1. брахмаджа̄ласуттаван̣н̣ана̄

парибба̄джакакатха̄ван̣н̣ана̄

имисса̄ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтийа̄ ваттама̄на̄йа винайасан̇гаха̄васа̄не суттантапит̣аке а̄диника̄йасса а̄дисуттам̣ брахмаджа̄лам̣ пуччхантена а̄йасмата̄ маха̄кассапена – ‘‘брахмаджа̄лам̣, а̄вусо а̄нанда, каттха бха̄сита’’нти, евама̄дивуттавачанапарийоса̄не йаттха ча бха̄ситам̣, йан̃ча̄раббха бха̄ситам̣, там̣ саббам̣ пака̄сенто а̄йасма̄ а̄нандо евам̣ ме сутантиа̄дима̄ха. тена вуттам̣ ‘‘брахмаджа̄ласса̄пи евам̣ ме сутантиа̄дикам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вуттам̣ нида̄нама̄дӣ’’ти.

1. таттха еванти нипа̄тападам̣. метиа̄дӣни на̄мапада̄ни. пат̣ипанно хотӣти еттха пат̣ӣти упасаггападам̣, хотӣти а̄кхйа̄тападанти. имина̄ та̄ва найена падавибха̄го ведитаббо.

аттхато пана евам̣-саддо та̄ва упамӯпадесасампахам̣санагарахан̣авачанасампат̣иггаха̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣а̄дианекаттхаппабхедо. татха̄хеса – ‘‘евам̣ джа̄тена маччена, каттаббам̣ кусалам̣ баху’’нти (дха. па. 53) евама̄дӣсу упама̄йам̣ а̄гато. ‘‘евам̣ те абхиккамитаббам̣, евам̣ те пат̣иккамитабба’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 4.122) упадесе. ‘‘еваметам̣ бхагава̄, еваметам̣ сугата̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.66) сампахам̣сане. ‘‘евамевам̣ пана̄йам̣ васалӣ йасмим̣ ва̄ тасмим̣ ва̄ тасса мун̣д̣акасса саман̣акасса ван̣н̣ам̣ бха̄сатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.187) гарахан̣е. ‘‘евам̣, бхантети кхо те бхиккхӯ бхагавато паччассосу’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.1) вачанасампат̣иггахе. ‘‘евам̣ бйа̄ кхо ахам̣, бханте, бхагавата̄ дхаммам̣ деситам̣ а̄джа̄на̄мӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.398) а̄ка̄ре. ‘‘ехи твам̣, ма̄н̣авака, йена саман̣о а̄нандо тенупасан̇кама, упасан̇камитва̄ мама вачанена саман̣ам̣ а̄нандам̣ аппа̄ба̄дхам̣ аппа̄тан̇кам̣ лахут̣т̣ха̄нам̣ балам̣ пха̄сувиха̄рам̣ пуччха. ‘‘субхо ма̄н̣аво тодеййапутто бхавантам̣ а̄нандам̣ аппа̄ба̄дхам̣ аппа̄тан̇кам̣ лахут̣т̣ха̄нам̣ балам̣ пха̄сувиха̄рам̣ пуччхатӣ’’ти. ‘‘еван̃ча вадехи, са̄дху кира бхавам̣ а̄нандо йена субхасса ма̄н̣авасса тодеййапуттасса нивесанам̣, тенупасан̇камату анукампам̣ упа̄да̄йа̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.445) нидассане. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, ка̄ла̄ма̄, име дхамма̄ кусала̄ ва̄ акусала̄ ва̄ти? акусала̄, бханте. са̄ваджджа̄ ва̄ анаваджджа̄ ва̄ти? са̄ваджджа̄, бханте. вин̃н̃угарахита̄ ва̄ вин̃н̃уппасаттха̄ ва̄ти? вин̃н̃угарахита̄, бханте. саматта̄ сама̄динна̄ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттанти но ва̄, катхам̣ во еттха хотӣти? саматта̄, бханте, сама̄динна̄ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттанти, евам̣ но еттха хотӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.66) авадха̄ран̣е. сва̄йамидха а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣есу дат̣т̣хаббо.

таттха а̄ка̄раттхена евам̣-саддена етаматтхам̣ дӣпети, на̄на̄найанипун̣аманекаджджха̄сайасамут̣т̣ха̄нам̣, аттхабйан̃джанасампаннам̣, вивидхапа̄т̣иха̄рийам̣, дхамматтхадесана̄пат̣иведхагамбхӣрам̣, саббасатта̄нам̣ сакасакабха̄са̄нурӯпато сотапатхама̄гаччхантам̣ тасса бхагавато вачанам̣ саббаппака̄рена ко саматтхо вин̃н̃а̄тум̣, саббатха̄мена пана сотука̄матам̣ джанетва̄пи ‘евам̣ ме сутам̣’ майа̄пи екена̄ка̄рена сутанти.

нидассанаттхена – ‘‘на̄хам̣ сайамбхӯ, на майа̄ идам̣ саччхиката’’нти атта̄нам̣ паримоченто – ‘евам̣ ме сутам̣’, ‘майа̄пи евам̣ сута’нти ида̄ни ваттаббам̣ сакалам̣ суттам̣ нидассети.

авадха̄ран̣аттхена – ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ бахуссута̄нам̣ йадидам̣ а̄нандо, гатиманта̄нам̣, сатиманта̄нам̣, дхитиманта̄нам̣, упат̣т̣ха̄ка̄нам̣ йадидам̣ а̄нандо’’ти (а. ни. 1.223). евам̣ бхагавата̄ – ‘‘а̄йасма̄ а̄нандо аттхакусало, дхаммакусало, бйан̃джанакусало, нируттикусало, пубба̄паракусало’’ти (а. ни. 5.169). евам̣ дхаммасена̄патина̄ ча пасаттхабха̄ва̄нурӯпам̣ аттано дха̄ран̣абалам̣ дассенто сатта̄нам̣ сотука̄матам̣ джанети – ‘евам̣ ме сутам̣’, тан̃ча кхо аттхато ва̄ бйан̃джанато ва̄ анӯнаманадхикам̣, евамева на ан̃н̃атха̄ дат̣т̣хабба’’нти.

ме-саддо тӣсу аттхесу диссати. татха̄ хисса – ‘‘га̄тха̄бхигӣтам̣ ме абходжанеййа’’нтиа̄дӣсу (су. ни. 81) майа̄ти аттхо. ‘‘са̄дху ме, бханте, бхагава̄ сан̇кхиттена дхаммам̣ десетӯ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.88) майханти аттхо. ‘‘дхаммада̄йа̄да̄ ме, бхиккхаве, бхаватха̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.29) мама̄ти аттхо. идха пана майа̄ сутанти ча, мама сутанти ча аттхадвайе йуджджати.

сутанти айам̣ сута-саддо саупасагго ча анупасагго ча – гаманависсутакилинна-упачита̄нуйога-сотавин̃н̃еййа-сотадва̄ра̄нуса̄ра-вин̃н̃а̄та̄дианекаттхаппабхедо, татха̄ хисса ‘‘сена̄йа пасуто’’тиа̄дӣсу гаччхантоти аттхо. ‘‘сутадхаммасса пассато’’тиа̄дӣсу (уда̄. 11) виссутадхаммасса̄ти аттхо. ‘‘авассута̄ авассутасса̄’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 657) килинна̄килиннасса̄ти аттхо. ‘‘тумхехи пун̃н̃ам̣ пасутам̣ анаппака’’нтиа̄дӣсу (кху. па̄. 7.12) упачитанти аттхо. ‘‘йе джха̄напасута̄ дхӣра̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 181) джха̄на̄нуйутта̄ти аттхо. ‘дит̣т̣хам̣ сутам̣ мута’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.241) сотавин̃н̃еййанти аттхо. ‘‘сутадхаро сутасанничайо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.339) сотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄тадхароти аттхо. идха панасса сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄ританти ва̄ упадха̄ран̣анти ва̄ти аттхо. ‘ме’ саддасса хи ‘майа̄’ти аттхе сати ‘евам̣ майа̄ сутам̣’ сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄ританти йуджджати. ‘мама̄’ти аттхе сати евам̣ мама сутам̣ сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄ран̣анти йуджджати.

еваметесу тӣсу падесу еванти сотавин̃н̃а̄н̣а̄дивин̃н̃а̄н̣акиччанидассанам̣. мети вуттавин̃н̃а̄н̣асаман̇гипуггаланидассанам̣. сутанти ассаванабха̄вапат̣иккхепато анӯна̄дхика̄випарӣтаггахан̣анидассанам̣. татха̄ еванти тасса̄ сотадва̄ра̄нуса̄рена паватта̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паваттибха̄ваппака̄санам̣. мети аттаппака̄санам̣. сутанти дхаммаппака̄санам̣. айан̃хеттха сан̇кхепо – ‘‘на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паватта̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ майа̄ на ан̃н̃ам̣ катам̣, идам̣ пана катам̣, айам̣ дхаммо суто’’ти.

татха̄ еванти ниддиситаббадхаммаппака̄санам̣. мети пуггалаппака̄санам̣. сутанти пуггалакиччаппака̄санам̣. идам̣ вуттам̣ хоти. ‘‘йам̣ суттам̣ ниддисисса̄ми, там̣ майа̄ евам̣ сута’’нти.

татха̄ еванти йасса читтасанта̄насса на̄на̄ка̄раппаваттийа̄ на̄наттхабйан̃джанаггахан̣ам̣ хоти, тасса на̄на̄ка̄раниддесо. еванти хи айама̄ка̄рапан̃н̃атти. мети каттуниддесо. сутанти висайаниддесо. етта̄вата̄ на̄на̄ка̄раппаваттена читтасанта̄нена там̣ саман̇гино катту висайаггахан̣асаннит̣т̣ха̄нам̣ катам̣ хоти.

атхава̄ еванти пуггалакиччаниддесо. сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо. мети убхайакиччайуттапуггаланиддесо. айам̣ панеттха сан̇кхепо, ‘‘майа̄ саванакиччавин̃н̃а̄н̣асаман̇гина̄ пуггалена вин̃н̃а̄н̣авасена ладдхасаванакиччавоха̄рена сута’’нти.

таттха еванти ча мети ча саччикат̣т̣хапараматтхавасена авиджджама̄напан̃н̃атти. кин̃хеттха там̣ параматтхато аттхи, йам̣ еванти ва̄ мети ва̄ ниддесам̣ лабхетха? сутанти виджджама̄напан̃н̃атти. йан̃хи там̣ еттха сотена упаладдхам̣, там̣ параматтхато виджджама̄нанти. татха̄ ‘ева’нти ча, мети ча, там̣ там̣ упа̄да̄йа ваттаббато упа̄да̄пан̃н̃атти. ‘сута’нти дит̣т̣ха̄дӣни упанидха̄йа ваттаббато упанидха̄пан̃н̃атти. еттха ча еванти вачанена асаммохам̣ дӣпети. на хи саммӯл̣хо на̄наппака̄рапат̣иведхасаматтхо хоти. ‘сута’нти вачанена сутасса асаммосам̣ дӣпети. йасса хи сутам̣ саммут̣т̣хам̣ хоти, на со ка̄лантарена майа̄ сутанти пат̣иджа̄на̄ти. иччасса асаммохена пан̃н̃а̄сиддхи, асаммосена пана сатисиддхи. таттха пан̃н̃а̄пуббан̇гама̄йа сатийа̄ бйан̃джана̄вадха̄ран̣асаматтхата̄, сатипуббан̇гама̄йа пан̃н̃а̄йа аттхапат̣иведхасаматтхата̄. тадубхайасаматтхата̄йогена аттхабйан̃джанасампаннасса дхаммакосасса анупа̄ланасаматтхато дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикаттасиддхи.

апаро найо, еванти вачанена йонисо манасика̄рам̣ дӣпети. айонисо манасикарото хи на̄наппака̄рапат̣иведха̄бха̄вато. сутанти вачанена авиккхепам̣ дӣпети, виккхиттачиттасса савана̄бха̄вато. татха̄ хи виккхиттачитто пуггало саббасампаттийа̄ вуччама̄нопи ‘‘на майа̄ сутам̣, пуна бхан̣атха̄’’ти бхан̣ати. йонисо манасика̄рена четтха аттасамма̄пан̣идхим̣ пуббе ча катапун̃н̃атам̣ са̄дхети, самма̄ аппан̣ихитаттасса пуббе акатапун̃н̃асса ва̄ тадабха̄вато. авиккхепена саддхаммассаванам̣ саппурисӯпаниссайан̃ча са̄дхети. на хи виккхиттачитто сотум̣ саккоти, на ча саппурисе анупассайама̄насса саванам̣ аттхӣти.

апаро найо, йасма̄ еванти йасса читтасанта̄насса на̄на̄ка̄раппаваттийа̄ на̄наттхабйан̃джанаггахан̣ам̣ хоти, тасса на̄на̄ка̄раниддесоти вуттам̣, со ча евам̣ бхаддако а̄ка̄ро на самма̄аппан̣ихитаттано пуббе акатапун̃н̃асса ва̄ хоти, тасма̄ еванти имина̄ бхаддакена̄ка̄рена паччхимачаккадвайасампаттиматтано дӣпети. сутанти саванайогена пуримачаккадвайасампаттим̣. на хи аппатирӯпадесе васато саппурисӯпаниссайавирахитасса ва̄ саванам̣ аттхи. иччасса паччхимачаккадвайасиддхийа̄ а̄сайасуддхисиддха̄ хоти, пуримачаккадвайасиддхийа̄ пайогасуддхи, та̄йа ча а̄сайасуддхийа̄ адхигамабйаттисиддхи, пайогасуддхийа̄ а̄гамабйаттисиддхи. ити пайога̄сайасуддхасса а̄гама̄дхигамасампаннасса вачанам̣ арун̣уггам̣ вийа сӯрийасса удайато йонисо манасика̄ро вийа ча кусалакаммасса арахати бхагавато вачанасса пуббан̇гамам̣ бхавитунти т̣ха̄не нида̄нам̣ т̣хапенто – ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дима̄ха.

