2. а̄йатанавибхан̇го
1. суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
154. ида̄ни таданантаре а̄йатанавибхан̇ганиддесе суттантабха̄джанӣйам̣ та̄ва дассенто два̄даса̄йатана̄ни чаккха̄йатанам̣ рӯпа̄йатанантиа̄дима̄ха. таттха па̄л̣имуттакена та̄ва найена –
аттхалаккхан̣ата̄ватва, камасан̇кхепавиттха̄ра̄;
татха̄ дат̣т̣хаббато чева, вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
таттха висесато та̄ва чаккхатӣти чаккху; рӯпам̣ асса̄дети, вибха̄вети ча̄ти аттхо. рӯпайатӣти рӯпам̣; ван̣н̣авика̄рам̣ а̄паджджама̄нам̣ хадайан̇гатабха̄вам̣ пака̄сетӣти аттхо. сун̣а̄тӣти сотам̣. саппатӣти саддо; уда̄харийатӣти аттхо. гха̄йатӣти гха̄нам̣. гандхайатӣти гандхо; аттано ваттхум̣ сӯчайатӣти аттхо. джӣвитам̣ авха̄йатӣти дживха̄. расанти там̣ сатта̄ти расо; асса̄дентӣти аттхо. куччхита̄нам̣ са̄савадхамма̄нам̣ а̄йоти ка̄йо. а̄йоти уппаттидесо. пхусӣйатӣти пхот̣т̣хаббам̣. манатӣти мано. аттано лаккхан̣ам̣ дха̄райантӣти дхамма̄.
ависесато пана а̄йатанато, а̄йа̄нам̣ тананато, а̄йатасса ча найанато а̄йатананти ведитаббам̣. чаккхурӯпа̄дӣсу хи там̣там̣два̄ра̄рамман̣а̄ читтачетасика̄ дхамма̄ сена сена анубхавана̄дина̄ киччена а̄йатанти ут̣т̣хаханти гхат̣т̣енти ва̄йамантӣти вуттам̣ хоти. те ча пана а̄йабхӯте дхамме ета̄ни танонти виттха̄рентӣти вуттам̣ хоти. идан̃ча анаматагге сам̣са̄ре паваттам̣ атӣва а̄йатам̣ сам̣са̄радуккхам̣ йа̄ва на ниваттати та̄ва найантева, паваттайантӣти вуттам̣ хоти. ити саббепи ме дхамма̄ а̄йатанато а̄йа̄нам̣ тананато а̄йатасса ча найанато ‘а̄йатанам̣ а̄йатана’нти вуччанти.
апича нива̄сат̣т̣ха̄нат̣т̣хена, а̄карат̣т̣хена, самосаран̣ат̣т̣ха̄нат̣т̣хена, сан̃джа̄тидесат̣т̣хена, ка̄ран̣ат̣т̣хена ча а̄йатанам̣ ведитаббам̣. татха̄ хи локе ‘‘иссара̄йатанам̣ ва̄судева̄йатана’’нтиа̄дӣсу нива̄сат̣т̣ха̄нам̣ а̄йатананти вуччати. ‘‘суван̣н̣а̄йатанам̣ раджата̄йатана’’нтиа̄дӣсу а̄каро. са̄сане пана ‘‘манораме а̄йатане севанти нам̣ вихан̇гама̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 5.38) самосаран̣ат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘даккхин̣а̄патхо гуннам̣ а̄йатана’’нтиа̄дӣсу сан̃джа̄тидесо. ‘‘татра татрева саккхибхаббатам̣ па̄пун̣а̄ти сати сатиа̄йатане’’тиа̄дӣсу (а. ни. 5.23) ка̄ран̣ам̣.
