гантха̄рамбхакатха̄

карун̣а̄сӣталахадайам̣, пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамам̣;

санара̄маралокагарум̣, ванде сугатам̣ гативимуттам̣.

буддхопи буддхабха̄вам̣, бха̄ветва̄ чева саччхикатва̄ ча;

йам̣ упагато гатамалам̣, ванде тамануттарам̣ дхаммам̣.

сугатасса ораса̄нам̣, путта̄нам̣ ма̄расенаматхана̄нам̣;

ат̣т̣ханнампи самӯхам̣, сираса̄ ванде арийасан̇гхам̣.

ити ме пасаннаматино, ратанаттайавандана̄майам̣ пун̃н̃ам̣;

йам̣ сувихатантара̄йо, хутва̄ тасса̄нубха̄вена.

дӣгхасса дӣгхасуттан̇китасса, нипун̣асса а̄гамаварасса;

буддха̄нубуддхасам̣ван̣н̣итасса, саддха̄вахагун̣асса.

аттхаппака̄санаттхам̣, ат̣т̣хакатха̄ а̄дито васисатехи;

пан̃чахи йа̄ сан̇гӣта̄, анусан̇гӣта̄ ча паччха̄пи.

сӣхал̣адӣпам̣ пана а̄бхата̄тха, васина̄ маха̄махиндена;

т̣хапита̄ сӣхал̣абха̄са̄йа, дӣпава̄сӣнаматтха̄йа.

апанетва̄на татохам̣, сӣхал̣абха̄сам̣ манорамам̣ бха̄сам̣;

тантинайа̄нуччхавикам̣, а̄ропенто вигатадосам̣.

самайам̣ авиломенто, тхера̄нам̣ тхеравам̣сападӣпа̄нам̣;

сунипун̣авиниччхайа̄нам̣, маха̄виха̄ре нива̄сӣнам̣.

хитва̄ пунаппуна̄гатаматтхам̣, аттхам̣ пака̄сайисса̄ми;

суджанасса ча тут̣т̣хаттхам̣, чират̣т̣хитаттхан̃ча дхаммасса.

сӣлакатха̄ дхутадхамма̄, каммат̣т̣ха̄на̄ни чева сабба̄ни;

чарийа̄видха̄насахито, джха̄насама̄паттивиттха̄ро.

сабба̄ ча абхин̃н̃а̄йо, пан̃н̃а̄сан̇калананиччхайо чева;

кхандхадха̄та̄йатаниндрийа̄ни, арийа̄ни чева чатта̄ри.

сачча̄ни паччайа̄ка̄радесана̄, супарисуддханипун̣анайа̄;

авимуттатантимагга̄, випассана̄ бха̄вана̄ чева.

ити пана саббам̣ йасма̄, висуддхимагге майа̄ супарисуддхам̣;

вуттам̣ тасма̄ бхиййо, на там̣ идха вича̄райисса̄ми.

‘‘маджджхе висуддхимагго, еса чатуннампи а̄гама̄нан̃хи;

т̣хатва̄ пака̄сайиссати, таттха йатха̄ бха̄ситам̣ аттхам̣’’.

иччева като тасма̄, тампи гахетва̄на саддхимета̄йа;

ат̣т̣хакатха̄йа виджа̄натха, дӣгха̄гаманисситам̣ аттханти.

нида̄накатха̄

таттха дӣгха̄гамо на̄ма сӣлаккхандхавагго, маха̄вагго, па̄тхикавагготи ваггато тивагго хоти; суттато чатуттим̣сасуттасан̇гахо. тасса ваггесу сӣлаккхандхавагго а̄ди, суттесу брахмаджа̄лам̣. брахмаджа̄ласса̄пи ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дикам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вуттам̣ нида̄нама̄ди.

пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄

пат̣хамамаха̄сан̇гӣти на̄ма чеса̄ кин̃ча̄пи винайапит̣аке тантима̄рӯл̣ха̄, нида̄накосаллаттхам̣ пана идха̄пи евам̣ ведитабба̄. дхаммачаккаппаваттанан̃хи а̄дим̣ катва̄ йа̄ва субхаддапарибба̄джакавинайана̄ катабуддхакичче, кусина̄ра̄йам̣ упаваттане малла̄нам̣ са̄лаване йамакаса̄ла̄намантаре виса̄кхапун̣н̣амадивасе паччӯсасамайе анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббуте бхагавати локана̄тхе, бхагавато дха̄тубха̄джанадивасе саннипатита̄нам̣ саттаннам̣ бхиккхусатасахасса̄нам̣ сан̇гхаттхеро а̄йасма̄ маха̄кассапо сатта̄хапариниббуте бхагавати субхаддена вуд̣д̣хапаббаджитена – ‘‘алам̣, а̄вусо, ма̄ сочиттха, ма̄ паридевиттха, сумутта̄ майам̣ тена маха̄саман̣ена, упаддута̄ ча хома – ‘идам̣ во каппати, идам̣ во на каппатӣ’ти, ида̄ни пана майам̣ йам̣ иччхисса̄ма, там̣ карисса̄ма, йам̣ на иччхисса̄ма на там̣ карисса̄ма̄’’ти (чӯл̣ава. 437) вуттавачанамануссаранто, ӣдисасса ча сан̇гхасаннипа̄тасса пуна дуллабхабха̄вам̣ ман̃н̃ама̄но, ‘‘т̣ха̄нам̣ кхо панетам̣ виджджати, йам̣ па̄пабхиккхӯ ‘атӣтасаттхукам̣ па̄вачана’нти ман̃н̃ама̄на̄ паккхам̣ лабхитва̄ начирассева саддхаммам̣ антарадха̄пеййум̣, йа̄ва ча дхаммавинайо тит̣т̣хати, та̄ва анатӣтасаттхукамева па̄вачанам̣ хоти. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –

‘йо во, а̄нанда, майа̄ дхаммо ча винайо ча десито пан̃н̃атто, со во мамаччайена саттха̄’ти (дӣ. ни. 2.216).

‘йам̣нӯна̄хам̣ дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йеййам̣, йатхайидам̣ са̄санам̣ аддханийам̣ асса чират̣т̣хитикам̣’.

йан̃ча̄хам̣ бхагавата̄ –

‘дха̄рессаси пана ме твам̣, кассапа, са̄н̣а̄ни пам̣сукӯла̄ни ниббасана̄нӣ’ти (сам̣. ни. 2.154) ватва̄ чӣваре са̄дха̄ран̣апарибхогена.

‘ахам̣, бхиккхаве, йа̄вадева а̄кан̇кха̄ми вивиччева ка̄мехи вивичча акусалехи дхаммехи савитаккам̣ савича̄рам̣ вивекаджам̣ пӣтисукхам̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихара̄ми; кассапопи, бхиккхаве, йа̄вадева, а̄кан̇кхати вивиччева ка̄мехи вивичча акусалехи дхаммехи савитаккам̣ савича̄рам̣ вивекаджам̣ пӣтисукхам̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣ’ти (сам̣. ни. 2.152).

евама̄дина̄ найена нава̄нупуббавиха̄рачхал̣абхин̃н̃а̄ппабхеде уттаримануссадхамме аттана̄ самасамат̣т̣хапанена ча ануггахито, татха̄ а̄ка̄се па̄н̣им̣ ча̄летва̄ алаггачиттата̄йа чева чандопамапат̣ипада̄йа ча пасам̣сито, тасса киман̃н̃ам̣ а̄н̣ан̣йам̣ бхависсати. нану мам̣ бхагава̄ ра̄джа̄ вийа сакакавачаиссарийа̄нуппада̄нена аттано кулавам̣саппатит̣т̣ха̄пакам̣ путтам̣ ‘саддхаммавам̣саппатит̣т̣ха̄пако ме айам̣ бхависсатӣ’ти, мантва̄ имина̄ аса̄дха̄ран̣ена ануггахена ануггахеси, има̄йа ча ул̣а̄ра̄йа пасам̣са̄йа пасам̣сӣти чинтайанто дхаммавинайасан̇га̄йанаттхам̣ бхиккхӯнам̣ усса̄хам̣ джанеси. йатха̄ха –

‘‘атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо бхиккхӯ а̄мантеси – ‘екамида̄хам̣, а̄вусо, самайам̣ па̄ва̄йа кусина̄рам̣ аддха̄намаггаппат̣ипанно махата̄ бхиккхусан̇гхена саддхим̣ пан̃чаматтехи бхиккхусатехӣ’’ти (чӯл̣ава. 437) саббам̣ субхаддакан̣д̣ам̣ виттха̄рато ведитаббам̣. аттхам̣ панасса маха̄паринибба̄на̄васа̄не а̄гатат̣т̣ха̄нейева катхайисса̄ма.

