5. кӯт̣адантасуттаван̣н̣ана̄
323. евам̣ ме сутам̣…пе… магадхесӯти кӯт̣адантасуттам̣. татра̄йам̣ апуббападаван̣н̣ана̄. магадхесӯти магадха̄ на̄ма джа̄нападино ра̄джакума̄ра̄, тесам̣ нива̄со екопи джанападо рӯл̣хӣсаддена магадха̄ти вуччати, тасмим̣ магадхесу джанападе. ито парам̣ пуримасуттадвайе вуттанайамева. амбалат̣т̣хика̄ брахмаджа̄ле вуттасадиса̄ва. кӯт̣адантоти тасса бра̄хман̣асса на̄мам̣. упаккхат̣оти саджджито. ваччхатарасата̄нӣти ваччхасата̄ни. ураббха̄ти тарун̣амен̣д̣ака̄ вуччанти. ете та̄ва па̄л̣ийам̣ а̄гата̄йева. па̄л̣ийам̣ пана ана̄гата̄нампи анекесам̣ мигапаккхӣнам̣ саттасаттасата̄ни сампин̣д̣ита̄нева̄ти ведитабба̄ни. саббасаттасатикайа̄гам̣ киреса йаджитука̄мо хоти. тхӯн̣ӯпанӣта̄нӣти бандхитва̄ т̣хапанаттха̄йа йӯпасан̇кха̄там̣ тхӯн̣ам̣ упанӣта̄ни.
328. тивидханти еттха видха̄ вуччати т̣хапана̄, тит̣т̣хапананти аттхо. сол̣асапариккха̄ранти сол̣асапарива̄рам̣.
330-336. пат̣ивасантӣти йан̃н̃а̄нубхаванаттха̄йа пат̣ивасанти. бхӯтапуббанти идам̣ бхагава̄ патхавӣгатам̣ нидхим̣ уддхаритва̄ пурато ра̄сим̣ каронто вийа бхавапат̣иччханнам̣ пуббачаритам̣ дассенто а̄ха. маха̄виджитоти со кира са̄гарапарийантам̣ махантам̣ патхавӣман̣д̣алам̣ виджини, ити махантам̣ виджитамасса̄ти маха̄виджито твева сан̇кхйам̣ агама̄си. ад̣д̣хотиа̄дӣсу йо кочи аттано сантакена вибхавена ад̣д̣хо хоти, айам̣ пана на кевалам̣ ад̣д̣хойева, махаддхано махата̄ апарима̄н̣асан̇кхйена дханена саманна̄гато. пан̃чака̄магун̣авасена маханта̄ ул̣а̄ра̄ бхога̄ асса̄ти маха̄бхого. пин̣д̣апин̣д̣авасена чева суван̣н̣ама̄сакараджатама̄сака̄дивасена ча джа̄тарӯпараджатасса пахӯтата̄йа пахӯтаджа̄тарӯпараджато, анекакот̣исан̇кхйена джа̄тарӯпараджатена саманна̄гатоти аттхо. виттӣти тут̣т̣хи, виттийа̄ упакаран̣ам̣ виттӯпакаран̣ам̣ тут̣т̣хика̄ран̣анти аттхо. пахӯтам̣ на̄на̄видха̄лан̇ка̄расуван̣н̣араджатабха̄джана̄дибхедам̣ виттӯпакаран̣амасса̄ти пахӯтавиттӯпакаран̣о. саттаратанасан̇кха̄тасса нидахитва̄ т̣хапитадханасса саббапуббан̣н̣а̄паран̣н̣асан̇гахитасса дхан̃н̃асса ча пахӯтата̄йа пахӯтадханадхан̃н̃о. атхава̄ идамасса девасикам̣ париббайада̄наггахан̣а̄дивасена париваттанадханадхан̃н̃авасена вуттам̣.
парипун̣н̣акосакот̣т̣ха̄га̄роти косо вуччати бхан̣д̣а̄га̄рам̣, нидахитва̄ т̣хапитена дханена парипун̣н̣акосо, дхан̃н̃ена парипун̣н̣акот̣т̣ха̄га̄ро ча̄ти аттхо. атхава̄ чатуббидхо косо – хаттхӣ, асса̄, ратха̄, паттӣти. кот̣т̣ха̄га̄рам̣ тивидхам̣ – дханакот̣т̣ха̄га̄рам̣, ваттхакот̣т̣ха̄га̄рам̣, дхан̃н̃акот̣т̣ха̄га̄ранти, там̣ саббампи парипун̣н̣амасса̄ти парипун̣н̣акосакот̣т̣ха̄га̄ро. удапа̄дӣти уппаджджи. айам̣ кира ра̄джа̄ екадивасам̣ ратана̄валоканача̄рикам̣ на̄ма никкханто. со бхан̣д̣а̄га̄рикам̣ пуччхи – ‘‘та̄та, идам̣ евам̣ бахудханам̣ кена сан̇гхарита’’нти? тумха̄кам̣ питупита̄маха̄дӣхи йа̄ва саттама̄ кулапариват̣т̣а̄ти. идам̣ пана дханам̣ сан̇гхаритва̄ те кухим̣ гата̄ти? саббева те, дева, маран̣авасам̣ патта̄ти. аттано дханам̣ агахетва̄ва гата̄, та̄та̄ти? дева, ким̣ вадетха, дханам̣ на̄метам̣ паха̄йа гаманӣйамева, но а̄да̄йа гаманӣйанти. атха ра̄джа̄ ниваттитва̄ сирӣгаббхе нисинно – ‘адхигата̄ кхо ме’тиа̄дӣни чинтеси. тена вуттам̣ – ‘‘евам̣ четасо паривитакко удапа̄дӣ’’ти.