чаккхурӯпа̄дӣсу ча̄пи те те читтачетасика̄ дхамма̄ нивасанти тада̄йаттавуттита̄йа̄ти чаккха̄дайо несам̣ нива̄санат̣т̣ха̄нам̣. чаккха̄дӣсу ча те а̄кин̣н̣а̄ там̣ нисситатта̄ тада̄рамман̣атта̄ ча̄ти чаккха̄дайо несам̣ а̄каро. чаккха̄дайо ча несам̣ самосаран̣ат̣т̣ха̄нам̣, таттха таттха ваттхудва̄ра̄рамман̣авасена самосаран̣ато. чаккха̄дайо ча несам̣ сан̃джа̄тидесо; там̣ ниссайа̄рамман̣абха̄вена таттхева уппаттито. чаккха̄дайо ча несам̣ ка̄ран̣ам̣, тесам̣ абха̄ве абха̄ватоти. ити нива̄сат̣т̣ха̄нат̣т̣хена, а̄карат̣т̣хена, самосаран̣ат̣т̣ха̄нат̣т̣хена, сан̃джа̄тидесат̣т̣хена, ка̄ран̣ат̣т̣хена̄ти имехи ка̄ран̣ехи ете дхамма̄ ‘а̄йатанам̣ а̄йатана’нти вуччанти. тасма̄ йатха̄вуттенаттхена чаккху ча там̣ а̄йатанан̃ча̄ти чаккха̄йатанам̣…пе… дхамма̄ ча те а̄йатанан̃ча̄ти дхамма̄йатананти евам̣ та̄веттха ‘аттхато’ вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
‘лаккхан̣ато’ти чаккха̄дӣнам̣ лаккхан̣атопеттха вин̃н̃а̄таббо виниччхайо. та̄ни ча пана несам̣ лаккхан̣а̄ни хет̣т̣ха̄ рӯпакан̣д̣аниддесе вуттанайенева ведитабба̄ни.
‘та̄ватвато’ти та̄вабха̄вато. идам̣ вуттам̣ хоти – чаккха̄дайопи хи дхамма̄ ева. евам̣ сати дхамма̄йатанамиччева аватва̄ касма̄ два̄даса̄йатана̄ни вутта̄нӣти че? чха вин̃н̃а̄н̣ака̄йуппаттидва̄ра̄рамман̣ававаттха̄нато. идха чханнам̣ вин̃н̃а̄н̣ака̄йа̄нам̣ два̄рабха̄вена а̄рамман̣абха̄вена ча ваваттха̄нато айамева тесам̣ бхедо хотӣти два̄даса вутта̄ни. чаккхувин̃н̃а̄н̣авӣтхипарийа̄паннасса хи вин̃н̃а̄н̣ака̄йасса чаккха̄йатанамева уппаттидва̄рам̣, рӯпа̄йатанамева ча̄рамман̣ам̣. татха̄ итара̄ни итаресам̣. чхат̣т̣хасса пана бхаван̇гаманасан̇кха̄то мана̄йатанекадесова уппаттидва̄рам̣, аса̄дха̄ран̣ан̃ча дхамма̄йатанам̣ а̄рамман̣анти. ити чханнам̣ вин̃н̃а̄н̣ака̄йа̄нам̣ уппаттидва̄ра̄рамман̣ававаттха̄нато два̄даса вутта̄нӣти. еваметтха ‘та̄ватвато’ вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
‘камато’ти идха̄пи пуббе вуттесу уппаттиккама̄дӣсу десана̄ккамова йуджджати. аджджхаттикесу хи а̄йатанесу санидассанасаппат̣игхависайатта̄ чаккха̄йатанам̣ па̄кат̣анти пат̣хамам̣ деситам̣. тато анидассанасаппат̣игхависайа̄ни сота̄йатана̄дӣни. атха ва̄ дассана̄нуттарийасавана̄нуттарийахетубха̄вена бахӯпака̄ратта̄ аджджхаттикесу чаккха̄йатанасота̄йатана̄ни пат̣хамам̣ десита̄ни. тато гха̄на̄йатана̄дӣни тӣн̣и. пан̃чаннампи гочарависайатта̄ анте мана̄йатанам̣. чаккха̄дӣнам̣ пана гочаратта̄ тасса тасса анантара̄ни ба̄хиресу рӯпа̄йатана̄дӣни. апича вин̃н̃а̄н̣уппаттика̄ран̣ававаттха̄натопи айамева тесам̣ камо ведитаббо. вуттан̃хетам̣ ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… манан̃ча пат̣ичча дхамме ча уппаджджати мановин̃н̃а̄н̣а’’нти (ма. ни. 3.421) евам̣ ‘камато’петтха вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
‘сан̇кхепавиттха̄ра̄’ти сан̇кхепато хи мана̄йатанасса чева дхамма̄йатанекадесасса ча на̄мена, тадавасеса̄нан̃ча а̄йатана̄нам̣ рӯпена сан̇гахитатта̄ два̄даса̄пи а̄йатана̄ни на̄марӯпаматтамева хонти.