тато парам̣ а̄ха –

‘‘ханда майам̣, а̄вусо, дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йа̄ма, пуре адхаммо диппати, дхаммо пат̣иба̄хиййати; пуре авинайо диппати, винайо пат̣иба̄хиййати; пуре адхаммава̄дино балаванто хонти, дхаммава̄дино дуббала̄ хонти, пуре авинайава̄дино балаванто хонти, винайава̄дино дуббала̄ хонтӣ’’ти (чӯл̣ава. 437).

бхиккхӯ а̄хам̣су – ‘‘тена хи, бханте, тхеро бхиккхӯ уччинатӯ’’ти. тхеро пана сакаланаван̇гасаттхуса̄санапарийаттидхаре путхуджджанасота̄паннасакада̄га̄миана̄га̄ми суккхавипассака кхӣн̣а̄савабхиккхӯ анекасате, анекасахассе ча ваджджетва̄ типит̣акасаббапарийаттиппабхедадхаре пат̣исамбхида̄ппатте маха̄нубха̄ве йебхуййена бхагавато етадаггам̣ а̄ропите тевиджджа̄дибхеде кхӣн̣а̄савабхиккхӯйева екӯнапан̃часате париггахеси. йе сандха̄йа идам̣ вуттам̣ – ‘‘атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо екенӯна̄ни пан̃ча арахантасата̄ни уччинӣ’’ти (чӯл̣ава. 437).

кисса пана тхеро екенӯнамака̄сӣти? а̄йасмато а̄нандаттхерасса ока̄сакаран̣аттхам̣. тенаха̄йасмата̄ саха̄пи, вина̄пи, на сакка̄ дхаммасан̇гӣтим̣ ка̄тум̣. со ха̄йасма̄ секкхо сакаран̣ӣйо, тасма̄ саха̄пи на сакка̄. йасма̄ панасса кин̃чи дасабаладеситам̣ суттагеййа̄дикам̣ аппаччаккхам̣ на̄ма наттхи. йатха̄ха –

‘‘два̄сӣти буддхато ган̣хим̣, две сахасса̄ни бхиккхуто;

чатура̄сӣти сахасса̄ни, йе ме дхамма̄ паваттино’’ти. (тхерага̄. 1027);

тасма̄ вина̄пи на сакка̄.

йади евам̣ секкхопи сама̄но дхаммасан̇гӣтийа̄ бахука̄ратта̄ тхерена уччинитаббо асса, атха касма̄ на уччинитоти? парӯпава̄давиваджджанато. тхеро хи а̄йасманте а̄нанде ативийа виссаттхо ахоси, татха̄ хи нам̣ сирасмим̣ палитесу джа̄тесупи ‘на ва̄йам̣ кума̄рако маттаман̃н̃а̄сӣ’ти, (сам̣. ни. 2.154) кума̄ракава̄дена овадати. сакйакулаппасуто ча̄йасма̄ татха̄гатасса бха̄та̄ чӯл̣апитупутто. таттха кечи бхиккхӯ чханда̄гаманам̣ вийа ман̃н̃ама̄на̄ – ‘‘бахӯ асеккхапат̣исамбхида̄ппатте бхиккхӯ т̣хапетва̄ а̄нандам̣ секкхапат̣исамбхида̄ппаттам̣ тхеро уччинӣ’’ти упавадеййум̣. там̣ парӯпава̄дам̣ паривадждженто, ‘а̄нандам̣ вина̄ дхаммасан̇гӣтим̣ на сакка̄ ка̄тум̣, бхиккхӯнам̣йева нам̣ ануматийа̄ гахесса̄мӣ’ти на уччини.

атха сайамева бхиккхӯ а̄нандассаттха̄йа тхерам̣ йа̄чим̣су. йатха̄ха –

‘‘бхиккхӯ а̄йасмантам̣ маха̄кассапам̣ етадавочум̣ – ‘айам̣, бханте, а̄йасма̄ а̄нандо кин̃ча̄пи секкхо абхаббо чханда̄ доса̄ моха̄ бхайа̄ агатим̣ гантум̣, баху ча̄нена бхагавато сантике дхаммо ча винайо ча парийатто, тена хи, бханте, тхеро а̄йасмантампи а̄нандам̣ уччинатӯ’ти. атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо а̄йасмантампи а̄нандам̣ уччинӣ’’ти (чӯл̣ава. 437).

евам̣ бхиккхӯнам̣ ануматийа̄ уччинитена тена̄йасмата̄ саддхим̣ пан̃чатхерасата̄ни ахесум̣.

атха кхо тхера̄нам̣ бхиккхӯнам̣ етадахоси – ‘‘каттха ну кхо майам̣ дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йеййа̄ма̄’’ти? атха кхо тхера̄нам̣ бхиккхӯнам̣ етадахоси – ‘‘ра̄джагахам̣ кхо маха̄гочарам̣ пахӯтасена̄санам̣, йам̣нӯна майам̣ ра̄джагахе вассам̣ васанта̄ дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йеййа̄ма, на ан̃н̃е бхиккхӯ ра̄джагахе вассам̣ упагаччхеййу’’нти (чӯл̣ава. 437).

касма̄ пана несам̣ етадахоси? ‘‘идам̣ пана амха̄кам̣ тха̄варакаммам̣, кочи висабха̄гапуггало сан̇гхамаджджхам̣ пависитва̄ уккот̣еййа̄’’ти. атха̄йасма̄ маха̄кассапо н̃аттидутийена каммена са̄веси –

‘‘сун̣а̄ту ме, а̄вусо сан̇гхо, йади сан̇гхасса паттакаллам̣ сан̇гхо има̄ни пан̃ча бхиккхусата̄ни самманнеййа ра̄джагахе вассам̣ васанта̄ни дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йитум̣, на ан̃н̃ехи бхиккхӯхи ра̄джагахе вассам̣ васитабба’’нти. еса̄ н̃атти.

‘‘сун̣а̄ту ме, а̄вусо сан̇гхо, сан̇гхо има̄ни пан̃чабхиккхусата̄ни самманна’’ти ‘ра̄джагахе вассам̣ васанта̄ни дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йитум̣, на ан̃н̃ехи бхиккхӯхи ра̄джагахе вассам̣ васитаббанти. йасса̄йасмато кхамати имесам̣ пан̃чаннам̣ бхиккхусата̄нам̣ саммути’ ра̄джагахе вассам̣ васанта̄нам̣ дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йитум̣, на ан̃н̃ехи бхиккхӯхи ра̄джагахе вассам̣ васитаббанти, со тун̣хасса; йасса наккхамати, со бха̄сеййа.

‘‘саммата̄ни сан̇гхена има̄ни пан̃чабхиккхусата̄ни ра̄джагахе вассам̣ васанта̄ни дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йитум̣, на ан̃н̃ехи бхиккхӯхи ра̄джагахе вассам̣ васитаббанти, кхамати сан̇гхасса, тасма̄ тун̣хӣ, еваметам̣ дха̄райа̄мӣ’’ти (чӯл̣ава. 438).

айам̣ пана каммава̄ча̄ татха̄гатасса паринибба̄нато екавӣсатиме дивасе ката̄. бхагава̄ хи виса̄кхапун̣н̣ама̄йам̣ паччӯсасамайе париниббуто, атхасса сатта̄хам̣ суван̣н̣аван̣н̣ам̣ сарӣрам̣ гандхама̄ла̄дӣхи пӯджайим̣су. евам̣ сатта̄хам̣ са̄дхукӣл̣анадиваса̄ на̄ма ахесум̣. тато сатта̄хам̣ читака̄йа аггина̄ джха̄йи, сатта̄хам̣ саттипан̃джарам̣ катва̄ сандха̄га̄раса̄ла̄йам̣ дха̄тупӯджам̣ карим̣сӯти, екавӣсати диваса̄ гата̄. джет̣т̣хамӯласуккапаккхапан̃чамийам̣йева дха̄туйо бха̄джайим̣су. етасмим̣ дха̄тубха̄джанадивасе саннипатитасса маха̄бхиккхусан̇гхасса субхаддена вуд̣д̣хапаббаджитена катам̣ ана̄ча̄рам̣ а̄рочетва̄ вуттанайенева ча бхиккхӯ уччинитва̄ айам̣ каммава̄ча̄ ката̄.