337. бра̄хман̣ам̣ а̄мантетва̄ти касма̄ а̄мантеси? айам̣ киревам̣ чинтеси – ‘‘да̄нам̣ дентена на̄ма екена пан̣д̣итена саддхим̣ мантетва̄ да̄тум̣ ват̣т̣ати, ана̄мантетва̄ катакамман̃хи паччха̄нута̄пам̣ каротӣ’’ти. тасма̄ а̄мантеси. атха бра̄хман̣о чинтеси – ‘‘айам̣ ра̄джа̄ маха̄да̄нам̣ да̄тука̄мо, джанападе часса бахӯ чора̄, те авӯпасаметва̄ да̄нам̣ дентасса кхӣрададхитан̣д̣ула̄дике да̄насамбха̄ре а̄харанта̄нам̣ ниппуриса̄ни геха̄ни чора̄ вилумписсанти джанападо чорабхайенева кола̄хало бхависсати, тато ран̃н̃о да̄нам̣ на чирам̣ паваттиссати, читтамписса екаггам̣ на бхависсати, ханда, нам̣ етаматтхам̣ сан̃н̃а̄пемӣ’’ти тато таматтхам̣ сан̃н̃а̄пенто ‘‘бхото, кхо ран̃н̃о’’тиа̄дима̄ха.
338. таттха сакан̣т̣акоти чоракан̣т̣акехи сакан̣т̣ако. пантхадухана̄ти пантхадуха̄, пантхагха̄така̄ти аттхо. акиччака̄рӣ асса̄ти акаттаббака̄рӣ адхаммака̄рӣ бхавеййа. дассукхӣланти чоракхӣлам̣. вадхена ва̄ти ма̄ран̣ена ва̄ кот̣т̣анена ва̄. бандханена̄ти аддубандхана̄дина̄. джа̄нийа̄ти ха̄нийа̄; ‘‘сатам̣ ган̣хатха, сахассам̣ ган̣хатха̄’’ти евам̣ паваттитадан̣д̣ена̄ти аттхо. гараха̄йа̄ти пан̃часикхамун̣д̣акаран̣ам̣, гомайасин̃чанам̣, гӣва̄йа кудан̣д̣акабандхананти евама̄дӣни катва̄ гарахапа̄панена. пабба̄джана̄йа̄ти рат̣т̣хато нӣхаран̣ена. самӯханисса̄мӣти самма̄ хетуна̄ найена ка̄ран̣ена ӯханисса̄ми. хата̄васесака̄ти мата̄васесака̄. уссахантӣти усса̄хам̣ каронти. ануппадетӯти динне аппахонте пуна ан̃н̃ампи бӣджан̃ча бхаттан̃ча касиупакаран̣абхан̣д̣ан̃ча саббам̣ детӯти аттхо. па̄бхатам̣ ануппадетӯти саккхим̣ акатва̄ пан̣н̣е ана̄ропетва̄ мӯлаччхеджджавасена бхан̣д̣амӯлам̣ детӯти аттхо. бхан̣д̣амӯласса хи па̄бхатанти на̄мам̣. йатха̄ха –
‘‘аппакенапи медха̄вӣ, па̄бхатена вичаккхан̣о;
самут̣т̣ха̄пети атта̄нам̣, ан̣ум̣ аггим̣ва сандхама’’нти. (джа̄. 1.1.4);
бхаттаветананти девасикам̣ бхаттан̃чева ма̄сика̄дипариббайан̃ча тасса тасса кусалакаммасӯрабха̄ва̄нурӯпена т̣ха̄нантарага̄манигама̄дида̄нена саддхим̣ детӯти аттхо. сакаммапасута̄ти касива̄н̣иджджа̄дӣсу сакесу каммесу уййутта̄ бйа̄ват̣а̄. ра̄сикоти дханадхан̃н̃а̄нам̣ ра̄сико. кхемат̣т̣хита̄ти кхемена т̣хита̄ абхайа̄. акан̣т̣ака̄ти чоракан̣т̣акарахита̄. муда̄ модама̄на̄ти мода̄ модама̄на̄. айамева ва̄ па̄т̣хо, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ памудитачитта̄ти адхиппа̄йо. апа̄рутагхара̄ти чора̄нам̣ абха̄вена два̄ра̄ни асам̣варитва̄ виват̣адва̄ра̄ти аттхо. етадавоча̄ти джанападасса сабба̄ка̄рена иддхапхӣтабха̄вам̣ н̃атва̄ етам̣ авоча.
чатупариккха̄раван̣н̣ана̄
339. тена хи бхавам̣ ра̄джа̄ти бра̄хман̣о кира чинтеси – ‘‘айам̣ ра̄джа̄ маха̄да̄нам̣ да̄тум̣ ативийа усса̄хаджа̄то. саче пана аттано ануйанта̄ кхаттийа̄дайо ана̄мантетва̄ дассати. на̄сса те аттамана̄ бхависсанти; йатха̄ да̄нам̣ те аттамана̄ хонти, татха̄ карисса̄мӣ’’ти. тасма̄ ‘‘тена хи бхава’’нтиа̄дима̄ха. таттха негама̄ти нигамава̄сино. джа̄напада̄ти джанападава̄сино. а̄мантайатанти а̄мантету джа̄на̄пету. йам̣ мама асса̄ти йам̣ тумха̄кам̣ ануджа̄нанам̣ мама бхавеййа. амачча̄ти пийасаха̄йака̄. па̄рисаджджа̄ти сеса̄ а̄н̣аттика̄рака̄. йаджатам̣ бхавам̣ ра̄джа̄ти йаджату бхавам̣, те кира – айам̣ ра̄джа̄ ‘‘ахам̣ иссаро’’ти пасайха да̄нам̣ адатва̄ амхе а̄мантеси, ахонена сут̣т̣ху ката’’нти аттамана̄ евама̄хам̣су. ана̄мантите панасса йан̃н̃ат̣т̣ха̄нам̣ дассана̄йапи на гаччхеййум̣. йан̃н̃ака̄ло маха̄ра̄джа̄ти деййадхаммасмин̃хи асати махаллакака̄ле ча еварӯпам̣ да̄нам̣ да̄тум̣ на сакка̄, твам̣ пана маха̄дхано чева тарун̣о ча, етена те йан̃н̃ака̄лоти дассента̄ ваданти. ануматипаккха̄ти ануматийа̄ паккха̄, ануматида̄йака̄ти аттхо. париккха̄ра̄ бхавантӣти парива̄ра̄ бхаванти. ‘‘ратхо сӣлапариккха̄ро, джха̄наккхо чаккавӣрийо’’ти (сам̣. ни. 5.4) еттха пана алан̇ка̄ро париккха̄роти вутто.
