1. екакама̄тика̄диван̣н̣ана̄
832. ида̄ни таданантаре кхуддакаваттхувибхан̇гепи пат̣хамам̣ ма̄тикам̣ т̣хапетва̄ никкхиттапада̄нуккамена ниддесо като. татра̄йам̣ никкхепапариччхедо. а̄дито та̄ва джа̄тимадотиа̄дайо тесаттати екака̄ никкхитта̄, тато кодхо ча упана̄хо ча̄тиа̄дайо ат̣т̣ха̄раса дука̄, акусаламӯла̄дайо пан̃чатим̣са тика̄, а̄савачатукка̄дайо чуддаса чатукка̄, орамбха̄гийасам̣йоджана̄дайо паннараса пан̃чака̄, вива̄дамӯла̄дайо чуддаса чхакка̄, анусайа̄дайо сатта саттака̄, килесаваттхуа̄дайо ат̣т̣ха ат̣т̣хака̄, а̄гха̄таваттхуа̄дайо нава навака̄, килесаваттхуа̄дайо сатта дасака̄, аджджхаттикасса упа̄да̄йа ат̣т̣ха̄раса тан̣ха̄вичарита̄нӣтиа̄дайо чха ат̣т̣ха̄расака̄ти сабба̄нипи ета̄ни ат̣т̣ха килесасата̄ни никкхитта̄нӣти ведитабба̄ни. айам̣ та̄ва никкхепапариччхедо.
(1.) екаканиддесаван̣н̣ана̄
843-844. ида̄ни йатха̄никкхитта̄йа ма̄тика̄йа таттха катамо джа̄тимадотиа̄дина̄ найена а̄раддхе ниддесава̄ре джа̄тим̣ пат̣ичча̄ти джа̄тим̣ нисса̄йа. еттха ча аттхипат̣иччам̣ на̄ма катхитам̣, тасма̄ джа̄тийа̄ сатӣти айаметтха аттхо. готтам̣ пат̣ичча̄тиа̄дӣсупи есева найо. маданавасена мадо. маджджана̄ка̄ро маджджана̄. маджджитабха̄во маджджитаттам̣. ма̄но ман̃н̃ана̄тиа̄дӣни хет̣т̣ха̄ дхаммасан̇гахат̣т̣хакатха̄йам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 1121) вуттаттха̄нева. айам̣ вуччатӣти айам̣ евам̣ джа̄тийа̄ сати там̣ джа̄тим̣ нисса̄йа уппанно маджджана̄ка̄раппаватто ма̄но джа̄тимадоти вуччати. сва̄йам̣ кхаттийа̄дӣнам̣ чатуннампи ван̣н̣а̄нам̣ уппаджджати. джа̄тисампанно хи кхаттийо ‘ма̄дисо ан̃н̃о наттхи. авасеса̄ антара̄ ут̣т̣ха̄йа кхаттийа̄ джа̄та̄. ахам̣ пана вам̣са̄гатакхаттийо’ти ма̄нам̣ кароти. бра̄хман̣а̄дӣсупи есева найо. готтамаданиддеса̄дӣсупи имина̄вупа̄йена аттхо ведитаббо. кхаттийопи хи ‘ахам̣ кон̣д̣ан̃н̃аготто, ахам̣ а̄диччаготто’ти ма̄нам̣ кароти. бра̄хман̣опи ‘ахам̣ кассапаготто, ахам̣ бха̄радва̄джаготто’ти ма̄нам̣ кароти. вессопи суддопи аттано аттано кулаготтам̣ нисса̄йа ма̄нам̣ кароти. ат̣т̣ха̄раса̄пи сен̣ийо ‘екисса̄ сен̣ийа̄ джа̄тамха̄’ти ма̄нам̣ каронтийева.
а̄рогйамада̄дӣсу ‘ахам̣ арого, авасеса̄ рогабахула̄, гаддуханаматтампи майхам̣ бйа̄дхи на̄ма наттхӣ’ти маджджанавасена уппанно ма̄но а̄рогйамадо на̄ма.
‘ахам̣ тарун̣о, авасесасатта̄нам̣ аттабха̄во папа̄те т̣хитаруккхасадисо, ахам̣ пана пат̣хамавайе т̣хито’ти маджджанавасена уппанно ма̄но йоббанамадо на̄ма.
‘ахам̣ чирам̣ джӣвим̣, чирам̣ джӣва̄ми, чирам̣ джӣвисса̄ми; сукхам̣ джӣвим̣, сукхам̣ джӣва̄ми, сукхам̣ джӣвисса̄мӣ’ти маджджанавасена уппанно ма̄но джӣвитамадо на̄ма.
‘ахам̣ ла̄бхӣ, авасеса̄ сатта̄ аппала̄бха̄, майхам̣ пана ла̄бхасса пама̄н̣ам̣ на̄ма наттхӣ’ти маджджанавасена уппанно ма̄но ла̄бхамадо на̄ма.
‘авасеса̄ сатта̄ йам̣ ва̄ там̣ ва̄ лабханти, ахам̣ пана сукатам̣ пан̣ӣтам̣ чӣвара̄дипаччайам̣ лабха̄мӣ’ти маджджанавасена уппанно ма̄но сакка̄рамадо на̄ма.
‘авасесабхиккхӯнам̣ па̄дапит̣т̣хийам̣ аккамитва̄ гаччханта̄ манусса̄ айам̣ саман̣отипи на ванданти, мам̣ пана дисва̄ва ванданти, па̄са̄н̣аччхаттам̣ вийа гарум̣ катва̄ аггиккхандхам̣ вийа ча дура̄садам̣ катва̄ ман̃н̃антӣ’ти маджджанавасена уппанно ма̄но гарука̄рамадо на̄ма.
‘уппанно пан̃хо майхамева мукхена чхиджджати, бхиккха̄ча̄рам̣ гаччханта̄пи мамева пурато катва̄ парива̄ретва̄ гаччхантӣ’ти маджджанавасена уппанно ма̄но пуреккха̄рамадо на̄ма.
ага̄рикасса та̄ва маха̄парива̄расса ‘пурисасатампи пурисасахассампи мам̣ парива̄рети,’ анага̄рийасса пана ‘саман̣асатампи саман̣асахассампи мам̣ парива̄рети, сеса̄ аппапарива̄ра̄, ахам̣ маха̄парива̄ро чева сучипарива̄ро ча̄’ти маджджанавасена уппанно ма̄но парива̄рамадо на̄ма.
бхого пана кин̃ча̄пи ла̄бхаггахан̣енева гахито хоти, имасмим̣ пана т̣ха̄не никкхепара̄си на̄ма гахито; тасма̄ ‘авасеса̄ сатта̄ аттано парибхогаматтампи на лабханти, майхам̣ пана нидха̄нагатассева дханасса пама̄н̣ам̣ наттхӣ’ти маджджанавасена уппанно ма̄но бхогамадо на̄ма.
ван̣н̣ам̣ пат̣ичча̄ти сарӣраван̣н̣ампи гун̣аван̣н̣ампи пат̣ичча. ‘авасеса̄ сатта̄ дуббан̣н̣а̄ дурӯпа̄, ахам̣ пана абхирӯпо па̄са̄дико; авасеса̄ сатта̄ ниггун̣а̄ паттхат̣аакиттино, майхам̣ пана киттисаддо девамануссесу па̄кат̣о – итипи тхеро бахуссуто, итипи сӣлава̄, итипи дхутагун̣айутто’ти маджджанавасена уппанно ма̄но ван̣н̣амадо на̄ма.
‘авасеса̄ сатта̄ аппассута̄, ахам̣ пана бахуссуто’ти маджджанавасена уппанно ма̄но сутамадо на̄ма.
‘авасеса̄ сатта̄ аппат̣ибха̄на̄, майхам̣ пана пат̣ибха̄насса пама̄н̣ам̣ наттхӣ’ти маджджанавасена уппанно ма̄но пат̣ибха̄намадо на̄ма.
‘ахам̣ раттан̃н̃ӯ асукам̣ буддхавам̣сам̣, ра̄джавам̣сам̣, джанападавам̣сам̣, га̄мавам̣сам̣, раттиндивапариччхедам̣, наккхаттамухуттайогам̣ джа̄на̄мӣ’ти маджджанавасена уппанно ма̄но раттан̃н̃умадо на̄ма.
‘авасеса̄ бхиккхӯ антара̄ пин̣д̣апа̄тика̄ джа̄та̄, ахам̣ пана джа̄типин̣д̣апа̄тико’ти маджджанавасена уппанно ма̄но пин̣д̣апа̄тикамадо на̄ма.
‘авасеса̄ сатта̄ ун̃н̃а̄та̄ аван̃н̃а̄та̄, ахам̣ пана анун̃н̃а̄то анаван̃н̃а̄то’ти маджджанавасена уппанно ма̄но анаван̃н̃а̄тамадо на̄ма.
‘авасеса̄нам̣ ирийа̄патхо апа̄са̄дико, майхам̣ пана па̄са̄дико’ти маджджанавасена уппанно ма̄но ирийа̄патхамадо на̄ма.
‘авасеса̄ сатта̄ чхиннапаккхака̄касадиса̄, ахам̣ пана махиддхико маха̄нубха̄во’ти ва̄ ‘ахам̣ йам̣ йам̣ каммам̣ кароми, там̣ там̣ иджджхатӣ’ти ва̄ маджджанавасена уппанно ма̄но иддхимадо на̄ма.
хет̣т̣ха̄ парива̄раггахан̣ена йасо гахитова хоти. имасмим̣ пана т̣ха̄не упат̣т̣ха̄камадо на̄ма гахито. со ага̄рикенапи анага̄рикенапи дӣпетаббо. ага̄рико хи екаччо ат̣т̣ха̄расасу сен̣ӣсу екисса̄ джет̣т̣хако хоти, тасса ‘авасесе пурисе ахам̣ пат̣т̣хапеми, ахам̣ вича̄ремӣ’ти; анага̄рикопи екаччо каттхачи джет̣т̣хако хоти, тасса ‘авасеса̄ бхиккхӯ майхам̣ ова̄де ваттанти, ахам̣ джет̣т̣хако’ти маджджанавасена уппанно ма̄но йасамадо на̄ма.
‘авасеса̄ сатта̄ дуссӣла̄, ахам̣ пана сӣлава̄’ти маджджанавасена уппанно ма̄но сӣламадо на̄ма. ‘авасесасатта̄нам̣ куккут̣асса удакапа̄наматтепи ка̄ле читтекаггата̄ наттхи, ахам̣ пана упача̄раппана̄нам̣ ла̄бхӣ’ти маджджанавасена уппанно ма̄но джха̄намадо на̄ма.
‘авасеса̄ сатта̄ ниссиппа̄, ахам̣ пана сиппава̄’ти маджджанавасена уппанно ма̄но сиппамадо на̄ма. ‘авасеса̄ сатта̄ расса̄, ахам̣ пана дӣгхо’ти маджджанавасена уппанно ма̄но а̄рохамадо на̄ма. ‘авасеса̄ сатта̄ расса̄ ва̄ хонти дӣгха̄ ва̄, ахам̣ нигродхапариман̣д̣ало’ти маджджанавасена уппанно ма̄но парин̣а̄хамадо на̄ма. ‘авасесасатта̄нам̣ сарӣрасан̣т̣ха̄нам̣ вирӯпам̣ бӣбхаччхам̣, майхам̣ пана мана̄пам̣ па̄са̄дика’нти маджджанавасена уппанно ма̄но сан̣т̣ха̄намадо на̄ма. ‘авасеса̄нам̣ сатта̄нам̣ сарӣре бахӯ доса̄, майхам̣ пана сарӣре кесаггаматтампи ваджджам̣ наттхӣ’ти маджджанавасена уппанно ма̄но па̄рипӯримадо на̄ма.
845. имина̄ еттакена т̣ха̄нена саваттхукам̣ ма̄нам̣ катхетва̄ ида̄ни аваттхукам̣ ниббаттитама̄намева дассенто таттха катамо мадотиа̄дима̄ха. там̣ утта̄наттхамева.
846. пама̄даниддесе читтасса воссагготи имесу еттакесу т̣ха̄несу сатийа̄ анигган̣хитва̄ читтасса воссаджджанам̣; сативирахоти аттхо. воссагга̄нуппада̄нанти воссаггасса ануппада̄нам̣; пунаппунам̣ виссаджджананти аттхо. асаккаччакирийата̄ти етесам̣ да̄на̄дӣнам̣ кусаладхамма̄нам̣ бха̄вана̄йа пуггаласса ва̄ деййадхаммасса ва̄ асаккаччакаран̣авасена асаккаччакирийа̄. сататабха̄во са̄таччам̣. на сататабха̄во аса̄таччам̣. на са̄таччакирийата̄ аса̄таччакирийата̄. анат̣т̣хитакаран̣ам̣ анат̣т̣хитакирийата̄. йатха̄ на̄ма какан̣т̣ако тхокам̣ гантва̄ тхокам̣ тит̣т̣хати, на нирантарам̣ гаччхати, евамева йо пуггало екадивасам̣ да̄нам̣ ва̄ датва̄ пӯджам̣ ва̄ катва̄ дхаммам̣ ва̄ сутва̄ саман̣адхаммам̣ ва̄ катва̄ пуна чирассам̣ кароти, на нирантарам̣ паваттети, тасса са̄ кирийа̄ анат̣т̣хитакирийата̄ти вуччати. олӣнавуттита̄ти нирантаракаран̣асан̇кха̄тасса виппха̄рассева абха̄вена лӣнавуттита̄. никкхиттачхандата̄ти кусалакирийа̄йа вӣрийачхандасса никкхиттабха̄во. никкхиттадхурата̄ти вӣрийадхурасса оропанам̣, осаккитама̄насата̄ти аттхо. анадхит̣т̣ха̄нанти кусалакаран̣е патит̣т̣ха̄бха̄во. анануйоготи анануйун̃джанам̣. пама̄доти памаджджанам̣. йо еварӯпо пама̄доти идам̣ аттхапарийа̄йасса бйан̃джанапарийа̄йасса ча парийанта̄бха̄вато а̄ка̄радассанам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – йва̄йам̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа дассито пама̄до, йо ан̃н̃опи евама̄ка̄ро евам̣джа̄тико пама̄до памаджджана̄ка̄равасена памаджджана̄, памаджджитабха̄вавасена памаджджитаттанти сан̇кхам̣ гато – айам̣ вуччати пама̄доти. лаккхан̣ато панеса пан̃часу ка̄магун̣есу сативоссаггалаккхан̣о, таттхева сатийа̄ виссат̣т̣ха̄ка̄ро ведитаббо.
847. тхамбханиддесе тхаддхат̣т̣хена тхамбхо; кхалийа̄ тхаддхаса̄т̣акасса вийа читтасса тхаддхата̄ еттха катхита̄. тхамбхана̄ка̄ро тхамбхана̄. тхамбхитасса бха̄во тхамбхитаттам̣. каккхал̣асса пуггаласса бха̄во каккхал̣ийам̣. пхарусасса пуггаласса бха̄во пха̄русийам̣. абхива̄дана̄диса̄мӣчираха̄нам̣ тасса̄ са̄мӣчийа̄ акаран̣авасена уджумева т̣хапитачиттабха̄во уджучиттата̄. тхаддхасса амудуно бха̄во амудута̄. айам̣ вуччатӣти айам̣ тхамбхо на̄ма вуччати, йена саманна̄гато пуггало гилитанан̇галасӣсо вийа аджагаро, ва̄табхарита̄ вийа бхаста̄ четийам̣ ва̄ вуд̣д̣хатаре ва̄ дисва̄ онамитум̣ на саккоти, парийантенева чарати. сва̄йам̣ читтасса уддхума̄табха̄валаккхан̣оти ведитаббо.