апаро найо, ‘ева’нти имина̄ на̄наппака̄рапат̣иведхадӣпакена вачанена аттано аттхапат̣ибха̄напат̣исамбхида̄сампаттисаббха̄вам̣ дӣпети. ‘сута’нти имина̄ сотаббаппабхедапат̣иведхадӣпакена дхамманируттипат̣исамбхида̄сампаттисаббха̄вам̣. ‘ева’нти ча идам̣ йонисо манасика̄радӣпакам̣ вачанам̣ бха̄сама̄но – ‘‘ете майа̄ дхамма̄ манаса̄нупеккхита̄, дит̣т̣хийа̄ суппат̣ивиддха̄’’ти дӣпети. ‘сута’нти идам̣ саванайогадӣпакам̣ вачанам̣ бха̄сама̄но – ‘‘бахӯ майа̄ дхамма̄ сута̄ дха̄та̄ вачаса̄ паричита̄’’ти дӣпети. тадубхайена̄пи аттхабйан̃джанапа̄рипӯрим̣ дӣпенто саване а̄дарам̣ джанети. аттхабйан̃джанапарипун̣н̣ан̃хи дхаммам̣ а̄дарена ассун̣анто махата̄ хита̄ париба̄хиро хотӣти, тасма̄ а̄дарам̣ джанетва̄ саккаччам̣ айам̣ дхаммо сотабботи.

‘‘евам̣ ме сута’’нти имина̄ пана сакалена вачанена а̄йасма̄ а̄нандо татха̄гатаппаведитам̣ дхаммам̣ аттано адаханто асаппурисабхӯмим̣ атиккамати. са̄вакаттам̣ пат̣иджа̄нанто саппурисабхӯмим̣ оккамати. татха̄ асаддхамма̄ читтам̣ вут̣т̣ха̄пети, саддхамме читтам̣ патит̣т̣ха̄пети. ‘‘кевалам̣ сутамеветам̣ майа̄, тассева бхагавато вачана’’нти дӣпенто атта̄нам̣ паримочети, саттха̄рам̣ ападисати, джинавачанам̣ аппети, дхамманеттим̣ патит̣т̣ха̄пети.

апича ‘‘евам̣ ме сута’’нти аттана̄ уппа̄дитабха̄вам̣ аппат̣иджа̄нанто пуримавачанам̣ виваранто – ‘‘саммукха̄ пат̣иггахитамидам̣ майа̄ тасса бхагавато чатувеса̄раджджависа̄радасса дасабаладхарасса а̄сабхат̣т̣ха̄нат̣т̣ха̄йино сӣхана̄дана̄дино саббасаттуттамасса дхаммиссарасса дхаммара̄джасса дхамма̄дхипатино дхаммадӣпасса дхаммасаран̣асса саддхаммаварачаккаваттино самма̄самбуддхасса вачанам̣, на еттха аттхе ва̄ дхамме ва̄ паде ва̄ бйан̃джане ва̄ кан̇кха̄ ва̄ вимати ва̄ ка̄табба̄’’ти саббесам̣ деваманусса̄нам̣ имасмим̣ дхамме ассаддхийам̣ вина̄сети, саддха̄сампадам̣ уппа̄дети. тенетам̣ вуччати –

‘‘вина̄сайати ассаддхам̣, саддхам̣ вад̣д̣хети са̄сане;

евам̣ ме сутамиччевам̣, вадам̣ готамаса̄вако’’ти.

еканти ган̣анапариччхеданиддесо. самайанти париччхиннаниддесо. екам̣ самайанти анийамитапаридӣпанам̣. таттха самайасаддо –

‘‘самава̄йе кхан̣е ка̄ле, самӯхе хетудит̣т̣хису;

пат̣ила̄бхе паха̄не ча, пат̣иведхе ча диссати’’.

татха̄ хисса – ‘‘аппевана̄ма свепи упасан̇камеййа̄ма ка̄лан̃ча самайан̃ча упа̄да̄йа̄’’ти евама̄дӣсу (дӣ. ни. 1.447) самава̄йо аттхо. ‘‘екова кхо бхиккхаве, кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 8.29) кхан̣о. ‘‘ун̣хасамайо парил̣а̄хасамайо’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 358) ка̄ло. ‘‘маха̄самайо паванасми’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.332) самӯхо. ‘‘самайопи кхо те, бхадда̄ли, аппат̣ивиддхо ахоси, бхагава̄ кхо са̄ваттхийам̣ вихарати, бхагава̄пи мам̣ джа̄ниссати, бхадда̄ли на̄ма бхиккху саттхуса̄сане сиккха̄йа апарипӯрака̄рӣ’ти. айампи кхо, те бхадда̄ли, самайо аппат̣ивиддхо ахосӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.135) хету. ‘‘тена кхо пана самайена уггахама̄но парибба̄джако саман̣амун̣д̣ика̄путто самайаппава̄даке тиндука̄чӣре екаса̄лаке маллика̄йа а̄ра̄ме пат̣ивасатӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.260) дит̣т̣хи.

‘‘дит̣т̣хе дхамме ча йо аттхо, йо чаттхо сампара̄йико;

аттха̄бхисамайа̄ дхӣро, пан̣д̣итоти павуччатӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.128) –

а̄дӣсу пат̣ила̄бхо. ‘‘самма̄ ма̄на̄бхисамайа̄ антамака̄си дуккхасса̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 7.9) паха̄нам̣. ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо сан̇кхатат̣т̣хо санта̄пат̣т̣хо випарин̣а̄мат̣т̣хо абхисамайат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу (пат̣и. 108) пат̣иведхо. идха панасса ка̄ло аттхо. тена сам̣ваччхараутума̄сад̣д̣хама̄сараттидивапуббан̣хамаджджханхикаса̄йанхапат̣хамамаджджхи-мапаччхимайа̄мамухутта̄дӣсу ка̄лаппабхедабхӯтесу самайесу екам̣ самайанти дӣпети.

таттха кин̃ча̄пи етесу сам̣ваччхара̄дӣсу самайесу йам̣ йам̣ суттам̣ йасмим̣ йасмим̣ сам̣ваччхаре утумхи ма̄се паккхе раттибха̄ге ва̄ дивасабха̄ге ва̄ вуттам̣, саббам̣ там̣ тхерасса сувидитам̣ суваваттха̄питам̣ пан̃н̃а̄йа. йасма̄ пана – ‘‘евам̣ ме сутам̣’’ асукасам̣ваччхаре асукаутумхи асукама̄се асукапаккхе асукараттибха̄ге асукадивасабха̄ге ва̄ти евам̣ вутте на сакка̄ сукхена дха̄ретум̣ ва̄ уддиситум̣ ва̄ уддиса̄петум̣ ва̄, баху ча ваттаббам̣ хоти, тасма̄ екенева падена таматтхам̣ самодха̄нетва̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти а̄ха. йе ва̄ име габбхоккантисамайо, джа̄тисамайо, сам̣вегасамайо, абхиниккхаманасамайо, дуккарака̄рикасамайо, ма̄равиджайасамайо, абхисамбодхисамайо дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо, десана̄самайо, паринибба̄насамайоти, евама̄дайо бхагавато девамануссесу ативийа пака̄са̄ анекака̄лаппабхеда̄ ева самайа̄. тесу самайесу десана̄самайасан̇кха̄там̣ екам̣ самайанти дӣпети. йо ча̄йам̣ н̃а̄н̣акарун̣а̄киччасамайесу карун̣а̄киччасамайо, аттахитапарахитапат̣ипаттисамайесу парахитапат̣ипаттисамайо, саннипатита̄нам̣ каран̣ӣйадвайасамайесу дхаммикатха̄самайо десана̄пат̣ипаттисамайесу десана̄самайо, тесупи самайесу ан̃н̃атарам̣ самайам̣ сандха̄йа ‘‘екам̣ самайа’’нти а̄ха.

касма̄ панеттха йатха̄ абхидхамме ‘‘йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачара’’нти (дха. са. 1) ча, ито ан̃н̃есу ча суттападесу – ‘‘йасмим̣ самайе, бхиккхаве, бхиккху вивиччева ка̄мехӣ’’ти ча бхуммавачананиддесо като, винайе ча – ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄’’ти каран̣авачанена, татха̄ акатва̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти упайогавачананиддесо катоти? таттха татха̄ идха ча ан̃н̃атха̄ аттхасамбхавато. таттха хи абхидхамме ито ан̃н̃есу суттападесу ча адхикаран̣аттхо бха̄вена бха̄валаккхан̣аттхо ча самбхавати. адхикаран̣ан̃хи ка̄латтхо, самӯхаттхо ча самайо, таттха таттха вутта̄нам̣ пхасса̄дидхамма̄нам̣ кхан̣асамава̄йахетусан̇кха̄тасса ча самайасса бха̄вена тесам̣ бха̄во лаккхӣйати, тасма̄ тадаттхаджотанаттхам̣ таттха бхуммавачананиддесо като.

винайе ча хетуаттхо каран̣аттхо ча самбхавати. йо хи со сиккха̄падапан̃н̃аттисамайо са̄рипутта̄дӣхипи дуббин̃н̃еййо, тена самайена хетубхӯтена каран̣абхӯтена ча сиккха̄пада̄ни пан̃н̃а̄пайанто сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄но бхагава̄ таттха таттха виха̄си, тасма̄ тадаттхаджотанаттхам̣ таттха каран̣авачанена ниддесо като.

идха пана ан̃н̃асмин̃ча евам̣ джа̄тике аччантасам̣йогаттхо самбхавати. йан̃хи самайам̣ бхагава̄ имам̣ ан̃н̃ам̣ ва̄ суттантам̣ десеси, аччантамева там̣ самайам̣ карун̣а̄виха̄рена виха̄си, тасма̄ тадаттхаджотанаттхам̣ идха упайогавачананиддесо катоти.

тенетам̣ вуччати –

‘‘там̣ там̣ аттхамапеккхитва̄, бхуммена каран̣ена ча;

ан̃н̃атра самайо вутто, упайогена со идха̄’’ти.

пора̄н̣а̄ пана ван̣н̣айанти – ‘‘тасмим̣ самайе’’ти ва̄, ‘‘тена самайена̄’’ти ва̄, ‘‘екам̣ самайа’’нти ва̄, абхила̄паматтабхедо еса, саббаттха бхуммамеваттхоти. тасма̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти вуттепи ‘‘екасмим̣ самайе’’ти аттхо ведитаббо.

бхагава̄ти гару. гарун̃хи локе бхагава̄ти ваданти. айан̃ча саббагун̣ависит̣т̣хата̄йа саббасатта̄нам̣ гару, тасма̄ бхагава̄ти ведитаббо. пора̄н̣ехипи вуттам̣ –

‘‘бхагава̄ти вачанам̣ сет̣т̣хам̣, бхагава̄ти вачанамуттамам̣;

гару га̄равайутто со, бхагава̄ тена вуччатӣ’’ти.

апи ча –

‘‘бха̄гйава̄ бхаггава̄ йутто, бхагехи ча вибхаттава̄;

бхаттава̄ вантагамано, бхавесу бхагава̄ тато’’ти.

имисса̄ га̄тха̄йа васенасса падасса виттха̄рааттхо ведитаббо. со ча висуддхимагге буддха̄нуссатиниддесе вуттойева.

етта̄вата̄ четтха евам̣ ме сутанти вачанена йатха̄сутам̣ дхаммам̣ дассенто бхагавато дхаммака̄йам̣ паччаккхам̣ кароти. тена ‘‘найидам̣ атиккантасаттхукам̣ па̄вачанам̣, айам̣ во саттха̄’’ти саттху адассанена уккан̣т̣хитам̣ джанам̣ самасса̄сети.

екам̣ самайам̣ бхагава̄ти вачанена тасмим̣ самайе бхагавато авиджджама̄набха̄вам̣ дассенто рӯпака̄йапаринибба̄нам̣ са̄дхети. тена ‘‘евам̣видхасса на̄ма арийадхаммасса десако дасабаладхаро ваджирасан̇гха̄та сама̄нака̄йо сопи бхагава̄ париниббуто, кена ан̃н̃ена джӣвите а̄са̄ джанетабба̄’’ти джӣвитамадаматтам̣ джанам̣ сам̣веджети, саддхамме часса усса̄хам̣ джанети.

еванти ча бхан̣анто десана̄сампаттим̣ ниддисати. ме сутанти са̄вакасампаттим̣. екам̣ самайанти ка̄ласампаттим̣. бхагава̄ти десакасампаттим̣.