виттха̄рато пана аджджхаттикесу та̄ва чаккха̄йатанам̣ джа̄тивасена чаккхупаса̄даматтамева, паччайагатиника̄йапуггалабхедато пана анантаппабхедам̣. татха̄ сота̄йатана̄дӣни чатта̄ри. мана̄йатанам̣ тебхӯмакакусала̄кусалавипа̄какирийавин̃н̃а̄н̣абхедена ека̄сӣтиппабхедам̣, ваттхупат̣ипада̄дибхедато пана анантаппабхедам̣. рӯпагандхараса̄йатана̄ни самут̣т̣ха̄набхедато чатуппабхеда̄ни, садда̄йатанам̣ двиппабхедам̣. сабха̄гависабха̄габхедато пана сабба̄нипи анантаппабхеда̄ни. пхот̣т̣хабба̄йатанам̣ патхавӣдха̄тутеджодха̄тува̄йодха̄тувасена типпабхедам̣, самут̣т̣ха̄нато чатуппабхедам̣, сабха̄гависабха̄гато анекаппабхедам̣. дхамма̄йатанам̣ тебхӯмакадхамма̄рамман̣авасена анекаппабхеданти. евам̣ сан̇кхепавиттха̄ра̄ вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
‘дат̣т̣хаббато’ти еттха пана сабба̄невета̄ни а̄йатана̄ни ана̄гаманато аниггаманато ча дат̣т̣хабба̄ни. на хи та̄ни пуббе удайа̄ куточи а̄гаччханти, на̄пи уддхам̣ вайа̄ кухин̃чи гаччханти; атха кхо пуббе удайа̄ аппат̣иладдхасабха̄ва̄ни, уддхам̣ вайа̄ парибхиннасабха̄ва̄ни, пуббанта̄парантавемаджджхе паччайа̄йаттавуттита̄йа аваса̄ни паваттанти. тасма̄ ана̄гаманато аниггаманато ча дат̣т̣хабба̄ни. татха̄ нирӣхато абйа̄па̄рато ча. на хи чаккхурӯпа̄дӣнам̣ евам̣ хоти – ‘ахо вата амха̄кам̣ са̄маггийа̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄ма уппаджджеййа̄’ти, на ча та̄ни вин̃н̃а̄н̣уппа̄данаттхам̣ два̄рабха̄вена ваттхубха̄вена а̄рамман̣абха̄вена ва̄ ӣханти, на бйа̄па̄рама̄паджджанти; атха кхо дхаммата̄веса̄ йам̣ чаккхурӯпа̄дӣнам̣ са̄маггийам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни самбхаванти. тасма̄ нирӣхато абйа̄па̄рато ча дат̣т̣хабба̄ни. апича аджджхаттика̄ни сун̃н̃ага̄мо вийа дат̣т̣хабба̄ни дхувасубхасукхаттабха̄вавирахитатта̄, ба̄хира̄ни га̄магха̄такачора̄ вийа аджджхаттика̄нам̣ абхигха̄такатта̄. вуттан̃хетам̣ – ‘‘чаккху, бхиккхаве, хан̃н̃ати мана̄па̄мана̄пехи рӯпехӣти виттха̄ро. апича аджджхаттика̄ни чха па̄н̣ака̄ вийа дат̣т̣хабба̄ни, ба̄хира̄ни тесам̣ гочара̄ вийа̄ти. евампеттха ‘дат̣т̣хаббато’ вин̃н̃а̄таббо виниччхайоти.
ида̄ни тесам̣ випасситабба̄ка̄рам̣ дассетум̣ чаккхум̣ аниччантиа̄ди а̄раддхам̣. таттха чаккху та̄ва хутва̄ абха̄ват̣т̣хена аниччанти ведитаббам̣. апарехипи чатӯхи ка̄ран̣ехи аниччам̣ – уппа̄давайавантато, випарин̣а̄мато, та̄вака̄ликато, ниччапат̣иккхепатоти.
тадева пат̣ипӣл̣анат̣т̣хена дуккхам̣. йасма̄ ва̄ етам̣ уппаннам̣ т̣хитим̣ па̄пун̣а̄ти, т̣хитийам̣ джара̄йа киламати, джарам̣ патва̄ авассам̣ бхиджджати; тасма̄ абхин̣хасампат̣ипӣл̣анато, дуккхамато, дуккхаваттхуто, сукхапат̣иккхепатоти имехи чатӯхи ка̄ран̣ехи дуккхам̣.