ат̣т̣хапариккха̄раван̣н̣ана̄
340. ат̣т̣хахан̇гехӣти убхато суджа̄та̄дӣхи ат̣т̣хахи ан̇гехи. йасаса̄ти а̄н̣а̄т̣хапанасаматтхата̄йа. саддхоти да̄насса пхалам̣ аттхӣти саддахати. да̄йакоти да̄насӯро. на саддха̄маттакенева тит̣т̣хати, париччаджитумпи саккотӣти аттхо. да̄напатӣти йам̣ да̄нам̣ дети, тасса пати хутва̄ дети, на да̄со, на саха̄йо. йо хи аттана̄ мадхурам̣ бхун̃джати, паресам̣ амадхурам̣ дети, со да̄насан̇кха̄тасса деййадхаммасса да̄со хутва̄ дети. йо йам̣ аттана̄ бхун̃джати, тадева дети, со саха̄йо хутва̄ дети. йо пана аттана̄ йена кеначи йа̄пети, паресам̣ мадхурам̣ дети, со пати джет̣т̣хако са̄мӣ хутва̄ дети, айам̣ та̄дисоти аттхо. саман̣абра̄хман̣акапан̣аддхикаван̣иббакайа̄чака̄нанти еттха самитапа̄па̄ саман̣а̄, ба̄хитапа̄па̄ бра̄хман̣а̄. капан̣а̄ти дуггата̄ далиддаманусса̄. аддхика̄ти патха̄вино. ван̣иббака̄ти йе – ‘‘ит̣т̣хам̣ диннам̣, кантам̣, мана̄пам̣, ка̄лена анаваджджам̣ диннам̣, дадам̣ читтам̣ паса̄деййа, гаччхату бхавам̣ брахмалока’’нтиа̄дина̄ найена да̄насса ван̣н̣ам̣ тхомайама̄на̄ вичаранти. йа̄чака̄ти йе – ‘‘пасатаматтам̣ детха, сара̄ваматтам̣ детха̄’’тиа̄дӣни ватва̄ йа̄чама̄на̄ вичаранти. опа̄набхӯтоти удапа̄набхӯто. саббесам̣ са̄дха̄ран̣апарибхого, чатумаха̄патхе кхатапоккхаран̣ӣ вийа хутва̄ти аттхо. сутаджа̄тасса̄ти еттха сутамева сутаджа̄там̣. атӣта̄на̄гатапаччуппанне аттхе чинтетунти еттха – ‘‘атӣте пун̃н̃асса кататта̄йева ме айам̣ сампаттӣ’’ти, евам̣ чинтенто атӣтаматтхам̣ чинтетум̣ пат̣ибало на̄ма хоти. ‘‘ида̄ни пун̃н̃ам̣ катва̄ва ана̄гате сакка̄ сампаттим̣ па̄пун̣иту’’нти чинтенто ана̄гатаматтхам̣ чинтетум̣ пат̣ибало на̄ма хоти. ‘‘идам̣ пун̃н̃акаммам̣ на̄ма саппуриса̄нам̣ а̄чин̣н̣ам̣, майхан̃ча бхога̄пи сам̣виджджанти, да̄йакачиттампи аттхи; ханда̄хам̣ пун̃н̃а̄ни каромӣ’’ти чинтенто паччуппаннаматтхам̣ чинтетум̣ пат̣ибало на̄ма хотӣти ведитаббо. ити има̄нӣти евам̣ йатха̄ вутта̄ни ета̄ни. етехи кира ат̣т̣хахан̇гехи саманна̄гатасса да̄нам̣ саббадиса̄хи маха̄джано упасан̇камати. ‘‘айам̣ дуджджа̄то киттакам̣ ка̄лам̣ дассати, ида̄ни виппат̣иса̄рӣ хутва̄ упаччхиндиссатӣ’’ти евама̄дӣни чинтетва̄ на кочи упасан̇камитаббам̣ ман̃н̃ати. тасма̄ ета̄ни ат̣т̣хан̇га̄ни париккха̄ра̄ бхавантӣти вутта̄ни.
чатупариккха̄ра̄диван̣н̣ана̄
341. суджам̣ пагган̣ханта̄нанти маха̄йа̄гапат̣игган̣ханат̣т̣ха̄не да̄накат̣аччхум̣ пагган̣ханта̄нам̣. имехи чатӯхӣти етехи суджа̄та̄дӣхи. етесу хи асати – ‘‘евам̣ дуджджа̄тасса сам̣видха̄нена паваттада̄нам̣ киттакам̣ ка̄лам̣ паваттиссатӣ’’тиа̄дӣни ватва̄ упасан̇камита̄ро на хонти. гарахитабба̄бха̄вато пана упасан̇камантийева. тасма̄ има̄нипи париккха̄ра̄ бхавантӣти вутта̄ни.
342. тиссо видха̄ десесӣти тӣн̣и т̣хапана̄ни десеси. со кира чинтеси – ‘‘да̄нам̣ дадама̄на̄ на̄ма тин̣н̣ам̣ т̣ха̄на̄нам̣ ан̃н̃атарасмим̣ чаланти ханда̄хам̣ имам̣ ра̄джа̄нам̣ тесу т̣ха̄несу пат̣хаматаран̃н̃ева ниччалам̣ каромӣ’’ти. тенасса тиссо видха̄ десесӣти. со бхото ран̃н̃оти идам̣ каран̣аттхе са̄мивачанам̣. бхота̄ ран̃н̃а̄ти ва̄ па̄т̣хо. виппат̣иса̄ро на каран̣ӣйоти ‘‘бхога̄нам̣ вигамахетуко паччха̄нута̄по на каттаббо, пуббачетана̄ пана ачала̄ патит̣т̣хапетабба̄, еван̃хи да̄нам̣ махаппхалам̣ хотӣ’’ти дассети. итаресупи двӣсу т̣ха̄несу есева найо. мун̃чачетана̄пи хи паччха̄самануссаран̣ачетана̄ ча ниччала̄ва ка̄табба̄. татха̄ акаронтасса да̄нам̣ на махаппхалам̣ хоти, на̄пи ул̣а̄ресу бхогесу читтам̣ намати, маха̄рорувам̣ упапаннасса сет̣т̣хигахапатино вийа.
