6. маха̄лисуттаван̣н̣ана̄

бра̄хман̣адӯтаваттхуван̣н̣ана̄

359. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ веса̄лийанти маха̄лисуттам̣. татра̄йам̣ апуббападаван̣н̣ана̄. веса̄лийанти пунаппунам̣ виса̄лабха̄вӯпагаманато веса̄лӣти ладдхана̄маке нагаре. маха̄ванети бахинагаре химавантена саддхим̣ ека̄баддхам̣ хутва̄ т̣хитам̣ сайам̣ джа̄таванам̣ аттхи, йам̣ махантабха̄венева маха̄вананти вуччати, тасмим̣ маха̄ване. кӯт̣а̄га̄раса̄ла̄йанти тасмим̣ ванасан̣д̣е сан̇гха̄ра̄мам̣ патит̣т̣хапесум̣. таттха кан̣н̣икам̣ йоджетва̄ тхамбха̄нам̣ упари кӯт̣а̄га̄раса̄ла̄сан̇кхепена девавима̄насадисам̣ па̄са̄дам̣ акам̣су, там̣ упа̄да̄йа сакалопи сан̇гха̄ра̄мо ‘‘кӯт̣а̄га̄раса̄ла̄’’ти пан̃н̃а̄йиттха. бхагава̄ там̣ веса̄лим̣ упанисса̄йа тасмим̣ сан̇гха̄ра̄ме вихарати. тена вуттам̣ – ‘‘веса̄лийам̣ вихарати маха̄ване кӯт̣а̄га̄раса̄ла̄йа’’нти. косалака̄ти косаларат̣т̣хава̄сино. ма̄гадхака̄ти магадхарат̣т̣хава̄сино. каран̣ӣйена̄ти авассам̣ каттаббакаммена. йан̃хи ака̄тумпи ват̣т̣ати, там̣ киччанти вуччати, йам̣ авассам̣ ка̄таббамева, там̣ каран̣ӣйам̣ на̄ма.

360. пат̣исаллӣно бхагава̄ти на̄на̄рамман̣ача̄рато пат̣иккамма саллӣно нилӣно, екӣбха̄вам̣ упагамма екатта̄рамман̣е джха̄наратим̣ анубхаватӣти аттхо. таттхева̄ти тасмин̃н̃ева виха̄ре. екамантанти тасма̄ т̣ха̄на̄ апаккамма та̄су та̄су руккхаччха̄йа̄су нисӣдим̣су.

от̣т̣хаддхаличчхавӣваттхуван̣н̣ана̄

361. от̣т̣хаддхоти аддхот̣т̣хата̄йа евам̣ладдхана̄мо. махатийа̄ личчхавӣпариса̄йа̄ти пуребхаттам̣ буддхаппамукхасса бхиккхусан̇гхасса да̄нам̣ датва̄ бхагавато сантике упосатхан̇га̄ни адхит̣т̣хахитва̄ гандхама̄ла̄дӣни га̄ха̄петва̄ уггхосана̄йа махатим̣ личчхавира̄джапарисам̣ саннипа̄та̄петва̄ та̄йа нӣлапӣта̄диван̣н̣аваттха̄бхаран̣авилепанапат̣иман̣д̣ита̄йа та̄ватим̣сапарисасаппат̣ибха̄га̄йа махатийа̄ личчхавипариса̄йа саддхим̣ упасан̇ками. ака̄ло кхо маха̄лӣти тасса от̣т̣хаддхасса маха̄лӣти мӯлана̄мам̣, тена мӯлана̄маматтена нам̣ тхеро маха̄лӣти а̄лапати. екамантам̣ нисӣдӣти патирӯпа̄су руккхаччха̄йа̄су та̄йа личчхавипариса̄йа саддхим̣ ратанаттайасса ван̣н̣ам̣ катхайанто нисӣди.