848. са̄рамбханиддесе са̄рамбханавасена са̄рамбхо. пат̣иппхаритва̄ са̄рамбхо пат̣иса̄рамбхо. са̄рамбхана̄ка̄ро са̄рамбхана̄. пат̣иппхаритва̄ са̄рамбхана̄ пат̣иса̄рамбхана̄. пат̣иса̄рамбхитасса бха̄во пат̣иса̄рамбхитаттам̣. айам̣ вуччатӣти айам̣ са̄рамбхо на̄ма вуччати. сва̄йам̣ лаккхан̣ато каран̣уттарийалаккхан̣о на̄ма вуччати, йена саманна̄гато пуггало таддигун̣ам̣ таддигун̣ам̣ кароти. ага̄рико сама̄но екенекасмим̣ гхараваттхусмим̣ саджджите апаро две ваттхӯни саджджети, апаро чатта̄ри, апаро ат̣т̣ха, апаро сол̣аса. анага̄рико сама̄но екенекасмим̣ ника̄йе гахите, ‘на̄хам̣ етасса хет̣т̣ха̄ бхависса̄мӣ’ти апаро две ган̣ха̄ти, апаро тайо, апаро чатта̄ро, апаро пан̃ча. са̄рамбхавасена хи ган̣хитум̣ на ват̣т̣ати. акусалапаккхо еса нирайага̄мимагго. кусалапаккхавасена пана екасмим̣ екам̣ сала̄кабхаттам̣ денте две да̄тум̣, две денте чатта̄ри да̄тум̣ ват̣т̣ати. бхиккхуна̄пи парена екасмим̣ ника̄йе гахите, ‘две ника̄йе гахетва̄ саджджха̄йантасса ме пха̄су хотӣ’ти виват̣т̣апаккхе т̣хатва̄ тадуттари ган̣хитум̣ ват̣т̣ати.
849. атриччхата̄ниддесе йатха̄ арийавам̣сасутте (а. ни. 4.28) ‘ла̄макала̄макат̣т̣хо итарӣтарат̣т̣хо’ евам̣ аггахетва̄ чӣвара̄дӣсу йам̣ йам̣ ладдхам̣ хоти, тена тена асантут̣т̣хасса; гихино ва̄ пана рӯпасаддагандхарасапхот̣т̣хаббесу йам̣ йам̣ ладдхам̣ хоти, тена тена асантут̣т̣хасса. бхиййокамйата̄ти висесака̄мата̄. иччханакавасена иччха̄. иччха̄ва иччха̄гата̄, иччхана̄ка̄ро ва̄. аттано ла̄бхам̣ атичча иччханабха̄во атиччхата̄. ра̄готиа̄дӣни хет̣т̣ха̄ вуттаттха̄нева. айам̣ вуччатӣти айам̣ атиччхата̄ на̄ма вуччати. атриччхата̄типи етисса̄ ева на̄мам̣. лаккхан̣ато пана сакала̄бхе асантут̣т̣хи парала̄бхе ча паттхана̄ – етам̣ атриччхата̄лаккхан̣ам̣. атриччхапуггаласса хи аттана̄ ладдхам̣ пан̣ӣтампи ла̄макам̣ вийа кха̄йати, парена ладдхам̣ ла̄макампи пан̣ӣтам̣ вийа кха̄йати; екабха̄джане паккайа̄гу ва̄ бхаттам̣ ва̄ пӯво ва̄ аттано патте паккхитто ла̄мако вийа, парасса патте пан̣ӣто вийа кха̄йати. айам̣ пана атриччхата̄ паббаджита̄нампи хоти гихӣнампи тираччха̄нагата̄нампи.
татрима̄ни ваттхӯни – еко кира кут̣умбико тим̣са бхиккхунийо нимантетва̄ сапӯвам̣ бхаттам̣ ада̄си. сан̇гхаттхерӣ саббабхиккхӯнӣнам̣ патте пӯвам̣ париватта̄петва̄ паччха̄ аттана̄ ладдхамева кха̄ди. ба̄ра̄н̣асира̄джа̄пи ‘ан̇га̄рапаккамам̣сам̣ кха̄дисса̄мӣ’ти девим̣ а̄да̄йа аран̃н̃ам̣ павит̣т̣хо екам̣ киннарим̣ дисва̄, девим̣ паха̄йа, тасса̄нупадам̣ гато. девӣ ниваттитва̄ ассамападам̣ гантва̄ касин̣апарикаммам̣ катва̄ ат̣т̣ха сама̄паттийо пан̃ча ча абхин̃н̃а̄йо патва̄ нисинна̄ ра̄джа̄нам̣ а̄гаччхантам̣ дисва̄ а̄ка̄се уппатитва̄ агама̄си. руккхе адхиваттха̄ девата̄ имам̣ га̄тхама̄ха –
атриччхам̣ атилобхена, атилобхамадена ча;
евам̣ ха̄йати аттхамха̄, ахам̣ва асита̄бхуйа̄ти. (джа̄. 1.2.168);
йатха̄ чандакиннарим̣ паттхайанто асита̄бхуйа̄ ра̄джадхӣта̄йа хӣно парихӣно, евам̣ атриччхам̣ атилобхена аттхамха ха̄йати джӣйатӣти девата̄ ран̃н̃а̄ саддхим̣ кел̣имака̄си.
кассапабуддхака̄лепи миттавиндако на̄ма сет̣т̣хипутто ассаддхо аппасанно ма̄тара̄ ‘та̄та, аджджа упосатхико хутва̄ виха̄ре саббараттим̣ дхаммасаванам̣ сун̣а, сахассам̣ те дасса̄мӣ’ти вутте дханалобхена упосатхан̇га̄ни сама̄да̄йа виха̄рам̣ гантва̄ ‘идам̣ т̣ха̄нам̣ акутобхайа’нти саллаккхетва̄ дхамма̄санасса хет̣т̣ха̄ нипанно саббараттим̣ нидда̄йитва̄ гхарам̣ агама̄си. ма̄та̄ па̄това йа̄гум̣ пачитва̄ упана̄меси. со сахассам̣ гахетва̄ва йа̄гум̣ пиви. атхасса етадахоси – ‘дханам̣ сам̣харисса̄мӣ’ти. со на̄ва̄йа самуддам̣ паккхандитука̄мо ахоси. атха нам̣ ма̄та̄ ‘‘та̄та, имасмим̣ куле чатта̄лӣсакот̣идханам̣ аттхи; алам̣ гаманена̄’’ти ва̄реси. со тасса̄ вачанам̣ ана̄дийитва̄ гаччхати ева. са̄ пурато ат̣т̣ха̄си. атха нам̣ куджджхитва̄ ‘айам̣ майхам̣ пурато тит̣т̣хатӣ’ти па̄дена пахаритва̄ патитам̣ ма̄тарам̣ антарам̣ катва̄ агама̄си. ма̄та̄ ут̣т̣хахитва̄ ‘‘ма̄диса̄йа ма̄тари еварӯпам̣ каммам̣ катва̄ гатасса ме гатат̣т̣ха̄не сукхам̣ бхависсатӣ’’ти евам̣сан̃н̃ӣ на̄ма твам̣ путта̄ти а̄ха. тасса на̄вам̣ а̄руйха гаччхато саттаме дивасе на̄ва̄ ат̣т̣ха̄си. атха те манусса̄ ‘‘аддха̄ еттха па̄папурисо аттхи; сала̄кам̣ детха̄’’ти сала̄ка̄ дӣйама̄на̄ тассева тиккхаттум̣ па̄пун̣и. те тасса ул̣умпам̣ датва̄ там̣ самудде паккхипим̣су. со екам̣ дӣпам̣ гантва̄ вима̄напетӣхи саддхим̣ сампаттим̣ анубхаванто та̄хи ‘‘пурато ма̄ агама̄сӣ’’ти вуччама̄нопи таддигун̣ам̣ сампаттим̣ пассанто анупуббена кхурачаккадхарам̣ екам̣ пурисам̣ аддаса. тасса там̣ чаккам̣ падумапуппхам̣ вийа упат̣т̣ха̄ти. со там̣ а̄ха – ‘‘амбхо, идам̣ тайа̄ пил̣андхападумам̣ майхам̣ дехӣ’’ти. ‘‘найидам̣, са̄ми, падумам̣; кхурачаккам̣ ета’’нти. со ‘‘ван̃чеси мам̣ твам̣. ким̣ ме падумам̣ на дит̣т̣хапубба’’нти ватва̄ ‘‘тван̃хи лохитачанданам̣ лимпетва̄ пил̣андханам̣ падумапуппхам̣ майхам̣ на да̄тука̄мосӣ’’ти а̄ха. со чинтеси – ‘айампи майа̄ катасадисам̣ каммам̣ катва̄ тасса пхалам̣ анубхавитука̄мо’ти. атха нам̣ ‘‘ханда ре’’ти ватва̄ тасса маттхаке чаккам̣ паккхипитва̄ пала̄йи. етаматтхам̣ видитва̄ саттха̄ имам̣ га̄тхама̄ха –
‘‘чатуббхи ат̣т̣хаджджхагама̄, ат̣т̣хахи пича сол̣аса;
сол̣аса̄хи ча ба̄ттим̣са, атриччхам̣ чаккама̄садо;
иччха̄хатасса посасса, чаккам̣ бхамати маттхаке’’ти. (джа̄. 1.1.104);
ан̃н̃атаропи атриччхо амаччо сакависайам̣ атиккамитва̄ парависайам̣ па̄виси. таттха потхито пала̄йитва̄ екасса та̄пасасса васанат̣т̣ха̄нам̣ пависитва̄ упосатхан̇га̄ни адхит̣т̣ха̄йа нипаджджи. со та̄пасена ‘ким̣ те ката’нти пуччхито има̄ га̄тха̄йо абха̄си –
‘‘сакам̣ никетам̣ атихӣл̣айа̄но,
атриччхата̄ маллага̄мам̣ агаччхим̣;
тато джана̄ никкхамитва̄на га̄ма̄,
кодан̣д̣акена парипотхайим̣су мам̣.
‘‘со бхиннасӣсо рухирамаккхитан̇го,
пачча̄гама̄сим̣ сакам̣ никетам̣;
тасма̄ ахам̣ посатхам̣ па̄лайа̄ми,
атриччхата̄ ма̄ пунара̄гама̄сӣ’’ти. (джа̄. 1.14.138-139);
850. махиччхата̄ниддесе маханта̄ни ваттхӯни иччхати, махатӣ ва̄сса иччха̄ти махиччхо, тасса бха̄во махиччхата̄. лаккхан̣ато пана асантагун̣асамбха̄ваната̄ пат̣иггахан̣е ча парибхоге ча аматтан̃н̃ута̄ – етам̣ махиччхата̄лаккхан̣ам̣. махиччхо хи пуггало йатха̄ на̄ма каччхапут̣ава̄н̣иджо пил̣андханабхан̣д̣акам̣ хаттхена гахетва̄ уччхан̇гепи паккхипитаббайуттакам̣ паккхипитва̄ маха̄джанасса пассантассева ‘‘амма̄, асукам̣ ган̣хатха, асукам̣ ган̣хатха̄’’ти мукхена сам̣видахати. евамева со аппаматтакампи аттано сӣлам̣ ва̄ гантхам̣ ва̄ дхутагун̣ам̣ ва̄ антамасо аран̃н̃ава̄саматтакампи маха̄джанасса джа̄нантассева самбха̄ветука̄мо хоти, самбха̄ветва̄ ча пана сакат̣ехипи упанӣте паччайе ‘ала’нти аватва̄ ган̣ха̄ти. тайо хи пӯретум̣ на сакка̄ – агги упа̄да̄нена, самуддо удакена, махиччхо паччайехӣти.
аггиккхандхо самуддо ча, махиччхо ча̄пи пуггало;
бахуке паччайе денте, тайо пете на пӯрайе.
махиччхапуггало хи виджа̄тама̄туйа̄пи манам̣ ган̣хитум̣ на саккоти, пагева упат̣т̣ха̄ка̄нам̣.
татрима̄ни ваттхӯни – еко кира дахарабхиккху пит̣т̣хапӯве пийа̄йати. атхасса ма̄та̄ пат̣ипаттим̣ вӣмам̣сама̄на̄ ‘саче ме путто пат̣иггахан̣е маттам̣ джа̄на̄ти, сакалампи нам̣ тема̄сам̣ пӯвехева упат̣т̣хахисса̄мӣ’ти вассӯпана̄йикадивасе паривӣмам̣сама̄на̄ пат̣хамам̣ екам̣ пӯвам̣ ада̄си, тасмим̣ нит̣т̣хите дутийам̣, тасмимпи нит̣т̣хите татийам̣. дахаро ‘ала’нти аватва̄ кха̄дийева. ма̄та̄ тасса аматтан̃н̃убха̄вам̣ н̃атва̄ ‘аджджева ме путтена сакалатема̄сасса пӯва̄ кха̄дита̄’ти дутийадивасато пат̣т̣ха̄йа екапӯвампи на ада̄си.
тиссамаха̄ра̄джа̄пи девасикам̣ четийапаббате бхиккхусан̇гхасса да̄нам̣ дадама̄но ‘маха̄ра̄джа, ким̣ екамева т̣ха̄нам̣ бхаджаси? ким̣ ан̃н̃аттха да̄тум̣ на ват̣т̣атӣ’ти джа̄нападехи вутто дутийадивасе анура̄дхапуре маха̄да̄нам̣ да̄песи. екабхиккхупи пат̣иггахан̣е маттам̣ на ан̃н̃а̄си. екамекена пат̣иггахитам̣ кха̄данӣйабходжанӣйам̣ две тайо джана̄ уккхипим̣су. ра̄джа̄ дутийадивасе четийапаббате бхиккхусан̇гхам̣ ниманта̄петва̄ ра̄джантепурам̣ а̄гатака̄ле ‘‘паттам̣ детха̄’’ти а̄ха. ‘‘алам̣, маха̄ра̄джа, аттано пама̄н̣ена бхиккхам̣ ган̣хиссатӣ’’ти екабхиккхупи паттам̣ на ада̄си. саббе пама̄н̣айуттакамева пат̣иггахесум̣. атха ра̄джа̄ а̄ха – ‘‘пассатха тумха̄кам̣ бхиккхӯсу екопи маттам̣ на джа̄на̄ти. хиййо кин̃чи авасесам̣ на̄хоси. аджджа гахитам̣ мандам̣, авасесамева бахӯ’’ти тесам̣ маттан̃н̃ута̄йа аттамано итаресан̃ча аматтан̃н̃ута̄йа анаттамано ахоси.