343. дасаха̄ка̄рехӣти дасахи ка̄ран̣ехи. тасса кира евам̣ ахоси – сача̄йам̣ ра̄джа̄ дуссӣле дисва̄ – ‘‘нассати вата ме да̄нам̣, йасса ме еварӯпа̄ дуссӣла̄ бхун̃джантӣ’’ти сӣлавантесупи виппат̣иса̄рам̣ уппа̄дессати, да̄нам̣ на махаппхалам̣ бхависсати. виппат̣иса̄ро ча на̄ма да̄йака̄нам̣ пат̣игга̄хакатова уппаджджати, хандасса пат̣хамамева там̣ виппат̣иса̄рам̣ винодемӣти. тасма̄ дасаха̄ка̄рехи упаччхиджджитум̣ йуттам̣ пат̣игга̄хакесупи виппат̣иса̄рам̣ винодесӣти. тесан̃н̃ева тена̄ти тесан̃н̃ева тена па̄пена анит̣т̣хо випа̄ко бхависсати, на ан̃н̃есанти дассети. йаджатам̣ бхаванти дету бхавам̣. саджджатанти виссаджджату. антаранти аббхантарам̣.
344. сол̣асахи а̄ка̄рехи читтам̣ сандассесӣти идха бра̄хман̣о ран̃н̃о маха̄да̄на̄нумоданам̣ на̄ма а̄раддхо. таттха сандассесӣти – ‘идам̣ да̄нам̣ да̄та̄ еварӯпам̣ сампаттим̣ лабхатӣ’ти дассетва̄ дассетва̄ катхеси. сама̄дапесӣти тадаттхам̣ сама̄дапетва̄ катхеси. самуттеджесӣти виппат̣иса̄равиноданенасса читтам̣ вода̄песи. сампахам̣сесӣти ‘сундарам̣ те катам̣, маха̄ра̄джа, да̄нам̣ дадама̄нена̄’ти тхутим̣ катва̄ катхеси. ватта̄ дхаммато наттхӣти дхаммена самена ка̄ран̣ена ватта̄ наттхи.
345. на руккха̄ чхиджджим̣су йӯпаттха̄йа на даббха̄ лӯйим̣су барихисаттха̄йа̄ти йе йӯпана̄маке маха̄тхамбхе усса̄петва̄ – ‘‘асукара̄джа̄ асука̄маччо асукабра̄хман̣о еварӯпам̣ на̄ма маха̄йа̄гам̣ йаджатӣ’’ти на̄мам̣ ликхитва̄ т̣хапенти. йа̄ни ча даббхатин̣а̄ни ла̄йитва̄ ванама̄ла̄сан̇кхепена йан̃н̃аса̄лам̣ париккхипанти, бхӯмийам̣ ва̄ паттхаранти, тепи на руккха̄ чхиджджим̣су, на даббха̄ лӯйим̣су. ким̣ пана га̄во ва̄ аджа̄дайо ва̄ хан̃н̃иссантӣти дассети. да̄са̄ти антогехада̄са̄дайо. песса̄ти йе пуббамева дханам̣ гахетва̄ каммам̣ каронти. каммакара̄ти йе бхаттаветанам̣ гахетва̄ каронти. дан̣д̣атаджджита̄ на̄ма дан̣д̣айат̣т̣химуггара̄дӣни гахетва̄ – ‘‘каммам̣ каротха каротха̄’’ти евам̣ таджджита̄. бхайатаджджита̄ на̄ма – саче каммам̣ кароси, кусалам̣. но че кароси, чхиндисса̄ма ва̄ бандхисса̄ма ва̄ ма̄ресса̄ма ва̄ти евам̣ бхайена таджджита̄. ете пана на дан̣д̣атаджджита̄, на бхайатаджджита̄, на ассумукха̄ родама̄на̄ парикамма̄ни акам̣су. атха кхо пийасамуда̄ча̄ренева самуда̄чарийама̄на̄ акам̣су. на хи таттха да̄сам̣ ва̄ да̄са̄ти, пессам̣ ва̄ песса̄ти, каммакарам̣ ва̄ каммакара̄ти а̄лапанти. йатха̄на̄мавасенева пана пийасамуда̄ча̄рена а̄лапитва̄ иттхипурисабалавантадуббала̄нам̣ анурӯпамева каммам̣ дассетва̄ – ‘‘идан̃чидан̃ча каротха̄’’ти ваданти. тепи аттано ручивасенева каронти. тена вуттам̣ – ‘‘йе иччхим̣су, те акам̣су; йе на иччхим̣су, на те акам̣су. йам̣ иччхим̣су, там̣ акам̣су; йам̣ на иччхим̣су, на там̣ акам̣сӯ’’ти. саппителанаванӣтададхимадхупха̄н̣итена чева со йан̃н̃о нит̣т̣ха̄намагама̄сӣти ра̄джа̄ кира бахинагарасса чатӯсу два̄ресу антонагарасса ча маджджхети пан̃часу т̣ха̄несу маха̄да̄наса̄ла̄йо ка̄ра̄петва̄ екекисса̄йа са̄ла̄йа сатасахассам̣ сатасахассам̣ катва̄ дивасе дивасе пан̃часатасахасса̄ни виссаджджетва̄ сӯрийуггаманато пат̣т̣ха̄йа тасса тасса ка̄ласса анурӯпехи сахаттхена суван̣н̣акат̣аччхум̣ гахетва̄ пан̣ӣтехи саппитела̄дисаммиссехева йа̄гукхаджджакабхаттабйан̃джанапа̄нака̄дӣхи маха̄джанам̣ сантаппеси. бха̄джана̄ни пӯретва̄ ган̣хитука̄ма̄нам̣ татхева да̄песи. са̄йан̣хасамайе пана ваттхагандхама̄ла̄дӣхи сампӯджеси. саппиа̄дӣнам̣ пана маха̄ча̄т̣ийо пӯра̄петва̄ – ‘‘йо йам̣ парибхун̃джитука̄мо, со там̣ парибхун̃джатӯ’’ти анекасатесу т̣ха̄несу т̣хапа̄песи. там̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘саппителанаванӣтададхимадхупха̄н̣итена чева со йан̃н̃о нит̣т̣ха̄намагама̄сӣ’’ти.