362. сӣхо саман̣уддесоти а̄йасмато на̄гитасса бха̄гинеййо саттавассака̄ле паббаджитва̄ са̄сане йуттапайутто ‘‘сӣхо’’ти евам̣на̄мако са̄ман̣еро, со кира там̣ маха̄парисам̣ дисва̄ – ‘‘айам̣ париса̄ махатӣ, сакалам̣ виха̄рам̣ пӯретва̄ нисинна̄, аддха̄ бхагава̄ аджджа имисса̄ париса̄йа махантена усса̄хена дхаммам̣ десессати, йам̣нӯна̄хам̣ упаджджха̄йасса̄чиккхитва̄ бхагавато маха̄париса̄йа саннипатитабха̄вам̣ а̄роча̄пеййа’’нти чинтетва̄ йена̄йасма̄ на̄гито тенупасан̇ками. бханте кассапа̄ти тхерам̣ готтена а̄лапати. еса̄ джаната̄ти есо джанасамӯхо.

тван̃н̃ева бхагавато а̄рочехӣти сӣхо кира бхагавато висса̄сико, айан̃хи тхеро тхӯласарӣро, тенасса сарӣрагарута̄йа ут̣т̣ха̄нанисаджджа̄дӣсу а̄ласийабха̄во ӣсакам̣ аппахӣно вийа хоти. атха̄йам̣ са̄ман̣еро бхагавато ка̄лена ка̄лам̣ ваттам̣ кароти. тена нам̣ тхеро ‘‘твампи дасабаласса висса̄сико’’ти ватва̄ гаччха тван̃н̃ева̄рочехӣти а̄ха. виха̄рапаччха̄йа̄йанти виха̄рачха̄йа̄йам̣, кӯт̣а̄га̄рамаха̄гехаччха̄йа̄йа пхаритока̄сети аттхо. са̄ кира кӯт̣а̄га̄раса̄ла̄ даккхин̣уттарато дӣгха̄ па̄чӣнамукха̄, тенасса̄ пурато махатӣ чха̄йа̄ паттхат̣а̄ хоти, сӣхо таттха бхагавато а̄санам̣ пан̃н̃апеси.

363. атха кхо бхагава̄ два̄рантарехи чева ва̄тапа̄нантарехи ча никкхамитва̄ видха̄ванта̄хи виппхарантӣхи чхаббан̣н̣а̄хи буддхарасмӣхи сам̣сӯчитаниккхамано вала̄хакантарато пун̣н̣ачандо вийа кӯт̣а̄га̄раса̄лато никкхамитва̄ пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисӣди. тена вуттам̣ – ‘‘атха кхо бхагава̄ виха̄ра̄ никкхамма виха̄рапаччха̄йа̄йа пан̃н̃атте а̄сане нисӣдӣ’’ти.

364-365. пурима̄ни, бханте, диваса̄ни пуриматара̄нӣти еттха хиййо дивасам̣ пуримам̣ на̄ма, тато парам̣ пуриматарам̣. тато пат̣т̣ха̄йа пана сабба̄ни пурима̄ни чева пуриматара̄ни ча хонти. йадаггети мӯладивасато пат̣т̣ха̄йа йам̣ дивасам̣ аггам̣ паракот̣им̣ катва̄ вихара̄мӣти аттхо, йа̄ва виха̄синти вуттам̣ хоти. ида̄ни тасса парима̄н̣ам̣ дассенто ‘‘начирам̣ тӣн̣и васса̄нӣ’’ти а̄ха. атха ва̄ йадаггети йам̣ дивасам̣ аггам̣ катва̄ начирам̣ тӣн̣и васса̄ни вихара̄мӣтипи аттхо. йам̣ дивасам̣ а̄дим̣ катва̄ начирам̣ виха̄сим̣ тӣн̣ийева васса̄нӣти вуттам̣ хоти. айам̣ кира бхагавато паттачӣварам̣ ган̣ханто тӣн̣и сам̣ваччхара̄ни бхагавантам̣ упат̣т̣ха̄си, там̣ сандха̄йа евам̣ вадати. пийарӯпа̄нӣти пийаджа̄тика̄ни са̄таджа̄тика̄ни. ка̄мӯпасам̣хита̄нӣти ка̄масса̄дайутта̄ни. раджанӣйа̄нӣти ра̄гаджанака̄ни. но ча кхо дибба̄ни садда̄нӣти касма̄ сунаккхатто та̄ни на сун̣а̄ти? со кира бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ диббачаккхупарикаммам̣ йа̄чи, тасса бхагава̄ а̄чиккхи, со йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипанно диббачаккхум̣ уппа̄детва̄ девата̄нам̣ рӯпа̄ни дисва̄ чинтеси ‘‘имасмим̣ сарӣрасан̣т̣ха̄не саддена мадхурена бхавитаббам̣, катхам̣ ну кхо нам̣ сун̣еййа’’нти бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ диббасотапарикаммам̣ пуччхи. айан̃ча атӣте екам̣ сӣлавантам̣ бхиккхум̣ кан̣н̣асаккхалийам̣ пахаритва̄ бадхирамака̄си. тасма̄ парикаммам̣ каронтопи абхаббо диббасота̄дхигама̄йа. тенасса на бхагава̄ парикаммам̣ катхеси. со етта̄вата̄ бхагавати а̄гха̄там̣ бандхитва̄ чинтеси – ‘‘аддха̄ саман̣асса готамасса евам̣ хоти – ‘ахампи кхаттийо айампи кхаттийо, сачасса н̃а̄н̣ам̣ вад̣д̣хиссати, айампи саббан̃н̃ӯ бхависсатӣ’ти усӯйа̄йа майхам̣ на катхесӣ’’ти. со ануккамена гихибха̄вам̣ патва̄ таматтхам̣ маха̄лиличчхавино катхенто евама̄ха.