антара̄ ча ра̄джагахам̣ антара̄ ча на̄л̣анданти антара̄-саддо ка̄ран̣акхан̣ачиттавемаджджхавивара̄дӣсу диссати. ‘‘тадантарам̣ ко джа̄неййа ан̃н̃атра татха̄гата̄’’ти (а. ни. 6.44) ча, ‘‘джана̄ сан̇гамма мантенти ман̃ча тан̃ча кимантара’’нти (сам̣. ни. 1.228) ча а̄дӣсу хи ка̄ран̣е антара̄-саддо. ‘‘аддаса мам̣, бханте, ан̃н̃атара̄ иттхӣ виджджантарика̄йа бха̄джанам̣ дховантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.149) кхан̣е. ‘‘йассантарато на санти копа̄’’тиа̄дӣсу (уда̄. 20) читте. ‘‘антара̄ воса̄нама̄па̄дӣ’’тиа̄дӣсу (чӯл̣ава. 350) вемаджджхе. ‘‘апи ча̄йам̣, бхиккхаве, тапода̄ двиннам̣ маха̄нирайа̄нам̣ антарика̄йа а̄гаччхатӣ’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 231) виваре. сва̄йамидха виваре ваттати, тасма̄ ра̄джагахасса ча на̄л̣анда̄йа ча виварети еваметтхаттхо ведитаббо. антара̄-саддена пана йуттатта̄ упайогавачанам̣ катам̣. ӣдисесу ча т̣ха̄несу аккхарачинтака̄ ‘‘антара̄ га̄ман̃ча надин̃ча йа̄тӣ’’ти евам̣ екамева антара̄саддам̣ пайуджджанти, со дутийападенапи йоджетаббо хоти, айоджийама̄не упайогавачанам̣ на па̄пун̣а̄ти. идха пана йоджетва̄йева вуттоти.

аддха̄намаггаппат̣ипанно хотӣти аддха̄насан̇кха̄там̣ маггам̣ пат̣ипанно хоти, ‘‘дӣгхамагга’’нти аттхо. аддха̄нагаманасамайасса хи вибхан̇ге ‘‘ад̣д̣хайоджанам̣ гаччхисса̄мӣти бхун̃джитабба’’нтиа̄дивачанато (па̄чи. 218) ад̣д̣хайоджанампи аддха̄намагго хоти. ра̄джагахато пана на̄л̣анда̄ йоджанамева.

махата̄ бхиккхусан̇гхена саддхинти ‘махата̄’ти гун̣амахаттенапи махата̄, сан̇кхйа̄махаттенапи махата̄. со хи бхиккхусан̇гхо гун̣ехипи маха̄ ахоси, аппиччхата̄дигун̣асаманна̄гататта̄. сан̇кхйа̄йапи маха̄, пан̃часатасан̇кхйатта̄. бхиккхӯнам̣ сан̇гхо ‘бхиккхусан̇гхо’, тена бхиккхусан̇гхена. дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃асан̇гха̄тасан̇кха̄тена саман̣аган̣ена̄ти аттхо. саддхинти екато.

пан̃чаматтехи бхиккхусатехӣти пан̃чаматта̄ етесанти пан̃чаматта̄ни. матта̄ти пама̄н̣ам̣ вуччати, тасма̄ йатха̄ ‘‘бходжане маттан̃н̃ӯ’’ти вутте ‘‘бходжане маттам̣ джа̄на̄ти, пама̄н̣ам̣ джа̄на̄тӣ’’ти аттхо хоти, евамидха̄пи – ‘‘тесам̣ бхиккхусата̄нам̣ пан̃чаматта̄ пан̃чапама̄н̣а’’нти еваматтхо дат̣т̣хаббо. бхиккхӯнам̣ сата̄ни бхиккхусата̄ни, техи пан̃чаматтехи бхиккхусатехи.

суппийопи кхо парибба̄джакоти суппийоти тасса на̄мам̣. пи-ка̄ро маггаппат̣ипаннасабха̄гата̄йа пуггаласампин̣д̣анаттхо. кхо-ка̄ро падасандхикаро, бйан̃джанасилит̣т̣хата̄васена вутто. парибба̄джакоти сан̃джайасса антева̄сӣ чханнапарибба̄джако. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘йада̄ бхагава̄ там̣ аддха̄намаггам̣ пат̣ипанно, тада̄ суппийопи парибба̄джако пат̣ипанно ахосӣ’’ти. атӣтака̄латтхо хеттха хоти-саддо.

саддхим̣ антева̄сина̄ брахмадаттена ма̄н̣авена̄ти – еттха анте васатӣти антева̄сӣ. самӣпача̄ро сантика̄вачаро сиссоти аттхо. брахмадаттоти тасса на̄мам̣. ма̄н̣авоти саттопи чоропи тарун̣опи вуччати.

‘‘чодита̄ девадӯтехи, йе памаджджанти ма̄н̣ава̄;

те дӣгхараттам̣ сочанти, хӣнака̄йӯпага̄ нара̄’’ти. (ма. ни. 3.271) –

а̄дӣсу хи сатто ма̄н̣авоти вутто. ‘‘ма̄н̣авехипи сама̄гаччханти катакаммехипи акатакаммехипӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.149) чоро. ‘‘амбат̣т̣хо ма̄н̣аво, ан̇гако ма̄н̣аво’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.316) тарун̣о ‘ма̄н̣аво’ти вутто. идха̄пи айамеваттхо. идан̃хи вуттам̣ хоти – брахмадаттена на̄ма тарун̣антева̄сина̄ саддхинти.

татра̄ти тасмим̣ аддха̄намагге, тесу ва̄ двӣсу джанесу. суданти нипа̄таматтам̣. анекапарийа̄йена̄ти парийа̄йа-саддо та̄ва ва̄радесана̄ка̄ран̣есу ваттати. ‘‘касса ну кхо, а̄нанда, аджджа парийа̄йо бхиккхунийо овадиту’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 3.398) хи ва̄ре парийа̄йасаддо ваттати. ‘‘мадхупин̣д̣икапарийа̄йотвева нам̣ дха̄рехӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.205) десана̄йам̣. ‘‘имина̄пи кхо, те ра̄джан̃н̃а, парийа̄йена евам̣ хотӯ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.411) ка̄ран̣е. сва̄йамидха̄пи ка̄ран̣е ваттати, тасма̄ айаметтха аттхо – ‘‘анекавидхена ка̄ран̣ена̄’’ти, ‘‘бахӯхи ка̄ран̣ехӣ’’ти вуттам̣ хоти.

буддхасса аван̣н̣ам̣ бха̄сатӣти аван̣н̣авирахитасса апарима̄н̣аван̣н̣асаманна̄гатасса̄пи буддхасса бхагавато – ‘‘йам̣ локе джа̄тивуд̣д̣хесу каттаббам̣ абхива̄дана̄диса̄мӣчикаммам̣ ‘са̄маггирасо’ти вуччати, там̣ саман̣асса готамасса наттхи тасма̄ арасарӯпо саман̣о готамо, ниббхого, акирийава̄до, уччхедава̄до, джегуччхӣ, венайико, тапассӣ, апагаббхо. наттхи саман̣асса готамасса уттаримануссадхаммо аламарийан̃а̄н̣адассанависесо. таккапарийа̄хатам̣ саман̣о готамо дхаммам̣ десети, вӣмам̣са̄нучаритам̣, сайам̣пат̣ибха̄нам̣. саман̣о готамо на саббан̃н̃ӯ, на локавидӯ, на ануттаро, на аггапуггало’’ти. евам̣ там̣ там̣ ака̄ран̣амева ка̄ран̣анти ватва̄ татха̄ татха̄ аван̣н̣ам̣ досам̣ ниндам̣ бха̄сати.

йатха̄ ча буддхасса, евам̣ дхаммасса̄пи там̣ там̣ ака̄ран̣амева ка̄ран̣ато ватва̄ – ‘‘саман̣асса готамасса дхаммо дураккха̄то, дуппат̣иведито, аниййа̄нико, анупасамасам̣ваттанико’’ти татха̄ татха̄ аван̣н̣ам̣ бха̄сати.

йатха̄ ча дхаммасса, евам̣ сан̇гхасса̄пи йам̣ ва̄ там̣ ва̄ ака̄ран̣амева ка̄ран̣ато ватва̄ – ‘‘миччха̄пат̣ипанно саман̣асса готамасса са̄вакасан̇гхо, кут̣илапат̣ипанно, паччанӣкапат̣ипадам̣ анануломапат̣ипадам̣ адхамма̄нуломапат̣ипадам̣ пат̣ипанно’’ти татха̄ татха̄ аван̣н̣ам̣ бха̄сати.

антева̄сӣ панасса – ‘‘амха̄кам̣ а̄чарийо апара̄маситаббам̣ пара̄масати, анаккамитаббам̣ аккамати, сва̄йам̣ аггим̣ гиланто вийа, хаттхена асидха̄рам̣ пара̄масанто вийа, мут̣т̣хина̄ синерум̣ пада̄летука̄мо вийа, какачадантапантийам̣ кӣл̣ама̄но вийа, пабхиннамадам̣ чан̣д̣ахаттхим̣ хаттхена ган̣ханто вийа ча ван̣н̣а̄рахассева ратанаттайасса аван̣н̣ам̣ бха̄сама̄но анайабйасанам̣ па̄пун̣иссати. а̄чарийе кхо пана гӯтхам̣ ва̄ аггим̣ ва̄ кан̣т̣акам̣ ва̄ кан̣хасаппам̣ ва̄ аккаманте, сӯлам̣ ва̄ абхирӯханте, хала̄халам̣ ва̄ висам̣ кха̄данте, кха̄родакам̣ ва̄ паккхаланте, наракапапа̄там̣ ва̄ папатанте, на антева̄сина̄ там̣ саббаманука̄таббам̣ хоти. каммассака̄ хи сатта̄ аттано камма̄нурӯпамева гатим̣ гаччханти. нева пита̄ путтасса каммена гаччхати, на путто питу каммена, на ма̄та̄ путтасса, на путто ма̄туйа̄, на бха̄та̄ бхагинийа̄, на бхагинӣ бха̄ту, на а̄чарийо антева̄сино, на антева̄сӣ а̄чарийасса каммена гаччхати. майхан̃ча а̄чарийо тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ аван̣н̣ам̣ бха̄сати, маха̄са̄ваджджо кхо пана̄рийӯпава̄доти. евам̣ йонисо уммуджджитва̄ а̄чарийава̄дам̣ маддама̄но самма̄ка̄ран̣амева ка̄ран̣ато ападисанто анекапарийа̄йена тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ ван̣н̣ам̣ бха̄ситума̄раддхо, йатха̄ там̣ пан̣д̣итаджа̄тико кулапутто’’. тена вуттам̣ – ‘‘суппийасса пана парибба̄джакасса антева̄сӣ брахмадатто ма̄н̣аво анекапарийа̄йена буддхасса ван̣н̣ам̣ бха̄сати, дхаммасса ван̣н̣ам̣ бха̄сати, сан̇гхасса ван̣н̣ам̣ бха̄сатӣ’’ти.

таттха ван̣н̣анти ван̣н̣а-саддо сан̣т̣ха̄на-джа̄ти-рӯпа̄йатана-ка̄ран̣а-пама̄н̣а-гун̣а-пасам̣са̄дӣсу диссати. таттха ‘‘махантам̣ саппара̄джаван̣н̣ам̣ абхинимминитва̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.142) сан̣т̣ха̄нам̣ вуччати. ‘‘бра̄хман̣ова сет̣т̣хо ван̣н̣о, хӣно ан̃н̃о ван̣н̣о’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.402) джа̄ти. ‘‘парама̄йа ван̣н̣апоккхарата̄йа саманна̄гато’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.303) рӯпа̄йатанам̣.

‘‘на хара̄ми на бхан̃джа̄ми, а̄ра̄ син̇гха̄ми ва̄риджам̣;

атха кена ну ван̣н̣ена, гандхаттхеноти вуччатӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.234) –

а̄дӣсу ка̄ран̣ам̣. ‘‘тайо паттасса ван̣н̣а̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 602) пама̄н̣ам̣. ‘‘када̄ сан̃н̃ӯл̣ха̄ пана, те гахапати, име саман̣асса готамасса ван̣н̣а̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.77) гун̣о. ‘‘ван̣н̣а̄рахасса ван̣н̣ам̣ бха̄сатӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 2.135) пасам̣са̄. идха гун̣опи пасам̣са̄пи. айам̣ кира там̣ там̣ бхӯтамева ка̄ран̣ам̣ ападисанто анекапарийа̄йена ратанаттайасса гун̣ӯпасан̃хитам̣ пасам̣сам̣ абха̄си. таттха – ‘‘итипи со бхагава̄ арахам̣ самма̄самбуддхо’’тиа̄дина̄ (па̄ра̄. 1) найена, ‘‘йе бхиккхаве, буддхе пасанна̄ агге те пасанна̄’’тиа̄дина̄ ‘‘екапуггало, бхиккхаве, локе уппаджджама̄но уппаджджати…пе… асамо асамасамо’’тиа̄дина̄ (а. ни. 1.174) ча найена буддхасса ван̣н̣о ведитаббо. ‘‘сва̄ккха̄то бхагавата̄ дхаммо’’ти (дӣ. ни. 2.159) ча ‘‘а̄лайасамуггха̄то ват̣т̣упаччхедо’’ти (ити. 90, а. ни. 4.34) ча, ‘‘йе бхиккхаве, арийе ат̣т̣хан̇гике магге пасанна̄, агге те пасанна̄’’ти ча евама̄дӣхи найехи дхаммасса ван̣н̣о ведитаббо. ‘‘суппат̣ипанно бхагавато са̄вакасан̇гхо’’ти (дӣ. ни. 2.159) ча, ‘‘йе, бхиккхаве, сан̇гхе пасанна̄, агге те пасанна̄’’ти (а. ни. 4.34) ча евама̄дӣхи пана найехи сан̇гхасса ван̣н̣о ведитаббо. пахонтена пана дхаммакатхикена пан̃чаника̄йе наван̇гам̣ саттхуса̄санам̣ чатура̄сӣтидхаммаккхандхасахасса̄ни ога̄хитва̄ буддха̄дӣнам̣ ван̣н̣о пака̄сетаббо. имасмин̃хи т̣ха̄не буддха̄дӣнам̣ гун̣е пака̄сенто атиттхена паккхандо дхаммакатхикоти на сакка̄ ваттум̣. ӣдисесу хи т̣ха̄несу дхаммакатхикасса тха̄мо ведитаббо. брахмадатто пана ма̄н̣аво ануссава̄диматтасамбандхитена аттано тха̄мена ратанаттайасса ван̣н̣ам̣ бха̄сати.