346. пахӯтам̣ са̄патеййам̣ а̄да̄йа̄ти бахум̣ дханам̣ гахетва̄. те кира чинтесум̣ – ‘‘айам̣ ра̄джа̄ саппитела̄дӣни джанападато ана̄хара̄петва̄ аттано сантакамева нӣхаритва̄ маха̄да̄нам̣ дети. амхехи пана ‘ра̄джа̄ на кин̃чи а̄хара̄петӣ’ти на йуттам̣ тун̣хӣ бхавитум̣. на хи ран̃н̃о гхаре дханам̣ аккхайадхаммамева, амхесу ча адентесу ко ан̃н̃о ран̃н̃о дассати, хандасса дханам̣ упасам̣хара̄ма̄’’ти те га̄мабха̄гена ча нигамабха̄гена ча нагарабха̄гена ча са̄патеййам̣ сам̣харитва̄ сакат̣а̄ни пӯретва̄ ран̃н̃о упахарим̣су. там̣ сандха̄йа – ‘‘пахӯтам̣ са̄патеййа’’нтиа̄дима̄ха.
347. пураттхимена йан̃н̃ава̄т̣асса̄ти пураттхимато нагарадва̄ре да̄наса̄ла̄йа пураттхимабха̄ге. йатха̄ пураттхимадисато а̄гаччханта̄ кхаттийа̄нам̣ да̄наса̄ла̄йа йа̄гум̣ пивитва̄ ран̃н̃о да̄наса̄ла̄йа бхун̃джитва̄ нагарам̣ пависанти. еварӯпе т̣ха̄не пат̣т̣хапесум̣. даккхин̣ена йан̃н̃ава̄т̣асса̄ти даккхин̣ато нагарадва̄ре да̄наса̄ла̄йа вуттанайенева даккхин̣абха̄ге пат̣т̣хапесум̣. паччхимуттаресупи есева найо.
348. ахо йан̃н̃о, ахо йан̃н̃асампада̄ти бра̄хман̣а̄ саппиа̄дӣхи нит̣т̣ха̄нагаманам̣ сутва̄ – ‘‘йам̣ локе мадхурам̣, тадева саман̣о готамо катхети, хандасса йан̃н̃ам̣ пасам̣са̄ма̄’’ти тут̣т̣хачитта̄ пасам̣сама̄на̄ евама̄хам̣су. тун̣хӣбхӯтова нисинно хотӣти упари ваттаббаматтхам̣ чинтайама̄но ниссаддова нисинно хоти. абхиджа̄на̄ти пана бхавам̣ готамоти идам̣ бра̄хман̣о париха̄рена пуччханто а̄ха. итаратха̄ хи – ‘‘ким̣ пана твам̣, бхо готама, тада̄ ра̄джа̄ ахоси, уда̄ху пурохито бра̄хман̣о’’ти евам̣ уджукамева пуччхайама̄но ага̄раво вийа хоти.
ниччада̄наанукулайан̃н̃аван̣н̣ана̄
349. аттхи пана, бхо готама̄ти – идам̣ бра̄хман̣о ‘‘сакаладжамбудӣпава̄сӣнам̣ ут̣т̣ха̄йа самут̣т̣ха̄йа да̄нам̣ на̄ма да̄тум̣ гарукам̣ сакаладжанападо ча аттано камма̄ни акаронто нассиссати, аттхи ну кхо амха̄кампи имамха̄ йан̃н̃а̄ ан̃н̃о йан̃н̃о аппасама̄рамбхатаро чева махаппхалатаро ча̄’’ти етаматтхам̣ пуччханто а̄ха. ниччада̄на̄нӣти дхувада̄на̄ни ниччабхатта̄ни. анукулайан̃н̃а̄нӣти – ‘‘амха̄кам̣ питупита̄маха̄дӣхи паваттита̄нӣ’’ти катва̄ паччха̄ дуггатапурисехипи вам̣сапарампара̄йа паваттетабба̄ни йа̄га̄ни, еварӯпа̄ни кира сӣлаванте уддисса нибаддхада̄на̄ни тасмим̣ куле далидда̄пи на упаччхинданти.
татридам̣ ваттху – ана̄тхапин̣д̣икасса кира гхаре пан̃ча ниччабхаттасата̄ни дӣйим̣су. дантамайасала̄ка̄ни пан̃часата̄ни ахесум̣. атха там̣ кулам̣ ануккамена да̄лиддийена абхибхӯтам̣, ека̄ тасмим̣ куле да̄рика̄ екасала̄като уддхам̣ да̄тум̣ на̄саккхи. са̄пи паччха̄ сетава̄ханараджджам̣ гантва̄ кхалам̣ содхетва̄ ладдхадхан̃н̃ена там̣ сала̄кам̣ ада̄си. еко тхеро ран̃н̃о а̄рочеси. ра̄джа̄ там̣ а̄нетва̄ аггамахесит̣т̣ха̄не т̣хапеси. са̄ тато пат̣т̣ха̄йа пуна пан̃чапи сала̄кабхаттасата̄ни паваттеси.