366-371. екам̣сабха̄витоти екам̣са̄йа екакот̣т̣ха̄са̄йа бха̄вито, дибба̄нам̣ ва̄ рӯпа̄нам̣ дассанаттха̄йа дибба̄нам̣ ва̄ садда̄нам̣ саванаттха̄йа бха̄витоти аттхо. тирийанти анудиса̄йа. убхайам̣сабха̄витоти убхайам̣са̄йа убхайакот̣т̣ха̄са̄йа бха̄витоти аттхо. айам̣ кхо маха̄ли хетӯти айам̣ дибба̄нам̣йева рӯпа̄нам̣ дассана̄йа екам̣сабха̄вито сама̄дхи хету. имаматтхам̣ сутва̄ со личчхавӣ чинтеси – ‘‘идам̣ диббасотена саддасун̣анам̣ имасмим̣ са̄сане уттаматтхабхӯтам̣ ман̃н̃е имасса нӯна аттха̄йа ете бхиккхӯ пан̃н̃а̄сампи сат̣т̣хипи васса̄ни апан̣н̣акам̣ брахмачарийам̣ чаранти, йам̣нӯна̄хам̣ дасабалам̣ етаматтхам̣ пуччхеййа’’нти.

372. тато таматтхам̣ пуччханто ‘‘ета̄сам̣ нӯна, бханте’’тиа̄дима̄ха. сама̄дхибха̄вана̄нанти еттха сама̄дхийева сама̄дхибха̄вана̄, убхайам̣сабха̄вита̄нам̣ сама̄дхӣнанти аттхо. атха йасма̄ са̄санато ба̄хира̄ ета̄ сама̄дхибха̄вана̄, на аджджхаттика̄. тасма̄ та̄ пат̣иккхипитва̄ йадаттхам̣ бхиккхӯ брахмачарийам̣ чаранти, там̣ дассенто бхагава̄ ‘‘на кхо маха̄лӣ’’тиа̄дима̄ха.

чатуарийапхалаван̣н̣ана̄

373. тин̣н̣ам̣ сам̣йоджана̄нанти сакка̄йадит̣т̣хиа̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ бандхана̄нам̣. та̄ни хи ват̣т̣адуккхамайе ратхе сатте сам̣йодженти, тасма̄ сам̣йоджана̄нӣти вуччанти. сота̄панно хотӣти маггасотам̣ а̄панно хоти. авинипа̄тадхаммоти чатӯсу апа̄йесу апатанадхаммо. нийатоти дхамманийа̄мена нийато. самбодхипара̄йан̣оти упаримаггаттайасан̇кха̄та̄ самбодхи парам̣ айанам̣ асса, анена ва̄ паттабба̄ти самбодхипара̄йан̣о.