итиха те убхо а̄чарийантева̄сӣти евам̣ те две а̄чарийантева̄сика̄. ан̃н̃аман̃н̃асса̄ти ан̃н̃о ан̃н̃асса. уджувипаччанӣкава̄да̄ти ӣсакампи апарихаритва̄ уджумева вивидхапаччанӣкава̄да̄, анекава̄рам̣ вируддхава̄да̄ ева хутва̄ти аттхо. а̄чарийена хи ратанаттайасса аван̣н̣е бха̄сите антева̄сӣ ван̣н̣ам̣ бха̄сати, пуна итаро аван̣н̣ам̣, итаро ван̣н̣анти евам̣ а̄чарийо са̄рапхалаке висаруккхаа̄н̣им̣ а̄кот̣айама̄но вийа пунаппунам̣ ратанаттайасса аван̣н̣ам̣ бха̄сати. антева̄сӣ пана суван̣н̣араджатаман̣имайа̄йа а̄н̣ийа̄ там̣ а̄н̣им̣ пат̣иба̄хайама̄но вийа пунаппунам̣ ратанаттайасса ван̣н̣ам̣ бха̄сати. тена вуттам̣ – ‘‘уджувипаччанӣкава̄да̄’’ти.

бхагавантам̣ пит̣т̣хито пит̣т̣хито анубандха̄ хонти бхиккхусан̇гхан̃ча̄ти бхагавантан̃ча бхиккхусан̇гхан̃ча паччхато паччхато дассанам̣ авиджаханта̄ ирийа̄патха̄нубандханена анубандха̄ хонти, сӣса̄нулокино хутва̄ анугата̄ хонтӣти аттхо.

касма̄ пана бхагава̄ там̣ аддха̄нам̣ пат̣ипанно? касма̄ ча суппийо анубандхо? касма̄ ча со ратанаттайасса аван̣н̣ам̣ бха̄сатӣти? бхагава̄ та̄ва тасмим̣ ка̄ле ра̄джагахапариваттакесу ат̣т̣ха̄расасу маха̄виха̄ресу ан̃н̃атарасмим̣ васитва̄ па̄това сарӣраппат̣иджагганам̣ катва̄ бхиккха̄ча̄равела̄йам̣ бхиккхусан̇гхапаривуто ра̄джагахе пин̣д̣а̄йа чарати. со там̣ дивасам̣ бхиккхусан̇гхасса сулабхапин̣д̣апа̄там̣ катва̄ паччха̄бхаттам̣ пин̣д̣апа̄тапат̣икканто бхиккхусан̇гхам̣ паттачӣварам̣ га̄ха̄петва̄ – ‘‘на̄л̣андам̣ гамисса̄мӣ’’ти, ра̄джагахато никкхамитва̄ там̣ аддха̄нам̣ пат̣ипанно. суппийопи кхо тасмим̣ ка̄ле ра̄джагахапариваттаке ан̃н̃атарасмим̣ парибба̄джака̄ра̄ме васитва̄ парибба̄джакапаривуто ра̄джагахе бхиккха̄йа чарати. сопи там̣ дивасам̣ парибба̄джакапариса̄йа сулабхабхиккхам̣ катва̄ бхуттапа̄тара̄со парибба̄джаке парибба̄джакапариккха̄рам̣ га̄ха̄петва̄ – на̄л̣андам̣ гамисса̄миччева бхагавато там̣ маггам̣ пат̣ипаннабха̄вам̣ аджа̄нантова анубандхо. саче пана джа̄неййа на̄нубандхеййа. со аджа̄нитва̄ва гаччханто гӣвам̣ уккхипитва̄ олокайама̄но бхагавантам̣ аддаса буддхасирийа̄ собхама̄нам̣ раттакамбалапариккхиттамива джан̇гамаканакагирисикхарам̣.

тасмим̣ кира самайе дасабаласса сарӣрато никкхамитва̄ чхаббан̣н̣арасмийо саманта̄ асӣтихаттхаппама̄н̣е падесе а̄дха̄ванти видха̄ванти ратана̄вел̣аратанада̄маратаначун̣н̣авиппакин̣н̣ам̣ вийа, паса̄ритаратаначиттакан̃чанапат̣амива, раттасуван̣н̣арасанисин̃чама̄намива, укка̄сатанипа̄тасама̄куламива, нирантаравиппакин̣н̣акан̣ика̄рапуппхамива ва̄йувегаккхиттачӣнапит̣т̣хачун̣н̣амива, индадханувиджджулата̄та̄ра̄ган̣аппабха̄висаравиппхуритавиччхаритамива ча там̣ ванантарам̣ хоти.

асӣти анубйан̃джана̄нуран̃джитан̃ча пана бхагавато сарӣрам̣ викаситакамалуппаламива, сарам̣ саббапа̄липхулламива па̄риччхаттакам̣, та̄ра̄марӣчивикаситамива, гаганаталам̣ сирийа̄ авахасантамива, бйа̄маппабха̄париккхепавила̄синӣ часса дваттим̣саваралаккхан̣ама̄ла̄ гантхетва̄ т̣хапитадваттим̣сачандама̄ла̄йа дваттим̣сасӯрийама̄ла̄йа пат̣ипа̄т̣ийа̄ т̣хапитадваттим̣сачаккаваттидваттим̣сасаккадевара̄джадваттим̣самаха̄брахма̄нам̣ сирим̣ сирийа̄ абхибхавантимива. тан̃ча пана бхагавантам̣ парива̄ретва̄ т̣хита̄ бхиккхӯ саббева аппиччха̄ сантут̣т̣ха̄ павивитта̄ асам̣сат̣т̣ха̄ чодака̄ па̄пагарахино ватта̄ро вачанаккхама̄ сӣласампанна̄ сама̄дхипан̃н̃а̄вимуттивимуттин̃н̃а̄н̣адассанасампанна̄. тесам̣ маджджхе бхагава̄ раттакамбалапа̄ка̄рапариккхитто вийа кан̃чанатхамбхо, раттападумасан̣д̣амаджджхагата̄ вийа суван̣н̣ана̄ва̄, пава̄л̣аведика̄париккхитто вийа аггиккхандхо, та̄ра̄ган̣апарива̄рито вийа пун̣н̣ачандо мигапаккхӣнампи чаккхӯни пӣн̣айати, пагева деваманусса̄нам̣. тасмин̃ча пана дивасе йебхуййена асӣтимаха̄тхера̄ мегхаван̣н̣ам̣ пам̣сукӯлам̣ екам̣сам̣ каритва̄ каттарадан̣д̣ам̣ а̄да̄йа суваммаваммита̄ вийа гандхахаттхино вигатадоса̄ вантадоса̄ бхиннакилеса̄ виджат̣итаджат̣а̄ чхиннабандхана̄ бхагавантам̣ парива̄райим̣су. со сайам̣ вӣтара̄го вӣтара̄гехи, сайам̣ вӣтадосо вӣтадосехи, сайам̣ вӣтамохо вӣтамохехи, сайам̣ вӣтатан̣хо вӣтатан̣хехи, сайам̣ никкилесо никкилесехи, сайам̣ буддхо анубуддхехи парива̄рито; паттапарива̄ритам̣ вийа кесарам̣, кесарапарива̄рита̄ вийа кан̣н̣ика̄, ат̣т̣хана̄гасахассапарива̄рито вийа чхадданто на̄гара̄джа̄, навутихам̣сасахассапарива̄рито вийа дхатарат̣т̣хо хам̣сара̄джа̄, сенан̇гапарива̄рито вийа чаккаваттира̄джа̄, деваган̣апарива̄рито вийа сакко девара̄джа̄, брахмаган̣апарива̄рито вийа ха̄рито маха̄брахма̄, апаримитака̄ласан̃читапун̃н̃абаланиббатта̄йа ачинтеййа̄йа анопама̄йа буддхалӣла̄йа чандо вийа гаганаталам̣ там̣ маггам̣ пат̣ипанно хоти.

атхевам̣ бхагавантам̣ анопама̄йа буддхалӣла̄йа гаччхантам̣ бхиккхӯ ча оккхиттачаккхӯ сантиндрийе сантама̄насе упаринабхе т̣хитам̣ пун̣н̣ачандам̣ вийа бхагавантам̣йева намассама̄не дисва̄ва парибба̄джако аттано парисам̣ авалокеси. са̄ хоти ка̄джадан̣д̣аке оламбетва̄ гахитолуггавилуггапит̣т̣хакатидан̣д̣аморапин̃чхаматтика̄паттапасиббакакун̣д̣ика̄дианекапариккха̄рабха̄рабхарита̄. ‘‘асукасса хаттха̄ собхан̣а̄, асукасса па̄да̄’’ти евама̄динираттхакавачана̄ мукхара̄ викин̣н̣ава̄ча̄ адассанӣйа̄ апа̄са̄дика̄. тасса там̣ дисва̄ виппат̣иса̄ро удапа̄ди.

ида̄ни тена бхагавато ван̣н̣о ваттаббо бхавеййа. йасма̄ панеса ла̄бхасакка̄раха̄нийа̄ чева паккхаха̄нийа̄ ча ниччампи бхагавантам̣ усӯйати. ан̃н̃атиттхийа̄нан̃хи йа̄ва буддхо локе нуппаджджати, та̄вадева ла̄бхасакка̄ра̄ ниббаттанти, буддхуппа̄дато пана пат̣т̣ха̄йа парихӣнала̄бхасакка̄ра̄ хонти, сӯрийуггамане кхаджджопанака̄ вийа ниссирӣкатам̣ а̄паджджанти. упатиссаколита̄нан̃ча сан̃джайасса сантике паббаджитака̄лейева парибба̄джака̄ маха̄париса̄ ахесум̣, тесу пана паккантесу са̄пи тесам̣ париса̄ бхинна̄. ити имехи двӣхи ка̄ран̣ехи айам̣ парибба̄джако йасма̄ ниччампи бхагавантам̣ усӯйати, тасма̄ там̣ усӯйависугга̄рам̣ уггиранто ратанаттайасса аван̣н̣амева бха̄сатӣти ведитаббо.

2. атха кхо бхагава̄ амбалат̣т̣хика̄йам̣ ра̄джа̄га̄раке екараттива̄сам̣ упагаччхи саддхим̣ бхиккхусан̇гхена̄ти бхагава̄ та̄йа буддхалӣла̄йа гаччхама̄но анупуббена амбалат̣т̣хика̄два̄рам̣ па̄пун̣итва̄ сӯрийам̣ олокетва̄ – ‘‘ака̄ло да̄ни гантум̣, аттхасамӣпам̣ гато сӯрийо’’ти амбалат̣т̣хика̄йам̣ ра̄джа̄га̄раке екараттива̄сам̣ упагаччхи.

таттха амбалат̣т̣хика̄ти ран̃н̃о уййа̄нам̣. тасса кира два̄расамӣпе тарун̣аамбаруккхо аттхи, там̣ ‘‘амбалат̣т̣хика̄’’ти ваданти. тасса авидӯре бхаватта̄ уййа̄нампи амбалат̣т̣хика̄ твева сан̇кхйам̣ гатам̣. там̣ чха̄йӯдакасампаннам̣ па̄ка̄рапариккхиттам̣ суйоджитадва̄рам̣ ман̃джуса̄ вийа сугуттам̣. таттха ран̃н̃о кӣл̣анаттхам̣ пат̣ибха̄начиттавичиттам̣ ага̄рам̣ акам̣су. там̣ ‘‘ра̄джа̄га̄рака’’нти вуччати.

суппийопи кхоти суппийопи тасмим̣ т̣ха̄не сӯрийам̣ олокетва̄ – ‘‘ака̄ло да̄ни гантум̣, бахӯ кхуддакамахаллака̄ парибба̄джака̄, бахупариссайо ча айам̣ магго чорехипи ва̄л̣айаккхехипи ва̄л̣амигехипи. айам̣ кхо пана саман̣о готамо уййа̄нам̣ павит̣т̣хо, саман̣асса ча готамасса васанат̣т̣ха̄не девата̄ а̄раккхам̣ ган̣ханти, ханда̄хампи идха екараттива̄сам̣ упагантва̄ свева гамисса̄мӣ’’ти тадевуййа̄нам̣ па̄виси. тато бхиккхусан̇гхо бхагавато ваттам̣ дассетва̄ аттано аттано васанат̣т̣ха̄нам̣ саллаккхеси. парибба̄джакопи уййа̄насса екапассе парибба̄джакапариккха̄ре ота̄ретва̄ ва̄сам̣ упагаччхи саддхим̣ аттано париса̄йа. па̄л̣ийама̄рӯл̣хавасенева пана – ‘‘саддхим̣ аттано антева̄сина̄ брахмадаттена ма̄н̣авена̄’’ти вуттам̣.