авасаваттанат̣т̣хена пана анатта̄. йасма̄ ва̄ етам̣ уппаннам̣ т̣хитим̣ ма̄ па̄пун̣а̄ту, т̣ха̄наппаттам̣ ма̄ джирату, джараппатам̣ ма̄ бхиджджатӯти имесу тӣсу т̣ха̄несу кассачи васаваттибха̄во наттхи, сун̃н̃ам̣ тена васаваттана̄ка̄рена; тасма̄ сун̃н̃ато, асса̄микато, ака̄мака̄рийато, аттапат̣иккхепатоти имехи чатӯхи ка̄ран̣ехи анатта̄.
вибхавагатикато, пубба̄паравасена бхавасан̇кантигаманато, пакатибха̄вавиджаханато ча випарин̣а̄мадхаммам̣. идам̣ аниччавевачанамева. рӯпа̄ аничча̄тиа̄дӣсупи есева найо. апичеттха т̣хапетва̄ чаккхум̣ тебхӯмакадхамма̄ аничча̄, но чаккху. чаккху пана чаккху чева аниччан̃ча. татха̄ сесадхамма̄ дуккха̄, но чаккху. чаккху пана чаккху чева дуккхан̃ча. сесадхамма̄ анатта̄, но чаккху. чаккху пана чаккху чева анатта̄ ча̄ти. рӯпа̄дӣсупи есева найо.
имасмим̣ пана суттантабха̄джанӣйе татха̄гатена ким̣ дасситанти? два̄дасаннам̣ а̄йатана̄нам̣ анатталаккхан̣ам̣. самма̄самбуддхо хи анатталаккхан̣ам̣ дассенто аниччена ва̄ дассети, дуккхена ва̄, аниччадуккхехи ва̄. таттха ‘‘чаккху, атта̄ти йо вадеййа, там̣ на упападжджати. чаккхусса уппа̄допи вайопи пан̃н̃а̄йати. йасса кхо пана уппа̄допи вайопи пан̃н̃а̄йати ‘атта̄ ме уппаджджати ча вети ча̄’ти иччасса евама̄гатам̣ хоти. тасма̄ там̣ на упападжджати – чаккху атта̄ти йо вадеййа ити чаккху анатта̄’’ти (ма. ни. 3.422). имасмим̣ сутте аниччена анатталаккхан̣ам̣ дассеси. ‘‘рӯпам̣, бхиккхаве, анатта̄. рӯпан̃ча хидам̣, бхиккхаве, атта̄ абхависса, на йидам̣ рӯпам̣ а̄ба̄дха̄йа сам̣ваттеййа; лаббхетха ча рӯпе – евам̣ ме рӯпам̣ хоту, евам̣ ме рӯпам̣ ма̄ ахосӣти. йасма̄ ча кхо, бхиккхаве, рӯпам̣ анатта̄ тасма̄ рӯпам̣ а̄ба̄дха̄йа сам̣ваттати; на ча лаббхати рӯпе – евам̣ ме рӯпам̣ хоту, евам̣ ме рӯпам̣ ма̄ ахосӣ’’ти (сам̣. ни. 3.59; маха̄ва. 20) имасмим̣ сутте дуккхена анатталаккхан̣ам̣ дассеси. ‘‘рӯпам̣, бхиккхаве, аниччам̣, йаданиччам̣ там̣ дуккхам̣, йам̣ дуккхам̣ таданатта̄, йаданатта̄ там̣ нетам̣ мама, несохамасми, на месо атта̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.15) аниччадуккхехи анатталаккхан̣ам̣ дассеси. касма̄? аниччадуккха̄нам̣ па̄кат̣атта̄.
