄ герукапарикаммам̣ катва̄ т̣хапитагханасуван̣н̣арӯпасадисоти аттхо. етенасса гханасиниддхасан̣хасарӣратам̣ дассетва̄ чхавиван̣н̣адассанаттхам̣ кан̃чанасаннибхаттачоти вуттам̣. пуримасса ва̄ вевачанаметам̣.
раджоджалланти раджо ва̄ малам̣ ва̄. на упалимпатӣти на лаггати падумапала̄сато удакабинду вийа виват̣т̣ати. хаттхадхована̄дӣни пана утуггахан̣аттха̄йа чева да̄йака̄нам̣ пун̃н̃апхалаттха̄йа ча буддха̄ каронти, ваттасӣсена̄пи ча каронтийева. сена̄санам̣ пависантена хи бхиккхуна̄ па̄де дховитва̄ пависитаббанти вуттаметам̣.
уддхаггаломоти а̄ват̣т̣апарийоса̄не уддхагга̄ни хутва̄ мукхасобхам̣ уллокайама̄на̄ни вийа т̣хита̄ни лома̄ни асса̄ти уддхаггаломо.
брахмуджугаттоти брахма̄ вийа уджугатто, уджумева уггатадӣгхасарӣро бхависсати. йебхуййена хи сатта̄ кхандхе кат̣ийам̣ джа̄н̣ӯсӯти тӣсу т̣ха̄несу наманти, те кат̣ийам̣ наманта̄ паччхато наманти, итаресу двӣсу т̣ха̄несу пурато. дӣгхасарӣра̄ пана еке пассаван̇ка̄ хонти, еке мукхам̣ уннаметва̄ наккхатта̄ни ган̣айанта̄ вийа чаранти, еке аппамам̣салохита̄ сӯласадиса̄ хонти, еке пурато паббха̄ра̄ хонти, паведхама̄на̄ гаччханти. айам̣ пана уджумева уггантва̄ дӣгхаппама̄н̣о деванагаре усситасуван̣н̣аторан̣ам̣ вийа бхависсатӣти дӣпенти. йатха̄ четам̣, евам̣ йам̣ йам̣ джа̄таматтасса саббасо апарипун̣н̣ам̣ маха̄пурисалаккхан̣ам̣ хоти, там̣ там̣ а̄йатим̣ татха̄бха̄витам̣ сандха̄йа вуттанти ведитаббам̣.
саттуссадоти две хаттхапит̣т̣хийо две па̄дапит̣т̣хийо две ам̣сакӯт̣а̄ни кхандхоти имесу саттасу т̣ха̄несу парипун̣н̣о мам̣суссадо асса̄ти саттуссадо. ан̃н̃есам̣ пана хаттхапа̄дапит̣т̣ха̄дӣсу сира̄джа̄лам̣ пан̃н̃а̄йати, ам̣сакӯт̣аккхандхесу ат̣т̣хикот̣ийо. те манусса̄ пета̄ вийа кха̄йанти, на татха̄ маха̄пурисо, маха̄пурисо пана саттасу т̣ха̄несу парипун̣н̣амам̣суссадатта̄ нигӯл̣хасира̄джа̄лехи хаттхапит̣т̣ха̄дӣхи ват̣т̣етва̄ сут̣т̣хапитасуван̣н̣а̄л̣ин̇гасадисена кхандхена сила̄рӯпакам̣ вийа кха̄йати, читтакаммарӯпакам̣ вийа ча кха̄йати.
сӣхасса пуббаддхам̣ вийа ка̄йо асса̄ти сӣхапуббаддхака̄йо. сӣхасса хи пураттхимака̄йова парипун̣н̣о хоти, паччхимака̄йо апарипун̣н̣о. маха̄пурисасса пана сӣхасса пуббаддхака̄йо вийа саббо ка̄йо парипун̣н̣о. сопи сӣхассева таттха таттха винатунната̄дивасена дуссан̣т̣хитависан̣т̣хито на хоти, дӣгхайуттат̣т̣ха̄не пана дӣгхо, рассатхӯлакисапутхулаануват̣т̣итайуттат̣т̣ха̄несу татха̄видхова хоти. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘мана̄пийева кхо, бхиккхаве, каммавипа̄ке паччупат̣т̣хите йехи ан̇гехи дӣгхехи собхати, та̄ни ан̇га̄ни дӣгха̄ни сан̣т̣ханти. йехи ан̇гехи рассехи собхати, та̄ни ан̇га̄ни расса̄ни сан̣т̣ханти. йехи ан̇гехи тхӯлехи собхати, та̄ни ан̇га̄ни тхӯла̄ни сан̣т̣ханти. йехи ан̇гехи кисехи собхати, та̄ни ан̇га̄ни киса̄ни сан̣т̣ханти. йехи ан̇гехи путхулехи собхати, та̄ни ан̇га̄ни путхула̄ни сан̣т̣ханти. йехи ан̇гехи ват̣т̣ехи собхати, та̄ни ан̇га̄ни ват̣т̣а̄ни сан̣т̣хантӣ’’ти.
ити на̄на̄читтена пун̃н̃ачиттена читтито дасахи па̄рамӣхи саджджито маха̄пурисасса аттабха̄во, локе саббасиппино ва̄ саббаиддхиманто ва̄ патирӯпакампи ка̄тум̣ на сакконти.