851. па̄пиччхата̄ниддесе ассаддхо сама̄но саддхоти мам̣ джано джа̄на̄тӯтиа̄дӣсу евам̣ иччханто ким̣ кароти? ассаддхо саддха̄ка̄рам̣ дассети; дуссӣла̄дайо сӣлаванта̄дӣнам̣ а̄ка̄рам̣ дассенти. катхам̣? ассаддхо та̄ва маха̄махадивасе манусса̄нам̣ виха̄рам̣ а̄гаманавела̄йа саммаджджаним̣ а̄да̄йа виха̄рам̣ саммаджджати, качаварам̣ чхад̣д̣ети, мануссехи дит̣т̣хабха̄вам̣ н̃атва̄ четийан̇ган̣ам̣ гаччхати, таттха̄пи саммаджджитва̄ качаварам̣ чхад̣д̣ети, ва̄ликам̣ самам̣ кароти, а̄сана̄ни дховати, бодхимхи удакам̣ син̃чати. манусса̄ дисва̄ ‘наттхи ман̃н̃е ан̃н̃о бхиккху виха̄раджагганако, айамева имам̣ виха̄рам̣ пат̣иджаггати, саддхо тхеро’ти гаманака̄ле нимантетва̄ гаччханти. дуссӣлопи упат̣т̣ха̄ка̄нам̣ саммукхе винайадхарам̣ упасан̇камитва̄ пуччхати ‘‘бханте, майи гаччханте гон̣о уббигго. тена дха̄вата̄ тин̣а̄ни чхинна̄ни. саммаджджантасса ме тин̣а̄ни чхиджджанти. чан̇камантасса ме па̄н̣ака̄ мӣйанти. кхел̣ам̣ па̄тентасса асатийа̄ тин̣аматтхаке патати; таттха таттха ким̣ хотӣ’’ти? ‘‘ана̄патти, а̄вусо, асан̃чичча асатийа̄ аджа̄нантасса̄’’ти ча вутте ‘‘бханте, майхам̣ гарукам̣ вийа упат̣т̣ха̄ти; сут̣т̣ху вӣмам̣сатха̄’’ти бхан̣ати. там̣ сутва̄ манусса̄ ‘амха̄кам̣ аййо еттакепи куккучча̄йати! ан̃н̃асмим̣ ол̣а̄рике ким̣ на̄ма кариссати; наттхи имина̄ садисо сӣлава̄ти пасанна̄ сакка̄рам̣ каронти. аппассутопи упат̣т̣ха̄камаджджхе нисинно ‘‘асуко типит̣акадхаро, асуко чатуника̄йико майхам̣ антева̄сико, мама сантике техи дхаммо уггахито’’ти вадати. манусса̄ ‘амха̄кам̣ аййена садисо бахуссуто наттхи, етасса кира сантике асукена ча асукена ча дхаммо уггахито’ти пасанна̄ сакка̄рам̣ каронти.
сан̇ган̣ика̄ра̄мопи маха̄махадивасе дӣгхапӣт̣хан̃ча апассайан̃ча га̄ха̄петва̄ виха̄рапаччанте руккхамӯле дива̄виха̄рам̣ нисӣдати. манусса̄ а̄гантва̄ ‘‘тхеро кухи’’нти пуччханти. ‘‘ган̣т̣хикапутта̄ на̄ма ган̣т̣хика̄ ева хонти. тена тхеро еварӯпе ка̄ле идха на нисӣдати, виха̄рапаччанте дива̄т̣т̣ха̄не дӣгхачан̇каме вихаратӣ’’ти ваданти. сопи дивасабха̄гам̣ вӣтина̄метва̄ нала̄т̣е маккат̣асуттам̣ аллийа̄петва̄ пӣт̣хам̣ га̄ха̄петва̄ а̄гамма паривен̣адва̄ре нисӣдати. манусса̄ ‘‘кахам̣, бханте, гататтха? а̄гантва̄ на аддасамха̄’’ти ваданти. ‘‘упа̄сака̄, антовиха̄ро а̄кин̣н̣о; дахараса̄ман̣ера̄нам̣ вичаран̣ат̣т̣ха̄наметам̣ сат̣т̣хихаттхачан̇каме дива̄т̣т̣ха̄не нисӣдимха̄’’ти аттано павивиттабха̄вам̣ джа̄на̄пети.
кусӣтопи упат̣т̣ха̄камаджджхе нисинно ‘‘упа̄сака̄, тумхехи укка̄па̄то дит̣т̣хо’’ти вадати. ‘‘на пасса̄ма, бханте; ка̄йа вела̄йа ахосӣ’’ти ча пут̣т̣хо ‘‘амха̄кам̣ чан̇каманавела̄йа̄’’ти ватва̄ ‘‘бхӯмича̄ласаддам̣ ассуттха̄’’ти пуччхати. ‘‘на сун̣а̄ма, бханте; ка̄йа вела̄йа̄’’ти пут̣т̣хо ‘‘маджджхимайа̄ме амха̄кам̣ а̄ламбанапхалакам̣ апасса̄йа т̣хитака̄ле’’ти ватва̄ ‘‘маха̄обха̄со ахоси; со во дит̣т̣хо’’ти пуччхати. ‘‘ка̄йа вела̄йа, бханте’’ти ча вутте ‘‘майхам̣ чан̇камамха̄ отаран̣ака̄ле’’ти вадати. манусса̄ ‘амха̄кам̣ тхеро тӣсупи йа̄месу чан̇камейева хоти; наттхи аййена садисо а̄раддхавӣрийо’ти пасанна̄ сакка̄рам̣ каронти.
мут̣т̣хассатӣпи упат̣т̣ха̄камаджджхе нисинно ‘‘майа̄ асукака̄ле на̄ма дӣгханика̄йо уггахито, асукака̄ле маджджхимо, сам̣йуттако, ан̇гуттарико; антара̄ олоканам̣ на̄ма наттхи, иччхитиччхатат̣т̣ха̄не мукха̄рул̣хова танти а̄гаччхати; име панан̃н̃е бхиккхӯ ел̣ака̄ вийа мукхам̣ пханда̄пента̄ вихарантӣ’’ти вадати. манусса̄ ‘наттхи аййена садисо упат̣т̣хитасатӣ’ти пасанна̄ сакка̄рам̣ каронти.
асама̄хитопи упат̣т̣ха̄ка̄нам̣ саммукхе ат̣т̣хакатха̄чарийе пан̃хам̣ пуччхати – ‘касин̣ам̣ на̄ма катхам̣ бха̄вети? киттакена нимиттам̣ уппаннам̣ на̄ма хоти? киттакена упача̄ро? киттакена аппана̄? пат̣хамасса джха̄насса кати ан̇га̄ни? дутийасса татийасса чатуттхасса джха̄насса кати ан̇га̄ни’’ти пуччхати. техи аттано уггахита̄нурӯпена катхитака̄ле ситам̣ катва̄ ‘ким̣, а̄вусо, евам̣ на хосӣ’ти вутте ‘ват̣т̣ати, бханте’ти аттано сама̄паттила̄бхитам̣ сӯчети. манусса̄ ‘сама̄паттила̄бхӣ аййо’ти пасанна̄ сакка̄рам̣ каронти.
дуппан̃н̃опи упат̣т̣ха̄ка̄нам̣ маджджхе нисинно ‘маджджхиманика̄йе ме пан̃чаттайам̣ олокентасса сахиддхийа̄ва магго а̄гато. парийатти на̄ма амха̄кам̣ на дуккара̄. парийаттива̄ват̣о пана дуккхато на муччатӣти парийаттим̣ виссаджджайимха̄’тиа̄дӣни ваданто аттано маха̄пан̃н̃атам̣ дӣпети. евам̣ ваданто панасса са̄сане паха̄рам̣ дети. имина̄ садисо маха̄чоро на̄ма наттхи. на хи парийаттидхаро дуккхато на муччатӣти. акхӣн̣а̄савопи га̄мада̄раке дисва̄ ‘тумха̄кам̣ ма̄та̄питаро амхе ким̣ вадантӣ’’ти? ‘‘араха̄ти ваданти, бханте’’ти. ‘йа̄ва чхека̄ гахапатика̄, на сакка̄ ван̃чету’нти аттано кхӣн̣а̄савабха̄вам̣ дӣпети.
ан̃н̃епи четтха ча̄т̣иарахантапа̄рохаараханта̄дайо ведитабба̄ – еко кира кухако антогаббхе ча̄т̣им̣ никхан̣итва̄ манусса̄нам̣ а̄гаманака̄ле пависати. манусса̄ ‘кахам̣ тхеро’ти пуччханти. ‘антогаббхе’ти ча вутте пависитва̄ вичинанта̄пи адисва̄ никкхамитва̄ ‘наттхи тхеро’ти ваданти. ‘антогаббхейева тхеро’ти ча вутте пуна пависанти. тхеро ча̄т̣ито никкхамитва̄ пӣт̣хе нисинно хоти. тато техи ‘майам̣, бханте, пуббе адисва̄ никкханта̄, кахам̣ тумхе гататтха̄’’ти вутте ‘саман̣а̄ на̄ма аттано иччхитиччхитат̣т̣ха̄нам̣ гаччхантӣ’ти вачанена аттано кхӣн̣а̄савабха̄вам̣ дӣпети.
апаропи кухако екасмим̣ паббате пан̣н̣аса̄ла̄йам̣ васати. пан̣н̣аса̄ла̄йа ча паччхато папа̄тат̣т̣ха̄не еко каччхакаруккхо аттхи. тасса па̄рохо гантва̄ парабха̄ге бхӯмийам̣ патит̣т̣хито. манусса̄ маггена̄гантва̄ нимантенти. со паттачӣварама̄да̄йа па̄рохена отаритва̄ га̄мадва̄ре атта̄нам̣ дассети. тато мануссехи паччха̄ а̄гантва̄ ‘катарена маггена а̄гататтха, бханте’ти пут̣т̣хо ‘саман̣а̄нам̣ а̄гатамагго на̄ма пуччхитум̣ на ват̣т̣ати, аттано иччхитиччхитат̣т̣ха̄ненева а̄гаччхантӣ’ти вачанена кхӣн̣а̄савабха̄вам̣ дӣпети. там̣ пана кухакам̣ еко виддхакан̣н̣о н̃атва̄ ‘париггахесса̄ми на’нти екадивасам̣ па̄рохена отарантам̣ дисва̄ паччхато чхиндитва̄ аппаматтакена т̣хапеси. со ‘па̄рохато отарисса̄мӣ’ти ‘т̣ха’нти патито, маттика̄ патто бхиджджи. со ‘н̃а̄томхӣ’ти никкхамитва̄ пала̄йи. па̄пиччхасса бха̄во па̄пиччхата̄. лаккхан̣ато пана асантагун̣асамбха̄ваната̄, пат̣иггахан̣е ча аматтан̃н̃ута̄; етам̣ па̄пиччхата̄лаккхан̣анти ведитаббам̣.
852. син̇ганиддесе виджджханат̣т̣хена син̇гам̣; на̄гарикабха̄васан̇кха̄тасса килесасин̇гассетам̣ на̄мам̣. син̇га̄рабха̄во син̇га̄рата̄, син̇га̄ракаран̣а̄ка̄ро ва̄. чатурабха̄во чатурата̄. татха̄ ча̄турийам̣. париккхатабха̄во париккхатата̄; парикхан̣итва̄ т̣хапитассева дал̣хасин̇га̄рабха̄вассетам̣ на̄мам̣. итарам̣ тассева вевачанам̣. евам̣ саббехипи падехи килесасин̇га̄рата̄ва катхита̄.
853. тинтин̣аниддесе тинтин̣анти кхӣйанам̣. тинтин̣а̄йана̄ка̄ро тинтин̣а̄йана̄. тинтин̣ена айитасса тинтин̣асаман̇гино бха̄во тинтин̣а̄йитаттам̣. лолупабха̄во лолуппам̣. итаре две а̄ка̄рабха̄ваниддеса̄. пуччхан̃джиката̄ти ла̄бхалабханакат̣т̣ха̄не ведхана̄кампана̄ нӣчавуттита̄. са̄дхукамйата̄ти пан̣ӣтапан̣ӣта̄нам̣ паттхана̄. евам̣ саббехипи падехи сува̄надон̣ийам̣ кан̃джийам̣ пиванакасунакхасса ан̃н̃ам̣ сунакхам̣ дисва̄ бхубхуккаран̣ам̣ вийа ‘тава сантакам̣, мама сантака’нти килесавасена кхӣйана̄ка̄ро катхито.
854. ча̄палйаниддесе а̄кот̣итапачча̄кот̣итабха̄ва̄дӣхи чӣварасса ман̣д̣ана̄ чӣвараман̣д̣ана̄. ман̣иван̣н̣аччхавикаран̣а̄дӣхи паттасса ман̣д̣ана̄ паттаман̣д̣ана̄. читтакамма̄дӣхи пуггаликасена̄санасса ман̣д̣ана̄ сена̄санаман̣д̣ана̄. имасса ва̄ пӯтика̄йасса̄ти имасса мануссасарӣрасса. йатха̄ хи тадахуджа̄топи син̇га̄ло джарасин̇га̄лотвева ӯруппама̄н̣а̄пи ча гал̣очилата̄ пӯтилата̄твева сан̇кхам̣ гаччхати, евам̣ суван̣н̣аван̣н̣опи мануссака̄йо пӯтика̄йотвева вуччати. тасса антарантара̄ раттаван̣н̣апан̣д̣уван̣н̣а̄дӣхи нива̄санапа̄рупана̄дӣхи саджджана̄ ман̣д̣ана̄ на̄ма. ба̄хира̄нам̣ ва̄ париккха̄ра̄нанти т̣хапетва̄ паттачӣварам̣ сесапариккха̄ра̄нам̣; атхава̄ йа̄ еса̄ чӣвараман̣д̣ана̄ паттаман̣д̣ана̄ти вутта̄, са̄ техи ва̄ париккха̄рехи ка̄йасса ман̣д̣ана̄ тесам̣ ва̄ ба̄хирапариккха̄ра̄нам̣ ман̣д̣етва̄ т̣хапанавасена ман̣д̣ана̄ти еваметтха аттхо ведитаббо. ман̣д̣ана̄ вибхӯсана̄ти еттха ӯнат̣т̣ха̄насса пӯран̣авасена ман̣д̣ана̄, чхавира̄га̄дивасена вибхӯсана̄ти ведитабба̄. кел̣ана̄ти кӣл̣ана̄. парикел̣ана̄ти парикӣл̣ана̄. гиддхиката̄ти гедхайуттата̄. гиддхикаттанти тассева вевачанам̣. чапалабха̄во чапалата̄. татха̄ ча̄палйам̣. идам̣ вуччатӣти идам̣ ча̄палйам̣ на̄ма вуччати, йена саманна̄гато пуггало вассасатикопи сама̄но тадахуджа̄тада̄рако вийа хоти.
855. асабха̄гавуттиниддесе виппат̣икӯлагга̄хита̄ти анануломагга̄хита̄. випаччанӣкаса̄тата̄ти випаччанӣкена пат̣ивируддхакаран̣ена сукха̄йана̄. ана̄дарабха̄во ана̄дарийам̣. татха̄ ана̄дарийата̄. ага̄равасса бха̄во ага̄равата̄. джет̣т̣хакабха̄васса акаран̣ам̣ аппатиссавата̄. айам̣ вуччатӣти айам̣ асабха̄гавутти на̄ма вуччати; висабха̄гаджӣвиката̄ти аттхо; йа̄йа саманна̄гато пуггало ма̄тарам̣ питарам̣ ва̄ гила̄нам̣ пат̣иваттитва̄пи на олокети; питусантакасса ка̄ран̣а̄ ма̄тара̄ саддхим̣, ма̄тусантакасса ка̄ран̣а̄ питара̄ саддхим̣ калахам̣ кароти; висабха̄гаджӣвитам̣ джӣвати, ма̄та̄питӯнам̣ сантакасса ка̄ран̣а̄ джет̣т̣хена ва̄ канит̣т̣хена ва̄ бха̄тара̄ саддхим̣ калахам̣ кароти, нилладжджавачанам̣ вадати, а̄чарийасса ва̄ упаджджха̄йасса ва̄ ваттапат̣иваттам̣ на кароти, гила̄нам̣ на упат̣т̣ха̄ти, буддхасса бхагавато четийадассанат̣т̣ха̄не учча̄рам̣ ва̄ пасса̄вам̣ ва̄ кароти, кхел̣ампи син̇гха̄н̣икампи чхад̣д̣ети, чхаттам̣ дха̄рети, упа̄хана̄ а̄руйха гаччхати, буддхаса̄вакесу на ладжджати, сан̇гхе читтӣка̄рам̣ на кароти, ма̄тиматтапитиматта̄дӣсу гарут̣т̣ха̄нӣйесу хироттаппам̣ на паччупат̣т̣ха̄пети. тассевам̣ паваттама̄насса сабба̄ песа̄ кирийа̄ ма̄тарӣтиа̄дӣсупи ваттхӯсу асабха̄гавуттита̄ на̄ма хоти.