хаттхато хи тат̣т̣аке ва̄ сараке ва̄ кисмин̃чидева ва̄ патитва̄ бхинне ‘ахо аничча’нти ваданти. евам̣ аниччам̣ па̄кат̣ам̣ на̄ма. аттабха̄васмим̣ пана ган̣д̣апил̣ака̄дӣсу ва̄ ут̣т̣хита̄су кха̄н̣укан̣т̣ака̄дӣхи ва̄ виддха̄су ‘ахо дуккха’нти ваданти. евам̣ дуккхам̣ па̄кат̣ам̣ на̄ма. анатталаккхан̣ам̣ апа̄кат̣ам̣ андхака̄рам̣ авибхӯтам̣ дуппат̣ивиджджхам̣ дуддӣпанам̣ дуппан̃н̃а̄панам̣. аниччадуккхалаккхан̣а̄ни уппа̄да̄ ва̄ татха̄гата̄нам̣ ануппа̄да̄ ва̄ пан̃н̃а̄йанти. анатталаккхан̣ам̣ вина̄ буддхуппа̄да̄ на пан̃н̃а̄йати, буддхуппа̄дейева пан̃н̃а̄йати. махиддхика̄ хи маха̄нубха̄ва̄ та̄пасапарибба̄джака̄ сарабхан̇гасаттха̄ра̄дайопи ‘аниччам̣ дуккха’нти ваттум̣ сакконти, ‘анатта̄’ти ваттум̣ на сакконти. саче хи те сампаттапариса̄йа анатта̄ти ваттум̣ саккун̣еййум̣, сампаттапариса̄йа маггапхалапат̣иведхо бхавеййа. анатталаккхан̣апан̃н̃а̄панан̃хи ан̃н̃асса кассачи ависайо, саббан̃н̃убуддха̄намева висайо. еваметам̣ анатталаккхан̣ам̣ апа̄кат̣ам̣. тасма̄ саттха̄ анатталаккхан̣ам̣ дассенто аниччена ва̄ дассеси, дуккхена ва̄, аниччадуккхехи ва̄. идха пана там̣ аниччадуккхехи дассесӣти ведитаббам̣.
има̄ни пана лаккхан̣а̄ни кисса аманасика̄ра̄ аппат̣иведха̄, кена пат̣иччханнатта̄, на упат̣т̣хаханти? аниччалаккхан̣ам̣ та̄ва удайаббайа̄нам̣ аманасика̄ра̄ аппат̣иведха̄, сантатийа̄ пат̣иччханнатта̄, на упат̣т̣ха̄ти. дуккхалаккхан̣ам̣ абхин̣хасампат̣ипӣл̣анасса аманасика̄ра̄ аппат̣иведха̄, ирийа̄патхехи пат̣иччханнатта̄, на упат̣т̣ха̄ти. анатталаккхан̣ам̣ на̄на̄дха̄тувиниббхогасса аманасика̄ра̄ аппат̣иведха̄, гханена пат̣иччханнатта̄, на упат̣т̣ха̄ти. удайаббайам̣ пана париггахетва̄ сантатийа̄ викопита̄йа аниччалаккхан̣ам̣ йа̄тха̄васарасато упат̣т̣ха̄ти. абхин̣хасампат̣ипӣл̣анам̣ манасикатва̄ ирийа̄патхе уггха̄т̣ите дуккхалаккхан̣ам̣ йа̄тха̄васарасато упат̣т̣ха̄ти. на̄на̄дха̄туйо виниббхуджитва̄ гханавиниббхоге кате анатталаккхан̣ам̣ йа̄тха̄васарасато упат̣т̣ха̄ти.
еттха ча аниччам̣ аниччалаккхан̣ам̣, дуккхам̣ дуккхалаккхан̣ам̣, анатта̄ анатталаккхан̣анти айам̣ вибха̄го ведитаббо. таттха аниччанти кхандхапан̃чакам̣. касма̄? уппа̄давайан̃н̃атхаттабха̄ва̄, хутва̄ абха̄вато ва̄; уппа̄давайан̃н̃атхаттам̣ аниччалаккхан̣ам̣, хутва̄ абха̄васан̇кха̄то а̄ка̄равика̄ро ва̄. ‘‘йаданиччам̣ там̣ дуккха’’нти вачанато пана тадева кхандхапан̃чакам̣ дуккхам̣. касма̄? абхин̣хасампат̣ипӣл̣анато; абхин̣хасампат̣ипӣл̣ана̄ка̄ро дуккхалаккхан̣ам̣. ‘‘йам̣ дуккхам̣ там̣ анатта̄’’ти пана вачанато тадева кхандхапан̃чакам̣ анатта̄. касма̄? авасаваттанато; авасаваттана̄ка̄ро анатталаккхан̣ам̣. ити ан̃н̃адева аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄, ан̃н̃а̄ни аниччадуккха̄натталаккхан̣а̄ни. пан̃чаккхандха̄, два̄даса̄йатана̄ни, ат̣т̣ха̄раса дха̄туйоти идан̃хи саббампи аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄ на̄ма. вуттаппака̄ра̄ка̄равика̄ра̄ аниччадуккха̄натталаккхан̣а̄нӣти.