иман̃ча пана каммава̄чам̣ катва̄ тхеро бхиккхӯ а̄мантеси – ‘‘а̄вусо, ида̄ни тумха̄кам̣ чатта̄лӣса диваса̄ ока̄со като, тато парам̣ ‘айам̣ на̄ма но палибодхо аттхӣ’ти, ваттум̣ на лаббха̄, тасма̄ еттхантаре йасса рогапалибодхо ва̄ а̄чарийупаджджха̄йапалибодхо ва̄ ма̄та̄питупалибодхо ва̄ аттхи, паттам̣ ва̄ пана пачитаббам̣, чӣварам̣ ва̄ ка̄таббам̣, со там̣ палибодхам̣ чхиндитва̄ там̣ каран̣ӣйам̣ каротӯ’’ти.

еван̃ча пана ватва̄ тхеро аттано пан̃часата̄йа париса̄йа паривуто ра̄джагахам̣ гато. ан̃н̃епи маха̄тхера̄ аттано аттано парива̄ре гахетва̄ сокасалласамаппитам̣ маха̄джанам̣ асса̄сетука̄ма̄ там̣ там̣ дисам̣ пакканта̄. пун̣н̣аттхеро пана саттасатабхиккхупарива̄ро ‘татха̄гатасса паринибба̄нат̣т̣ха̄нам̣ а̄гата̄гатам̣ маха̄джанам̣ асса̄сесса̄мӣ’ти кусина̄ра̄йам̣йева ат̣т̣ха̄си.

а̄йасма̄ а̄нандо йатха̄ пуббе апариниббутасса, евам̣ париниббутасса̄пи бхагавато сайамева паттачӣварама̄да̄йа пан̃чахи бхиккхусатехи саддхим̣ йена са̄ваттхи тена ча̄рикам̣ пакка̄ми. гаччхато гаччхато панасса парива̄ра̄ бхиккхӯ ган̣анапатхам̣ вӣтиватта̄. тена̄йасмата̄ гатагатат̣т̣ха̄не маха̄паридево ахоси. анупуббена пана са̄ваттхимануппатте тхере са̄ваттхива̄сино манусса̄ ‘‘тхеро кира а̄гато’’ти сутва̄ гандхама̄ла̄дихаттха̄ паччуггантва̄ – ‘‘бханте, а̄нанда, пуббе бхагавата̄ саддхим̣ а̄гаччхатха, аджджа кухим̣ бхагавантам̣ т̣хапетва̄ а̄гататтха̄’’тиа̄дӣни вадама̄на̄ пародим̣су. буддхасса бхагавато паринибба̄надивасе вийа маха̄паридево ахоси.

татра судам̣ а̄йасма̄ а̄нандо аниччата̄дипат̣исам̣йутта̄йа дхаммийа̄катха̄йа там̣ маха̄джанам̣ сан̃н̃а̄петва̄ джетаванам̣ пависитва̄ дасабалена васитагандхакут̣им̣ вандитва̄ два̄рам̣ виваритва̄ ман̃чапӣт̣хам̣ нӣхаритва̄ паппхот̣етва̄ гандхакут̣им̣ саммаджджитва̄ мила̄тама̄ла̄качаварам̣ чхад̣д̣етва̄ ман̃чапӣт̣хам̣ атихаритва̄ пуна йатха̄т̣ха̄не т̣хапетва̄ бхагавато т̣хитака̄ле каран̣ӣйам̣ ваттам̣ саббамака̄си. курума̄но ча нха̄накот̣т̣хакасаммаджджанаудакупат̣т̣ха̄пана̄дика̄лесу гандхакут̣им̣ вандитва̄ – ‘‘нану бхагава̄, айам̣ тумха̄кам̣ нха̄нака̄ло, айам̣ дхаммадесана̄ка̄ло, айам̣ бхиккхӯнам̣ ова̄дада̄нака̄ло, айам̣ сӣхасеййакаппанака̄ло, айам̣ мукхадхованака̄ло’’тиа̄дина̄ найена паридевама̄нова ака̄си, йатха̄ там̣ бхагавато гун̣аган̣а̄матарасан̃н̃ута̄йа патит̣т̣хитапемо чева акхӣн̣а̄саво ча анекесу ча джа̄тисатасахассесу ан̃н̃аман̃н̃ассӯпака̄расан̃джанитачиттамаддаво. таменам̣ ан̃н̃атара̄ девата̄ – ‘‘бханте, а̄нанда, тумхе евам̣ паридевама̄на̄ катхам̣ ан̃н̃е асса̄сессатха̄’’ти сам̣веджеси. со тасса̄ вачанена сам̣виггахадайо сантхамбхитва̄ татха̄гатасса паринибба̄нато пабхути т̣ха̄нанисаджджабахулатта̄ уссаннадха̄тукам̣ ка̄йам̣ самасса̄сетум̣ дутийадивасе кхӣравиречанам̣ пивитва̄ виха̄рейева нисӣди. йам̣ сандха̄йа субхена ма̄н̣авена пахитам̣ ма̄н̣авакам̣ етадавоча –

‘‘ака̄ло, кхо ма̄н̣авака, аттхи ме аджджа бхесаджджаматта̄ пӣта̄, аппева на̄ма свепи упасан̇камеййа̄ма̄’’ти (дӣ. ни. 1.447).

дутийадивасе четакаттхерена паччха̄саман̣ена гантва̄ субхена ма̄н̣авена пут̣т̣хо имасмим̣ дӣгханика̄йе субхасуттам̣ на̄ма дасамам̣ суттам̣ абха̄си.

атха а̄нандаттхеро джетаванамаха̄виха̄ре кхан̣д̣апхуллаппат̣исан̇кхаран̣ам̣ ка̄ра̄петва̄ упакат̣т̣ха̄йа вассӯпана̄йика̄йа бхиккхусан̇гхам̣ оха̄йа ра̄джагахам̣ гато татха̄ ан̃н̃епи дхаммасан̇га̄хака̄ бхиккхӯти. еван̃хи гате, те сандха̄йа ча идам̣ вуттам̣ – ‘‘атха кхо тхера̄ бхиккхӯ ра̄джагахам̣ агамам̣су, дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йиту’’нти (чӯл̣ава. 438). те а̄сал̣хӣпун̣н̣ама̄йам̣ упосатхам̣ катва̄ па̄т̣ипададивасе саннипатитва̄ вассам̣ упагаччхим̣су.

тена кхо пана самайена ра̄джагахам̣ парива̄ретва̄ ат̣т̣ха̄раса маха̄виха̄ра̄ хонти, те саббепи чхад̣д̣итапатитаукла̄па̄ ахесум̣. бхагавато хи паринибба̄не саббепи бхиккхӯ аттано аттано паттачӣварама̄да̄йа виха̄ре ча паривен̣е ча чхад̣д̣етва̄ агамам̣су. таттха катикаваттам̣ курума̄на̄ тхера̄ бхагавато вачанапӯджанаттхам̣ титтхийава̄дапаримочанаттхан̃ча – ‘пат̣хамам̣ ма̄сам̣ кхан̣д̣апхуллаппат̣исан̇кхаран̣ам̣ карома̄’ти чинтесум̣. титтхийа̄ хи евам̣ вадеййум̣ – ‘‘саман̣асса готамасса са̄вака̄ саттхари т̣хитейева виха̄ре пат̣иджаггим̣су, париниббуте чхад̣д̣есум̣, кула̄нам̣ маха̄дханапаричча̄го винассатӣ’’ти. тесан̃ча ва̄дапаримочанаттхам̣ чинтесунти вуттам̣ хоти. евам̣ чинтайитва̄ ча пана катикаваттам̣ карим̣су. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –

‘‘атха кхо тхера̄нам̣ бхиккхӯнам̣ етадахоси – бхагавата̄, кхо а̄вусо, кхан̣д̣апхуллаппат̣исан̇кхаран̣ам̣ ван̣н̣итам̣, ханда майам̣, а̄вусо, пат̣хамам̣ ма̄сам̣ кхан̣д̣апхуллаппат̣исан̇кхаран̣ам̣ карома, маджджхимам̣ ма̄сам̣ саннипатитва̄ дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йисса̄ма̄’’ти (чӯл̣ава. 438).