читантарам̣соти антарам̣сам̣ вуччати двиннам̣ кот̣т̣а̄нам̣ антарам̣, там̣ читам̣ парипун̣н̣ам̣ антарам̣сам̣ асса̄ти читантарам̣со. ан̃н̃есан̃хи там̣ т̣ха̄нам̣ ниннам̣ хоти, две пит̣т̣хикот̣т̣а̄ па̄т̣ийекка̄ пан̃н̃а̄йанти. маха̄пурисасса пана кат̣ито пат̣т̣ха̄йа мам̣сапат̣алам̣ йа̄ва кхандха̄ уггамма самусситасуван̣н̣апхалакам̣ вийа пит̣т̣хим̣ чха̄детва̄ патит̣т̣хитам̣.
нигродхапариман̣д̣алоти нигродхо вийа париман̣д̣ало. йатха̄ пан̃н̃а̄сахаттхата̄йа ва̄ сатахаттхата̄йа ва̄ самаккхандхаса̄кхо нигродхо дӣгхатопи виттха̄ратопи екаппама̄н̣ова хоти, евам̣ ка̄йатопи бйа̄матопи екаппама̄н̣о. йатха̄ ан̃н̃есам̣ ка̄йо дӣгхо ва̄ хоти бйа̄мо ва̄, на евам̣ висамаппама̄н̣оти аттхо. тенева йа̄ватаквасса ка̄йотиа̄ди вуттам̣. таттха йа̄ватако асса̄ти йа̄ватаквасса.
самават̣т̣аккхандхоти самават̣т̣итаккхандхо. йатха̄ еке кон̃ча̄ вийа ча бака̄ вийа ча вара̄ха̄ вийа ча дӣгхагала̄ ван̇кагала̄ путхулагала̄ ча хонти, катханака̄ле сира̄джа̄лам̣ пан̃н̃а̄йати, мандо саро никкхамати, на евам̣ маха̄пурисасса. маха̄пурисасса пана суват̣т̣итасуван̣н̣а̄л̣ин̇гасадисо кхандхо хоти, катханака̄ле сира̄джа̄лам̣ на пан̃н̃а̄йати, мегхасса вийа гаджджито саро маха̄ хоти.
расаггасаггӣти еттха расам̣ гасанти харантӣти расаггаса̄. расахаран̣ӣнаметам̣ адхивачанам̣, та̄ агга̄ асса̄ти расаггасаггӣ. маха̄пурисасса кира саттарасахаран̣ӣсахасса̄ни уддхагга̄ни хутва̄ гӣва̄йамева пат̣имукка̄ни. тилапхаламаттопи а̄ха̄ро дживхагге т̣хапито саббака̄йам̣ анупхарати. тенева маха̄падха̄нам̣ падахантасса екатан̣д̣ула̄дӣхипи кал̣а̄йайӯсапасатаматтена̄пи ка̄йасса йа̄панам̣ ахоси. ан̃н̃есам̣ пана татха̄ абха̄ва̄ на сакалам̣ ка̄йам̣ оджа̄ пхарати. тена те бахва̄ба̄дха̄ хонти.
сӣхассева хану асса̄ти сӣхахану. таттха сӣхасса хет̣т̣химаханумева парипун̣н̣ам̣ хоти, на упаримам̣. маха̄пурисасса пана сӣхасса хет̣т̣химам̣ вийа двепи парипун̣н̣а̄ни два̄дасийа̄ паккхасса чандасадиса̄ни хонти. атха немиттака̄ ханукапарийантам̣ олокента̄ва имесу ханукесу хет̣т̣химе вӣсати упариме вӣсатӣти чатта̄лӣсаданта̄ сама̄ авирал̣а̄ патит̣т̣хахиссантӣти саллаккхетва̄ айан̃хи дева, кума̄ро чатта̄лӣсаданто хотӣтиа̄дима̄хам̣су. татра̄йаматтхо, ан̃н̃есан̃хи парипун̣н̣аданта̄нампи дваттим̣са данта̄ хонти. имасса пана чатта̄лӣсам̣ бхависсанти. ан̃н̃есан̃ча кечи данта̄ учча̄, кечи нӣча̄ти висама̄ хонти, имасса пана айапат̣т̣акена чхиннасан̇кхапат̣алам̣ вийа сама̄ бхависсанти. ан̃н̃есам̣ кумбхила̄нам̣ вийа данта̄ вирал̣а̄ хонти, маччхамам̣са̄ни кха̄данта̄нам̣ дантантарам̣ пӯренти. имасса пана канакапхалака̄йам̣ самусситаваджирапанти вийа авирал̣а̄ тӯлика̄йа дасситапариччхеда̄ вийа данта̄ бхависсанти. ан̃н̃есан̃ча пӯтиданта̄ ут̣т̣хаханти. тена ка̄чи да̄т̣ха̄ ка̄л̣а̄пи виван̣н̣а̄пи хонти. айам̣ пана сут̣т̣ху суккада̄т̣хо осадхита̄ракампи атиккамма вирочама̄на̄йа пабха̄йа саманна̄гатада̄т̣хо бхависсати.