сан̇кхепато панеттха даса̄йатана̄ни ка̄ма̄вачара̄ни, две тебхӯмака̄ни. саббесупи саммасанача̄ро катхитоти ведитаббо.
суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄.
2. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
155. абхидхаммабха̄джанӣйе йатха̄ хет̣т̣ха̄ випассака̄нам̣ упака̄раттха̄йа ‘‘чаккха̄йатанам̣ рӯпа̄йатана’’нти йугалато а̄йатана̄ни вутта̄ни, татха̄ аватва̄ аджджхаттикаба̄хира̄нам̣ сабба̄ка̄рато сабха̄вадассанаттхам̣ ‘‘чаккха̄йатанам̣ сота̄йатана’’нти евам̣ аджджхаттикаба̄хирававаттха̄нанайена вутта̄ни.
156. тесам̣ ниддесава̄ре таттха катамам̣ чаккха̄йатанантиа̄дӣни хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитабба̄ни.
167. йам̣ панетам̣ дхамма̄йатананиддесе ‘‘таттха катама̄ асан̇кхата̄ дха̄ту? ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайо’’ти вуттам̣, татра̄йаматтхо – асан̇кхата̄ дха̄тӯти асан̇кхатасабха̄вам̣ нибба̄нам̣. йасма̄ панетам̣ а̄гамма ра̄га̄дайо кхӣйанти, тасма̄ ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайоти вуттам̣. айаметтха а̄чарийа̄нам̣ сама̄наттхакатха̄.
витан̣д̣ава̄дӣ пана̄ха – ‘па̄т̣ийеккам̣ нибба̄нам̣ на̄ма наттхи, килесаккхайова нибба̄на’нти. ‘суттам̣ а̄хара̄’ти ча вутте ‘‘нибба̄нам̣ нибба̄нанти кхо, а̄вусо са̄рипутта, вуччати; катамам̣ ну кхо, а̄вусо, нибба̄нанти? йо кхо, а̄вусо, ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайо – идам̣ вуччати нибба̄на’’нти етам̣ джамбукха̄дакасуттам̣ а̄харитва̄ ‘имина̄ суттена ведитаббам̣ па̄т̣ийеккам̣ нибба̄нам̣ на̄ма наттхи, килесаккхайова нибба̄на’нти а̄ха. со ваттаббо – ‘ким̣ пана йатха̄ четам̣ суттам̣ татха̄ аттхо’ти? аддха̄ ваккхати – ‘а̄ма, наттхи суттато мун̃читва̄ аттхо’ти. тато ваттаббо – ‘идам̣ та̄ва те суттам̣ а̄бхатам̣; анантарасуттам̣ а̄хара̄’ти. анантарасуттам̣ на̄ма – ‘‘арахаттам̣ арахаттанти, а̄вусо са̄рипутта, вуччати; катамам̣ ну кхо, а̄вусо, арахаттанти? йо кхо, а̄вусо, ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайо – идам̣ вуччати арахатта’’нти (сам̣. ни. 4.315) идам̣ тассева̄нантарам̣ а̄бхатасуттам̣.
имасмим̣ пана нам̣ а̄бхате а̄хам̣су – ‘нибба̄нам̣ на̄ма дхамма̄йатанапарийа̄панно дхаммо, арахаттам̣ чатта̄ро кхандха̄. нибба̄нам̣ саччхикатва̄ вихаранто дхаммасена̄пати нибба̄нам̣ пуччхитопи арахаттам̣ пуччхитопи килесаккхайамева а̄ха. ким̣ пана нибба̄нан̃ча арахаттан̃ча екам̣ уда̄ху на̄на’нти? ‘екам̣ ва̄ хоту на̄нам̣ ва̄. ко еттха тайа̄ атибахум̣ чун̣н̣ӣкаран̣ам̣ каронтена аттхо’? ‘на твам̣ екам̣ на̄нам̣ джа̄на̄сӣти. нану н̃а̄те са̄дху хотӣ’ти евам̣ пунаппунам̣ пуччхито ван̃четум̣ асакконто а̄ха – ‘ра̄га̄дӣнам̣ кхӣн̣анте уппаннатта̄ арахаттам̣ ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайо’ти вуччатӣти. тато нам̣ а̄хам̣су – ‘маха̄каммам̣ те катам̣. лан̃джам̣ датва̄пи там̣ вада̄пенто етадева вада̄пеййа. йатхева ча те етам̣ вибхаджитва̄ катхитам̣, евам̣ идампи саллаккхехи – нибба̄нан̃хи а̄гамма ра̄га̄дайо кхӣн̣а̄ти нибба̄нам̣ ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайоти вуттам̣. тӣн̣ипи хи ета̄ни нибба̄нассева адхивачана̄нӣ’ти.