те дутийадивасе гантва̄ ра̄джадва̄ре ат̣т̣хам̣су. ра̄джа̄ а̄гантва̄ вандитва̄ – ‘‘ким̣ бханте, а̄гататтха̄’’ти аттана̄ каттаббакиччам̣ пуччхи. тхера̄ ат̣т̣ха̄раса маха̄виха̄рапат̣исан̇кхаран̣аттха̄йа хаттхакаммам̣ пат̣иведесум̣. ра̄джа̄ хаттхакаммака̄раке мануссе ада̄си. тхера̄ пат̣хамам̣ ма̄сам̣ саббавиха̄ре пат̣исан̇кхара̄петва̄ ран̃н̃о а̄рочесум̣ – ‘‘нит̣т̣хитам̣, маха̄ра̄джа, виха̄рапат̣исан̇кхаран̣ам̣, ида̄ни дхаммавинайасан̇гахам̣ карома̄’’ти. ‘‘са̄дху бханте висат̣т̣ха̄ каротха, майхам̣ а̄н̣а̄чаккам̣, тумха̄кан̃ча дхаммачаккам̣ хоту, а̄н̣а̄петха, бханте, ким̣ каромӣ’’ти. ‘‘сан̇гахам̣ каронта̄нам̣ бхиккхӯнам̣ саннисаджджат̣т̣ха̄нам̣ маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘каттха кароми, бханте’’ти? ‘‘вебха̄рапаббатапассе саттапан̣н̣и гуха̄два̄ре ка̄тум̣ йуттам̣ маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘са̄дху, бханте’’ти кхо ра̄джа̄ аджа̄тасатту виссакаммуна̄ ниммитасадисам̣ сувибхаттабхиттитхамбхасопа̄нам̣, на̄на̄видхама̄ла̄каммалата̄каммавичиттам̣, абхибхавантамива ра̄джабхаванавибхӯтим̣, авахасантамива девавима̄насирим̣, сирийа̄ никетанамива еканипа̄татиттхамива ча девамануссанайанавихам̣га̄нам̣, локара̄ман̣еййакамива сампин̣д̣итам̣ дат̣т̣хаббаса̄раман̣д̣ам̣ ман̣д̣апам̣ ка̄ра̄петва̄ вивидхакусумада̄моламбакавиниггалантача̄рувита̄нам̣ на̄на̄ратанавичиттаман̣икот̣т̣иматаламива ча, нам̣ на̄на̄пуппхӯпаха̄равичиттасупаринит̣т̣хитабхӯмикаммам̣ брахмавима̄насадисам̣ алан̇каритва̄, тасмим̣ маха̄ман̣д̣апе пан̃часата̄нам̣ бхиккхӯнам̣ анаггха̄ни пан̃ча каппийапаччаттхаран̣асата̄ни пан̃н̃апетва̄, даккхин̣абха̄гам̣ нисса̄йа уттара̄бхимукхам̣ тхера̄санам̣, ман̣д̣апамаджджхе пураттха̄бхимукхам̣ буддхасса бхагавато а̄сана̄рахам̣ дхамма̄санам̣ пан̃н̃апетва̄, дантакхачитам̣ бӣджанин̃четтха т̣хапетва̄, бхиккхусан̇гхасса а̄роча̄песи – ‘‘нит̣т̣хитам̣, бханте, мама кичча’’нти.

тасмин̃ча пана дивасе екачче бхиккхӯ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ сандха̄йа евама̄хам̣су – ‘‘имасмим̣ бхиккхусан̇гхе еко бхиккху виссагандхам̣ ва̄йанто вичаратӣ’’ти. тхеро там̣ сутва̄ имасмим̣ бхиккхусан̇гхе ан̃н̃о виссагандхам̣ ва̄йанто вичаран̣акабхиккху на̄ма наттхи. аддха̄ ете мам̣ сандха̄йа вадантӣти сам̣вегам̣ а̄паджджи. екачче нам̣ а̄хам̣суйева – ‘‘све а̄вусо, а̄нанда, саннипа̄то, тван̃ча секкхо сакаран̣ӣйо, тена те на йуттам̣ саннипа̄там̣ гантум̣, аппаматто хохӣ’’ти.

атха кхо а̄йасма̄ а̄нандо – ‘све саннипа̄то, на кхо метам̣ патирӯпам̣ йва̄хам̣ секкхо сама̄но саннипа̄там̣ гаччхеййа’нти, бахудева раттим̣ ка̄йагата̄йа сатийа̄ вӣтина̄метва̄ раттийа̄ паччӯсасамайе чан̇кама̄ орохитва̄ виха̄рам̣ пависитва̄ ‘‘нипаджджисса̄мӣ’’ти ка̄йам̣ а̄ваджджеси, две па̄да̄ бхӯмито мутта̄, апаттан̃ча сӣсам̣ бимбоханам̣, етасмим̣ антаре анупа̄да̄йа а̄савехи читтам̣ вимуччи. айан̃хи а̄йасма̄ чан̇камена бахи вӣтина̄метва̄ висесам̣ ниббаттетум̣ асакконто чинтеси – ‘‘нану мам̣ бхагава̄ етадавоча – ‘катапун̃н̃оси твам̣, а̄нанда, падха̄намануйун̃джа, кхиппам̣ хохиси ана̄саво’ти (дӣ. ни. 2.207). буддха̄нан̃ча катха̄досо на̄ма наттхи, мама пана ачча̄раддхам̣ вӣрийам̣, тена ме читтам̣ уддхачча̄йа сам̣ваттати. ханда̄хам̣ вӣрийасаматам̣ йоджемӣ’’ти, чан̇кама̄ орохитва̄ па̄дадхованат̣т̣ха̄не т̣хатва̄ па̄де дховитва̄ виха̄рам̣ пависитва̄ ман̃чаке нисӣдитва̄, ‘‘тхокам̣ виссамисса̄мӣ’’ти ка̄йам̣ ман̃чаке апана̄меси. две па̄да̄ бхӯмито мутта̄, сӣсам̣ бимбоханамаппаттам̣, етасмим̣ антаре анупа̄да̄йа а̄савехи читтам̣ вимуттам̣, чатуирийа̄патхавирахитам̣ тхерасса арахаттам̣. тена ‘‘имасмим̣ са̄сане анипанно анисинно ат̣т̣хито ачан̇каманто ко бхиккху арахаттам̣ патто’’ти вутте ‘‘а̄нандаттхеро’’ти ваттум̣ ват̣т̣ати.

атха тхера̄ бхиккхӯ дутийадивасе пан̃чамийам̣ ка̄л̣апаккхасса катабхаттакичча̄ паттачӣварам̣ пат̣иса̄метва̄ дхаммасабха̄йам̣ саннипатим̣су. атха кхо а̄йасма̄ а̄нандо араха̄ сама̄но саннипа̄там̣ агама̄си. катхам̣ агама̄си? ‘‘ида̄нимхи саннипа̄тамаджджхам̣ пависана̄рахо’’ти хат̣т̣хатут̣т̣хачитто екам̣сам̣ чӣварам̣ катва̄ бандхана̄ муттата̄лапаккам̣ вийа, пан̣д̣укамбале никкхиттаджа̄тиман̣и вийа, вигатавала̄хаке набхе самуггатапун̣н̣ачандо вийа, ба̄ла̄тапасампхассавикаситарен̣упин̃джарагаббхам̣ падумам̣ вийа ча, парисуддхена парийода̄тена саппабхена сассирӣкена ча мукхаварена аттано арахаттаппаттим̣ а̄рочайама̄но вийа агама̄си. атха нам̣ дисва̄ а̄йасмато маха̄кассапасса етадахоси – ‘‘собхати вата бхо арахаттаппатто а̄нандо, саче саттха̄ дхареййа, аддха̄ аджджа̄нандасса са̄дхука̄рам̣ дадеййа, ханда, да̄нисса̄хам̣ саттха̄ра̄ да̄таббам̣ са̄дхука̄рам̣ дада̄мӣ’’ти, тиккхаттум̣ са̄дхука̄рамада̄си.