евам̣ ва̄сам̣ упагато пана со парибба̄джако раттибха̄ге дасабалам̣ олокеси. тасмин̃ча самайе саманта̄ виппакин̣н̣ата̄рака̄ вийа падӣпа̄ джаланти, маджджхе бхагава̄ нисинно хоти, бхиккхусан̇гхо ча бхагавантам̣ парива̄ретва̄. таттха екабхиккхуссапи хаттхакуккуччам̣ ва̄ па̄дакуккуччам̣ ва̄ укка̄ситасаддо ва̄ кхипитасаддо ва̄ наттхи. са̄ хи париса̄ аттано ча сиккхитасиккхата̄йа саттхари ча га̄равена̄ти двӣхи ка̄ран̣ехи нива̄те падӣпасикха̄ вийа ниччала̄ саннисинна̄ва ахоси. парибба̄джако там̣ вибхӯтим̣ дисва̄ аттано парисам̣ олокеси. таттха кечи хаттхам̣ кхипанти, кечи па̄дам̣, кечи виппалапанти, кечи нилла̄литадживха̄ паггхаритакхел̣а̄, данте кха̄данта̄ ка̄каччхама̄на̄ гхаругхарупасса̄сино сайанти. со ратанаттайасса гун̣аван̣н̣е ваттаббепи исса̄васена пуна аван̣н̣амева а̄рабхи. брахмадатто пана вуттанайенева ван̣н̣ам̣. тена вуттам̣ – ‘‘татра̄пи судам̣ суппийо парибба̄джако’’ти саббам̣ ваттаббам̣. таттха татра̄пӣти тасмимпи, амбалат̣т̣хика̄йам̣ уййа̄нети аттхо.

3. самбахула̄нанти бахука̄нам̣. таттха винайапарийа̄йена тайо джана̄ ‘‘самбахула̄’’ти вуччанти. тато парам̣ сан̇гхо. суттантапарийа̄йена пана тайо тайова тато пат̣т̣ха̄йа самбахула̄. идха суттантапарийа̄йена ‘‘самбахула̄’’ти ведитабба̄. ман̣д̣алама̄л̣ети каттхачи две кан̣н̣ика̄ гахетва̄ хам̣сават̣т̣акаччханнена ката̄ кӯт̣а̄га̄раса̄ла̄пи ‘‘ман̣д̣алама̄л̣о’’ти вуччати, каттхачи екам̣ кан̣н̣икам̣ гахетва̄ тхамбхапантим̣ париккхипитва̄ ката̄ упат̣т̣ха̄наса̄ла̄пи ‘‘ман̣д̣алама̄л̣о’’ти вуччати. идха пана нисӣданаса̄ла̄ ‘‘ман̣д̣алама̄л̣о’’ти ведитаббо. саннисинна̄нанти нисаджджанавасена. саннипатита̄нанти самодха̄навасена. айам̣ сан̇кхийадхаммоти сан̇кхийа̄ вуччати катха̄, катха̄дхаммоти аттхо. удапа̄дӣти уппанно. катамо пана соти? аччхарийам̣ а̄вусоти евама̄ди. таттха андхасса паббата̄рохан̣ам̣ вийа ниччам̣ на хотӣти аччхарийам̣. айам̣ та̄ва садданайо. айам̣ пана ат̣т̣хакатха̄найо – аччхара̄йогганти аччхарийам̣. аччхарам̣ пахаритум̣ йуттанти аттхо. абхӯтапуббам̣ бхӯтанти аббхутам̣. убхайам̣ петам̣ вимхайассева̄дхивачанам̣. йа̄ван̃чиданти йа̄ва ча идам̣ тена суппат̣ивидитата̄йа аппамеййаттам̣ дассети.

тена бхагавата̄ джа̄ната̄…пе… суппат̣ивидита̄ти еттха̄йам̣ сан̇кхепаттхо. йо со бхагава̄ саматим̣са па̄рамийо пӯретва̄ саббакилесе бхан̃джитва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо, тена бхагавата̄ тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ а̄сайа̄нусайам̣ джа̄ната̄, хаттхатале т̣хапитам̣ а̄малакам̣ вийа саббан̃еййадхаммам̣ пассата̄.

апи ча пуббенива̄са̄дӣхи джа̄ната̄, диббена чаккхуна̄ пассата̄. тӣхи виджджа̄хи чхахи ва̄ пана абхин̃н̃а̄хи джа̄ната̄, саббаттха аппат̣ихатена самантачаккхуна̄ пассата̄. саббадхаммаджа̄нанасаматтха̄йа ва̄ пан̃н̃а̄йа джа̄ната̄, саббасатта̄нам̣ чаккхувисайа̄тӣта̄ни тирокут̣т̣а̄дигата̄нипи рӯпа̄ни ативисуддхена мам̣сачаккхуна̄ пассата̄. аттахитаса̄дхика̄йа ва̄ сама̄дхипадат̣т̣ха̄на̄йа пат̣иведхапан̃н̃а̄йа джа̄ната̄, парахитаса̄дхика̄йа карун̣а̄падат̣т̣ха̄на̄йа десана̄пан̃н̃а̄йа пассата̄.

арӣнам̣ хататта̄ паччайа̄дӣнан̃ча арахатта̄ арахата̄. самма̄ са̄ман̃ча саббадхамма̄нам̣ буддхатта̄ самма̄самбуддхена антара̄йикадхамме ва̄ джа̄ната̄, ниййа̄никадхамме пассата̄, килеса̄рӣнам̣ хататта̄ арахата̄. самма̄ са̄ман̃ча саббадхамма̄нам̣ буддхатта̄ самма̄самбуддхена̄ти. евам̣ чатӯвеса̄раджджавасена чатӯха̄ка̄рехи тхомитена сатта̄нам̣ на̄на̄дхимуттиката̄ на̄наджджха̄сайата̄ суппат̣ивидита̄ йа̄ва ча сут̣т̣ху пат̣ивидита̄.

ида̄нисса суппат̣ивидитабха̄вам̣ дассетум̣ айан̃хӣтиа̄дима̄ха. идам̣ вуттам̣ хоти йа̄ ча айам̣ бхагавата̄ ‘‘дха̄тусо, бхиккхаве, сатта̄ сам̣санданти саменти, хӣна̄дхимуттика̄ хӣна̄дхимуттикехи саддхим̣ сам̣санданти саменти, калйа̄н̣а̄дхимуттика̄ калйа̄н̣а̄дхимуттикехи саддхим̣ сам̣санданти саменти. атӣтампи кхо, бхиккхаве, аддха̄нам̣ дха̄тусова сатта̄ сам̣сандим̣су самим̣су, хӣна̄дхимуттика̄ хӣна̄дхимуттикехи…пе… калйа̄н̣а̄дхимуттика̄ калйа̄н̣а̄дхимуттикехи саддхим̣ сам̣сандим̣су самим̣су, ана̄гатампи кхо, бхиккхаве, аддха̄нам̣…пе… сам̣сандиссанти самессанти, етарахипи кхо, бхиккхаве, паччуппаннам̣ аддха̄нам̣ дха̄тусова сатта̄ сам̣санданти саменти, хӣна̄дхимуттика̄ хӣна̄дхимуттикехи…пе… калйа̄н̣а̄дхимуттика̄ калйа̄н̣а̄дхимуттикехи саддхим̣ сам̣санданти саментӣ’’ти евам̣ сатта̄нам̣ на̄на̄дхимуттиката̄, на̄наджджха̄сайата̄, на̄на̄дит̣т̣хиката̄, на̄на̄кхантита̄, на̄на̄ручита̄, на̄л̣ийа̄ минантена вийа тула̄йа тулайантена вийа ча на̄на̄дхимуттиката̄н̃а̄н̣ена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена видита̄, са̄ йа̄ва суппат̣ивидита̄. двепи на̄ма сатта̄ екаджджха̄сайа̄ дуллабха̄ локасмим̣. екасмим̣ гантука̄ме еко т̣ха̄тука̄мо хоти, екасмим̣ пивитука̄ме еко бхун̃джитука̄мо. имесу ча̄пи двӣсу а̄чарийантева̄сӣсу айан̃хи ‘‘суппийо парибба̄джако…пе… бхагавантам̣ пит̣т̣хито пит̣т̣хито анубандха̄ хонти бхиккхусан̇гхан̃ча̄’’ти. таттха итихамети итиха име, евам̣ имети аттхо. сесам̣ вуттанайамева.

4. атха кхо бхагава̄ тесам̣ бхиккхӯнам̣ имам̣ сан̇кхийадхаммам̣ видитва̄ти еттха видитва̄ти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена джа̄нитва̄. бхагава̄ хи каттхачи мам̣сачаккхуна̄ дисва̄ джа̄на̄ти – ‘‘аддаса̄ кхо бхагава̄ махантам̣ да̄руккхандхам̣ ган̇га̄йа надийа̄ сотена вуйхама̄на’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.241) вийа. каттхачи диббачаккхуна̄ дисва̄ джа̄на̄ти – ‘‘аддаса̄ кхо бхагава̄ диббена чаккхуна̄ висуддхена атиккантама̄нусакена та̄ девата̄йо сахассассева па̄т̣алига̄ме ваттхӯни париган̣хантийо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.152) вийа. каттхачи пакатисотена сутва̄ джа̄на̄ти – ‘‘ассоси кхо бхагава̄ а̄йасмато а̄нандасса субхаддена парибба̄джакена саддхим̣ имам̣ катха̄салла̄па’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.213) вийа. каттхачи диббасотена сутва̄ джа̄на̄ти – ‘‘ассоси кхо бхагава̄ дибба̄йа сотадха̄туйа̄ висуддха̄йа атиккантама̄нусика̄йа сандха̄насса гахапатисса нигродхена парибба̄джакена саддхим̣ имам̣ катха̄салла̄па’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.54) вийа. идха пана саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена сутва̄ ан̃н̃а̄си. ким̣ каронто ан̃н̃а̄си? паччхимайа̄макиччам̣, киччан̃ча на̄метам̣ са̄ттхакам̣, нираттхаканти дувидхам̣ хоти. таттха нираттхакакиччам̣ бхагавата̄ бодхипаллан̇кейева арахаттамаггена самуггха̄там̣ катам̣. са̄ттхакам̣йева пана бхагавато киччам̣ хоти. там̣ пан̃чавидхам̣ – пуребхаттакиччам̣, паччха̄бхаттакиччам̣, пуримайа̄макиччам̣, маджджхимайа̄макиччам̣, паччхимайа̄макиччанти.

татридам̣ пуребхаттакиччам̣ –

бхагава̄ хи па̄това ут̣т̣ха̄йа упат̣т̣ха̄ка̄нуггахаттхам̣ сарӣрапха̄сукаттхан̃ча мукхадхована̄дисарӣрапарикаммам̣ катва̄ йа̄ва бхиккха̄ча̄равела̄ та̄ва вивитта̄сане вӣтина̄метва̄, бхиккха̄ча̄равела̄йам̣ нива̄сетва̄ ка̄йабандханам̣ бандхитва̄ чӣварам̣ па̄рупитва̄ паттама̄да̄йа када̄чи екако, када̄чи бхиккхусан̇гхапаривуто, га̄мам̣ ва̄ нигамам̣ ва̄ пин̣д̣а̄йа пависати; када̄чи пакатийа̄, када̄чи анекехи па̄т̣иха̄рийехи ваттама̄нехи. сеййатхидам̣, пин̣д̣а̄йа пависато локана̄тхасса пурато пурато гантва̄ мудугатава̄та̄ патхавим̣ содхенти, вала̄хака̄ удакапхусита̄ни мун̃чанта̄ магге рен̣ум̣ вӯпасаметва̄ упари вита̄нам̣ хутва̄ тит̣т̣ханти, апаре ва̄та̄ пуппха̄ни упасам̣харитва̄ магге окиранти, унната̄ бхӯмиппадеса̄ онаманти, оната̄ уннаманти, па̄даниккхепасамайе сама̄ва бхӯми хоти, сукхасампхасса̄ни падумапуппха̄ни ва̄ па̄де сампат̣иччханти. индакхӣласса анто т̣хапитаматте даккхин̣апа̄де сарӣрато чхаббан̣н̣арасмийо никкхамитва̄ суван̣н̣арасапин̃джара̄ни вийа читрапат̣апариккхитта̄ни вийа ча па̄са̄дакӯт̣а̄га̄ра̄дӣни алан̇каронтийо ито чито ча дха̄ванти, хаттхиассавихан̇га̄дайо сакасакат̣т̣ха̄несу т̣хита̄йева мадхурена̄ка̄рена саддам̣ каронти, татха̄ бхеривӣн̣а̄дӣни тӯрийа̄ни манусса̄нан̃ча ка̄йӯпага̄ни а̄бхаран̣а̄ни. тена сан̃н̃а̄н̣ена манусса̄ джа̄нанти – ‘‘аджджа бхагава̄ идха пин̣д̣а̄йа павит̣т̣хо’’ти. те суниваттха̄ супа̄рута̄ гандхапуппха̄дӣни а̄да̄йа гхара̄ никкхамитва̄ антаравӣтхим̣ пат̣ипаджджитва̄ бхагавантам̣ гандхапуппха̄дӣхи саккаччам̣ пӯджетва̄ вандитва̄ – ‘‘амха̄кам̣, бханте, даса бхиккхӯ, амха̄кам̣ вӣсати, пан̃н̃а̄сам̣…пе… сатам̣ детха̄’’ти йа̄читва̄ бхагаватопи паттам̣ гахетва̄ а̄санам̣ пан̃н̃апетва̄ саккаччам̣ пин̣д̣апа̄тена пат̣има̄ненти. бхагава̄ катабхаттакиччо тесам̣ сатта̄нам̣ читтасанта̄на̄ни олокетва̄ татха̄ дхаммам̣ десети, йатха̄ кечи саран̣агаманесу патит̣т̣хаханти, кечи пан̃часу сӣлесу, кечи сота̄паттисакада̄га̄миана̄га̄мипхала̄нам̣ ан̃н̃атарасмим̣; кечи паббаджитва̄ аггапхале арахаттети. евам̣ маха̄джанам̣ ануггахетва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ виха̄рам̣ гаччхати. таттха гантва̄ ман̣д̣алама̄л̣е пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисӣдати, бхиккхӯнам̣ бхаттакиччапарийоса̄нам̣ а̄гамайама̄но. тато бхиккхӯнам̣ бхаттакиччапарийоса̄не упат̣т̣ха̄ко бхагавато ниведети. атха бхагава̄ гандхакут̣им̣ пависати. идам̣ та̄ва пуребхаттакиччам̣.