танутта̄ти парийут̣т̣ха̄намандата̄йа ча када̄чи карахачи уппаттийа̄ ча танубха̄ва̄. орамбха̄гийа̄нанти хет̣т̣ха̄бха̄гийа̄нам̣, йе хи баддхо упари суддха̄ва̄сабхӯмийам̣ ниббаттитум̣ на саккоти. опапа̄тикоти сесайонипат̣иккхепавачанаметам̣. таттха паринибба̄йӣти тасмим̣ упарибхавейева паринибба̄надхаммо. ана̄ваттидхаммоти тато брахмалока̄ пуна пат̣исандхивасена ана̄ваттанадхаммо. четовимуттинти читтависуддхим̣, саббакилесабандханавимуттасса арахаттапхалачиттассетам̣ адхивачанам̣. пан̃н̃а̄вимуттинти еттха̄пи саббакилесабандханавимутта̄ арахаттапхалапан̃н̃а̄ва пан̃н̃а̄вимуттӣти ведитабба̄. дит̣т̣хева дхаммети имасмим̣йева аттабха̄ве. сайанти са̄мам̣. абхин̃н̃а̄ти абхиджа̄нитва̄. саччхикатва̄ти паччаккхам̣ катва̄. атха ва̄ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ти абхин̃н̃а̄йа абхивисит̣т̣хена н̃а̄н̣ена саччхикаритва̄типи аттхо. упасампаджджа̄ти патва̄ пат̣илабхитва̄. идам̣ сутва̄ личчхавира̄джа̄ чинтеси – ‘‘айам̣ пана дхаммо на сакун̣ена вийа уппатитва̄, на̄пи годха̄йа вийа урена гантва̄ сакка̄ пат̣ивиджджхитум̣, аддха̄ пана имам̣ пат̣ивиджджхантасса пуббабха̄гаппат̣ипада̄йа бхавитаббам̣, пуччха̄ми та̄ва на’’нти.

арийаат̣т̣хан̇гикамаггаван̣н̣ана̄

374-375. тато бхагавантам̣ пуччханто ‘‘аттхи пана бханте’’тиа̄дима̄ха. ат̣т̣хан̇гикоти пан̃чан̇гикам̣ турийам̣ вийа ат̣т̣хан̇гико га̄мо вийа ча ат̣т̣хан̇гаматтойева хутва̄ ат̣т̣хан̇гико, на ан̇гато ан̃н̃о магго на̄ма аттхи. тенева̄ха – ‘‘сеййатхидам̣, самма̄дит̣т̣хи…пе… самма̄сама̄дхӣ’’ти. таттха самма̄дассаналаккхан̣а̄ самма̄дит̣т̣хи. самма̄ абхиниропаналаккхан̣о самма̄сан̇каппо. самма̄ париггахан̣алаккхан̣а̄ самма̄ва̄ча̄. самма̄ самут̣т̣ха̄паналаккхан̣о самма̄камманто. самма̄ вода̄паналаккхан̣о самма̄а̄джӣво. самма̄ паггахалаккхан̣о самма̄ва̄йа̄мо. самма̄ упат̣т̣ха̄налаккхан̣а̄ самма̄сати. самма̄ сама̄дха̄налаккхан̣о самма̄сама̄дхи. етесу екекасса тӣн̣и тӣн̣и кичча̄ни хонти. сеййатхидам̣, самма̄дит̣т̣хи та̄ва ан̃н̃ехипи аттано паччанӣкакилесехи саддхим̣ миччха̄дит̣т̣хим̣ паджахати, ниродхам̣ а̄рамман̣ам̣ кароти, сампайуттадхамме ча пассати таппат̣иччха̄дакамохавидхаманавасена асаммохато. самма̄сан̇каппа̄дайопи татхева миччха̄сан̇каппа̄дӣни паджаханти, ниродхан̃ча а̄рамман̣ам̣ каронти, висесато панеттха самма̄сан̇каппо сахаджа̄тадхамме абхиниропети. самма̄ва̄ча̄ самма̄ паригган̣хати. самма̄камманто самма̄ самут̣т̣ха̄пети. самма̄а̄джӣво самма̄ вода̄пети. самма̄ва̄йа̄мо самма̄ пагган̣хати. самма̄сати самма̄ упат̣т̣ха̄пети. самма̄сама̄дхи самма̄ падахати.