маджджхимабха̄н̣ака̄ пана ваданти – ‘‘а̄нандаттхеро аттано арахаттаппаттим̣ н̃а̄петука̄мо бхиккхӯхи саддхим̣ на̄гато, бхиккхӯ йатха̄вуд̣д̣хам̣ аттано аттано патта̄сане нисӣданта̄ а̄нандаттхерасса а̄санам̣ т̣хапетва̄ нисинна̄. таттха кечи евама̄хам̣су – ‘етам̣ а̄санам̣ касса̄’ти? ‘а̄нандасса̄’ти. ‘а̄нандо пана кухим̣ гато’ти? тасмим̣ самайе тхеро чинтеси – ‘ида̄ни майхам̣ гаманака̄ло’ти. тато аттано а̄нубха̄вам̣ дассенто патхавийам̣ нимуджджитва̄ аттано а̄санейева атта̄нам̣ дассесӣ’’ти, а̄ка̄сена гантва̄ нисӣдӣтипи еке. йатха̄ ва̄ татха̄ ва̄ хоту. саббатха̄пи там̣ дисва̄ а̄йасмато маха̄кассапасса са̄дхука̄рада̄нам̣ йуттамева.

евам̣ а̄гате пана тасмим̣ а̄йасманте маха̄кассапаттхеро бхиккхӯ а̄мантеси – ‘‘а̄вусо, ким̣ пат̣хамам̣ сан̇га̄йа̄ма, дхаммам̣ ва̄ винайам̣ ва̄’’ти? бхиккхӯ а̄хам̣су – ‘‘бханте, маха̄кассапа, винайо на̄ма буддхаса̄санасса а̄йу. винайе т̣хите са̄санам̣ т̣хитам̣ на̄ма хоти. тасма̄ пат̣хамам̣ винайам̣ сан̇га̄йа̄ма̄’’ти. ‘‘кам̣ дхурам̣ катва̄’’ти? ‘‘а̄йасмантам̣ упа̄ли’’нти. ‘‘ким̣ а̄нандо наппахотӣ’’ти? ‘‘но наппахоти’’. апи ча кхо пана самма̄самбуддхо дхарама̄нойева винайапарийаттим̣ нисса̄йа а̄йасмантам̣ упа̄лим̣ етадагге т̣хапеси – ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ винайадхара̄нам̣ йадидам̣ упа̄лӣ’’ти (а. ни. 1.228). ‘тасма̄ упа̄литтхерам̣ пуччхитва̄ винайам̣ сан̇га̄йа̄ма̄’ти.

тато тхеро винайам̣ пуччханаттха̄йа аттана̄ва атта̄нам̣ самманни. упа̄литтхеропи виссаджджанаттха̄йа самманни. татра̄йам̣ па̄л̣и – атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо сан̇гхам̣ н̃а̄песи –

‘‘сун̣а̄ту ме, а̄вусо, сан̇гхо, йади сан̇гхасса паттакаллам̣,

ахам̣ упа̄лим̣ винайам̣ пуччхеййа’’нти.

а̄йасма̄пи упа̄ли сан̇гхам̣ н̃а̄песи –

‘‘сун̣а̄ту ме, бханте, сан̇гхо, йади сан̇гхасса паттакаллам̣,

ахам̣ а̄йасмата̄ маха̄кассапена винайам̣ пут̣т̣хо виссаджджеййа’’нти. (чӯл̣ава. 439);

евам̣ атта̄нам̣ самманнитва̄ а̄йасма̄ упа̄ли ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ екам̣сам̣ чӣварам̣ катва̄ тхере бхиккхӯ вандитва̄ дхамма̄сане нисӣди дантакхачитам̣ бӣджаним̣ гахетва̄, тато маха̄кассапаттхеро тхера̄сане нисӣдитва̄ а̄йасмантам̣ упа̄лим̣ винайам̣ пуччхи. ‘‘пат̣хамам̣ а̄вусо, упа̄ли, па̄ра̄джикам̣ каттха пан̃н̃атта’’нти? ‘‘веса̄лийам̣, бханте’’ти. ‘‘кам̣ а̄раббха̄’’ти? ‘‘судиннам̣ каландапуттам̣ а̄раббха̄’’ти. ‘‘кисмим̣ ваттхусми’’нти? ‘‘метхунадхамме’’ти.

‘‘атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо а̄йасмантам̣ упа̄лим̣ пат̣хамасса па̄ра̄джикасса ваттхумпи пуччхи, нида̄нампи пуччхи, пуггалампи пуччхи, пан̃н̃аттимпи пуччхи, анупан̃н̃аттимпи пуччхи, а̄паттимпи пуччхи, ана̄паттимпи пуччхи’’ (чӯл̣ава. 439). пут̣т̣хо пут̣т̣хо а̄йасма̄ упа̄ли виссаджджеси.

ким̣ панеттха пат̣хамапа̄ра̄джике кин̃чи апанетаббам̣ ва̄ паккхипитаббам̣ ва̄ аттхи наттхӣти? апанетаббам̣ наттхи. буддхасса хи бхагавато бха̄сите апанетаббам̣ на̄ма наттхи. на хи татха̄гата̄ екабйан̃джанампи нираттхакам̣ ваданти. са̄вака̄нам̣ пана девата̄нам̣ ва̄ бха̄сите апанетаббампи хоти, там̣ дхаммасан̇га̄хакаттхера̄ апанайим̣су. паккхипитаббам̣ пана саббаттха̄пи аттхи, тасма̄ йам̣ йаттха паккхипитум̣ йуттам̣, там̣ паккхипим̣суйева. ким̣ пана танти? ‘тена самайена̄’ти ва̄, ‘тена кхо пана самайена̄’ти ва̄, ‘атха кхоти ва̄’, ‘евам̣ вуттети’ ва̄, ‘етадавоча̄’ти ва̄, евама̄дикам̣ самбандхавачанаматтам̣. евам̣ паккхипитаббайуттам̣ паккхипитва̄ пана – ‘‘идам̣ пат̣хамапа̄ра̄джика’’нти т̣хапесум̣. пат̣хамапа̄ра̄джике сан̇гахама̄рӯл̣хе пан̃ча арахантасата̄ни сан̇гахам̣ а̄ропитанайенева ган̣асаджджха̄йамакам̣су – ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄ веран̃джа̄йам̣ вихаратӣ’’ти. тесам̣ саджджха̄йа̄раддхака̄лейева са̄дхука̄рам̣ дадама̄на̄ вийа маха̄патхавӣ удакапарийантам̣ катва̄ акампиттха.

етенева найена сеса̄ни тӣн̣и па̄ра̄джика̄ни сан̇гахам̣ а̄ропетва̄ ‘‘идам̣ па̄ра̄джикакан̣д̣а’’нти т̣хапесум̣. тераса сан̇гха̄дисеса̄ни ‘‘терасака’’нти т̣хапесум̣. две сиккха̄пада̄ни ‘‘анийата̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. тим̣са сиккха̄пада̄ни ‘‘ниссаггийа̄ни па̄читтийа̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. двенавути сиккха̄пада̄ни ‘‘па̄читтийа̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. чатта̄ри сиккха̄пада̄ни ‘‘па̄т̣идесанӣйа̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. пан̃часаттати сиккха̄пада̄ни ‘‘секхийа̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. сатта дхамме ‘‘адхикаран̣асаматха̄’’ти т̣хапесум̣. евам̣ саттавӣса̄дхика̄ни две сиккха̄падасата̄ни ‘‘маха̄вибхан̇го’’ти киттетва̄ т̣хапесум̣. маха̄вибхан̇га̄васа̄непи пуриманайенева маха̄патхавӣ акампиттха.

тато бхиккхунӣвибхан̇ге ат̣т̣ха сиккха̄пада̄ни ‘‘па̄ра̄джикакан̣д̣ам̣ на̄ма ида’’нти т̣хапесум̣. саттараса сиккха̄пада̄ни ‘‘саттарасака’’нти т̣хапесум̣. тим̣са сиккха̄пада̄ни ‘‘ниссаггийа̄ни па̄читтийа̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. чхасат̣т̣хисатасиккха̄пада̄ни ‘‘па̄читтийа̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. ат̣т̣ха сиккха̄пада̄ни ‘‘па̄т̣идесанӣйа̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. пан̃часаттати сиккха̄пада̄ни ‘‘секхийа̄нӣ’’ти т̣хапесум̣. сатта дхамме ‘‘адхикаран̣асаматха̄’’ти т̣хапесум̣. евам̣ тӣн̣и сиккха̄падасата̄ни чатта̄ри ча сиккха̄пада̄ни ‘‘бхиккхунӣвибхан̇го’’ти киттетва̄ – ‘‘айам̣ убхато вибхан̇го на̄ма чатусат̣т̣хибха̄н̣ава̄ро’’ти т̣хапесум̣. убхатовибхан̇га̄васа̄непи вуттанайенева маха̄патхавикампо ахоси.