атха бхагава̄ евам̣ катапуребхаттакиччо гандхакут̣ийа̄ упат̣т̣ха̄не нисӣдитва̄ па̄де паккха̄летва̄ па̄дапӣт̣хе т̣хатва̄ бхиккхусан̇гхам̣ овадати – ‘‘бхиккхаве, аппама̄дена сампа̄детха, дуллабхо буддхуппа̄до локасмим̣, дуллабхо мануссаттапат̣ила̄бхо, дуллабха̄ сампатти, дуллабха̄ паббаджджа̄, дуллабхам̣ саддхаммассавана’’нти. таттха кечи бхагавантам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ пуччханти. бхагава̄пи тесам̣ чарийа̄нурӯпам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ дети. тато саббепи бхагавантам̣ вандитва̄ аттано аттано раттит̣т̣ха̄надива̄т̣т̣ха̄на̄ни гаччханти. кечи аран̃н̃ам̣, кечи руккхамӯлам̣, кечи паббата̄дӣнам̣ ан̃н̃атарам̣, кечи ча̄тумаха̄ра̄джикабхаванам̣…пе… кечи васаваттибхавананти. тато бхагава̄ гандхакут̣им̣ пависитва̄ саче а̄кан̇кхати, даккхин̣ена пассена сато сампаджа̄но мухуттам̣ сӣхасеййам̣ каппети. атха самасса̄ситака̄йо вут̣т̣хахитва̄ дутийабха̄ге локам̣ волокети. татийабха̄ге йам̣ га̄мам̣ ва̄ нигамам̣ ва̄ упанисса̄йа вихарати таттха маха̄джано пуребхаттам̣ да̄нам̣ датва̄ паччха̄бхаттам̣ суниваттхо супа̄руто гандхапуппха̄дӣни а̄да̄йа виха̄ре саннипатати. тато бхагава̄ сампаттапариса̄йа анурӯпена па̄т̣иха̄рийена гантва̄ дхаммасабха̄йам̣ пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисаджджа дхаммам̣ десети ка̄лайуттам̣ самайайуттам̣, атха ка̄лам̣ видитва̄ парисам̣ уййоджети, манусса̄ бхагавантам̣ вандитва̄ паккаманти. идам̣ паччха̄бхаттакиччам̣.

со евам̣ нит̣т̣хитапаччха̄бхаттакиччо саче гатта̄ни осин̃читука̄мо хоти, буддха̄сана̄ вут̣т̣ха̄йа нха̄накот̣т̣хакам̣ пависитва̄ упат̣т̣ха̄кена пат̣ийа̄дитаудакена гатта̄ни утум̣ ган̣ха̄пети. упат̣т̣ха̄копи буддха̄санам̣ а̄нетва̄ гандхакут̣ипаривен̣е пан̃н̃апети. бхагава̄ сураттадупат̣т̣ам̣ нива̄сетва̄ ка̄йабандханам̣ бандхитва̄ уттара̄сан̇гам̣ екам̣сам̣ каритва̄ таттха гантва̄ нисӣдати екакова мухуттам̣ пат̣исаллӣно, атха бхиккхӯ тато тато а̄гамма бхагавато упат̣т̣ха̄нам̣ а̄гаччханти. таттха екачче пан̃хам̣ пуччханти, екачче каммат̣т̣ха̄нам̣, екачче дхаммассаванам̣ йа̄чанти. бхагава̄ тесам̣ адхиппа̄йам̣ сампа̄денто пуримайа̄мам̣ вӣтина̄мети. идам̣ пуримайа̄макиччам̣.

пуримайа̄макиччапарийоса̄не пана бхиккхӯсу бхагавантам̣ вандитва̄ паккантесу сакаладасасахассилокадха̄тудевата̄йо ока̄сам̣ лабхама̄на̄ бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ пан̃хам̣ пуччханти, йатха̄бхисан̇кхатам̣ антамасо чатураккхарампи. бхагава̄ та̄сам̣ девата̄нам̣ пан̃хам̣ виссадждженто маджджхимайа̄мам̣ вӣтина̄мети. идам̣ маджджхимайа̄макиччам̣.

паччхимайа̄мам̣ пана тайо кот̣т̣ха̄се катва̄ пуребхаттато пат̣т̣ха̄йа нисаджджа̄йа пӣл̣итасса сарӣрасса кила̄субха̄вамочанаттхам̣ екам̣ кот̣т̣ха̄сам̣ чан̇камена вӣтина̄мети. дутийакот̣т̣ха̄се гандхакут̣им̣ пависитва̄ даккхин̣ена пассена сато сампаджа̄но сӣхасеййам̣ каппети. татийакот̣т̣ха̄се паччут̣т̣ха̄йа нисӣдитва̄ пуримабуддха̄нам̣ сантике да̄насӣла̄дивасена ката̄дхика̄рапуггаладассанаттхам̣ буддхачаккхуна̄ локам̣ волокети. идам̣ паччхимайа̄макиччам̣.

тасмим̣ пана дивасе бхагава̄ пуребхаттакиччам̣ ра̄джагахе парийоса̄петва̄ паччха̄бхатте маггам̣ а̄гато, пуримайа̄ме бхиккхӯнам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ катхетва̄, маджджхимайа̄ме девата̄нам̣ пан̃хам̣ виссаджджетва̄, паччхимайа̄ме чан̇камам̣ а̄руйха чан̇камама̄но пан̃чаннам̣ бхиккхусата̄нам̣ имам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ а̄раббха паваттам̣ катхам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣енева сутва̄ ан̃н̃а̄сӣти. тена вуттам̣ – ‘‘паччхимайа̄макиччам̣ каронто ан̃н̃а̄сӣ’’ти.

н̃атва̄ ча панасса етадахоси – ‘‘име бхиккхӯ майхам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ а̄раббха гун̣ам̣ катхенти, етесан̃ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣акиччам̣ на па̄кат̣ам̣, майхамева па̄кат̣ам̣. майи пана гате ете аттано катхам̣ нирантарам̣ а̄рочессанти, тато несам̣ ахам̣ там̣ ат̣т̣хуппаттим̣ катва̄ тивидхам̣ сӣлам̣ вибхаджанто, два̄сат̣т̣хийа̄ т̣ха̄несу аппат̣иваттийам̣ сӣхана̄дам̣ наданто, паччайа̄ка̄рам̣ самодха̄нетва̄ буддхагун̣е па̄кат̣е катва̄, синерум̣ уккхипенто вийа суван̣н̣акӯт̣ена набхам̣ пахаранто вийа ча дасасахассилокадха̄тукампанам̣ брахмаджа̄ласуттантам̣ арахаттаникӯт̣ена нит̣т̣ха̄пенто десесса̄ми, са̄ ме десана̄ париниббутасса̄пи пан̃чавассасахасса̄ни сатта̄нам̣ аматамаха̄нибба̄нам̣ сампа̄пика̄ бхависсатӣ’’ти. евам̣ чинтетва̄ йена ман̣д̣алама̄л̣о тенупасан̇камӣти. йена̄ти йена диса̄бха̄гена, со упасан̇камитаббо. бхумматтхе ва̄ етам̣ каран̣авачанам̣, йасмим̣ падесе со ман̣д̣алама̄л̣о, таттха гатоти айаметтха аттхо.

пан̃н̃атте а̄сане нисӣдӣти буддхака̄ле кира йаттха йаттха екопи бхиккху вихарати саббаттха буддха̄санам̣ пан̃н̃аттамева хоти. касма̄? бхагава̄ кира аттано сантике каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ пха̄сукат̣т̣ха̄не вихаранте манаси кароти – ‘‘асуко майхам̣ сантике каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ гато, саккхиссати ну кхо висесам̣ ниббаттетум̣ но ва̄’’ти. атха нам̣ пассати каммат̣т̣ха̄нам̣ виссаджджетва̄ акусалавитаккам̣ витаккайама̄нам̣, тато ‘‘катхан̃хи на̄ма ма̄дисасса саттху сантике каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ вихарантам̣ имам̣ кулапуттам̣ акусалавитакка̄ абхибхавитва̄ анаматагге ват̣т̣адуккхе сам̣са̄рессантӣ’’ти тасса ануггахаттхам̣ таттхева атта̄нам̣ дассетва̄ там̣ кулапуттам̣ овадитва̄ а̄ка̄сам̣ уппатитва̄ пуна аттано васанат̣т̣ха̄намева гаччхати. атхевам̣ овадийама̄на̄ те бхиккхӯ чинтайим̣су – ‘‘саттха̄ амха̄кам̣ манам̣ джа̄нитва̄ а̄гантва̄ амха̄кам̣ самӣпе т̣хитам̣йева атта̄нам̣ дассети’’. тасмим̣ кхан̣е – ‘‘бханте, идха нисӣдатха, идха нисӣдатха̄’’ти а̄санапарийесанам̣ на̄ма бха̄роти. те а̄санам̣ пан̃н̃апетва̄ва вихаранти. йасса пӣт̣хам̣ аттхи, со там̣ пан̃н̃апети. йасса наттхи, со ман̃чам̣ ва̄ пхалакам̣ ва̄ кат̣т̣хам̣ ва̄ па̄са̄н̣ам̣ ва̄ ва̄лукапун̃джам̣ ва̄ пан̃н̃апети. там̣ алабхама̄на̄ пура̄н̣апан̣н̣а̄нипи сан̇кад̣д̣хитва̄ таттха пам̣сукӯлам̣ паттхаритва̄ т̣хапенти. идха пана ран̃н̃о нисӣдана̄санамева аттхи, там̣ паппхот̣етва̄ пан̃н̃апетва̄ парива̄ретва̄ те бхиккхӯ бхагавато адхимуттикан̃а̄н̣ама̄раббха гун̣ам̣ тхомайама̄на̄ нисӣдим̣су. там̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘пан̃н̃атте а̄сане нисӣдӣ’’ти.

евам̣ нисинно пана джа̄нантойева катха̄самут̣т̣ха̄панаттхам̣ бхиккхӯ пуччхи. те часса саббам̣ катхайим̣су. тена вуттам̣ – ‘‘нисаджджа кхо бхагава̄’’тиа̄ди. таттха ка̄йа нуттха̄ти катама̄йа ну катха̄йа саннисинна̄ бхаватха̄ти аттхо. ка̄йа неттха̄типи па̄л̣и, тасса̄ катама̄йа ну еттха̄ти аттхо ка̄йа ноттха̄типи па̄л̣и. тасса̄пи пуримойева аттхо.

антара̄катха̄ти, каммат̣т̣ха̄наманасика̄рауддесапарипуччха̄дӣнам̣ антара̄ ан̃н̃а̄ ека̄ катха̄. виппаката̄ти, мама а̄гаманапаччайа̄ апаринит̣т̣хита̄ сикхам̣ аппатта̄. тена ким̣ дассети? ‘‘на̄хам̣ тумха̄кам̣ катха̄бхан̇гаттхам̣ а̄гато, ахам̣ пана саббан̃н̃ута̄йа тумха̄кам̣ катхам̣ нит̣т̣ха̄петва̄ маттхакаппаттам̣ катва̄ дасса̄мӣти а̄гато’’ти нисаджджева саббан̃н̃упава̄ран̣ам̣ пава̄рети. айам̣ кхо но, бханте, антара̄катха̄ виппаката̄, атха бхагава̄ ануппаттоти еттха̄пи айамадхиппа̄йо. айам̣ бханте амха̄кам̣ бхагавато саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ а̄раббха гун̣акатха̄ виппаката̄, на ра̄джакатха̄дика̄ тираччха̄накатха̄, атха бхагава̄ ануппатто; там̣ но ида̄ни нит̣т̣ха̄петва̄ десетха̄ти.