856. аратиниддесе пантесӯти дӯресу вивиттесу ва̄. адхикусалесӯти саматхавипассана̄дхаммесу. аратӣти ратипат̣иккхепо. аратита̄ти араман̣а̄ка̄ро. анабхиратӣти анабхиратабха̄во. анабхираман̣а̄ти анабхираман̣а̄ка̄ро. уккан̣т̣хита̄ти уккан̣т̣хана̄ка̄ро. паритассита̄ти уккан̣т̣ханавасенева паритассана̄.
857. тандӣниддесе тандӣти джа̄тиа̄ласийам̣. тандийана̄ти тандийана̄ка̄ро. тандиманаката̄ти тандийа̄ абхибхӯтачиттата̄. аласасса бха̄во а̄ласйам̣. а̄ласйа̄йана̄ка̄ро а̄ласйа̄йана̄. аласйа̄йитасса бха̄во а̄ласйа̄йитаттам̣. ити саббехипи имехи падехи килесавасена ка̄йа̄ласийам̣ катхитам̣.
858. виджамбхита̄ниддесе джамбхана̄ти пхандана̄. пунаппунам̣ джамбхана̄ виджамбхана̄. а̄намана̄ти пурато намана̄. винамана̄ти паччхато намана̄. саннамана̄ти самантато намана̄. пан̣амана̄ти йатха̄ хи тантато ут̣т̣хитапесака̄ро кисмин̃чидева гахетва̄ уджукам̣ ка̄йам̣ усса̄пети, евам̣ ка̄йасса уддхам̣ т̣хапана̄. бйа̄дхийаканти уппаннабйа̄дхита̄. ити саббехипи имехи падехи килесавасена ка̄йапханданамева катхитам̣.
859. бхаттасаммаданиддесе бхутта̄висса̄ти бхуттавато. бхаттамуччха̄ти бхаттагелан̃н̃ам̣; балавабхаттена хи муччха̄патто вийа хоти. бхаттакиламатхоти бхаттена килантабха̄во. бхаттапарил̣а̄хоти бхаттадаратхо. тасмин̃хи самайе парил̣а̄хуппаттийа̄ упахатиндрийо хоти, ка̄йо джӣрати. ка̄йадут̣т̣хулланти бхаттам̣ нисса̄йа ка̄йасса акамман̃н̃ата̄.
860. четасо лӣнаттаниддесо хет̣т̣ха̄ дхаммасан̇гахат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттаттхойева. имехи пана саббехипи падехи килесавасена читтасса гила̄на̄ка̄ро катхитоти ведитаббо.
861. кухана̄ниддесе ла̄бхасакка̄расилокасаннисситасса̄ти ла̄бхан̃ча сакка̄ран̃ча киттисаддан̃ча нисситасса, паттхайантасса̄ти аттхо. па̄пиччхасса̄ти асантагун̣адӣпанака̄масса. иччха̄пакатасса̄ти иччха̄йа апакатасса, упаддутасса̄ти аттхо.
ито парам̣ йасма̄ паччайапат̣исевана са̄мантаджаппанаирийа̄патхасаннисситавасена маха̄ниддесе тивидхам̣ куханаваттху а̄гатам̣, тасма̄ тивидхампи там̣ дассетум̣ паччайапат̣исеванасан̇кха̄тена ва̄ти евама̄ди а̄раддхам̣. таттха чӣвара̄дӣхи нимантитасса тадаттхикассева сато па̄пиччхатам̣ нисса̄йа пат̣иккхипанена, те ча гахапатике аттани суппатит̣т̣хитасаддхе н̃атва̄ пуна тесам̣ ‘ахо аййо аппиччхо, на кин̃чи пат̣игган̣хитум̣ иччхати, суладдхам̣ вата но асса саче аппаматтакам̣ кин̃чи пат̣игган̣хеййа̄’ти на̄на̄видхехи упа̄йехи пан̣ӣта̄ни чӣвара̄дӣни упанента̄нам̣ тадануггахака̄матам̣йева а̄викатва̄ пат̣иггахан̣ена ча тато пабхути асӣтисакат̣абха̄рехи упана̄манахетубхӯтам̣ вимха̄панам̣ паччайапат̣исеванасан̇кха̄там̣ куханаваттхӯти ведитаббам̣. вуттампи четам̣ маха̄ниддесе (маха̄ни. 87) –
‘‘катамам̣ паччайапат̣исеванасан̇кха̄там̣ куханаваттху? идха гахапатика̄ бхиккхум̣ нимантенти чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄рехи. со па̄пиччхо иччха̄пакато аттхико чӣвара …пе… париккха̄ра̄нам̣ бхиййокамйатам̣ упа̄да̄йа чӣварам̣ паччаккха̄ти, пин̣д̣апа̄там̣ паччаккха̄ти, сена̄санам̣ паччаккха̄ти, гила̄напаччайабхесаджджапариккха̄рам̣ паччаккха̄ти. со евама̄ха – ‘‘ким̣ саман̣асса махаггхена чӣварена? етам̣ са̄руппам̣ йам̣ саман̣о суса̄на̄ ва̄ сан̇ка̄ракӯт̣а̄ ва̄ па̄пан̣ика̄ ва̄ нантака̄ни уччинитва̄ сан̇гха̄т̣им̣ катва̄ дха̄реййа. ким̣ саман̣асса махаггхена пин̣д̣апа̄тена? етам̣ са̄руппам̣ йам̣ саман̣о ун̃чха̄чарийа̄йа пин̣д̣ийа̄лопена джӣвикам̣ каппеййа. ким̣ саман̣асса махаггхена сена̄санена? етам̣ са̄руппам̣ йам̣ саман̣о руккхамӯлико ва̄ асса соса̄нико ва̄ аббхока̄сико ва̄. ким̣ саман̣асса махаггхена гила̄напаччайабхесаджджапариккха̄рена? етам̣ са̄руппам̣ йам̣ саман̣о пӯтимуттена ва̄ харӣтакӣкхан̣д̣ена ва̄ осадхам̣ кареййа̄ти. тадупа̄да̄йа лӯкхам̣ чӣварам̣ дха̄рети, лӯкхам̣ пин̣д̣апа̄там̣ парибхун̃джати, лӯкхам̣ сена̄санам̣ пат̣исевати, лӯкхам̣ гила̄напаччайабхесаджджапариккха̄рам̣ пат̣исевати. таменам̣ гахапатика̄ евам̣ джа̄нанти – ‘айам̣ саман̣о аппиччхо сантут̣т̣хо павивитто асам̣сат̣т̣хо а̄раддхавӣрийо дхутава̄до’ти бхиййо бхиййо нимантенти чӣвара…пе… париккха̄рехи. со евама̄ха – ‘тин̣н̣ам̣ саммукхӣбха̄ва̄ саддхо кулапутто бахум̣ пун̃н̃ам̣ пасавати – саддха̄йа саммукхӣбха̄ва̄ саддхо кулапутто бахум̣ пун̃н̃ам̣ пасавати, деййадхаммасса…пе… даккхин̣еййа̄нам̣ саммукхӣбха̄ва̄ саддхо кулапутто бахум̣ пун̃н̃ам̣ пасавати. тумха̄кан̃чева̄йам̣ саддха̄ аттхи, деййадхаммо ча сам̣виджджати, ахан̃ча пат̣игга̄хако. сача̄хам̣ на пат̣иггахесса̄ми, евам̣ тумхе пун̃н̃ена париба̄хира̄ бхависсатха; на майхам̣ имина̄ аттхо, апича тумха̄кам̣ ева анукампа̄йа пат̣игган̣ха̄мӣ’ти. тадупа̄да̄йа бахумпи чӣварам̣ пат̣игган̣ха̄ти, бахумпи пин̣д̣апа̄там̣…пе… бхесаджджапариккха̄рам̣ пат̣игган̣ха̄ти. йа̄ еварӯпа̄ бха̄кут̣ика̄ бха̄кут̣ийам̣ кухана̄ куха̄йана̄ кухитаттам̣ – идам̣ вуччати паччайапат̣исеванасан̇кха̄там̣ куханаваттхӯ’’ти.
па̄пиччхассева пана сато уттаримануссадхамма̄дхигамапаридӣпанава̄ча̄йа татха̄ татха̄ вимха̄панам̣ са̄мантаджаппанасан̇кха̄там̣ куханаваттхӯти ведитаббам̣. йатха̄ха – ‘‘катамам̣ са̄мантаджаппанасан̇кха̄там̣ куханаваттху? идхекаччо па̄пиччхо иччха̄пакато самбха̄вана̄дхиппа̄йо ‘евам̣ мам̣ джано самбха̄вессатӣ’ти арийадхаммасаннисситам̣ ва̄чам̣ бха̄сати – ‘йо еварӯпам̣ чӣварам̣ дха̄рети, со саман̣о махесаккхо’ти бхан̣ати; ‘йо еварӯпам̣ паттам̣, лохатха̄лакам̣, дхамакаран̣ам̣, париса̄ванам̣, кун̃чикам̣, упа̄ханам̣, ка̄йабандханам̣, а̄йогам̣ дха̄рети, со саман̣о махесаккхо’ти бхан̣ати; ‘йасса еварӯпо упаджджха̄йо, а̄чарийо, сама̄нупаджджха̄йо, сама̄на̄чарийако, митто сандит̣т̣хо, самбхатто, саха̄йо; йо еварӯпе виха̄ре васати – ад̣д̣хайоге, па̄са̄де, хаммийе, гуха̄йам̣, лен̣е, кут̣ийа̄, кӯт̣а̄га̄ре, ат̣т̣е, ма̄л̣е, удосите, уддан̣д̣е, упат̣т̣ха̄наса̄ла̄йам̣, ман̣д̣апе, руккхамӯле васати, со саман̣о махесаккхо’ти бхан̣ати.
‘‘атха ва̄ кораджикакораджико бха̄кут̣икабха̄кут̣ико кухакакухако лапакалапако мукхасамбха̄вито ‘айам̣ саман̣о има̄сам̣ еварӯпа̄нам̣ санта̄нам̣ виха̄расама̄паттӣнам̣ ла̄бхӣ’ти та̄дисам̣ гамбхӣрам̣ гӯл̣хам̣ нипун̣ам̣ пат̣иччханнам̣ локуттарам̣ сун̃н̃ата̄пат̣исам̣йуттам̣ катхам̣ катхети. йа̄ еварӯпа̄ бха̄кут̣ика̄ бха̄кут̣ийам̣ кухана̄ куха̄йана̄ кухитаттам̣ – идам̣ вуччати са̄мантаджаппанасан̇кха̄там̣ куханаваттхӯ’’ти.
па̄пиччхассева пана сато самбха̄вана̄дхиппа̄йакатена ирийа̄патхена вимха̄панам̣ ирийа̄патхасаннисситам̣ куханаваттхӯти ведитаббам̣. йатха̄ха – ‘‘катамам̣ ирийа̄патхасан̇кха̄там̣ куханаваттху? идхекаччо па̄пиччхо иччха̄пакато самбха̄вана̄дхиппа̄йо ‘евам̣ мам̣ джано самбха̄вессатӣ’ти гаманам̣ сан̣т̣хапети, сайанам̣ сан̣т̣хапети, пан̣идха̄йа гаччхати, пан̣идха̄йа тит̣т̣хати, пан̣идха̄йа нисӣдати, пан̣идха̄йа сеййам̣ каппети, сама̄хито вийа гаччхати, сама̄хито вийа тит̣т̣хати, нисӣдати, сеййам̣ каппети, а̄па̄тхакаджджха̄йӣва хоти. йа̄ еварӯпа̄ ирийа̄патхасса а̄т̣хапана̄ т̣хапана̄ сан̣т̣хапана̄ бха̄кут̣ика̄ бха̄кут̣ийам̣ кухана̄ куха̄йана̄ кухитаттам̣ – идам̣ вуччати ирийа̄патхасан̇кха̄там̣ куханаваттхӯ’’ти.
таттха паччайапат̣исеванасан̇кха̄тена̄ти паччайапат̣исевананти евам̣ сан̇кха̄тена паччайапат̣исеванена. са̄мантаджаппитена̄ти самӣпе бхан̣итена. ирийа̄патхасса̄ти чатуирийа̄патхасса. а̄т̣хапана̄ти а̄дит̣хапана̄, а̄дарена ва̄ т̣хапана̄. т̣хапана̄ти т̣хапана̄ка̄ро. сан̣т̣хапана̄ти абхисан̇кхаран̣а̄, па̄са̄дикабха̄вакаран̣анти вуттам̣ хоти. бха̄кут̣ика̄ти падха̄напуримат̣т̣хитабха̄вадассанена бха̄кут̣икаран̣ам̣, мукхасан̇кочоти вуттам̣ хоти. бха̄кут̣икаран̣ам̣ сӣламасса̄ти бха̄кут̣ико; бха̄кут̣икасса бха̄во бха̄кут̣ийам̣. кухана̄ти вимха̄панам̣, кухасса а̄йана̄ куха̄йана̄. кухитасса бха̄во кухитаттанти.
862. лапана̄ниддесе а̄лапана̄ти виха̄рам̣ а̄гатамануссе дисва̄ киматтха̄йа бхонто а̄гата̄? ким̣ бхиккхӯ нимантетум̣? йади евам̣ гаччхатха; ахам̣ паччхато бхиккхӯ гахетва̄ а̄гаччха̄мӣ’ти евам̣ а̄дитова лапана̄. атха ва̄ атта̄нам̣ упанетва̄ ‘ахам̣ тиссо, майи ра̄джа̄ пасанно, майи асуко ча асуко ча ра̄джамаха̄матто пасанно’ти евам̣ аттупана̄йика̄ лапана̄ а̄лапана̄. лапана̄ти пут̣т̣хасса сато вуттаппака̄рамева лапанам̣. саллапана̄ти гахапатика̄нам̣ уккан̣т̣хане бхӣтасса ока̄сам̣ датва̄ сут̣т̣ху лапана̄. уллапана̄ти ‘маха̄кут̣умбико, маха̄на̄вико, маха̄да̄напатӣ’ти евам̣ уддхам̣ катва̄ лапана̄. самуллапана̄ти саббатобха̄гена уддхам̣ катва̄ лапана̄. уннахана̄ти ‘упа̄сака̄, пуббе ӣдисе ка̄ле да̄нам̣ детха; ида̄ни ким̣ на детха̄’ти евам̣ йа̄ва ‘дасса̄ма, бханте, ока̄сам̣ на лабха̄ма̄’тиа̄дӣни ваданти та̄ва уддхам̣ нахана̄, вет̣хана̄ти вуттам̣ хоти. атха ва̄ уччхухаттхам̣ дисва̄ ‘куто а̄гата̄, упа̄сака̄’ти пуччхати. ‘уччхукхеттато, бханте’ти. ‘ким̣ таттха уччху мадхура’нти? ‘кха̄дитва̄, бханте, джа̄нитабба’нти. ‘на, упа̄сака̄, бхиккхусса ‘уччхум̣ детха̄’ти ваттум̣ ват̣т̣атӣ’ти йа̄ еварӯпа̄ ниббет̣хентасса̄пи вет̣ханакакатха̄, са̄ уннахана̄. саббатобха̄гена пунаппунам̣ уннахана̄ самуннахана̄. укка̄чана̄ти ‘етам̣ кулам̣ мам̣йева джа̄на̄ти, саче еттха деййадхаммо уппаджджати, майхамева детӣ’ти евам̣ уккхипитва̄ ка̄чана̄ укка̄чана̄; уддӣпана̄ти вуттам̣ хоти.