саче евам̣ вутте сан̃н̃аттим̣ гаччхати иччетам̣ кусалам̣; но че, бахунибба̄ната̄йа ка̄ретаббо. катхам̣? евам̣ та̄ва пуччхитаббо – ‘ра̄гаккхайо на̄ма ра̄гассева кхайо уда̄ху досамоха̄нампи? досаккхайо на̄ма досассева кхайо уда̄ху ра̄гамоха̄нампи? мохаккхайо на̄ма мохассева кхайо уда̄ху ра̄гадоса̄нампӣ’ти? аддха̄ ваккхати – ‘ра̄гаккхайо на̄ма ра̄гассева кхайо, досаккхайо на̄ма досассева кхайо, мохаккхайо на̄ма мохассева кхайо’ти.
тато ваттаббо – ‘тава ва̄де ра̄гаккхайо екам̣ нибба̄нам̣ хоти, досаккхайо екам̣, мохаккхайо екам̣; тин̣н̣ам̣ акусаламӯла̄нам̣ кхайе тӣн̣и нибба̄на̄ни хонти, чатуннам̣ упа̄да̄на̄нам̣ кхайе чатта̄ри, пан̃чаннам̣ нӣваран̣а̄нам̣ кхайе пан̃ча, чханнам̣ тан̣ха̄ка̄йа̄нам̣ кхайе чха, саттаннам̣ анусайа̄нам̣ кхайе сатта, ат̣т̣ханнам̣ миччхатта̄нам̣ кхайе ат̣т̣ха, наваннам̣ тан̣ха̄мӯлакадхамма̄нам̣ кхайе нава, дасаннам̣ сам̣йоджана̄нам̣ кхайе даса, дийад̣д̣хакилесасахассасса кхайе па̄т̣ийеккам̣ па̄т̣ийеккам̣ нибба̄нанти бахӯни нибба̄на̄ни хонти. наттхи пана те нибба̄на̄нам̣ пама̄н̣анти. евам̣ пана аггахетва̄ нибба̄нам̣ а̄гамма ра̄га̄дайо кхӣн̣а̄ти екамева нибба̄нам̣ ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайоти вуччати. тӣн̣ипи хета̄ни нибба̄нассева адхивачана̄нӣти ган̣ха’.
саче пана евам̣ вуттепи на саллаккхети, ол̣а̄риката̄йа ка̄ретаббо. катхам̣? ‘андхаба̄ла̄ хи аччхадӣпимигамаккат̣а̄дайопи килесапарийут̣т̣хита̄ ваттхум̣ пат̣исеванти. атха несам̣ пат̣исеванапарийанте килесо вӯпасаммати. тава ва̄де аччхадӣпимигамаккат̣а̄дайо нибба̄наппатта̄ на̄ма хонти. ол̣а̄рикам̣ вата те нибба̄нам̣ тхӯлам̣, кан̣н̣ехи пил̣андхитум̣ на сакка̄ти. евам̣ пана аггахетва̄ нибба̄нам̣ а̄гамма ра̄га̄дайо кхӣн̣а̄ти екамева нибба̄нам̣ ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайоти вуччати. тӣн̣ипи хета̄ни нибба̄нассева адхивачана̄нӣти ган̣ха’.
саче пана евам̣ вуттепи на саллаккхети, готрабхуна̄пи ка̄ретаббо. катхам̣? евам̣ та̄ва пуччхитаббо – ‘твам̣ готрабху на̄ма аттхӣти вадесӣ’ти? ‘а̄ма вада̄мӣ’ти. ‘готрабхуккхан̣е килеса̄ кхӣн̣а̄, кхӣйанти, кхӣйиссантӣ’ти? на кхӣн̣а̄, на кхӣйанти; апича кхо кхӣйиссантӣти. ‘готрабху пана ким̣ а̄рамман̣ам̣ каротӣ’ти? ‘нибба̄нам̣’. ‘тава готрабхуккхан̣е килеса̄ на кхӣн̣а̄, на кхӣйанти; атха кхо кхӣйиссанти. твам̣ акхӣн̣есуйева килесесу килесаккхайам̣ нибба̄нам̣ пан̃н̃апеси, аппахӣнесу анусайесу анусайаппаха̄нам̣ нибба̄нам̣ пан̃н̃апеси. там̣ те на самети. евам̣ пана аггахетва̄ нибба̄нам̣ а̄гамма ра̄га̄дайо кхӣн̣а̄ти екамева нибба̄нам̣ ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайоти вуччати. тӣн̣ипи хета̄ни нибба̄нассева адхивачана̄нӣти ган̣ха’.