етта̄вата̄ ча йам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена камалакувалайуджджалавималаса̄дхурасасалила̄йа поккхаран̣ийа̄ сукха̄ватаран̣аттхам̣ ниммаласила̄таларачанавила̄сасобхитаратанасопа̄нам̣, виппакин̣н̣амутта̄таласадисава̄лука̄кин̣н̣апан̣д̣арабхӯмибха̄гам̣ титтхам̣ вийа сувибхаттабхиттивичитраведика̄париккхиттасса наккхаттапатхам̣ пхуситука̄мата̄йа вийа, виджамбхитасамуссайасса па̄са̄даварасса сукха̄рохан̣аттхам̣ дантамайасан̣хамудупхалакакан̃чаналата̄винаддхаман̣иган̣аппабха̄самудайуджджаласобхам̣ сопа̄нам̣ вийа, суван̣н̣авалайанӯпура̄дисан̇гхат̣т̣анасаддасаммисситакатхитахаситамадхурассарагехаджанавичаритасса ул̣а̄риссаривибхавасобхитасса маха̄гхарасса сукхаппавесанаттхам̣ суван̣н̣араджатаман̣имуттапава̄л̣а̄диджутивиссаравиджджотитасуппатит̣т̣хитависа̄ладва̄раба̄хам̣ маха̄два̄рам̣ вийа ча аттхабйан̃джанасампаннасса буддхагун̣а̄нубха̄васам̣сӯчакасса имасса суттасса сукха̄вагахан̣аттхам̣ ка̄ладесадесакаваттхупариса̄падесапат̣иман̣д̣итам̣ нида̄нам̣ бха̄ситам̣, тассаттхаван̣н̣ана̄ саматта̄ти.

5. ида̄ни – ‘‘мамам̣ ва̄, бхиккхаве, паре аван̣н̣ам̣ бха̄сеййу’’нтиа̄дина̄ найена бхагавата̄ никкхиттасса суттасса ван̣н̣ана̄йа ока̄со ануппатто. са̄ панеса̄ суттаван̣н̣ана̄. йасма̄ суттаниккхепам̣ вича̄ретва̄ вуччама̄на̄ па̄кат̣а̄ хоти, тасма̄ суттаниккхепам̣ та̄ва вича̄райисса̄ма. чатта̄ро хи суттаниккхепа̄ – аттаджджха̄сайо, параджджха̄сайо, пуччха̄васико, ат̣т̣хуппаттикоти.

таттха йа̄ни сутта̄ни бхагава̄ парехи анаджджхит̣т̣хо кевалам̣ аттано аджджха̄сайенева катхеси; сеййатхидам̣, а̄кан̇кхеййасуттам̣, ваттхасуттам̣, маха̄сатипат̣т̣ха̄нам̣, маха̄сал̣а̄йатанавибхан̇гасуттам̣, арийавам̣сасуттам̣, саммаппадха̄насуттантаха̄рако, иддхипа̄даиндрийабалабоджджхан̇гамагган̇гасуттантаха̄ракоти евама̄дӣни; тесам̣ аттаджджха̄сайо никкхепо.

йа̄ни пана ‘‘парипакка̄ кхо ра̄хуласса вимуттипарипа̄чанийа̄ дхамма̄; йам̣нӯна̄хам̣ ра̄хулам̣ уттарим̣ а̄сава̄нам̣ кхайе винеййа’’нти; (сам̣. ни. 4.121) евам̣ паресам̣ аджджха̄сайам̣ кхантим̣ манам̣ абхинӣха̄рам̣ буджджханабха̄ван̃ча авеккхитва̄ параджджха̄сайавасена катхита̄ни; сеййатхидам̣, чӯл̣ара̄хулова̄дасуттам̣, маха̄ра̄хулова̄дасуттам̣, дхаммачаккаппаваттанам̣, дха̄тувибхан̇гасуттанти евама̄дӣни; тесам̣ параджджха̄сайо никкхепо.

бхагавантам̣ пана упасан̇камитва̄ чатассо париса̄, чатта̄ро ван̣н̣а̄, на̄га̄, супан̣н̣а̄, гандхабба̄, асура̄, йаккха̄, маха̄ра̄джа̄но, та̄ватим̣са̄дайо дева̄, маха̄брахма̄ти евама̄дайо – ‘‘боджджхан̇га̄ боджджхан̇га̄’’ти, бханте, вуччанти. ‘‘нӣваран̣а̄ нӣваран̣а̄’’ти, бханте, вуччанти; ‘‘име ну кхо, бханте, пан̃чупа̄да̄наккхандха̄’’. ‘‘ким̣ сӯдха виттам̣ пурисасса сет̣т̣ха’’нтиа̄дина̄ найена пан̃хам̣ пуччханти. евам̣ пут̣т̣хена бхагавата̄ йа̄ни катхита̄ни боджджхан̇гасам̣йутта̄дӣни, йа̄ни ва̄ панан̃н̃а̄нипи девата̄сам̣йутта-ма̄расам̣йутта-брахмасам̣йутта-саккапан̃ха-чӯл̣аведалла-маха̄ведалла-са̄ман̃н̃апхала-а̄л̣авака-сӯчилома-кхараломасутта̄дӣни; тесам̣ пуччха̄васико никкхепо.

йа̄ни пана та̄ни уппаннам̣ ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча катхита̄ни, сеййатхидам̣ – дхаммада̄йа̄дам̣, чӯл̣асӣхана̄дам̣, чандӯпамам̣, путтамам̣сӯпамам̣, да̄руккхандхӯпамам̣, аггиккхандхӯпамам̣, пхен̣апин̣д̣ӯпамам̣, па̄риччхаттакӯпаманти евама̄дӣни; тесам̣ ат̣т̣хуппаттико никкхепо.

еваметесу чатӯсу никкхепесу имасса суттасса ат̣т̣хуппаттико никкхепо. ат̣т̣хуппаттийа̄ хи идам̣ бхагавата̄ никкхиттам̣. катара̄йа ат̣т̣хуппаттийа̄? ван̣н̣а̄ван̣н̣е. а̄чарийо ратанаттайасса аван̣н̣ам̣ абха̄си, антева̄сӣ ван̣н̣ам̣. ити имам̣ ван̣н̣а̄ван̣н̣ам̣ ат̣т̣хуппаттим̣ катва̄ десана̄кусало бхагава̄ – ‘‘мамам̣ ва̄, бхиккхаве, паре аван̣н̣ам̣ бха̄сеййу’’нти десанам̣ а̄рабхи. таттха маманти, са̄мивачанам̣, мама̄ти аттхо. ва̄саддо викаппанаттхо. парети, пат̣ивируддха̄ сатта̄. татра̄ти йе аван̣н̣ам̣ ваданти тесу.

на а̄гха̄тотиа̄дӣхи кин̃ча̄пи тесам̣ бхиккхӯнам̣ а̄гха̄тойева наттхи, атха кхо а̄йатим̣ кулапутта̄нам̣ ӣдисесупи т̣ха̄несу акусалуппаттим̣ пат̣иседхенто дхамманеттим̣ т̣хапети. таттха а̄ханати читтанти ‘а̄гха̄то’; копассетам̣ адхивачанам̣. аппатӣта̄ хонти тена атут̣т̣ха̄ асоманассика̄ти аппаччайо; доманассассетам̣ адхивачанам̣. нева аттано на паресам̣ хитам̣ абхира̄дхайатӣти анабхираддхи; копассетам̣ адхивачанам̣. еваметтха двӣхи падехи сан̇кха̄раккхандхо, екена ведана̄ккхандхоти две кхандха̄ вутта̄. тесам̣ васена сеса̄нампи сампайуттадхамма̄нам̣ ка̄ран̣ам̣ пат̣иккхиттамева.

евам̣ пат̣хамена найена манопадосам̣ нива̄ретва̄, дутийена найена таттха а̄дӣнавам̣ дассенто а̄ха – ‘‘татра че тумхе ассатха купита̄ ва̄ анаттамана̄ ва̄, тумхам̣ йевасса тена антара̄йо’’ти. таттха ‘татра че тумхе ассатха̄’ти тесу аван̣н̣абха̄сакесу, тасмим̣ ва̄ аван̣н̣е тумхе бхавеййа̄тха че; йади бхавеййа̄тха̄ти аттхо. ‘купита̄’ копена, анаттамана̄ доманассена. ‘тумхам̣ йевасса тена антара̄йо’ти тумха̄кам̣йева тена копена, та̄йа ча анаттаманата̄йа пат̣хамаджджха̄на̄дӣнам̣ антара̄йо бхавеййа.

евам̣ дутийена найена а̄дӣнавам̣ дассетва̄, татийена найена вачанаттхасаллаккхан̣аматтепи асаматтхатам̣ дассенто – ‘‘апи ну тумхе пареса’’нтиа̄дима̄ха. таттха паресанти йесам̣ кесам̣ чи. купито хи нева буддхапаччекабуддхаарийаса̄вака̄нам̣, на ма̄та̄питӯнам̣, на паччаттхика̄нам̣ субха̄ситадуббха̄ситасса аттхам̣ а̄джа̄на̄ти. йатха̄ха –

‘‘куддхо аттхам̣ на джа̄на̄ти, куддхо дхаммам̣ на пассати;

андхам̣ тамам̣ тада̄ хоти, йам̣ кодхо сахате нарам̣.

анаттхаджанано кодхо, кодхо читтаппакопано;

бхайамантарато джа̄там̣, там̣ джано на̄вабуджджхатӣ’’ти. (а. ни. 7.64);

евам̣ саббатха̄пи аван̣н̣е манопадосам̣ ниседхетва̄ ида̄ни пат̣ипаджджитабба̄ка̄рам̣ дассенто – ‘‘татра тумхехи абхӯтам̣ абхӯтато’’тиа̄дима̄ха.

таттха татра тумхехӣти, тасмим̣ аван̣н̣е тумхехи. абхӯтам̣ абхӯтато ниббет̣хетаббанти йам̣ абхӯтам̣, там̣ абхӯтабха̄венева апанетаббам̣. катхам̣? итипетам̣ абхӯтантиа̄дина̄ найена. татра̄йам̣ йоджана̄ – ‘‘тумха̄кам̣ саттха̄ на саббан̃н̃ӯ, дхаммо дураккха̄то, сан̇гхо дуппат̣ипанно’’тиа̄дӣни сутва̄ на тун̣хӣ бхавитаббам̣. евам̣ пана ваттаббам̣ – ‘‘ити петам̣ абхӯтам̣, йам̣ тумхехи вуттам̣, там̣ имина̄пи ка̄ран̣ена абхӯтам̣, имина̄пи ка̄ран̣ена атаччхам̣, ‘наттхи четам̣ амхесу’, ‘на ча панетам̣ амхесу сам̣виджджати’, саббан̃н̃ӯйева амха̄кам̣ саттха̄, сва̄ккха̄то дхаммо, суппат̣ипанно сан̇гхо, татра идан̃чидан̃ча ка̄ран̣а’’нти. еттха ча дутийам̣ падам̣ пат̣хамасса, чатуттхан̃ча татийасса вевачананти ведитаббам̣. идан̃ча аван̣н̣ейева ниббет̣ханам̣ ка̄таббам̣, на саббаттха. йади хи ‘‘твам̣ дуссӣло, тава̄чарийо дуссӣло, идан̃чидан̃ча тайа̄ катам̣, тава̄чарийена ката’’нти вутте тун̣хӣбхӯто адхива̄сети, а̄сан̇канӣйо хоти. тасма̄ манопадосам̣ акатва̄ аван̣н̣о ниббет̣хетаббо. ‘‘от̣т̣хоси, гон̣осӣ’’тиа̄дина̄ пана найена дасахи аккосаваттхӯхи аккосантам̣ пуггалам̣ аджджхупеккхитва̄ адхива̄санакхантийева таттха ка̄табба̄.

6. евам̣ аван̣н̣абхӯмийам̣ та̄дилаккхан̣ам̣ дассетва̄ ида̄ни ван̣н̣абхӯмийам̣ дассетум̣ ‘‘мамам̣ ва̄, бхиккхаве, паре ван̣н̣ам̣ бха̄сеййу’’нтиа̄дима̄ха. таттха парети йе кечи пасанна̄ деваманусса̄. а̄нанданти етена̄ти а̄нандо, пӣтийа̄ етам̣ адхивачанам̣. суманасса бха̄во соманассам̣, четасикасукхассетам̣ адхивачанам̣. уппила̄вино бха̄во уппила̄витаттам̣. касса уппила̄витаттанти? четасоти. уддхачча̄ваха̄йа уппила̄панапӣтийа̄ етам̣ адхивачанам̣. идха̄пи двӣхи падехи сан̇кха̄раккхандхо, екена ведана̄ккхандхо вутто.

евам̣ пат̣хаманайена уппила̄витаттам̣ нива̄ретва̄, дутийена таттха а̄дӣнавам̣ дассенто – ‘‘татра че тумхе ассатха̄’’тиа̄дима̄ха. идха̄пи тумхам̣ йевасса тена антара̄йоти тена уппила̄витаттена тумха̄кам̣йева пат̣хамаджджха̄на̄дӣнам̣ антара̄йо бхавеййа̄ти аттхо ведитаббо. касма̄ панетам̣ вуттам̣? нану бхагавата̄ –

‘‘буддхоти киттайантасса, ка̄йе бхавати йа̄ пӣти;

варамева хи са̄ пӣти, касин̣ена̄пи джамбудӣпасса.

дхаммоти киттайантасса, ка̄йе бхавати йа̄ пӣти;

варамева хи са̄ пӣти, касин̣ена̄пи джамбудӣпасса.

сан̇гхоти киттайантасса, ка̄йе бхавати йа̄ пӣти;

варамева хи са̄ пӣти, касин̣ена̄пи джамбудӣпасса̄’’ти ча.