телакандарикаваттху четтха ваттаббам̣. две кира бхиккхӯ екам̣ га̄мам̣ пависитва̄ а̄санаса̄ла̄йа нисӣдитва̄ екам̣ кума̄рикам̣ дисва̄ паккосим̣су. та̄йа а̄гата̄йа татреко екам̣ пуччхи – ‘айам̣, бханте, касса кума̄рика̄’ти? ‘амха̄кам̣ упат̣т̣ха̄йика̄йа телакандарика̄йа дхӣта̄, а̄вусо. имисса̄ ма̄та̄ майи гехам̣ гате саппим̣ дадама̄на̄ гхат̣енева дети, айампи ма̄та̄ вийа гхат̣енева детӣ’ти укка̄чети.
саббатобха̄гена пунаппунам̣ укка̄чана̄ самукка̄чана̄. ануппийабха̄н̣ита̄ти сачча̄нурӯпам̣ ва̄ дхамма̄нурӯпам̣ ва̄ анапалокетва̄ пунаппунам̣ пийабхан̣анамева. ча̄т̣укамйата̄ти нӣчавуттита̄; атта̄нам̣ хет̣т̣хато т̣хапетва̄ ваттанам̣. муггасӯпйата̄ти муггасӯпасадисата̄. йатха̄ муггесу паччама̄несу кочидева на паччати, авасеса̄ паччанти; евам̣ йасса пуггаласса вачане кин̃чидева саччам̣ хоти, сесам̣ аликам̣ – айам̣ пуггало муггасӯпйоти вуччати. тасса бха̄во муггасӯпйата̄. па̄рибхат̣айата̄ти па̄рибхат̣айабха̄во. йо хи кулада̄раке дха̄тӣ вийа ан̇кена ва̄ кхандхена ва̄ парибхат̣ати, дха̄ретӣти аттхо; тасса парибхат̣асса каммам̣ па̄рибхат̣айам̣; па̄рибхат̣айасса бха̄во па̄рибхат̣айата̄ти.
863. немиттиката̄ниддесе нимиттанти йам̣кин̃чи паресам̣ паччайада̄насам̣йоджанакам̣ ка̄йавачӣкаммам̣. нимиттакамманти нимиттасса каран̣акосаллам̣.
татридам̣ ваттху – еко кира пин̣д̣апа̄тико упат̣т̣ха̄какамма̄расса гехадва̄рам̣ гантва̄ ‘ким̣ бханте’ти пуччхито чӣварантарена хаттхам̣ нӣхаритва̄ ва̄сипахаран̣а̄ка̄рам̣ ака̄си. камма̄ро ‘саллаккхитам̣ ме, бханте’ти ва̄сим̣ катва̄ ада̄си. обха̄соти паччайапат̣исам̣йуттакатха̄. обха̄сакамманти ваччхакапа̄лаке дисва̄ ‘ким̣ име ваччха̄ кхӣраговаччха̄, таккаговаччха̄’ти пуччхитва̄ ‘кхӣраговаччха̄, бханте’ти вутте ‘на кхӣраговаччха̄, йади кхӣраговаччха̄ сийум̣ бхиккхӯпи кхӣрам̣ лабхеййу’нти евама̄дина̄ найена тесам̣ да̄рака̄нам̣ ма̄та̄питӯнам̣ ниведетва̄ кхӣрада̄пана̄дикам̣ обха̄сакаран̣ам̣. са̄мантаджаппа̄ти самӣпам̣ катва̄ джаппанам̣.
джа̄такабха̄н̣акаваттху четтха катхетаббам̣. еко кира джа̄такабха̄н̣акаттхеро бхун̃джитука̄мо упат̣т̣ха̄йика̄йа гехам̣ пависитва̄ нисӣди. са̄ ада̄тука̄ма̄ ‘тан̣д̣ула̄ наттхӣ’ти бхан̣антӣ тан̣д̣уле а̄харитука̄ма̄ вийа пат̣ивиссакагхарам̣ гата̄. бхиккху антогаббхам̣ пависитва̄ олокенто кава̄т̣акон̣е уччхум̣, бха̄джане гул̣ам̣, пит̣аке лон̣амаччхапха̄лам̣, кумбхийам̣ тан̣д̣уле, гхат̣е гхатам̣ дисва̄ никкхамитва̄ нисӣди. гхаран̣ӣ ‘тан̣д̣улам̣ на̄латтха’нти а̄гата̄. тхеро ‘упа̄сике, аджджа бхиккха̄ на сампаджджиссатӣ’ти пат̣икаччева нимиттам̣ аддаса’нти а̄ха. ‘ким̣, бханте’ти? ‘кава̄т̣акон̣е никкхиттам̣ уччхум̣ вийа саппам̣ аддасам̣; ‘там̣ пахарисса̄мӣ’ти олокенто бха̄джане т̣хапитам̣ гул̣апин̣д̣ам̣ вийа па̄са̄н̣ам̣ лед̣д̣укена; пахат̣ена саппена катам̣, пит̣аке никкхитталон̣амаччхапха̄ласадисам̣, пхан̣ам̣; тасса там̣ лед̣д̣ум̣ д̣ам̣ситука̄масса, кумбхийа̄ тан̣д̣уласадисе данте; атхасса купитасса, гхат̣е паккхиттагхатасадисам̣, мукхато никкхамантам̣ висамиссакам̣ кхел̣а’нти. са̄ ‘на сакка̄ мун̣д̣акам̣ ван̃чету’нти уччхум̣ датва̄ оданам̣ пачитва̄ гхатагул̣амаччхехи саддхим̣ ада̄сӣти. евам̣ самӣпам̣ катва̄ джаппанам̣ са̄мантаджаппа̄ти ведитаббам̣. парикатха̄ти йатха̄ там̣ лабхати татха̄ париваттетва̄ париваттетва̄ катханам̣.
864. ниппесиката̄ниддесе аккосана̄ти дасахи аккосаваттхӯхи аккосана̄. вамбхана̄ти парибхавитва̄ катханам̣. гарахана̄ти ‘ассаддхо аппасанно’тиа̄дина̄ найена доса̄ропана̄. уккхепана̄ти ‘ма̄ етам̣ еттха катхетха̄’ти ва̄ча̄йа уккхипанам̣. саббатобха̄гена саваттхукам̣ сахетукам̣ катва̄ уккхепана̄ самуккхепана̄. атхава̄ адентам̣ ‘ахо да̄напатӣ’ти евам̣ уккхипанам̣ уккхепана̄. ‘маха̄да̄напатӣ’ти евам̣ сут̣т̣ху уккхепана̄ самуккхепана̄. кхипана̄ти ‘ким̣ имасса джӣвитам̣ бӣджабходжино’ти евам̣ уппан̣д̣ана̄. сан̇кхипана̄ти ‘ким̣ имам̣ ада̄йакоти бхан̣атха йо ниччака̄лам̣ саббесампи наттхӣти вачанам̣ детӣ’ти евам̣ сут̣т̣хутарам̣ уппан̣д̣ана̄. па̄пана̄ти ада̄йакаттасса аван̣н̣асса ва̄ па̄панам̣. саббатобха̄гена па̄пана̄ сампа̄пана̄. аван̣н̣аха̄рика̄ти ‘евам̣ ме аван̣н̣абхайа̄пи дассатӣ’ти гехато гехам̣, га̄мато га̄мам̣, джанападато джанападам̣ аван̣н̣ахаран̣ам̣. парапит̣т̣химам̣сиката̄ти пурато мадхурам̣ бхан̣итва̄ параммукхе аван̣н̣абха̄сита̄. еса̄ хи абхимукхам̣ олокетум̣ асакконтасса параммукха̄нам̣ пит̣т̣химам̣сакха̄данам̣ вийа хоти. тасма̄ парапит̣т̣химам̣сиката̄ти вутта̄. айам̣ вуччати ниппесиката̄ти айам̣ йасма̄ вел̣упесика̄ вийа аббхан̇гам̣ парасса гун̣ам̣ ниппесети нипун̃чхати, йасма̄ ва̄ гандхаджа̄там̣ ниписитва̄ гандхамаггана̄ вийа парагун̣е ниписитва̄ вичун̣н̣етва̄ еса̄ ла̄бхамаггана̄ хоти, тасма̄ ниппесиката̄ти вуччатӣти.
865. ла̄бхена ла̄бхам̣ ниджигӣсаната̄ниддесе ниджигӣсаната̄ти маггана̄. ито ладдханти имамха̄ геха̄ ладдхам̣. амутра̄ти амукамхи гехе. ет̣т̣хӣти иччхана̄. гавет̣т̣хӣти маггана̄. парийет̣т̣хӣти пунаппунам̣ маггана̄. а̄дито пат̣т̣ха̄йа ладдхам̣ ладдхам̣ бхиккхам̣ татра татра кулада̄рака̄нам̣ датва̄ анте кхӣрайа̄гум̣ лабхитва̄ гатабхиккхуваттху четтха катхетаббам̣. есана̄тиа̄дӣни ет̣т̣хӣтиа̄дӣнам̣ вевачана̄ни, тасма̄ ет̣т̣хӣти есана̄, гавет̣т̣хӣти гавесана̄, парийет̣т̣хӣти парийесана̄. иччеваметтха йоджана̄ ведитабба̄.
866. сеййама̄наниддесе джа̄тийа̄ти кхаттийабха̄ва̄диджа̄тисампаттийа̄. готтена̄ти готамаготта̄дина̄ уккат̣т̣хаготтена. колапуттийена̄ти маха̄кулабха̄вена. ван̣н̣апоккхарата̄йа̄ти ван̣н̣асампаннасарӣрата̄йа. сарӣран̃хи поккхаранти вуччати, тасса ван̣н̣асампаттийа̄ абхирӯпабха̄вена̄ти аттхо. дханена̄тиа̄дӣни утта̄наттха̄нева. ма̄нам̣ джаппетӣти етесу йена кеначи ваттхуна̄ ‘сеййохамасмӣ’ти ма̄нам̣ паваттети кароти.
867. садисама̄наниддесе ма̄нам̣ джаппетӣти етесу йена кеначи ваттхуна̄ ‘садисохамасмӣ’ти ма̄нам̣ паваттети. айаметтха аттхато висесо. па̄л̣ийам̣ пана на̄на̄каран̣ам̣ наттхи.
868. хӣнама̄наниддесе ома̄нам̣ джаппетӣти хет̣т̣ха̄ма̄нам̣ паваттети. ома̄ноти ла̄мако хет̣т̣ха̄ма̄но. оман̃н̃ана̄ оман̃н̃итаттанти а̄ка̄рабха̄ваниддесо. хӣл̣ана̄ти джа̄тиа̄дӣхи аттаджигуччхана̄. охӣл̣ана̄ти атирекато хӣл̣ана̄. охӣл̣итаттанти тассева бха̄ваниддесо. аттун̃н̃а̄ти атта̄нам̣ хӣнам̣ катва̄ джа̄нана̄. атта̄ван̃н̃а̄ти атта̄нам̣ аваджа̄нана̄. аттапарибхавоти джа̄тиа̄дисампаттина̄мамева джа̄та̄ти атта̄нам̣ парибхавитва̄ ман̃н̃ана̄. евамиме тайо ма̄на̄ пуггалам̣ анисса̄йа джа̄тиа̄диваттхувасенева катхита̄. тесу екеко тин̣н̣ампи сеййасадисахӣна̄нам̣ уппаджджати. таттха ‘сеййохамасмӣ’ти ма̄но сеййассева йа̄тха̄вама̄но, сеса̄нам̣ айа̄тха̄вама̄но. ‘садисохамасмӣ’ти ма̄но садисассева йа̄тха̄вама̄но, сеса̄нам̣ айа̄тха̄вама̄но. ‘хӣнохамасмӣ’ти ма̄но хӣнассева йа̄тха̄вама̄но, сеса̄нам̣ айа̄тха̄вама̄но.
869. таттха катамо сеййасса сеййохамасмӣтиа̄дайо пана нава ма̄на̄ пуггалам̣ нисса̄йа катхита̄. тесу тайо тайо екекасса уппаджджанти. таттха дахатӣти т̣хапети. там̣ нисса̄йа̄ти там̣ сеййато даханам̣ нисса̄йа. еттха пана сеййасса сеййохамасмӣти ма̄но ра̄джӯнан̃чева паббаджита̄нан̃ча уппаджджати. ра̄джа̄ хи ‘рат̣т̣хена ва̄ дханена ва̄ ва̄ханехи ва̄ ко майа̄ садисо аттхӣ’ти етам̣ ма̄нам̣ кароти. паббаджитопи ‘сӣладхутан̇га̄дӣхи ко майа̄ садисо аттхӣ’ти етам̣ ма̄нам̣ кароти.
870. сеййасса садисохамасмӣти ма̄нопи етесам̣йева уппаджджати. ра̄джа̄ хи ‘рат̣т̣хена ва̄ дханена ва̄ ва̄ханехи ва̄ ан̃н̃ара̄джӯхи саддхим̣ майхам̣ ким̣ на̄на̄каран̣а’нти етам̣ ма̄нам̣ кароти. паббаджитопи ‘сӣладхутан̇га̄дӣхи ан̃н̃ена бхиккхуна̄ саддхим̣ майхам̣ ким̣ на̄на̄каран̣а’нти етам̣ ма̄нам̣ кароти.
871. сеййасса хӣнохамасмӣти ма̄нопи етесам̣йева уппаджджати. йасса хи ран̃н̃о рат̣т̣хам̣ ва̄ дханам̣ ва̄ ва̄хана̄ни ва̄ сампанна̄ни на хонти, со ‘майхам̣ ра̄джа̄ти воха̄расукхаматтамева; ким̣ ра̄джа̄ на̄ма аха’нти етам̣ ма̄нам̣ кароти. паббаджитопи ‘аппала̄бхасакка̄ро ахам̣. дхаммакатхико бахуссуто маха̄тхероти катха̄маттамева. ким̣ дхаммакатхико на̄ма̄хам̣, ким̣ бахуссуто на̄ма̄хам̣, ким̣ маха̄тхеро на̄ма̄хам̣ йасса ме ла̄бхасакка̄ро наттхӣ’ти етам̣ ма̄нам̣ кароти.
872. садисасса сеййохамасмӣти ма̄на̄дайо амачча̄дӣнам̣ уппаджджанти. амаччо хи рат̣т̣хийо ва̄ ‘бхогайа̄нава̄хана̄дӣхи ко майа̄ садисо ан̃н̃о ра̄джапурисо аттхӣ’ти ва̄ ‘майхам̣ ан̃н̃ехи саддхим̣ ким̣ на̄на̄каран̣а’нти ва̄ ‘амаччоти на̄маматтамева майхам̣; гха̄саччха̄данаматтампи ме наттхи. ким̣ амаччо на̄ма̄ха’нти ете ма̄не кароти.