етеневупа̄йена асӣтибха̄н̣ава̄рапарима̄н̣ам̣ кхандхакам̣, пан̃чавӣсатибха̄н̣ава̄рапарима̄н̣ам̣ парива̄ран̃ча сан̇гахам̣ а̄ропетва̄ ‘‘идам̣ винайапит̣акам̣ на̄ма̄’’ти т̣хапесум̣. винайапит̣ака̄васа̄непи вуттанайенева маха̄патхавикампо ахоси. там̣ а̄йасмантам̣ упа̄лим̣ пат̣иччха̄песум̣ – ‘‘а̄вусо, имам̣ туйхам̣ нисситаке ва̄чехӣ’’ти. винайапит̣акасан̇гаха̄васа̄не упа̄литтхеро дантакхачитам̣ бӣджаним̣ никкхипитва̄ дхамма̄сана̄ орохитва̄ тхере бхиккхӯ вандитва̄ аттано патта̄сане нисӣди.

винайам̣ сан̇га̄йитва̄ дхаммам̣ сан̇га̄йитука̄мо а̄йасма̄ маха̄кассапо бхиккхӯ пуччхи – ‘‘дхаммам̣ сан̇га̄йанте хи кам̣ пуггалам̣ дхурам̣ катва̄ дхаммо сан̇га̄йитаббо’’ти? бхиккхӯ – ‘‘а̄нандаттхерам̣ дхурам̣ катва̄’’ти а̄хам̣су.

атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо сан̇гхам̣ н̃а̄песи –

‘‘сун̣а̄ту ме, а̄вусо, сан̇гхо, йади сан̇гхасса паттакаллам̣,

ахам̣ а̄нандам̣ дхаммам̣ пуччхеййа’’нти;

атха кхо а̄йасма̄ а̄нандо сан̇гхам̣ н̃а̄песи –

‘‘сун̣а̄ту ме, бханте, сан̇гхо, йади сан̇гхасса паттакаллам̣,

ахам̣ а̄йасмата̄ маха̄кассапена дхаммам̣ пут̣т̣хо виссаджджеййа’’нти;

атха кхо а̄йасма̄ а̄нандо ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ екам̣сам̣ чӣварам̣ катва̄ тхере бхиккхӯ вандитва̄ дхамма̄сане нисӣди дантакхачитам̣ бӣджаним̣ гахетва̄. атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо бхиккхӯ пуччхи – ‘‘катарам̣, а̄вусо, пит̣акам̣ пат̣хамам̣ сан̇га̄йа̄ма̄’’ти? ‘‘суттантапит̣акам̣, бханте’’ти. ‘‘суттантапит̣аке чатассо сан̇гӣтийо, та̄су пат̣хамам̣ катарам̣ сан̇гӣти’’нти? ‘‘дӣгхасан̇гӣтим̣, бханте’’ти. ‘‘дӣгхасан̇гӣтийам̣ чатутим̣са сутта̄ни, тайо вагга̄, тесу пат̣хамам̣ катарам̣ вагга’’нти? ‘‘сӣлаккхандхаваггам̣, бханте’’ти. ‘‘сӣлаккхандхавагге тераса суттанта̄, тесу пат̣хамам̣ катарам̣ сутта’’нти? ‘‘брахмаджа̄ласуттам̣ на̄ма бханте, тивидхасӣла̄лан̇катам̣, на̄на̄видхамиччха̄джӣвакуха лапана̄дивиддхам̣санам̣, два̄сат̣т̣хидит̣т̣хиджа̄лавинивет̣ханам̣, дасасахассилокадха̄тукампанам̣, там̣ пат̣хамам̣ сан̇га̄йа̄ма̄’’ти.

атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ етадавоча, ‘‘брахмаджа̄лам̣, а̄вусо а̄нанда, каттха бха̄сита’’нти? ‘‘антара̄ ча, бханте, ра̄джагахам̣ антара̄ ча на̄л̣андам̣ ра̄джа̄га̄раке амбалат̣т̣хика̄йа’’нти. ‘‘кам̣ а̄раббха̄’’ти? ‘‘суппийан̃ча парибба̄джакам̣, брахмадаттан̃ча ма̄н̣ава’’нти. ‘‘кисмим̣ ваттхусми’’нти? ‘‘ван̣н̣а̄ван̣н̣е’’ти. атха кхо а̄йасма̄ маха̄кассапо а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ брахмаджа̄ласса нида̄нампи пуччхи, пуггалампи пуччхи, ваттхумпи пуччхи (чӯл̣ава. 440). а̄йасма̄ а̄нандо виссаджджеси. виссаджджана̄васа̄не пан̃ча арахантасата̄ни ган̣асаджджха̄йамакам̣су. вуттанайенева ча патхавикампо ахоси.

евам̣ брахмаджа̄лам̣ сан̇га̄йитва̄ тато парам̣ ‘‘са̄ман̃н̃апхалам̣, пана̄вусо а̄нанда, каттха бха̄сита’’нтиа̄дина̄ найена пуччха̄виссаджджана̄нуккамена саддхим̣ брахмаджа̄лена саббепи тераса суттанте сан̇га̄йитва̄ – ‘‘айам̣ сӣлаккхандхавагго на̄ма̄’’ти киттетва̄ т̣хапесум̣.

таданантарам̣ маха̄ваггам̣, таданантарам̣ па̄тхикавагганти, евам̣ тиваггасан̇гахам̣ чатутим̣сасуттапат̣иман̣д̣итам̣ чатусат̣т̣хибха̄н̣ава̄рапарима̄н̣ам̣ тантим̣ сан̇га̄йитва̄ ‘‘айам̣ дӣгханика̄йо на̄ма̄’’ти ватва̄ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ пат̣иччха̄песум̣ – ‘‘а̄вусо, имам̣ туйхам̣ нисситаке ва̄чехӣ’’ти.

тато анантарам̣ асӣтибха̄н̣ава̄рапарима̄н̣ам̣ маджджхиманика̄йам̣ сан̇га̄йитва̄ дхаммасена̄патиса̄рипуттаттхерасса нисситаке пат̣иччха̄песум̣ – ‘‘имам̣ тумхе парихаратха̄’’ти.

тато анантарам̣ сатабха̄н̣ава̄рапарима̄н̣ам̣ сам̣йуттаника̄йам̣ сан̇га̄йитва̄ маха̄кассапаттхерам̣ пат̣иччха̄песум̣ – ‘‘бханте, имам̣ тумха̄кам̣ нисситаке ва̄четха̄’’ти.

тато анантарам̣ вӣсатибха̄н̣ава̄расатапарима̄н̣ам̣ ан̇гуттараника̄йам̣ сан̇га̄йитва̄ ануруддхаттхерам̣ пат̣иччха̄песум̣ – ‘‘имам̣ тумха̄кам̣ нисситаке ва̄четха̄’’ти.

тато анантарам̣ дхаммасан̇гахавибхан̇гадха̄тукатха̄пуггалапан̃н̃аттикатха̄ваттхуйамакапат̣т̣ха̄нам̣ абхидхаммоти вуччати. евам̣ сам̣ван̣н̣итам̣ сукхуман̃а̄н̣агочарам̣ тантим̣ сан̇га̄йитва̄ – ‘‘идам̣ абхидхаммапит̣акам̣ на̄ма̄’’ти ватва̄ пан̃ча арахантасата̄ни саджджха̄йамакам̣су. вуттанайенева патхавикампо ахосӣти.

тато парам̣ джа̄такам̣, ниддесо, пат̣исамбхида̄магго, апада̄нам̣, суттанипа̄то, кхуддакапа̄т̣хо, дхаммападам̣, уда̄нам̣, итивуттакам̣, вима̄наваттху, петаваттху, тхерага̄тха̄, тхерӣга̄тха̄ти имам̣ тантим̣ сан̇га̄йитва̄ ‘‘кхуддакагантхо на̄ма̄йа’’нти ча ватва̄ ‘‘абхидхаммапит̣акасмим̣йева сан̇гахам̣ а̄ропайим̣сӯ’’ти дӣгхабха̄н̣ака̄ ваданти. маджджхимабха̄н̣ака̄ пана ‘‘чарийа̄пит̣акабуддхавам̣сехи саддхим̣ саббампетам̣ кхуддакагантхам̣ на̄ма суттантапит̣аке парийа̄панна’’нти ваданти.