‘‘йе, бхиккхаве, буддхе пасанна̄, агге те пасанна̄’’ти ча евама̄дӣхи анекасатехи суттехи ратанаттайе пӣтисоманассамева ван̣н̣итанти. саччам̣ ван̣н̣итам̣, там̣ пана неккхамманисситам̣. идха – ‘‘амха̄кам̣ буддхо, амха̄кам̣ дхаммо’’тиа̄дина̄ найена а̄йасмато чханнасса уппаннасадисам̣ гехасситам̣ пӣтисоманассам̣ адхиппетам̣. идан̃хи джха̄на̄дипат̣ила̄бха̄йа антара̄йакарам̣ хоти. тенева̄йасма̄ чханнопи йа̄ва буддхо на паринибба̄йи, та̄ва висесам̣ ниббаттетум̣ на̄саккхи, паринибба̄нака̄ле пан̃н̃аттена пана брахмадан̣д̣ена таджджито там̣ пӣтисоманассам̣ паха̄йа висесам̣ ниббаттеси. тасма̄ антара̄йакарам̣йева сандха̄йа идам̣ вуттанти ведитаббам̣. айан̃хи лобхасахагата̄ пӣти. лобхо ча кодхасадисова. йатха̄ха –

‘‘луддхо аттхам̣ на джа̄на̄ти, луддхо дхаммам̣ на пассати;

андхам̣ тамам̣ тада̄ хоти, йам̣ лобхо сахате нарам̣.

анаттхаджанано лобхо, лобхо читтаппакопано;

бхайамантарато джа̄там̣, там̣ джано на̄вабуджджхатӣ’’ти. (итиву. 88);

татийава̄ро пана идха ана̄гатопи аттхато а̄гато йева̄ти ведитаббо. йатхева хи куддхо, евам̣ луддхопи аттхам̣ на джа̄на̄тӣти.

пат̣ипаджджитабба̄ка̄радассанава̄ре пана̄йам̣ йоджана̄ – ‘‘тумха̄кам̣ саттха̄ саббан̃н̃ӯ арахам̣ самма̄самбуддхо, дхаммо сва̄ккха̄то, сан̇гхо суппат̣ипанно’’тиа̄дӣни сутва̄ на тун̣хӣ бхавитаббам̣. евам̣ пана пат̣иджа̄нитаббам̣ – ‘‘итипетам̣ бхӯтам̣, йам̣ тумхехи вуттам̣, там̣ имина̄пи ка̄ран̣ена бхӯтам̣, имина̄пи ка̄ран̣ена таччхам̣. со хи бхагава̄ итипи арахам̣, итипи самма̄самбуддхо; дхаммо итипи сва̄ккха̄то, итипи сандит̣т̣хико; сан̇гхо итипи суппат̣ипанно, итипи уджуппат̣ипанно’’ти. ‘‘твам̣ сӣлава̄’’ти пуччхитена̄пи саче сӣлава̄, ‘‘сӣлава̄хамасмӣ’’ти пат̣иджа̄нитаббамева. ‘‘твам̣ пат̣хамасса джха̄насса ла̄бхӣ…пе… араха̄’’ти пут̣т̣хена̄пи сабха̄га̄нам̣ бхиккхӯнам̣йева пат̣иджа̄нитаббам̣. еван̃хи па̄пиччхата̄ чева париваджджита̄ хоти, са̄санасса ча амогхата̄ дӣпита̄ хотӣти. сесам̣ вуттанайенева ведитаббам̣.

чӯл̣асӣлаван̣н̣ана̄

7. аппаматтакам̣ кхо панетам̣, бхиккхавети ко анусандхи? идам̣ суттам̣ двӣхи падехи а̄баддхам̣ ван̣н̣ена ча аван̣н̣ена ча. таттха аван̣н̣о – ‘‘ити петам̣ абхӯтам̣ ити петам̣ атаччха’’нти, еттхева удакантам̣ патва̄ аггивийа ниватто. ван̣н̣о пана бхӯтам̣ бхӯтато пат̣иджа̄нитаббам̣ – ‘‘ити петам̣ бхӯта’’нти евам̣ ануваттатийева. со пана дувидхо брахмадаттена бха̄ситаван̣н̣о ча бхиккхусан̇гхена аччхарийам̣ а̄вусотиа̄дина̄ найена а̄раддхаван̣н̣о ча. тесу бхиккхусан̇гхена вуттаван̣н̣асса упари сун̃н̃ата̄пака̄сане анусандхим̣ дассессати. идха пана брахмадаттена вуттаван̣н̣асса анусандхим̣ дассетум̣ ‘‘аппаматтакам̣ кхо панетам̣, бхиккхаве’’ти десана̄ а̄раддха̄.

таттха аппаматтаканти париттасса на̄мам̣. ораматтаканти тассева вевачанам̣. матта̄ти вуччати пама̄н̣ам̣. аппам̣ матта̄ етасса̄ти аппаматтакам̣. орам̣ матта̄ етасса̄ти ораматтакам̣. сӣламева сӣламаттакам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘аппаматтакам̣ кхо, панетам̣ бхиккхаве, ораматтакам̣ сӣламаттакам̣’ на̄ма йена ‘‘татха̄гатасса ван̣н̣ам̣ вада̄мӣ’’ти усса̄хам̣ катва̄пи ван̣н̣ам̣ вадама̄но путхуджджано вадеййа̄ти. таттха сийа̄ – нану идам̣ сӣлам̣ на̄ма йогино аггавибхӯсанам̣? йатха̄ху пора̄н̣а̄ –

‘‘сӣлам̣ йогисса’лан̇ка̄ро, сӣлам̣ йогисса ман̣д̣анам̣;

сӣлехи’лан̇като йогӣ, ман̣д̣ане аггатам̣ гато’’ти.

бхагавата̄пи ча анекесу суттасатесу сӣлам̣ махантамева катва̄ катхитам̣. йатха̄ха – ‘‘а̄кан̇кхеййа че, бхиккхаве, бхиккху ‘сабрахмача̄рӣнам̣ пийо чассам̣ мана̄по ча гару ча бха̄ванӣйо ча̄’ти, сӣлесвевасса парипӯрака̄рӣ’’ти (ма. ни. 1.65) ча.

‘‘кикӣва ан̣д̣ам̣, чамарӣва ва̄ладхим̣;

пийам̣ва путтам̣, найанам̣ва екакам̣.

татхева сӣлам̣, анураккхама̄на̄;

супесала̄ хотха, сада̄ сага̄рава̄’’ти ча.

‘‘на пуппхагандхо пат̣ива̄тамети;

на чанданам̣ таггарамаллика̄ ва̄.

сатан̃ча гандхо пат̣ива̄тамети;

сабба̄ диса̄ саппурисо пава̄йати.

чанданам̣ тагарам̣ ва̄пи, уппалам̣ атха вассикӣ;

етесам̣ гандхаджа̄та̄нам̣, сӣлагандхо ануттаро.

аппаматто айам̣ гандхо, йва̄йам̣ тагарачанданам̣;

йо ча сӣлаватам̣ гандхо, ва̄ти девесу уттамо.

тесам̣ сампаннасӣла̄нам̣, аппама̄давиха̄ринам̣;

саммадан̃н̃а̄ вимутта̄нам̣, ма̄ро маггам̣ на виндатӣ’’ти ча. (дха. па. 57);

‘‘сӣле патит̣т̣ха̄йа наро сапан̃н̃о, читтам̣ пан̃н̃ан̃ча бха̄вайам̣;

а̄та̄пӣ нипако бхиккху, со имам̣ виджат̣айе джат̣а’’нти ча. (сам̣. ни. 1.23);

‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, йе кечи бӣджага̄мабхӯтага̄ма̄ вуд̣д̣хим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллам̣ а̄паджджанти, саббе те патхавим̣ нисса̄йа, патхавийам̣ патит̣т̣ха̄йа; евамете бӣджага̄мабхӯтага̄ма̄ вуд̣д̣хим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллам̣ а̄паджджанти. евамева кхо, бхиккхаве, бхиккху сӣлам̣ нисса̄йа сӣле патит̣т̣ха̄йа саттабоджджхан̇ге бха̄венто саттабоджджхан̇ге бахулӣкаронто вуд̣д̣хим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллам̣ па̄пун̣а̄ти дхаммесӯ’’ти (сам̣. ни. 5.150) ча. евам̣ ан̃н̃а̄нипи анека̄ни сутта̄ни дат̣т̣хабба̄ни. еваманекесу суттасатесу сӣлам̣ махантамева катва̄ катхитам̣. там̣ ‘‘касма̄ имасмим̣ т̣ха̄не аппаматтака’’нти а̄ха̄ти? упари гун̣е упанидха̄йа. сӣлан̃хи сама̄дхим̣ на па̄пун̣а̄ти, сама̄дхи пан̃н̃ам̣ на па̄пун̣а̄ти, тасма̄ упаримам̣ упанидха̄йа хет̣т̣химам̣ ораматтакам̣ на̄ма хоти. катхам̣ сӣлам̣ сама̄дхим̣ на па̄пун̣а̄ти? бхагава̄ хи абхисамбодхито саттаме сам̣ваччхаре са̄ваттхинагара – два̄ре кан̣д̣амбаруккхамӯле два̄дасайоджане ратанаман̣д̣апе йоджанаппама̄н̣е ратанапаллан̇ке нисӣдитва̄ тийоджанике диббасетаччхатте дха̄рийама̄не два̄дасайоджана̄йа париса̄йа атта̄да̄напаридӣпанам̣ титтхийамадданам̣ – ‘‘упаримака̄йато аггиккхандхо паваттати, хет̣т̣химака̄йато удакадха̄ра̄ паваттати…пе… екекаломакӯпато аггиккхандхо паваттати, екекаломакӯпато удакадха̄ра̄ паваттати, чханнам̣ ван̣н̣а̄на’’нтиа̄динайаппаваттам̣ йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ дассети. тасса суван̣н̣аван̣н̣асарӣрато суван̣н̣аван̣н̣а̄ расмийо уггантва̄ йа̄ва бхавагга̄ гаччханти, сакаладасасахассачаккава̄л̣асса алан̇каран̣ака̄ло вийа хоти, дутийа̄ дутийа̄ расмийо пурима̄йа пурима̄йа йамакайамака̄ вийа екаккхан̣е вийа паваттанти.

двиннан̃ча читта̄нам̣ екаккхан̣е паватти на̄ма наттхи. буддха̄нам̣ пана бхагаванта̄нам̣ бхаван̇гапарива̄сасса лахуката̄йа пан̃чаха̄ка̄рехи а̄чин̣н̣авасита̄йа ча, та̄ екаккхан̣е вийа паваттанти. тасса̄ тасса̄ пана расмийа̄ а̄ваджджанапарикамма̄дхит̣т̣ха̄на̄ни висум̣ висум̣йева.

нӣларасмиаттха̄йа хи бхагава̄ нӣлакасин̣ам̣ сама̄паджджати, пӣтарасмиаттха̄йа пӣтакасин̣ам̣, лохитаода̄тарасмиаттха̄йа лохитаода̄такасин̣ам̣, аггиккхандхаттха̄йа теджокасин̣ам̣, удакадха̄раттха̄йа а̄покасин̣ам̣ сама̄паджджати. саттха̄ чан̇камати, ниммито тит̣т̣хати ва̄ нисӣдати ва̄ сеййам̣ ва̄ каппетӣти саббам̣ виттха̄ретаббам̣. еттха екампи сӣласса киччам̣ наттхи, саббам̣ сама̄дхикиччамева. евам̣ сӣлам̣ сама̄дхим̣ на па̄пун̣а̄ти.

йам̣ пана бхагава̄ каппасатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни па̄рамийо пӯретва̄, екӯнатим̣савассака̄ле чаккаваттисирӣнива̄сабхӯта̄ бхавана̄ никкхамма анома̄надӣтӣре паббаджитва̄, чхаббасса̄ни падха̄найогам̣ катва̄, виса̄кхапун̣н̣ама̄йам̣ урувелага̄ме суджа̄та̄йа диннам̣ паккхиттадиббоджам̣ мадхупа̄йа̄сам̣ парибхун̃джитва̄, са̄йанхасамайе даккхин̣уттарена бодхиман̣д̣ам̣ пависитва̄ ассаттхадумара̄джа̄нам̣ тиккхаттум̣ падаккхин̣ам̣ катва̄, пуббуттарабха̄ге т̣хито тин̣асантха̄рам̣ сантхаритва̄, тисандхипаллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄, чатуран̇гасаманна̄гатам̣ метта̄каммат̣т̣ха̄нам̣ пуббан̇гамам̣ катва̄, вӣрийа̄дхит̣т̣ха̄нам̣ адхит̣т̣ха̄йа, чуддасахаттхапаллан̇каварагато суван̣н̣апӣт̣хе т̣хапитам̣ раджатаккхандхам̣ вийа пан̃н̃а̄сахаттхам̣ бодхиккхандхам̣ пит̣т̣хито катва̄, упари ман̣ичхаттена вийа бодхиса̄кха̄йа дха̄рийама̄но, суван̣н̣аван̣н̣е чӣваре пава̄л̣асадисесу бодхиан̇куресу патама̄несу, сӯрийе аттхам̣ упагаччханте ма̄рабалам̣ видхамитва̄, пат̣хамайа̄ме пуббенива̄сам̣ ануссаритва̄, маджджхимайа̄ме диббачаккхум̣ висодхетва̄, паччӯсака̄ле саббабуддха̄нама̄чин̣н̣е паччайа̄ка̄ре н̃а̄н̣ам̣ ота̄ретва̄, а̄на̄па̄начатуттхаджджха̄нам̣ ниббаттетва̄, тадева па̄дакам̣ катва̄ випассанам̣ вад̣д̣хетва̄, маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ адхигатена чатуттхамаггена саббакилесе кхепетва̄ саббабуддхагун̣е пат̣ивиджджхи, идамасса пан̃н̃а̄киччам̣. евам̣ сама̄дхи пан̃н̃ам̣ на па̄пун̣а̄ти.