875. хӣнасса сеййохамасмӣти ма̄на̄дайо да̄са̄дӣнам̣ уппаджджанти. да̄со хи ‘ма̄тито ва̄ питито ва̄ ко майа̄ садисо ан̃н̃о да̄со на̄ма аттхи’ ан̃н̃е джӣвитум̣ асакконта̄ куччхихету да̄са̄ на̄ма джа̄та̄. ахам̣ пана павен̣ӣа̄гататта̄ сеййо’ти ва̄ ‘павен̣ӣа̄гатабха̄вена убхатосуддхикада̄саттена асукада̄сена на̄ма саддхим̣ ким̣ майхам̣ на̄на̄каран̣а’нти ва̄ ‘куччхивасена̄хам̣ да̄сабйам̣ упагато. ма̄та̄питукот̣ийа̄ пана ме да̄сат̣т̣ха̄нам̣ наттхи. ким̣ да̄со на̄ма аха’нти ва̄ ете ма̄не кароти. йатха̄ ча да̄со евам̣ пуккусачан̣д̣а̄ла̄дайопи ете ма̄не каронтийева.
еттха ча ‘сеййасса сеййохамасмӣ’ти уппаннама̄нова йа̄тха̄вама̄но, итаре две айа̄тха̄вама̄на̄. татха̄ ‘садисасса садисохамасмӣ’ти ‘хӣнасса хӣнохамасмӣ’ти уппаннама̄нова йа̄тха̄вама̄но, итаре две айа̄тха̄вама̄на̄. таттха йа̄тха̄вама̄на̄ арахаттамаггаваджджха̄, айа̄тха̄вама̄на̄ сота̄паттимаггаваджджха̄.
878. евам̣ саваттхуке ма̄не катхетва̄ ида̄ни аваттхукам̣ ниббаттитама̄намева дассетум̣ таттха катамо ма̄нотиа̄ди вуттам̣.
879. атима̄наниддесе сеййа̄дивасена пуггалам̣ ана̄маситва̄ джа̄тиа̄дӣнам̣ ваттхувасенева ниддит̣т̣хо. таттха атиман̃н̃атӣти ‘джа̄тиа̄дӣхи майа̄ садисо наттхӣ’ти атиккамитва̄ ман̃н̃ати.
880. ма̄на̄тима̄наниддесе йо еварӯпоти йо есо ‘айам̣ пуббе майа̄ садисо, ида̄ни ахам̣ сет̣т̣хо, ахам̣ хӣнатаро’ти уппанно ма̄но. айам̣ бха̄ра̄тибха̄ро вийа пуримам̣ садисама̄нам̣ упа̄да̄йа ма̄на̄тима̄ноти дассетум̣ евама̄ха.
881. ома̄наниддесо хӣнама̄наниддесасадисойева. венеййавасена пана со ‘хӣнохамасмӣ’ти ма̄но на̄ма вутто – айам̣ ома̄но на̄ма. апичеттха ‘твам̣ джа̄тима̄, ка̄каджа̄ти вийа те джа̄ти; твам̣ готтава̄, чан̣д̣а̄лаготтам̣ вийа те готтам̣; туйхам̣ саро аттхи, ка̄кассаро вийа те саро’ти евам̣ атта̄нам̣ хет̣т̣ха̄ катва̄ паваттанавасена айам̣ ома̄ноти ведитаббо.
882. адхима̄наниддесе аппатте паттасан̃н̃ита̄ти чатта̄ри сачча̄ни аппатва̄ паттасан̃н̃ита̄йа. акатети чатӯхи маггехи каттаббакичче акатейева. анадхигатети чатусаччадхамме анадхигате. асаччхикатети арахаттена апаччаккхакате. айам̣ вуччати адхима̄ноти айам̣ адхигатама̄но на̄ма вуччати.
айам̣ пана касса уппаджджати, касса нуппаджджатӣти? арийаса̄вакасса та̄ва нуппаджджати. со хи маггапхаланибба̄напахӣнакилеса̄васит̣т̣хакилесапаччавеккхан̣ена сан̃джа̄тасоманассо арийагун̣апат̣иведхе никкан̇кхо. тасма̄ сота̄панна̄дӣнам̣ ‘ахам̣ сакада̄га̄мӣ’тиа̄дивасена ма̄но нуппаджджати; дуссӣласса̄пи нуппаджджати; со хи арийагун̣а̄дхигаме нира̄сова. сӣлаватопи париччаттакаммат̣т̣ха̄насса нидда̄ра̄мата̄димануйуттасса нуппаджджати.
парисуддхасӣласса пана каммат̣т̣ха̄не аппаматтасса на̄марӯпам̣ ваваттхапетва̄ паччайапариггахена витин̣н̣акан̇кхасса тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ сан̇кха̄ре саммасантасса а̄раддхавипассакасса уппаджджати; уппанне ча суддхасаматхала̄бхӣ ва̄ суддхавипассана̄ла̄бхӣ ва̄ антара̄ т̣хапети. со хи дасапи вӣсампи тим̣сампи васса̄ни килесасамуда̄ча̄рам̣ апассанто ‘ахам̣ сота̄панно’ти ва̄ ‘сакада̄га̄мӣ’ти ва̄ ‘ана̄га̄мӣ’ти ва̄ ман̃н̃ати. саматхавипассана̄ла̄бхӣ пана арахаттейева т̣хапети. тасса хи сама̄дхибалена килеса̄ виккхамбхита̄, випассана̄балена сан̇кха̄ра̄ супариггахита̄. тасма̄ сат̣т̣хипи васса̄ни асӣтипи васса̄ни вассасатампи килеса̄ на самуда̄чаранти; кхӣн̣а̄савассева читтача̄ро хоти. со евам̣ дӣгхараттам̣ килесасамуда̄ча̄рам̣ апассанто антара̄ ат̣т̣хатва̄ва ‘араха̄ аха’нти ман̃н̃ати, уччама̄лан̇кава̄сӣ маха̄на̄гаттхеро вийа, хан̇канакава̄сӣ маха̄даттаттхеро вийа, читталапаббате нин̇капон̣н̣ападха̄нагхарава̄сӣ чӯл̣асуматтхеро вийа ча.
татридам̣ екаваттхупаридӣпанам̣ – талан̇гарава̄сӣ дхаммадиннаттхеро кира на̄ма еко пабхиннапат̣исамбхидо маха̄кхӣн̣а̄саво махато бхиккхусан̇гхасса ова̄дада̄йако ахоси. со екадивасам̣ аттано дива̄т̣т̣ха̄не нисӣдитва̄ ‘кинну кхо амха̄кам̣ а̄чарийасса уччаталин̇кава̄сӣмаха̄на̄гаттхерасса саман̣акиччам̣ маттхакам̣ патто, но’ти а̄ваджджанто путхуджджанабха̄вамевасса дисва̄ ‘майи агаччханте путхуджджанака̄лакирийамева кариссатӣ’ти ча н̃атва̄ иддхийа̄ веха̄сам̣ уппатитва̄ дива̄т̣т̣ха̄не нисиннасса тхерасса самӣпе орохитва̄ вандитва̄ ваттам̣ дассетва̄ екамантам̣ нисӣди. ‘ким̣, а̄вусо дхаммадинна, ака̄ле а̄гатосӣ’ти ча вутто ‘пан̃хам̣, бханте, пуччхитум̣ а̄гатомхӣ’ти а̄ха.
тато ‘пуччха̄вусо, джа̄нама̄но катхайисса̄мӣ’ти вутто пан̃ха̄сахассам̣ пуччхи. тхеро пуччхитапуччхитам̣ пан̃хам̣ асаджджама̄нова катхеси. тато ‘атитиккхам̣ те, бханте, н̃а̄н̣ам̣. када̄ тумхехи айам̣ дхаммо адхигато’ти вутто ‘ито сат̣т̣хивассака̄ле, а̄вусо’ти а̄ха. ‘сама̄дхимпи, бханте, вал̣ан̃джетха̄’ти? ‘на идам̣, а̄вусо, бха̄рийа’нти. ‘тена хи, бханте, екам̣ хаттхим̣ ма̄петха̄’ти. тхеро саббасетам̣ хаттхим̣ ма̄песи. ‘ида̄ни, бханте, йатха̄ айам̣ хаттхӣ ан̃читакан̣н̣о паса̄ританан̇гут̣т̣хо сон̣д̣ам̣ мукхе паккхипитва̄ бхеравам̣ кон̃чана̄дам̣ каронто тумха̄кам̣ абхимукхо а̄гаччхати татха̄ там̣ каротха̄’ти. тхеро татха̄ катва̄ вегена а̄гаччхато хаттхисса бхеравам̣ а̄ка̄рам̣ дисва̄ ут̣т̣ха̄йа пала̄йитум̣ а̄раддхо. таменам̣ кхӣн̣а̄саваттхеро хаттхам̣ паса̄ретва̄ чӣваракан̣н̣е гахетва̄ ‘бханте, кхӣн̣а̄савасса са̄раджджам̣ на̄ма хотӣ’ти а̄ха. со тасмим̣ ка̄ле аттано путхуджджанабха̄вам̣ н̃атва̄ ‘авассайо ме, а̄вусо дхаммадинна, хохӣ’ти ватва̄ па̄дамӯле уккут̣икам̣ нисӣди. ‘бханте, тумха̄кам̣ авассайо бхависса̄миччева̄хам̣ а̄гато, ма̄ чинтайиттха̄’ти каммат̣т̣ха̄нам̣ катхеси. тхеро каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ чан̇камам̣ а̄руйха татийе падава̄ре аггапхалам̣ арахаттам̣ па̄пун̣и. тхеро кира досачарито ахоси.
883. асмима̄наниддесе рӯпам̣ асмӣти ма̄ноти ‘ахам̣ рӯпа’нти уппаннама̄но. чхандоти ма̄нам̣ анугатаччхандова. татха̄ анусайо. ведана̄дӣсупи есева найо.
884. миччха̄ма̄наниддесе па̄пакена ва̄ камма̄йатанена̄ти а̄дӣсу па̄пакам̣ камма̄йатанам̣ на̄ма кеват̣т̣амаччхабандханеса̄да̄дӣнам̣ каммам̣. па̄пакам̣ сиппа̄йатанам̣ на̄ма маччхаджа̄лакхипанакуминакаран̣есу чева па̄саод̣д̣анасӯла̄ропана̄дӣсу ча чхеката̄. па̄пакам̣ виджджа̄т̣т̣ха̄нам̣ на̄ма йа̄ ка̄чи парӯпагха̄тавиджджа̄. па̄пакам̣ сутам̣ на̄ма бха̄ратайуддхасӣта̄харан̣а̄дипат̣исам̣йуттам̣. па̄пакам̣ пат̣ибха̄нам̣ на̄ма дуббха̄ситайуттам̣ каппана̄т̣акавилаппана̄дипат̣ибха̄нам̣. па̄пакам̣ сӣлам̣ на̄ма аджасӣлам̣ госӣлам̣. ватампи аджаватаговатамева. па̄пика̄ дит̣т̣хи пана два̄сат̣т̣хийа̄ дит̣т̣хигатесу йа̄ ка̄чи дит̣т̣хи.
885. н̃а̄тивитакканиддеса̄дӣсу ‘майхам̣ н̃а̄тайо сукхаджӣвино сампаттийутта̄’ти евам̣ пан̃чака̄магун̣асаннисситена гехаситапемена н̃а̄таке а̄раббха уппаннавитаккова н̃а̄тивитакко на̄ма. ‘кхайам̣ гата̄ вайам̣ гата̄ саддха̄ пасанна̄’ти евам̣ паватто пана н̃а̄тивитакко на̄ма на хоти.
886. ‘амха̄кам̣ джанападо субхиккхо сампаннасассо’ти тут̣т̣хама̄насса гехаситапемавасенева уппаннавитакко джанападавитакко на̄ма. ‘амха̄кам̣ джанападе манусса̄ саддха̄ пасанна̄ кхайам̣ гата̄ вайам̣ гата̄’ти евам̣ паватто пана джанападавитакко на̄ма на хоти.
887. амараттха̄йа витакко, амаро ва̄ витаккоти амаравитакко. таттха ‘уккут̣икаппадха̄на̄дӣхи дуккхе ниджджин̣н̣е сампара̄йе атта̄ сукхӣ хоти амаро’ти дуккарака̄рикам̣ каронтасса та̄йа дуккарака̄рика̄йа пат̣исам̣йутто витакко амараттха̄йа витакко на̄ма. дит̣т̣хигатико пана ‘сассатам̣ вадесӣ’тиа̄дӣни пут̣т̣хо ‘евантипи ме но, татха̄типи ме но’ ан̃н̃атха̄типи ме но, нотипи ме но, но нотипи ме но’ти (дӣ. ни. 1.62) виккхепам̣ а̄паджджати, тасса со дит̣т̣хигатапат̣исам̣йутто витакко. йатха̄ амаро на̄ма маччхо удаке гахетва̄ ма̄ретум̣ на сакка̄, ито чито ча дха̄вати, га̄хам̣ на гаччхати; евамева екасмим̣ паккхе асан̣т̣хаханато на маратӣти амаро на̄ма хоти. там̣ дувидхампи екато катва̄ айам̣ вуччати амаравитаккоти вуттам̣.
888. пара̄нуддайата̄пат̣исам̣йуттоти ануддайата̄патирӯпакена гехаситапемена пат̣исам̣йутто. саханандӣтиа̄дӣсу упат̣т̣ха̄кесу нандантесу сочантесу ча техи саддхим̣ дигун̣ам̣ нандати, дигун̣ам̣ сочати; тесу сукхитесу дигун̣ам̣ сукхито хоти, дуккхитесу дигун̣ам̣ дуккхито хоти. уппаннесу киччакаран̣ӣйесӯти тесу махантесу ва̄ кхуддакесу ва̄ каммесу уппаннесу. аттана̄ ва̄ йогам̣ а̄паджджатӣти та̄ни та̄ни кичча̄ни са̄дхенто пан̃н̃аттим̣ вӣтиккамати, саллекхам̣ копети. йо таттха̄ти йо тасмим̣ сам̣сат̣т̣хавиха̄ре, тасмим̣ ва̄ йога̄паджджане гехасито витакко – айам̣ пара̄нуддайата̄пат̣исам̣йутто витакко на̄ма.
889. ла̄бхасакка̄расилокапат̣исам̣йуттоти чӣвара̄дила̄бхена чева сакка̄рена ча киттисаддена ча саддхим̣ а̄рамман̣акаран̣авасена пат̣исам̣йутто.
890. анаван̃н̃аттипат̣исам̣йуттоти ‘ахо вата мам̣ паре на аваджа̄неййум̣, на потхетва̄ вихет̣хетва̄ катхеййу’нти евам̣ анаван̃н̃а̄табха̄вапаттхана̄йа саддхим̣ уппаджджанавитакко. йо таттха гехаситоти йо тасмим̣ ‘ма̄ мам̣ паре аваджа̄ним̣сӯ’ти уппанне читте пан̃чака̄магун̣асан̇кха̄тагеханиссито хутва̄ уппаннавитакко. сесам̣ саббаттха па̄кат̣амева̄ти.
екаканиддесаван̣н̣ана̄.