дан̣д̣аппаха̄ра̄ти – ‘‘пат̣ипа̄т̣ийа̄ тит̣т̣хатха тит̣т̣хатха̄’’ти уджум̣ гантва̄ ган̣хатха ган̣хатха̄ти ча а̄дӣни ватва̄ дӣйама̄на̄ дан̣д̣аппаха̄ра̄пи галагга̄ха̄пи диссанти. айам̣ кхо, бра̄хман̣а, хету…пе… маха̄нисам̣сатаран̃ча̄ти. еттха йасма̄ маха̄йан̃н̃е вийа имасмим̣ сала̄кабхатте на бахӯхи веййа̄ваччакарехи ва̄ упакаран̣ехи ва̄ аттхо аттхи, тасма̄ етам̣ аппат̣т̣хатарам̣. йасма̄ четтха на бахӯнам̣ каммаччхедавасена пӣл̣а̄сан̇кха̄то сама̄рамбхо аттхи, тасма̄ аппасама̄рамбхатарам̣. йасма̄ четам̣ сан̇гхасса йит̣т̣хам̣ париччаттам̣, тасма̄ йан̃н̃анти вуттам̣, йасма̄ пана чхал̣ан̇гасаманна̄гата̄йа даккхин̣а̄йа маха̄самудде удакассева на сукарам̣ пун̃н̃а̄бхисандасса пама̄н̣ам̣ ка̄тум̣, идан̃ча татха̄видхам̣. тасма̄ там̣ махаппхалатаран̃ча маха̄нисам̣сатаран̃ча̄ти ведитаббам̣. идам̣ сутва̄ бра̄хман̣о чинтеси – идампи ниччабхаттам̣ ут̣т̣ха̄йа самут̣т̣ха̄йа дадато дивасе дивасе екасса каммам̣ нассати. наванаво усса̄хо ча джанетаббо хоти, аттхи ну кхо итопи ан̃н̃о йан̃н̃о аппат̣т̣хатаро ча аппасама̄рамбхатаро ча̄ти. тасма̄ ‘‘аттхи пана, бхо готама̄’’тиа̄дима̄ха. таттха йасма̄ сала̄кабхатте киччапарийоса̄нам̣ наттхи, екена ут̣т̣ха̄йа самут̣т̣ха̄йа ан̃н̃ам̣ каммам̣ акатва̄ сам̣видха̄таббамева. виха̄рада̄не пана киччапарийоса̄нам̣ аттхи. пан̣н̣аса̄лам̣ ва̄ хи ка̄ретум̣ кот̣идханам̣ виссаджджетва̄ маха̄виха̄рам̣ ва̄, екава̄рам̣ дханапаричча̄гам̣ катва̄ ка̄ритам̣ саттат̣т̣хавасса̄нипи вассасатампи вассасахассампи гаччхатийева. кевалам̣ джин̣н̣апатитат̣т̣ха̄не пат̣исан̇кхаран̣аматтамева ка̄таббам̣ хоти. тасма̄ идам̣ виха̄рада̄нам̣ сала̄кабхаттато аппат̣т̣хатарам̣ аппасама̄рамбхатаран̃ча хоти. йасма̄ панеттха суттантапарийа̄йена йа̄вадева сӣтасса пат̣игха̄та̄йа̄ти а̄дайо нава̄нисам̣са̄ вутта̄, кхандхакапарийа̄йена.
‘‘сӣтам̣ ун̣хам̣ пат̣иханти, тато ва̄л̣амига̄ни ча;
сирим̣сапе ча макасе ча, сисире ча̄пи вут̣т̣хийо.
тато ва̄та̄тапо гхоро, сан̃джа̄то пат̣ихан̃н̃ати;
лен̣аттхан̃ча сукхаттхан̃ча, джха̄йитун̃ча випасситум̣.
виха̄рада̄нам̣ сан̇гхасса, аггам̣ буддхена ван̣н̣итам̣;
тасма̄ хи пан̣д̣ито посо, сампассам̣ аттхаматтано;
виха̄ре ка̄райе рамме, ва̄сайеттха бахуссуте.
тасма̄ аннан̃ча па̄нан̃ча, ваттхасена̄сана̄ни ча;
дадейа уджубхӯтесу, виппасаннена четаса̄.
те тасса дхаммам̣ десенти, саббадуккха̄панӯданам̣;
йам̣ со дхаммам̣ идхан̃н̃а̄йа, паринибба̄ти ана̄саво’’ти. (чӯл̣ава. 295);
саттараса̄нисам̣са̄ вутта̄. тасма̄ етам̣ сала̄кабхаттато махаппхалатаран̃ча маха̄нисам̣сатаран̃ча̄ти ведитаббам̣. сан̇гхасса пана париччаттатта̄ва йан̃н̃оти вуччати. идампи сутва̄ бра̄хман̣о чинтеси – ‘‘дханапаричча̄гам̣ катва̄ виха̄рада̄нам̣ на̄ма дуккарам̣, аттано сантака̄ хи ка̄кан̣ика̄пи парасса дуппариччаджа̄, ханда̄хам̣ итопи аппат̣т̣хатаран̃ча аппасама̄рамбхатаран̃ча йан̃н̃ам̣ пуччха̄мӣ’’ти. тато там̣ пуччханто – ‘‘аттхи пана бхо’’тиа̄дима̄ха.
350-351. таттха йасма̄ саким̣ париччаттепи виха̄ре пунаппунам̣ чха̄данакхан̣д̣апхуллаппат̣исан̇кхаран̣а̄дивасена киччам̣ аттхийева, саран̣ам̣ пана екабхиккхусса ва̄ сантике сан̇гхасса ва̄ ган̣асса ва̄ саким̣ гахитам̣ гахитамева хоти, наттхи тасса пунаппунам̣ каттаббата̄, тасма̄ там̣ виха̄рада̄нато аппат̣т̣хатаран̃ча аппасама̄рамбхатаран̃ча хоти. йасма̄ ча саран̣агаманам̣ на̄ма тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ джӣвитапаричча̄гамайам̣ пун̃н̃акаммам̣ саггасампаттим̣ дети, тасма̄ махаппхалатаран̃ча маха̄нисам̣сатаран̃ча̄ти ведитаббам̣. тин̣н̣ам̣ пана ратана̄нам̣ джӣвитапаричча̄гавасена йан̃н̃оти вуччати.