еваметам̣ саббампи буддхавачанам̣ расавасена екавидхам̣, дхаммавинайавасена дувидхам̣, пат̣хамамаджджхимапаччхимавасена тивидхам̣. татха̄ пит̣акавасена. ника̄йавасена пан̃чавидхам̣, ан̇гавасена нававидхам̣, дхаммаккхандхавасена чатура̄сӣтисахассавидханти ведитаббам̣.

катхам̣ расавасена екавидхам̣? йан̃хи бхагавата̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхитва̄ йа̄ва анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йати, еттхантаре пан̃чачатта̄лӣсавасса̄ни девамануссана̄гайаккха̄дайо ануса̄сантена ва̄ паччавеккхантена ва̄ вуттам̣, саббам̣ там̣ екарасам̣ вимуттирасамева хоти. евам̣ расавасена екавидхам̣.

катхам̣ дхаммавинайавасена дувидхам̣? саббамева четам̣ дхаммо чева винайо ча̄ти сан̇кхйам̣ гаччхати. таттха винайапит̣акам̣ винайо, авасесам̣ буддхавачанам̣ дхаммо. тенева̄ха ‘‘йаннӯна майам̣ дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йеййа̄ма̄’’ти (чӯл̣ава. 437). ‘‘ахам̣ упа̄лим̣ винайам̣ пуччхеййам̣, а̄нандам̣ дхаммам̣ пуччхеййа’’нти ча. евам̣ дхаммавинайавасена дувидхам̣.

катхам̣ пат̣хамамаджджхимапаччхимавасена тивидхам̣? саббамева хидам̣ пат̣хамабуддхавачанам̣, маджджхимабуддхавачанам̣, паччхимабуддхавачананти типпабхедам̣ хоти. таттха –

‘‘анекаджа̄тисам̣са̄рам̣, сандха̄виссам̣ аниббисам̣;

гахака̄рам̣ гавесанто, дуккха̄ джа̄ти пунаппунам̣.

гахака̄рака дит̣т̣хоси, пуна гехам̣ на ка̄хаси;

сабба̄ те пха̄сука̄ бхагга̄, гахакӯт̣ам̣ висан̇кхатам̣;

висан̇кха̄рагатам̣ читтам̣, тан̣ха̄нам̣ кхайамаджджхага̄’’ти. (дха. па. 153-54);

идам̣ пат̣хамабуддхавачанам̣. кечи ‘‘йада̄ хаве па̄тубхаванти дхамма̄’’ти (маха̄ва. 1) кхандхаке уда̄нага̄тхам̣ ваданти. еса̄ пана па̄т̣ипададивасе саббан̃н̃убха̄ваппаттасса соманассамайан̃а̄н̣ена паччайа̄ка̄рам̣ паччавеккхантасса уппанна̄ уда̄нага̄тха̄ти ведитабба̄.

йам̣ пана паринибба̄нака̄ле абха̄си – ‘‘ханда да̄ни, бхиккхаве, а̄мантайа̄ми во, вайадхамма̄ сан̇кха̄ра̄, аппама̄дена сампа̄детха̄’’ти (дӣ. ни. 2.218) идам̣ паччхимабуддхавачанам̣. убхиннамантаре йам̣ вуттам̣, етам̣ маджджхимабуддхавачанам̣ на̄ма. евам̣ пат̣хамамаджджхимапаччхимабуддхавачанавасена тивидхам̣.

катхам̣ пит̣акавасена тивидхам̣? саббампи четам̣ винайапит̣акам̣ суттантапит̣акам̣ абхидхаммапит̣аканти типпабхедамева хоти. таттха пат̣хамасан̇гӣтийам̣ сан̇гӣтан̃ча асан̇гӣтан̃ча саббампи самодха̄нетва̄ убхайа̄ни па̄тимоккха̄ни, две вибхан̇га̄, два̄вӣсати кхандхака̄, сол̣асапарива̄ра̄ти – идам̣ винайапит̣акам̣ на̄ма. брахмаджа̄ла̄дичатуттим̣сасуттасан̇гахо дӣгханика̄йо, мӯлапарийа̄йасутта̄дидийад̣д̣хасатадвесуттасан̇гахо маджджхиманика̄йо, огхатаран̣асутта̄дисаттасуттасахассасаттасатадва̄сат̣т̣хисуттасан̇гахо сам̣йуттаника̄йо, читтапарийа̄да̄насутта̄динавасуттасахассапан̃часатасаттапан̃н̃а̄сасуттасан̇гахо ан̇гуттараника̄йо, кхуддакапа̄т̣ха-дхаммапада-уда̄на-итивуттака-суттанипа̄та-вима̄наваттху-петаваттху-тхерага̄тха̄-тхерӣга̄тха̄-джа̄така-ниддеса-пат̣исамбхида̄магга-апада̄на-буддхавам̣са-чарийа̄пит̣акавасена паннарасаппабхедо кхуддаканика̄йоти идам̣ суттантапит̣акам̣ на̄ма. дхаммасан̇гахо, вибхан̇го, дха̄тукатха̄, пуггалапан̃н̃атти, катха̄ваттху, йамакам̣, пат̣т̣ха̄нанти – идам̣ абхидхаммапит̣акам̣ на̄ма. таттха –

‘‘вивидхависесанайатта̄, винайанато чева ка̄йава̄ча̄нам̣;

винайаттхавидӯхи айам̣, винайо винайоти аккха̄то’’.

вивидха̄ хи еттха пан̃чавидхапа̄тимоккхуддесапа̄ра̄джика̄ди сатта а̄паттиккхандхама̄тика̄ вибхан̇га̄диппабхеда̄ найа̄. висесабхӯта̄ ча дал̣хӣкаммаситхилакаран̣аппайоджана̄ анупан̃н̃аттинайа̄. ка̄йикава̄часикааджджха̄ча̄раниседханато чеса ка̄йам̣ ва̄чан̃ча винети, тасма̄ вивидханайатта̄ висесанайатта̄ ка̄йава̄ча̄нам̣ винайанато чева винайоти аккха̄то. тенетаметасса вачанаттхакосаллаттхам̣ вуттам̣ –

‘‘вивидхависесанайатта̄, винайанато чева ка̄йава̄ча̄нам̣;

винайаттхавидӯхи айам̣, винайо винайоти аккха̄то’’ти.

итарам̣ пана –

‘‘аттха̄нам̣ сӯчанато сувуттато, саванатотха сӯданато;

сутта̄н̣а̄ суттасабха̄гато ча, суттанти аккха̄там̣.

тан̃хи аттаттхапараттха̄дибхеде аттхе сӯчети. сувутта̄ четтха аттха̄, венеййаджджха̄сайа̄нуломена вуттатта̄. савати четам̣ аттхе сассамива пхалам̣, пасаватӣти вуттам̣ хоти. сӯдати четам̣ дхену вийа кхӣрам̣, паггхара̄петӣти вуттам̣ хоти. сут̣т̣ху ча не та̄йати, раккхатӣти вуттам̣ хоти. суттасабха̄ган̃четам̣, йатха̄ хи таччхака̄нам̣ суттам̣ пама̄н̣ам̣ хоти, еваметампи вин̃н̃ӯнам̣. йатха̄ ча суттена сан̇гахита̄ни пуппха̄ни на викирӣйанти, на виддхам̣сӣйанти, евамева тена сан̇гахита̄ аттха̄. тенетаметасса вачанаттхакосаллаттхам̣ вуттам̣ –

‘‘аттха̄нам̣ сӯчанато, сувуттато саванатотха сӯданато;

сутта̄н̣а̄ суттасабха̄гато ча, суттанти аккха̄та’’нти.

итаро пана –

‘‘йам̣ еттха вуд̣д̣химанто, салаккхан̣а̄ пӯджита̄ париччхинна̄;

вутта̄дхика̄ ча дхамма̄, абхидхаммо тена аккха̄то’’.