(2.) дуканиддесаван̣н̣ана̄
891. дукесу кодханиддеса̄дайо хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитабба̄. хет̣т̣ха̄ ана̄гатесу пана упана̄ханиддеса̄дӣсу пуббака̄лам̣ кодхам̣ упанайхатӣти апарака̄лакодхо упана̄хо на̄ма. упанайхана̄ка̄ро упанайхана̄. упанайхитасса бха̄во упанайхитаттам̣. ат̣т̣хапана̄ти пат̣хамуппаннасса анантарат̣т̣хапана̄ марийа̄дат̣т̣хапана̄ ва̄. т̣хапана̄ти пакатит̣хапана̄. сан̣т̣хапана̄ти саббатобха̄гена пунаппунам̣ а̄гха̄тат̣т̣хапана̄. анусам̣сандана̄ти пат̣хамуппаннена кодхена саддхим̣ антарам̣ адассетва̄ екӣбха̄вакаран̣а̄. ануппабандхана̄ти пуримена саддхим̣ паччхимасса гхат̣ана̄. дал̣хӣкамманти тхиракаран̣ам̣. айам̣ вуччатӣти айам̣ упанандханалаккхан̣о верам̣ аппат̣иниссаджджанарасо упана̄хоти вуччати; йена саманна̄гато пуггало верам̣ ниссаджджитум̣ на саккоти; ‘евам̣ на̄ма мам̣ еса ваттум̣ анануччхавико’ти апара̄парам̣ анубандхати; а̄диттапӯтиала̄там̣ вийа джалатева; дховийама̄нам̣ аччхачаммам̣ вийа, васа̄теламаккхитапилотика̄ вийа ча на парисуджджхати.
892. маккханабха̄вавасена маккхо; парагун̣амаккхана̄йа паваттентопи аттано ка̄ран̣ам̣, гӯтхапахаран̣акам̣ гӯтхо вийа, пат̣хаматарам̣ маккхетӣти аттхо. тато пара̄ две а̄ка̄рабха̄ваниддеса̄. нит̣т̣хурабха̄во нит̣т̣хурийам̣; ‘там̣ нисса̄йа еттакампи наттхӣ’ти кхел̣апа̄тананти аттхо. нит̣т̣хурийакамманти нит̣т̣хурийакаран̣ам̣. гахат̣т̣хо ва̄ хи гахат̣т̣хам̣, бхиккху ва̄ бхиккхум̣ нисса̄йа васанто аппаматтакенева куджджхитва̄ ‘там̣ нисса̄йа еттакампи наттхӣ’ти кхел̣ам̣ па̄тетва̄ па̄дена мадданто вийа нит̣т̣хурийам̣ на̄ма кароти. тасса там̣ каммам̣ нит̣т̣хурийакамманти вуччати. лаккхан̣а̄дито панеса парагун̣амаккханалаккхан̣о маккхо, тесам̣ вина̄санарасо, парена суката̄нам̣ кирийа̄нам̣ аваччха̄данапаччупат̣т̣ха̄но.
пал̣а̄сатӣти пал̣а̄со; парасса гун̣е дассетва̄ аттано гун̣ехи самам̣ каротӣти аттхо. пал̣а̄сасса а̄йана̄ пал̣а̄са̄йана̄. пал̣а̄со ча со аттано джайа̄харан̣ато а̄ха̄ро ча̄ти пал̣а̄са̄ха̄ро. вива̄дат̣т̣ха̄нанти вива̄дака̄ран̣ам̣. йугагга̄хоти самадхураггахан̣ам̣. аппат̣иниссагготи аттана̄ гахитасса аппат̣иниссаджджанам̣. лаккхан̣а̄дито панеса йугагга̄халаккхан̣о пал̣а̄со, парагун̣ехи аттано гун̣а̄нам̣ самакаран̣арасо, паресам̣ гун̣аппама̄н̣ена упат̣т̣ха̄напаччупат̣т̣ха̄но. пал̣а̄сӣ хи пуггало дутийасса дхурам̣ на дети, самам̣ паса̄ретва̄ тит̣т̣хати, са̄каччхаман̣д̣але ан̃н̃ена бхиккхуна̄ бахӯсу суттесу ча ка̄ран̣есу ча а̄бхатесупи ‘тава ча мама ча ва̄де ким̣ на̄ма на̄на̄каран̣ам̣? нану маджджхе бхиннасуван̣н̣ам̣ вийа екасадисамева амха̄кам̣ вачана’нти вадати. исса̄маччхарийаниддеса̄ вуттаттха̄ ева.
894. ма̄йа̄ниддесе ва̄чам̣ бха̄сатӣти джа̄нам̣йева ‘пан̣н̣аттим̣ вӣтиккаманта̄ бхиккхӯ бха̄рийам̣ каронти, амха̄кам̣ пана вӣтиккамат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма наттхӣ’ти упасанто вийа бха̄сати. ка̄йена параккаматӣти ‘майа̄ катам̣ идам̣ па̄пакаммам̣ ма̄ кечи джа̄ним̣сӯ’ти ка̄йена ваттам̣ кароти. виджджама̄надосапат̣иччха̄данато чаккхумоханама̄йа̄ вийа̄ти ма̄йа̄. ма̄йа̄вино бха̄во ма̄йа̄вита̄. катва̄ па̄пам̣ пуна пат̣иччха̄данато атичча а̄саранти ета̄йа сатта̄ти ачча̄сара̄. ка̄йава̄ча̄кирийа̄хи ан̃н̃атха̄ дассанато ван̃четӣти ван̃чана̄. ета̄йа сатта̄ никаронтӣти никати; миччха̄каронтӣти аттхо. ‘на̄хам̣ евам̣ каромӣ’ти па̄па̄нам̣ виккхипанато викиран̣а̄. ‘на̄хам̣ евам̣ каромӣ’ти париваджджанато парихаран̣а̄. ка̄йа̄дӣхи сам̣варан̣ато гӯхана̄. саббатобха̄гена гӯхана̄ паригӯхана̄. тин̣апан̣н̣ехи вийа гӯтхам̣ ка̄йавачӣкаммехи па̄пам̣ чха̄детӣти чха̄дана̄. саббатобха̄гена чха̄дана̄ пат̣иччха̄дана̄. на утта̄нам̣ катва̄ дассетӣти анутта̄нӣкаммам̣. на па̄кат̣ам̣ катва̄ дассетӣти ана̄викаммам̣. сут̣т̣ху чха̄дана̄ воччха̄дана̄. катапат̣иччха̄данавасена пунапи па̄пасса каран̣ато па̄пакирийа̄. айам̣ вуччатӣти айам̣ катапат̣иччха̄даналаккхан̣а̄ ма̄йа̄ на̄ма вуччати; йа̄йа саманна̄гато пуггало бхасма̄пат̣иччханно вийа ан̇га̄ро, удакапат̣иччханно вийа кха̄н̣у, пилотика̄паливет̣хитам̣ вийа ча саттхам̣ хоти.
са̄т̣хеййаниддесе сат̣хоти асантагун̣апаридӣпанато на самма̄ бха̄сита̄. саббатобха̄гена сат̣хо парисат̣хо. йам̣ таттха̄ти йам̣ тасмим̣ пуггале. сат̣ханти асантагун̣адӣпанам̣ кера̄т̣ийам̣. сат̣хата̄ти сат̣ха̄ка̄ро. каккарата̄ти падумана̄лисса вийа апара̄масанаккхамо кхарапхарусабха̄во. каккарийантипи тассева вевачанам̣. париккхаттата̄ па̄риккхаттийанти пададвайена никхан̣итва̄ т̣хапитам̣ вийа дал̣хакера̄т̣ийам̣ вуттам̣. идам̣ вуччатӣти идам̣ аттано авиджджама̄нагун̣аппака̄саналаккхан̣ам̣ са̄т̣хеййам̣ на̄ма вуччати; йена саманна̄гатасса пуггаласса куччхим̣ ва̄ пит̣т̣хим̣ ва̄ джа̄нитум̣ на сакка̄.
ва̄мена сӯкаро хоти, даккхин̣ена аджа̄миго;
сарена нелако хоти, виса̄н̣ена джараггавоти.
евам̣ вуттайаккхасӯкарасадисо хоти. авиджджа̄диниддеса̄ вуттаттха̄ ева.
902. анаджджаваниддесе анаджджавоти ануджута̄ка̄ро. анаджджавабха̄во анаджджавата̄. джимхата̄ти чандаван̇ката̄. ван̇ката̄ти гомуттаван̇ката̄. кут̣илата̄ти нан̇галакот̣иван̇ката̄. саббехипи имехи падехи ка̄йавачӣчиттаван̇ката̄ва катхита̄.
амаддаваниддесе на мудубха̄во амудута̄. амаддава̄ка̄ро амаддавата̄. каккхал̣абха̄во каккхал̣ийам̣. маддавакарасса синехасса абха̄вато пхарусабха̄во пха̄русийам̣. анӣчавуттита̄йа уджукамева т̣хитачиттабха̄во уджучиттата̄. пуна амудута̄гахан̣ам̣ тасса̄ висесанаттхам̣ ‘амудута̄сан̇кха̄та̄ уджучиттата̄, на аджджавасан̇кха̄та̄ уджучиттата̄’ти.
903. аккхантиниддеса̄дайо кхантиниддеса̄дипат̣ипаккхато ведитабба̄.
908. сам̣йоджананиддесе аджджхаттанти ка̄мабхаво. бахиддха̄ти рӯпа̄рӯпабхаво. кин̃ча̄пи хи сатта̄ ка̄мабхаве аппам̣ ка̄лам̣ васанти каппасса чатуттхамева кот̣т̣ха̄сам̣, итаресу тӣсу кот̣т̣ха̄сесу ка̄мабхаво сун̃н̃о хоти туччхо, рӯпа̄рӯпабхаве бахум̣ ка̄лам̣ васанти, татха̄пи несам̣ йасма̄ ка̄мабхаве чутипат̣исандхийо бахука̄ хонти, аппа̄ рӯпа̄рӯпабхавесу, йаттха ча чутипат̣исандхийо бахука̄ таттха а̄лайопи паттхана̄пи абхила̄сопи баху хоти, йаттха аппа̄ таттха аппо, тасма̄ ка̄мабхаво аджджхаттам̣ на̄ма джа̄то, рӯпа̄рӯпабхава̄ бахиддха̄ на̄ма. ити аджджхаттасан̇кха̄те ка̄мабхаве бандханам̣ аджджхаттасам̣йоджанам̣ на̄ма, бахиддха̄сан̇кха̄тесу рӯпа̄рӯпабхавесу бандханам̣ бахиддха̄сам̣йоджанам̣ на̄ма. таттха екекам̣ пан̃чапан̃чавидхам̣ хоти. тена вуттам̣ ‘‘пан̃чорамбха̄гийа̄ни пан̃чуддхамбха̄гийа̄нӣ’’ти. татра̄йам̣ вачанаттхо – орам̣ вуччати ка̄мадха̄ту, таттха упапаттиниппха̄данато там̣ орам̣ бхаджантӣти орамбха̄гийа̄ни. уддхам̣ вуччати рӯпа̄рӯпадха̄ту, таттха упапаттиниппха̄данато там̣ уддхам̣ бхаджантӣти уддхамбха̄гийа̄нӣти.
дуканиддесаван̣н̣ана̄.
(3.) тиканиддесаван̣н̣ана̄
909. тиканиддесе тӣхи акусаламӯлехи ват̣т̣амӯласамуда̄ча̄ро катхито. акусалавитакка̄дӣсу витакканавасена витакко, сан̃джа̄нанавасена сан̃н̃а̄, сабха̄ват̣т̣хена дха̄тӯти ведитабба̄. дуччаританиддесе пат̣хаманайо каммапатхавасена вибхатто, дутийо саббасан̇га̄хикакаммавасена, татийо ниббаттитачетана̄васенева.
914. а̄саваниддесе суттантапарийа̄йена тайова а̄сава̄ катхита̄.
919. есана̄ниддесе сан̇кхепато таттха катама̄ ка̄месана̄ти а̄дина̄ найена вутто ка̄магавесанара̄го ка̄месана̄. йо бхавесу бхаваччхандотиа̄дина̄ найена вутто бхавагавесанара̄го бхавесана̄. сассато локотиа̄дина̄ найена вутта̄ дит̣т̣хигатикасамматасса брахмачарийасса гавесана̄ дит̣т̣хи брахмачарийесана̄ти ведитабба̄. йасма̄ ча на кевалам̣ ра̄гадит̣т̣хийо ева есана̄, тадекат̣т̣хам̣ пана каммампи есана̄ ева, тасма̄ там̣ дассетум̣ дутийанайо вибхатто. таттха тадекат̣т̣ханти сампайуттекат̣т̣хам̣ ведитаббам̣. таттха ка̄мара̄гекат̣т̣хам̣ ка̄ма̄вачарасатта̄намева паваттати; бхавара̄гекат̣т̣хам̣ пана маха̄брахма̄нам̣. сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа чан̇каманта̄нам̣ джха̄нан̇га̄нам̣ асса̄данака̄ле акусалака̄йакаммам̣ хоти, ‘ахо сукхам̣ ахо сукха’нти ва̄чам̣ бхиндитва̄ асса̄данака̄ле вачӣкаммам̣, ка̄йан̇гава̄чан̇га̄ни ачопетва̄ манаса̄ва асса̄данака̄ле манокаммам̣. антагга̄хикадит̣т̣хивасена саббесампи дит̣т̣хигатика̄нам̣ чан̇камана̄дивасена та̄ни хонтийева.
920. видха̄ниддесе ‘‘катхам̣видхам̣ сӣлавантам̣ ваданти, катхам̣видхам̣ пан̃н̃авантам̣ вадантӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.95) а̄ка̄расан̣т̣ха̄нам̣ видха̄ на̄ма. ‘‘екавидхена н̃а̄н̣аваттхӯ’’тиа̄дӣсу (вибха. 751) кот̣т̣ха̄со. ‘‘видха̄су на викампатӣ’’тиа̄дӣсу (тхерага̄. 1079) ма̄но. идха̄пи ма̄нова видха̄ на̄ма. со хи сеййа̄дивасена видаханато видха̄ти вуччати. т̣хапанат̣т̣хена ва̄ видха̄. тасма̄ ‘сеййохамасмӣ’ти евам̣ уппанна̄ ма̄навидха̄ ма̄нат̣хапана̄ сеййохамасмӣти видха̄ти ведитабба̄. сесапададвайесупи есева найо.
921. бхайаниддесе джа̄тим̣ пат̣ичча бхайанти джа̄типаччайа̄ уппаннабхайам̣. бхайа̄наканти а̄ка̄раниддесо. чхамбхитаттанти бхайавасена гаттачаланам̣. ломахам̣соти лома̄нам̣ хам̣санам̣, уддхаггабха̄во. имина̄ пададвайена киччато бхайам̣ дассетва̄ пуна четасо утра̄соти сабха̄вато дасситам̣.