саче пана евам̣ вуттепи на саллаккхети, маггена ка̄ретаббо. катхам̣? евам̣ та̄ва пуччхитаббо – ‘твам̣ маггам̣ на̄ма вадесӣ’ти? ‘а̄ма вадемӣ’ти. ‘маггаккхан̣е килеса̄ кхӣн̣а̄, кхӣйанти, кхийиссантӣ’ти? джа̄нама̄но ваккхати – ‘кхӣн̣а̄ти ва̄ кхӣйиссантӣти ва̄ ваттум̣ на ват̣т̣ати, кхӣйантӣти ваттум̣ ват̣т̣атӣ’ти. ‘йади евам̣, маггасса килесаккхайам̣ нибба̄нам̣ катамам̣? маггена кхӣйанакакилеса̄ катаме? магго катамам̣ килесаккхайам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ катаме килесе кхепети? тасма̄ ма̄ евам̣ ган̣ха. нибба̄нам̣ пана а̄гамма ра̄га̄дайо кхӣн̣а̄ти екамева нибба̄нам̣ ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайоти вуччати. тӣн̣ипи хета̄ни нибба̄нассева адхивачана̄нӣ’ти.
евам̣ вутте евама̄ха – ‘твам̣ а̄гамма а̄гамма̄ти вадесӣ’ти? ‘а̄ма вадемӣ’ти. ‘а̄гамма на̄ма̄ти идам̣ те куто ладдха’нти? ‘суттато ладдха’нти. ‘а̄хара сутта’нти. ‘‘евам̣ авиджджа̄ ча тан̣ха̄ ча там̣ а̄гамма, тамхи кхӣн̣а̄, тамхи бхагга̄, на ча кин̃чи када̄чӣ’’ти. евам̣ вутте парава̄дӣ тун̣хӣбха̄вам̣ а̄панноти.
идха̄пи даса̄йатана̄ни ка̄ма̄вачара̄ни, две пана чатубхӯмака̄ни локийалокуттарамиссака̄нӣти ведитабба̄ни.
абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄.
3. пан̃ха̄пуччхакаван̣н̣ана̄
168. идха̄пи пан̃ха̄пуччхаке йам̣ лаббхати йан̃ча на лаббхати, там̣ саббам̣ пуччхитва̄ лаббхама̄навасенева виссаджджанам̣ вуттам̣; на кевалан̃ча идха, саббесупи пан̃ха̄пуччхакесу есева найо. идха пана дасаннам̣ а̄йатана̄нам̣ рӯпабха̄вена абйа̄катата̄ ведитабба̄. двиннам̣ а̄йатана̄нам̣ кхандхавибхан̇ге чатуннам̣ кхандха̄нам̣ вийа кусала̄дибха̄во ведитаббо. кевалан̃хи чатта̄ро кхандха̄ саппаччайа̄ва сан̇кхата̄ва дхамма̄йатанам̣ пана ‘‘сийа̄ аппаччайам̣, сийа̄ асан̇кхата’’нти а̄гатам̣. а̄рамман̣аттикесу ча ана̄рамман̣ам̣ сукхумарӯпасан̇кха̄там̣ дхамма̄йатанам̣ на-ваттаббакот̣т̣ха̄сам̣ бхаджати. тан̃ча кхо ана̄рамман̣атта̄ на паритта̄дибха̄вена наваттаббадхамма̄рамман̣атта̄ти айаметтха висесо. сесам̣ та̄дисамева. идха̄пи хи чатта̄ро кхандха̄ вийа два̄йатана̄ пан̃чапан̣н̣а̄са ка̄ма̄вачарадхамме а̄раббха раджджантасса дуссантасса муйхантасса сам̣варантасса саммасантасса паччавеккхантасса ча паритта̄рамман̣а̄ти саббам̣ кхандхесу вуттасадисамева̄ти.
саммохавиноданийа̄ вибхан̇гат̣т̣хакатха̄йа
а̄йатанавибхан̇гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.