апи чеса̄ самма̄дит̣т̣хи на̄ма пуббабха̄ге на̄на̄ккхан̣а̄ на̄на̄рамман̣а̄ хоти, маггаккхан̣е екаккхан̣а̄ ека̄рамман̣а̄. киччато пана ‘‘дуккхе н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣни чатта̄ри на̄ма̄ни лабхати. самма̄сан̇каппа̄дайопи пуббабха̄ге на̄на̄ккхан̣а̄ на̄на̄рамман̣а̄ хонти. маггаккхан̣е екаккхан̣а̄ ека̄рамман̣а̄. тесу самма̄сан̇каппо киччато ‘‘неккхаммасан̇каппо’’тиа̄дӣни тӣн̣и на̄ма̄ни лабхати. самма̄ ва̄ча̄дайо тиссо виратийопи хонти, четана̄дайопи хонти, маггаккхан̣е пана виратийева. самма̄ва̄йа̄мо самма̄сатӣти идампи двайам̣ киччато саммаппадха̄насатипат̣т̣ха̄навасена чатта̄ри на̄ма̄ни лабхати. самма̄сама̄дхи пана пуббабха̄гепи маггаккхан̣епи самма̄сама̄дхийева.

ити имесу ат̣т̣хасу дхаммесу бхагавата̄ нибба̄на̄дхигама̄йа пат̣ипаннасса йогино бахука̄ратта̄ пат̣хамам̣ самма̄дит̣т̣хи десита̄. айан̃хи ‘‘пан̃н̃а̄паджджото пан̃н̃а̄саттха’’нти (дха. са. 20) ча вутта̄. тасма̄ ета̄йа пуббабха̄ге випассана̄н̃а̄н̣асан̇кха̄та̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄ авиджджандхака̄рам̣ видхамитва̄ килесачоре гха̄тенто кхемена йога̄вачаро нибба̄нам̣ па̄пун̣а̄ти. тена вуттам̣ – ‘‘нибба̄на̄дхигама̄йа пат̣ипаннасса йогино бахука̄ратта̄ пат̣хамам̣ самма̄дит̣т̣хи десита̄’’ти.

самма̄сан̇каппо пана тасса̄ бахука̄ро, тасма̄ таданантарам̣ вутто. йатха̄ хи херан̃н̃ико хаттхена париват̣т̣етва̄ париват̣т̣етва̄ чаккхуна̄ каха̄пан̣ам̣ олокенто – ‘‘айам̣ чхеко, айам̣ кӯт̣о’’ти джа̄на̄ти. евам̣ йога̄вачаропи пуббабха̄ге витаккена витаккетва̄ випассана̄пан̃н̃а̄йа олокайама̄но – ‘‘име дхамма̄ ка̄ма̄вачара̄, име дхамма̄ рӯпа̄вачара̄дайо’’ти паджа̄на̄ти. йатха̄ ва̄ пана пурисена кот̣ийам̣ гахетва̄ париват̣т̣етва̄ париват̣т̣етва̄ диннам̣ маха̄руккхам̣ таччхако ва̄сийа̄ таччхетва̄ камме упанети, евам̣ витаккена витаккетва̄ витаккетва̄ динне дхамме йога̄вачаро пан̃н̃а̄йа – ‘‘име ка̄ма̄вачара̄, име рӯпа̄вачара̄’’тиа̄дина̄ найена париччхиндитва̄ камме упанети. тена вуттам̣ – ‘‘самма̄сан̇каппо пана тасса̄ бахука̄ро, тасма̄ таданантарам̣ вутто’’ти. сва̄йам̣ йатха̄ самма̄дит̣т̣хийа̄ евам̣ самма̄ва̄ча̄йапи упака̄рако. йатха̄ха – ‘‘пуббе кхо, виса̄кха, витаккетва̄ вича̄ретва̄ паччха̄ ва̄чам̣ бхиндатӣ’’ти, (ма. ни. 1.463) тасма̄ таданантарам̣ самма̄ва̄ча̄ вутта̄.