922. таманиддесе вичикиччха̄сӣсена авиджджа̄ катхита̄. ‘‘тамандхака̄ро саммохо, авиджджогхо махаббхайо’’ти вачанато хи авиджджа̄ тамо на̄ма. тин̣н̣ам̣ пана аддха̄нам̣ васена десана̄сукхата̄йа вичикиччха̄сӣсена десана̄ ката̄. таттха ‘ким̣ ну кхо ахам̣ атӣте кхаттийо ахосим̣ уда̄ху бра̄хман̣о вессо суддо ка̄л̣о ода̄то рассо дӣгхо’ти кан̇кханто атӣтам̣ аддха̄нам̣ а̄раббха кан̇кхати на̄ма. ‘ким̣ ну кхо ахам̣ ана̄гате кхаттийо бхависса̄ми уда̄ху бра̄хман̣о вессо…пе… дӣгхо’ти кан̇кханто ана̄гатам̣ аддха̄нам̣ а̄раббха кан̇кхати на̄ма. ‘ким̣ ну кхо ахам̣ етарахи кхаттийо уда̄ху бра̄хман̣о вессо суддо; ким̣ ва̄ ахам̣ рӯпам̣ уда̄ху ведана̄ сан̃н̃а̄ сан̇кха̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣а’нти кан̇кханто паччуппаннам̣ аддха̄нам̣ а̄раббха кан̇кхати на̄ма.
таттха кин̃ча̄пи кхаттийо ва̄ аттано кхаттийабха̄вам̣, бра̄хман̣о ва̄ бра̄хман̣абха̄вам̣, вессо ва̄ вессабха̄вам̣, суддо ва̄ суддабха̄вам̣ аджа̄нанако на̄ма наттхи, джӣваладдхико пана сатто кхаттийаджӣва̄дӣнам̣ ван̣н̣а̄дибхедам̣ сутва̄ ‘кӣдисо ну кхо амха̄кам̣ аббхантаре джӣво – ким̣ ну кхо нӣлако уда̄ху пӣтако лохитако ода̄то чатурам̣со чхал̣ам̣со ат̣т̣хам̣со’ти кан̇кханто евам̣ кан̇кхати на̄ма.
923. титтха̄йатана̄нӣти титтхабхӯта̄ни а̄йатана̄ни, титтхийа̄нам̣ ва̄ а̄йатана̄ни. таттха титтхам̣ на̄ма два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хийо. титтхийа̄ на̄ма йесам̣ та̄ дит̣т̣хийо руччанти кхаманти. а̄йатанат̣т̣хо хет̣т̣ха̄ вуттойева. таттха йасма̄ саббепи дит̣т̣хигатика̄ сан̃джа̄йама̄на̄ имесуйева тӣсу т̣ха̄несу сан̃джа̄йанти, самосарама̄на̄пи етесуйева самосаранти саннипатанти, дит̣т̣хигатикабха̄ве ча несам̣ ета̄нийева ка̄ран̣а̄ни, тасма̄ титтха̄ни ча та̄ни сан̃джа̄та̄нӣтиа̄дина̄ аттхена а̄йатана̄ни ча̄ти титтха̄йатана̄ни; теневаттхена титтхийа̄нам̣ а̄йатана̄нӣтипи титтха̄йатана̄ни. пурисапуггалоти сатто. ка̄ман̃ча пурисотипи пуггалотипи вутте саттойева вутто, айам̣ пана саммутикатха̄ на̄ма йо йатха̄ джа̄на̄ти тасса татха̄ вуччати. пат̣исам̣ведетӣти аттано санта̄не уппаннам̣ джа̄на̄ти, пат̣исам̣видитам̣ кароти анубхавати ва̄. пуббекатахетӯти пуббе катака̄ран̣а̄, пуббе катакаммапаччайенева пат̣исам̣ведетӣти аттхо. айам̣ ниган̣т̣хасамайо. евам̣ва̄дино пана те каммаведанан̃ча кирийаведанан̃ча пат̣иккхипитва̄ екам̣ випа̄каведанамева сампат̣иччханти. питтасамут̣т̣ха̄на̄дӣсу (маха̄ни. 5) ча ат̣т̣хасу а̄ба̄дхесу сатта пат̣иккхипитва̄ ат̣т̣хамам̣йева сампат̣иччханти, дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄дӣсу ча тӣсу каммесу две пат̣иккхипитва̄ екам̣ апара̄парийаведанӣйамева сампат̣иччханти, кусала̄кусалавипа̄какирийасан̇кха̄та̄су ча чатӯсу четана̄су випа̄качетанам̣йева сампат̣иччханти.
иссаранимма̄нахетӯти иссаранимма̄нака̄ран̣а̄; брахмуна̄ ва̄ паджа̄патина̄ ва̄ иссарена ниммитатта̄ пат̣исам̣ведетӣти аттхо. айам̣ бра̄хман̣асамайо. айан̃хи несам̣ адхиппа̄йо – има̄ тиссо ведана̄ паччуппанне аттана̄ катамӯлакена ва̄ а̄н̣аттимӯлакена ва̄ пуббе катена ва̄ ахетуаппаччайа̄ ва̄ пат̣исам̣ведетум̣ на̄ма на сакка̄; иссаранимма̄нака̄ран̣а̄ ева пана има̄ пат̣исам̣ведетӣти. евам̣ва̄дино панете хет̣т̣ха̄ вуттесу ат̣т̣хасу а̄ба̄дхесу екампи асампат̣иччхитва̄ саббам̣ пат̣иба̄ханти. татха̄ дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄дӣсупи саббакот̣т̣ха̄сесу екампи асампат̣иччхитва̄ саббам̣ пат̣иба̄ханти.
ахету аппаччайа̄ти хетун̃ча паччайан̃ча вина̄ ака̄ран̣енева пат̣исам̣ведетӣти аттхо. айам̣ а̄джӣвакасамайо. евам̣ ва̄дино етепи хет̣т̣ха̄ вуттесу ка̄ран̣есу ча бйа̄дхӣсу ча екампи асампат̣иччхитва̄ саббам̣ пат̣иккхипанти.
924. кин̃чана̄ти палибодха̄. ра̄го кин̃чананти ра̄го уппаджджама̄но сатте бандхати палибундхети, тасма̄ кин̃чананти вуччати. досамохесупи есева найо. ан̇ган̣а̄нӣти ‘‘удан̇ган̣е таттха папам̣ авинду’’нти (джа̄. 1.1.2) а̄гатат̣т̣ха̄не бхӯмиппадесо ан̇ган̣ам̣. ‘‘тассева раджасса ва̄ ан̇ган̣асса ва̄ паха̄на̄йа ва̄йаматӣ’’ти (ма. ни. 1.184; а. ни. 10.51) а̄гатат̣т̣ха̄не йам̣ кин̃чи малам̣ ва̄ пан̇ко ва̄. ‘‘са̄н̇ган̣ова сама̄но’’ти (ма. ни. 1.57) а̄гатат̣т̣ха̄не на̄наппака̄ро тиббакилесо. идха̄пи тадева килесан̇ган̣ам̣ адхиппетам̣. тенева ра̄го ан̇ган̣антиа̄дима̄ха.
мала̄нӣти малинабха̄вакаран̣а̄ни. ра̄го маланти ра̄го уппаджджама̄но читтам̣ малинам̣ кароти, малам̣ га̄ха̄пети, тасма̄ маланти вуччати. итаресупи двӣсу есева найо.
висаманиддесе йасма̄ ра̄га̄дӣсу чева ка̄йадуччарита̄дӣсу ча сатта̄ паккхаланти, паккхалита̄ ча пана са̄санатопи сугатитопи патанти, тасма̄ паккхаланапа̄тахетуто ра̄го висамантиа̄ди вуттам̣.
аггӣти анудаханат̣т̣хена агги. ра̄гаггӣти ра̄го уппаджджама̄но сатте анудахати джха̄пети, тасма̄ аггӣти вуччати. досамохесупи есева найо. таттха ваттхӯни – ека̄ кира дахарабхиккхунӣ читталапаббатавиха̄ре упосатха̄га̄рам̣ гантва̄ два̄рапа̄лакарӯпам̣ олокайама̄на̄ т̣хита̄. атхасса̄ анто ра̄го уппанно. са̄ тенева джха̄йитва̄ ка̄ламака̄си. бхиккхунийо гаччхама̄на̄ ‘айам̣ дахара̄ т̣хита̄, паккосатха на’нти а̄хам̣су. ека̄ гантва̄ ‘касма̄ т̣хита̄сӣ’ти хаттхе ган̣хи. гахитаматта̄ париваттитва̄ патита̄. идам̣ та̄ва ра̄гасса анудаханата̄йа ваттху. досасса пана анудаханата̄йа манопадосика̄ дева̄ дат̣т̣хабба̄. мохасса анудаханата̄йа кхид̣д̣а̄падосика̄ дева̄ дат̣т̣хабба̄. моханавасена хи тесам̣ сатисаммосо хоти. тасма̄ кхид̣д̣а̄васена а̄ха̄рака̄лам̣ ативаттитва̄ ка̄лам̣ каронти. каса̄ва̄ти касат̣а̄ нироджа̄. ра̄га̄дӣсу ча ка̄йадуччарита̄дӣсу ча екампи пан̣ӣтам̣ оджавантам̣ наттхи, тасма̄ ра̄го каса̄вотиа̄ди вуттам̣.
925. асса̄дадит̣т̣хӣти асса̄дасампайутта̄ дит̣т̣хи. наттхи ка̄месу досоти килесака̄мена ваттхука̄мапат̣исеванадосо наттхӣти вадати. па̄табйатанти па̄таббабха̄вам̣ парибхун̃джанам̣ аджджхохаран̣ам̣. евам̣ва̄дӣ хи со ваттхука̄месу килесака̄мам̣ пиванто вийа аджджхохаранто вийа парибхун̃джати. атта̄нудит̣т̣хӣти атта̄нам̣ анугата̄ дит̣т̣хи. миччха̄дит̣т̣хӣти ла̄мака̄ дит̣т̣хи. ида̄ни йасма̄ еттха пат̣хама̄ сассатадит̣т̣хи хоти, дутийа̄ сакка̄йадит̣т̣хи, татийа̄ уччхедадит̣т̣хи, тасма̄ таматтхам̣ дассетум̣ сассатадит̣т̣хи асса̄дадит̣т̣хӣтиа̄дима̄ха.
926. аратиниддесо ча вихеса̄ниддесо ча вуттаттхойева. адхаммасса чарийа̄ адхаммачарийа̄, адхаммакаран̣анти аттхо. висама̄ чарийа̄, висамасса ва̄ каммасса чарийа̄ти висамачарийа̄. довачассата̄па̄памиттата̄ ниддеса̄ вуттаттха̄ ева. путхунимитта̄рамман̣есу паваттито на̄наттесу сан̃н̃а̄ на̄наттасан̃н̃а̄. йасма̄ ва̄ ан̃н̃а̄ва ка̄масан̃н̃а̄, ан̃н̃а̄ бйа̄па̄да̄дисан̃н̃а̄, тасма̄ на̄натта̄ сан̃н̃а̄типи на̄наттасан̃н̃а̄. косаджджапама̄даниддесесу пан̃часу ка̄магун̣есу виссат̣т̣хачиттасса кусаладхаммабха̄вана̄йа анануйогавасена лӣнавуттита̄ косаджджам̣, памаджджанавасена паматтабха̄во пама̄доти ведитаббо. асантут̣т̣хита̄диниддеса̄ вуттаттха̄ ева.
931. ана̄дарийаниддесе ова̄дасса ана̄дийанавасена ана̄дарабха̄во ана̄дарийам̣. ана̄дарийана̄ка̄ро ана̄дарата̄. сагарува̄сам̣ авасанат̣т̣хена ага̄равабха̄во ага̄равата̄. саджет̣т̣хакава̄сам̣ авасанат̣т̣хена аппатиссавата̄. анадда̄ти ана̄дийана̄. анадда̄йана̄ти ана̄дийана̄ка̄ро. анадда̄йа айитасса бха̄во анадда̄йитаттам̣. асӣласса бха̄во асӣлйам̣. ачиттӣка̄роти гаручиттӣка̄расса акаран̣ам̣.
932. ассаддхабха̄во ассаддхийам̣. асаддахана̄ка̄ро асаддахана̄. окаппетва̄ анупависитва̄ аггахан̣ам̣ анокаппана̄. аппасӣданат̣т̣хена анабхиппаса̄до.
авадан̃н̃ута̄ти тхаддхамаччхарийавасена ‘дехи, карохӣ’ти вачанасса аджа̄ната̄.
934. буддха̄ ча буддхаса̄вака̄ ча̄ти еттха буддхаггахан̣ена паччекабуддха̄пи гахита̄ва. асаметукамйата̄ти тесам̣ самӣпам̣ агантука̄мата̄. саддхаммам̣ асотукамйата̄ти саттатим̣са бодхипаккхийадхамма̄ саддхаммо на̄ма, там̣ асун̣итука̄мата̄. ануггахетукамйата̄ти на уггахетука̄мата̄.
упа̄рамбхачиттата̄ти упа̄рамбхачиттабха̄во. йасма̄ пана со аттхато упа̄рамбхова хоти, тасма̄ там̣ дассетум̣ таттха катамо упа̄рамбхотиа̄ди вуттам̣. таттха упа̄рамбханавасена упа̄рамбхо. пунаппунам̣ упа̄рамбхо анупа̄рамбхо упа̄рамбхана̄ка̄ро упа̄рамбхана̄. пунаппунам̣ упа̄рамбхана̄ анупа̄рамбхана̄. анупа̄рамбхитасса бха̄во анупа̄рамбхитаттам̣. ун̃н̃а̄ти хет̣т̣ха̄ катва̄ джа̄нана̄. аван̃н̃а̄ти аваджа̄нана̄. парибхаванам̣ парибхаво. рандхасса гавесита̄ рандхагавесита̄. рандхам̣ ва̄ гавесатӣти рандхагавесӣ, тасса бха̄во рандхагавесита̄. айам̣ вуччатӣти айам̣ параваджджа̄нупассаналаккхан̣о упа̄рамбхо на̄ма вуччати, йена саманна̄гато пуггало, йатха̄ на̄ма туннака̄ро са̄т̣акам̣ паса̄ретва̄ чхиддамева олокети, евамева парасса саббепи гун̣е маккхетва̄ агун̣есуйева патит̣т̣ха̄ти.
936. айонисо манасика̄роти анупа̄йаманасика̄ро. аничче ниччанти аниччейева ваттхусмим̣ ‘идам̣ ничча’нти евам̣ паватто. дуккхе сукхантиа̄дӣсупи есева найо. саччавиппат̣икулена ча̄ти чатуннам̣ сачча̄нам̣ анануломавасена. читтасса а̄ват̣т̣ана̄тиа̄дӣни сабба̄нипи а̄ваджджанассева вевачана̄нева. а̄ваджджанан̃хи бхаван̇гачиттам̣ а̄ват̣т̣етӣти читтасса а̄ват̣т̣ана̄. ануану а̄ват̣т̣етӣти ана̄ват̣т̣ана̄. а̄бхуджатӣти а̄бхого. бхаван̇га̄рамман̣ато ан̃н̃ам̣ а̄рамман̣ам̣ саманна̄харатӣти саманна̄ха̄ро. тадева̄рамман̣ам̣ атта̄нам̣ анубандхитва̄ уппаджджама̄не манасикаротӣти манасика̄ро. каротӣти т̣хапети. айам̣ вуччатӣти айам̣ анупа̄йаманасика̄ро уппатхаманасика̄ралаккхан̣о айонисоманасика̄ро на̄ма вуччати. тасса васена пуггало дуккха̄дӣни сачча̄ни йа̄тха̄вато а̄ваджджитум̣ на саккоти.
куммаггасевана̄ниддесе йам̣ куммаггам̣ севато севана̄ куммаггасевана̄ти вуччати, там̣ дассетум̣ таттха катамо куммагготи дутийапуччха̄ ката̄. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.
тиканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.