352. идам̣ сутва̄ бра̄хман̣о чинтеси – ‘‘аттано джӣвитам̣ на̄ма парасса париччаджитум̣ дуккарам̣, аттхи ну кхо итопи аппат̣т̣хатаро йан̃н̃о’’ти тато там̣ пуччханто пуна ‘‘аттхи пана, бхо готама̄’’тиа̄дима̄ха. таттха па̄н̣а̄типа̄та̄ вераман̣ӣтиа̄дӣсу вераман̣ӣ на̄ма вирати. са̄ тивидха̄ хоти – сампаттавирати, сама̄да̄навирати сетугха̄тавиратӣти. таттха йо сиккха̄пада̄ни агахетва̄пи кевалам̣ аттано джа̄тиготтакула̄падеса̄дӣни ануссаритва̄ – ‘‘на ме идам̣ патирӯпа’’нти па̄н̣а̄типа̄та̄дӣни на кароти, сампаттаваттхум̣ парихарати. тато а̄рака̄ вирамати. тасса са̄ вирати сампаттавиратӣти ведитабба̄.
‘‘аджджатагге джӣвитахетупи па̄н̣ам̣ на хана̄мӣ’’ти ва̄ ‘‘па̄н̣а̄типа̄та̄ вирама̄мӣ’’ти ва̄ ‘‘вераман̣им̣ сама̄дийа̄мӣ’’ти ва̄ евам̣ сиккха̄пада̄ни ган̣хантасса пана вирати сама̄да̄навиратӣти ведитабба̄.
арийаса̄вака̄нам̣ пана маггасампайутта̄ вирати сетугха̄тавирати на̄ма. таттха пурима̄ две виратийо йам̣ воропана̄дивасена вӣтиккамитаббам̣ джӣвитиндрийа̄диваттху, там̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттанти. паччхима̄ нибба̄на̄рамман̣а̄ва. еттха ча йо пан̃ча сиккха̄пада̄ни екато ган̣хати, тасса екасмим̣ бхинне сабба̄ни бхинна̄ни хонти. йо екекам̣ ган̣хати, со йам̣ вӣтиккамати, тадева бхиджджати. сетугха̄тавиратийа̄ пана бхедо на̄ма наттхи, бхавантарепи хи арийаса̄вако джӣвитахетупи нева па̄н̣ам̣ ханати на сурам̣ пивати. сачеписса суран̃ча кхӣран̃ча миссетва̄ мукхе паккхипанти, кхӣрамева пависати, на сура̄. йатха̄ ким̣? кон̃часакун̣а̄нам̣ кхӣрамиссаке удаке кхӣрамева пависати? на удакам̣. идам̣ йонисиддханти че, идам̣ дхаммата̄сиддханти ча ведитаббам̣. йасма̄ пана саран̣агамане дит̣т̣хиуджукакаран̣ам̣ на̄ма бха̄рийам̣. сиккха̄падасама̄да̄не пана виратиматтакамева. тасма̄ етам̣ йатха̄ ва̄ татха̄ ва̄ ган̣хантасса̄пи са̄дхукам̣ ган̣хантасса̄пи аппат̣т̣хатаран̃ча аппасама̄рамбхатаран̃ча. пан̃часӣласадисасса пана да̄насса абха̄вато еттха махаппхалата̄ маха̄нисам̣сата̄ ча ведитабба̄. вуттан̃хетам̣ –
‘‘пан̃чима̄ни, бхиккхаве, да̄на̄ни маха̄да̄на̄ни агган̃н̃а̄ни раттан̃н̃а̄ни вам̣сан̃н̃а̄ни пора̄н̣а̄ни асам̣кин̣н̣а̄ни асам̣кин̣н̣апубба̄ни на сан̇кийанти на сан̇кийиссанти аппат̣икут̣т̣ха̄ни саман̣ехи бра̄хман̣ехи вин̃н̃ӯхи. катама̄ни пан̃ча? идха, бхиккхаве, арийаса̄вако па̄н̣а̄типа̄там̣ паха̄йа па̄н̣а̄типа̄та̄ пат̣ивирато хоти. па̄н̣а̄типа̄та̄ пат̣ивирато, бхиккхаве, арийаса̄вако апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ абхайам̣ дети, аверам̣ дети абйа̄паджджхам̣ дети. апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ абхайам̣ датва̄ аверам̣ датва̄ абйа̄паджджхам̣ датва̄ апарима̄н̣асса абхайасса аверасса абйа̄паджджхасса бха̄гӣ хоти. идам̣, бхиккхаве, пат̣хамам̣ да̄нам̣ маха̄да̄нам̣…пе… вин̃н̃ӯхӣти.
пуна чапарам̣, бхиккхаве, арийаса̄вако адинна̄да̄нам̣ паха̄йа…пе… ка̄месумиччха̄ча̄рам̣ паха̄йа…пе… муса̄ва̄дам̣ паха̄йа…пе… сура̄мерайамаджджапама̄дат̣т̣ха̄нам̣ паха̄йа…пе… има̄ни кхо, бхиккхаве, пан̃ча да̄на̄ни маха̄да̄на̄ни агган̃н̃а̄ни…пе… вин̃н̃ӯхӣ’’ти (а. ни. 8.39).
идан̃ча пана сӣлапан̃чакам̣ – ‘‘аттасинехан̃ча джӣвитасинехан̃ча париччаджитва̄ раккхисса̄мӣ’’ти сама̄динната̄йа йан̃н̃оти вуччати. таттха кин̃ча̄пи пан̃часӣлато саран̣агаманамева джет̣т̣хакам̣, идам̣ пана саран̣агаманейева патит̣т̣ха̄йа раккхитасӣлавасена махаппхаланти вуттам̣.