айан̃хи абхисаддо вуд̣д̣хилаккхан̣апӯджитапариччхинна̄дхикесу диссати. татха̄ хеса ‘‘ба̄л̣ха̄ ме дуккха̄ ведана̄ абхиккаманти, но пат̣иккамантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.389) вуд̣д̣хийам̣ а̄гато. ‘‘йа̄ та̄ раттийо абхин̃н̃а̄та̄ абхилаккхита̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.49) салаккхан̣е. ‘‘ра̄джа̄бхира̄джа̄ мануджиндо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.399) пӯджите. ‘‘пат̣ибало винетум̣ абхидхамме абхивинайе’’тиа̄дӣсу (маха̄ва. 85) париччхинне. ан̃н̃аман̃н̃асан̇каравирахите дхамме ча винайе ча̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘абхиккантена ван̣н̣ена̄’’тиа̄дӣсу (ви. ва. 819) адхике.

еттха ча ‘‘рӯпӯпапаттийа̄ маггам̣ бха̄вети’’ (дха. са. 251), ‘‘метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихаратӣ’’тиа̄дина̄ (вибха. 642) найена вуд̣д̣химантопи дхамма̄ вутта̄. ‘‘рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄ садда̄рамман̣ам̣ ва̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1) найена а̄рамман̣а̄дӣхи лаккхан̣ӣйатта̄ салаккхан̣а̄пи. ‘‘секкха̄ дхамма̄, асеккха̄ дхамма̄, локуттара̄ дхамма̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. тикама̄тика̄ 11, дукама̄тика̄ 12) найена пӯджита̄пи, пӯджа̄раха̄ти адхиппа̄йо. ‘‘пхассо хоти, ведана̄ хотӣ’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1) найена сабха̄вапариччхиннатта̄ париччхинна̄пи. ‘‘махаггата̄ дхамма̄, аппама̄н̣а̄ дхамма̄ (дха. са. тикама̄тика̄ 11), ануттара̄ дхамма̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. дукама̄тика̄ 11) найена адхика̄пи дхамма̄ вутта̄. тенетаметасса вачанаттхакосаллаттхам̣ вуттам̣ –

‘‘йам̣ еттха вуд̣д̣химанто, салаккхан̣а̄ пӯджита̄ париччхинна̄;

вутта̄дхика̄ ча дхамма̄, абхидхаммо тена аккха̄то’’ти.

йам̣ панеттха ависит̣т̣хам̣, там̣ –

‘‘пит̣акам̣ пит̣акаттхавидӯ, парийаттиббха̄джанаттхато а̄ху;

тена самодха̄нетва̄, тайопи винайа̄дайо н̃еййа̄’’.

парийаттипи хи ‘‘ма̄ пит̣акасампада̄нена̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.66) пит̣аканти вуччати. ‘‘атха пурисо а̄гаччхеййа куда̄лапит̣акама̄да̄йа̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.70) йам̣ кин̃чи бха̄джанампи. тасма̄ ‘пит̣акам̣ пит̣акаттхавидӯ парийаттибха̄джанаттхато а̄ху.

ида̄ни ‘тена самодха̄нетва̄ тайопи винайа̄дайо н̃еййа̄’ти, тена евам̣ дувидхаттхена пит̣акасаддена саха сама̄сам̣ катва̄ винайо ча со пит̣акан̃ча парийаттибха̄вато, тасса тасса аттхасса бха̄джанато ча̄ти винайапит̣акам̣, йатха̄вуттенева найена суттантан̃ча там̣ пит̣акан̃ча̄ти суттантапит̣акам̣, абхидхаммо ча со пит̣акан̃ча̄ти абхидхаммапит̣аканти. евамете тайопи винайа̄дайо н̃еййа̄.

евам̣ н̃атва̄ ча пунапи тесуйева пит̣акесу на̄наппака̄ракосаллаттхам̣ –

‘‘десана̄са̄санакатха̄бхедам̣ тесу йатха̄рахам̣;

сиккха̄ппаха̄нагамбхӣрабха̄ван̃ча паридӣпайе.

парийаттибхедам̣ сампаттим̣, випаттин̃ча̄пи йам̣ йахим̣;

па̄пун̣а̄ти йатха̄ бхиккху, тампи саббам̣ вибха̄вайе’’.

татра̄йам̣ паридӣпана̄ вибха̄вана̄ ча. ета̄ни хи тӣн̣и пит̣ака̄ни йатха̄ккамам̣ а̄н̣а̄воха̄рапараматтхадесана̄, йатха̄пара̄дхайатха̄нуломайатха̄дхаммаса̄сана̄ни, сам̣вара̄сам̣варадит̣т̣хивинивет̣ханана̄марӯпапариччхедакатха̄ти ча вуччанти. еттха хи винайапит̣акам̣ а̄н̣а̄рахена бхагавата̄ а̄н̣а̄ба̄хуллато деситатта̄ а̄н̣а̄десана̄, суттантапит̣акам̣ воха̄ракусалена бхагавата̄ воха̄раба̄хуллато деситатта̄ воха̄радесана̄, абхидхаммапит̣акам̣ параматтхакусалена бхагавата̄ параматтхаба̄хуллато деситатта̄ параматтхадесана̄ти вуччати.

татха̄ пат̣хамам̣ – ‘йе те пачура̄пара̄дха̄ сатта̄, те йатха̄пара̄дхам̣ еттха са̄сита̄’ти йатха̄пара̄дхаса̄санам̣, дутийам̣ – ‘анекаджджха̄сайа̄нусайачарийа̄дхимуттика̄ сатта̄ йатха̄нуломам̣ еттха са̄сита̄’ти йатха̄нуломаса̄санам̣, татийам̣ – ‘дхаммапун̃джаматте ‘‘ахам̣ мама̄’’ти сан̃н̃ино сатта̄ йатха̄дхаммам̣ еттха са̄сита̄’ти йатха̄дхаммаса̄сананти вуччати.

татха̄ пат̣хамам̣ – аджджха̄ча̄рапат̣ипаккхабхӯто сам̣вара̄сам̣варо еттха катхитоти сам̣вара̄сам̣варакатха̄. сам̣вара̄сам̣вароти кхуддако чева маханто ча сам̣варо, камма̄каммам̣ вийа, пхала̄пхалам̣ вийа ча, дутийам̣ – ‘‘два̄сат̣т̣хидит̣т̣хипат̣ипаккхабхӯта̄ дит̣т̣хивинивет̣хана̄ еттха катхита̄’’ти дит̣т̣хивинивет̣ханакатха̄, татийам̣ – ‘‘ра̄га̄дипат̣ипаккхабхӯто на̄марӯпапариччхедо еттха катхито’’ти на̄марӯпапариччхедакатха̄ти вуччати.

тӣсупи четесу тиссо сиккха̄, тӣн̣и паха̄на̄ни, чатуббидхо ча гамбхӣрабха̄во ведитаббо. татха̄ хи винайапит̣аке висесена адхисӣласиккха̄ вутта̄, суттантапит̣аке адхичиттасиккха̄, абхидхаммапит̣аке адхипан̃н̃а̄сиккха̄.

винайапит̣аке ча вӣтиккамаппаха̄нам̣, килеса̄нам̣ вӣтиккамапат̣ипаккхатта̄ сӣласса. суттантапит̣аке парийут̣т̣ха̄наппаха̄нам̣, парийут̣т̣ха̄напат̣ипаккхатта̄ сама̄дхисса. абхидхаммапит̣аке анусайаппаха̄нам̣, анусайапат̣ипаккхатта̄ пан̃н̃а̄йа. пат̣хаме ча тадан̇гаппаха̄нам̣, итаресу виккхамбханасамуччхедаппаха̄на̄ни. пат̣хаме ча дуччаритасам̣килесаппаха̄нам̣, итаресу тан̣ха̄дит̣т̣хисам̣килесаппаха̄нам̣.

екамекасмин̃четтха чатуббидхопи дхамматтхадесана̄ пат̣иведхагамбхӣрабха̄во ведитаббо. таттха дхаммоти танти. аттхоти тасса̄йева аттхо. десана̄ти тасса̄ манаса̄ ваваттха̄пита̄йа тантийа̄ десана̄. пат̣иведхоти тантийа̄ тантиаттхасса ча йатха̄бхӯта̄вабодхо. тӣсупи четесу ете дхамматтхадесана̄пат̣иведха̄. йасма̄ саса̄дӣхи вийа маха̄самуддо мандабуддхӣхи дуккхога̄л̣ха̄ алаббханеййапатит̣т̣ха̄ ча, тасма̄ гамбхӣра̄. евам̣ екамекасмим̣ еттха чатуббидхопи гамбхӣрабха̄во ведитаббо.