йасма̄ пана – ‘‘идан̃чидан̃ча карисса̄ма̄’’ти пат̣хамам̣ ва̄ча̄йа сам̣видахитва̄ локе камманте пайодженти; тасма̄ ва̄ча̄ ка̄йакаммасса упака̄рика̄ти самма̄ва̄ча̄йа анантарам̣ самма̄камманто вутто. чатуббидхам̣ пана вачӣдуччаритам̣, тивидхан̃ча ка̄йадуччаритам̣ паха̄йа убхайам̣ сучаритам̣ пӯрентассева йасма̄ а̄джӣват̣т̣хамакам̣ сӣлам̣ пӯрети, на итарасса, тасма̄ тадубхайа̄нантарам̣ самма̄а̄джӣво вутто. евам̣ висуддха̄джӣвена пана ‘‘парисуддхо ме а̄джӣво’’ти етта̄вата̄ ча паритосам̣ катва̄ суттапаматтена вихаритум̣ на йуттам̣, атха кхо ‘‘саббирийа̄патхесу идам̣ вӣрийам̣ сама̄рабхитабба’’нти дассетум̣ таданантарам̣ самма̄ва̄йа̄мо вутто. тато ‘‘а̄раддхавӣрийенапи ка̄йа̄дӣсу чатӯсу ваттхӯсу сати сӯпат̣т̣хита̄ ка̄табба̄’’ти дассанаттхам̣ таданантарам̣ самма̄сати десита̄. йасма̄ паневам̣ сӯпат̣т̣хита̄ сати сама̄дхиссупака̄ра̄нупака̄ра̄нам̣ дхамма̄нам̣ гатийо саманнеситва̄ пахоти екатта̄рамман̣е читтам̣ сама̄дха̄тум̣, тасма̄ самма̄сатийа̄ анантарам̣ самма̄сама̄дхи деситоти ведитаббо. етесам̣ дхамма̄нам̣ саччхикирийа̄йа̄ти етесам̣ сота̄паттипхала̄дӣнам̣ паччаккхакирийаттха̄йа.

две паббаджитаваттхуван̣н̣ана̄

376-377. екамида̄ханти идам̣ касма̄ а̄раддхам̣? айам̣ кира ра̄джа̄ – ‘‘рӯпам̣ атта̄’’ти евам̣ладдхико, тенасса десана̄йа читтам̣ на̄дхимуччати. атха бхагавата̄ тасса ладдхийа̄ а̄викаран̣аттхам̣ екам̣ ка̄ран̣ам̣ а̄харитум̣ идама̄раддхам̣. татра̄йам̣ сан̇кхепаттхо – ‘‘ахам̣ екам̣ самайам̣ гхосита̄ра̄ме вихара̄ми, татра васантам̣ мам̣ те две паббаджита̄ евам̣ пуччхим̣су. атха̄хам̣ тесам̣ буддхуппа̄дам̣ дассетва̄ тантидхаммам̣ на̄ма катхенто идамавочам̣ – ‘‘а̄вусо, саддха̄сампанно на̄ма кулапутто еварӯпасса саттху са̄сане паббаджито, евам̣ тивидхам̣ сӣлам̣ пӯретва̄ пат̣хамаджджха̄на̄дӣни патва̄ т̣хито ‘там̣ джӣва’нтиа̄дӣни вадеййа, йуттам̣ ну кхо етамасса̄’’ти? тато техи ‘‘йутта’’нти вутте ‘‘ахам̣ кхо панетам̣, а̄вусо, евам̣ джа̄на̄ми, евам̣ пасса̄ми, атха ча пана̄хам̣ на вада̄мӣ’’ти там̣ ва̄дам̣ пат̣иккхипитва̄ уттари кхӣн̣а̄савам̣ дассетва̄ ‘‘имасса евам̣ ваттум̣ на йутта’’нти авочам̣. те мама вачанам̣ сутва̄ аттамана̄ ахесунти. евам̣ вутте сопи аттамано ахоси. тена̄ха – ‘‘идамавоча бхагава̄. аттамано от̣т̣хаддхо личчхавӣ бхагавато бха̄ситам̣ абхинандӣ’’ти.

ити суман̇галавила̄синийа̄ дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йам̣

маха̄лисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.