353. идампи сутва̄ бра̄хман̣о чинтеси – ‘‘пан̃часӣлам̣ на̄ма раккхитум̣ гарукам̣, аттхи ну кхо ан̃н̃ам̣ кин̃чи ӣдисамева хутва̄ ито аппат̣т̣хатаран̃ча махаппхалатаран̃ча̄’’ти. тато там̣ пуччханто пунапи – ‘‘аттхи пана, бхо готама̄’’тиа̄дима̄ха. атхасса бхагава̄ тивидхасӣлапа̄рипӯрийам̣ т̣хитасса пат̣хамаджджха̄на̄дӣнам̣ йан̃н̃а̄нам̣ аппат̣т̣хатаран̃ча махаппхалатаран̃ча дассетука̄мо буддхуппа̄дато пат̣т̣ха̄йа десанам̣ а̄рабханто ‘‘идха бра̄хман̣а̄’’тиа̄дима̄ха. таттха йасма̄ хет̣т̣ха̄ вуттехи гун̣ехи саманна̄гато пат̣хамам̣ джха̄нам̣, пат̣хамаджджха̄на̄дӣсу т̣хито дутийаджджха̄на̄дӣни ниббаттенто на киламати, тасма̄ та̄ни аппат̣т̣ха̄ни аппасама̄рамбха̄ни. йасма̄ панеттха пат̣хамаджджха̄нам̣ екам̣ каппам̣ брахмалоке а̄йум̣ дети. дутийам̣ ат̣т̣хакаппе. татийам̣ чатусат̣т̣хикаппе. чатуттхам̣ пан̃чакаппасата̄ни. тадева а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатана̄дисама̄паттивасена бха̄витам̣ вӣсати, чатта̄лӣсам̣, сат̣т̣хи, чатура̄сӣти ча каппасахасса̄ни а̄йум̣ дети; тасма̄ махаппхалатаран̃ча маха̄нисам̣сатаран̃ча. нӣваран̣а̄дӣнам̣ пана паччанӣка̄нам̣ дхамма̄нам̣ париччаттатта̄ там̣ йан̃н̃анти ведитаббам̣.
випассана̄н̃а̄н̣ампи йасма̄ чатуттхаджджха̄напарийоса̄несу гун̣есу патит̣т̣ха̄йа ниббаттенто на киламати, тасма̄ аппат̣т̣хам̣ аппасама̄рамбхам̣; випассана̄сукхасадисасса пана сукхасса абха̄ва̄ махаппхалам̣. паччанӣкакилесапаричча̄гато йан̃н̃оти. маномайиддхипи йасма̄ випассана̄н̃а̄н̣е патит̣т̣ха̄йа ниббаттенто на киламати, тасма̄ аппат̣т̣ха̄ аппасама̄рамбха̄; аттано садисарӯпанимма̄насаматтхата̄йа махаппхала̄. аттано паччанӣкакилесапаричча̄гато йан̃н̃о. иддхивидхан̃а̄н̣а̄дӣнипи йасма̄ маномайан̃а̄н̣а̄дӣсу патит̣т̣ха̄йа ниббаттенто на киламати, тасма̄ аппат̣т̣ха̄ни аппасама̄рамбха̄ни, аттано аттано паччанӣкакилесаппаха̄нато йан̃н̃о. иддхивидхам̣ панеттха на̄на̄видхавикуббанадассанасаматтхата̄йа. диббасотам̣ деваманусса̄нам̣ саддасаванасаматтхата̄йа; четопарийан̃а̄н̣ам̣ паресам̣ сол̣асавидхачиттаджа̄нанасаматтхата̄йа; пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣ам̣ иччхитиччхитат̣т̣ха̄насамануссаран̣асаматтхата̄йа; диббачаккху иччхитиччхитарӯпадассанасаматтхата̄йа; а̄саваккхайан̃а̄н̣ам̣ атипан̣ӣталокуттарамаггасукханиппха̄данасаматтхата̄йа махаппхаланти ведитаббам̣. йасма̄ пана арахаттато висит̣т̣хатаро ан̃н̃о йан̃н̃о на̄ма наттхи, тасма̄ арахаттаникӯт̣енева десанам̣ сама̄пенто – ‘‘айампи кхо, бра̄хман̣а̄’’тиа̄дима̄ха.
кӯт̣адантаупа̄сакаттапат̣иведана̄ван̣н̣ана̄
354-358. евам̣ вуттети евам̣ бхагавата̄ вутте десана̄йа пасӣдитва̄ саран̣ам̣ гантука̄мо кӯт̣аданто бра̄хман̣о – ‘етам̣ абхиккантам̣ бхо, готама̄’тиа̄дикам̣ вачанам̣ авоча. упава̄йатӯти упагантва̄ сарӣрадаратхам̣ нибба̄пенто танусӣтало ва̄то ва̄йатӯти. идан̃ча пана ватва̄ бра̄хман̣о пурисам̣ песеси – ‘‘гаччха, та̄та, йан̃н̃ава̄т̣ам̣ пависитва̄ саббе те па̄н̣айо бандхана̄ мочехӣ’’ти. со ‘‘са̄дхӯ’’ти пат̣иссун̣итва̄ татха̄ катва̄ а̄гантва̄ ‘‘мутта̄ бхо, те па̄н̣айо’’ти а̄рочеси. йа̄ва бра̄хман̣о там̣ паваттим̣ на сун̣и, на та̄ва бхагава̄ дхаммам̣ десеси. касма̄? ‘‘бра̄хман̣асса читте а̄кулабха̄во аттхӣ’’ти. сутва̄ панасса ‘‘бахӯ вата ме па̄н̣а̄ мочита̄’’ти читтача̄ро виппасӣдати. бхагава̄ тасса виппасаннаманатам̣ н̃атва̄ дхаммадесанам̣ а̄рабхи. там̣ сандха̄йа – ‘‘атха кхо бхагава̄’’тиа̄ди вуттам̣. пуна ‘каллачитта’нтиа̄ди а̄нупуббикатха̄нубха̄вена виккхамбхитанӣваран̣атам̣ сандха̄йа вуттам̣. сесам̣ утта̄наттхамева̄ти.
ити суман̇галавила̄синийа̄ дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йам̣
кӯт̣адантасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.