2. дутийапан̣н̣а̄сакам̣

(6) 1. готамӣвагго

1. готамӣсуттаван̣н̣ана̄

51. чхат̣т̣хасса пат̣хаме саккесу вихаратӣти пат̣хамагаманена гантва̄ вихарати. маха̄паджа̄патӣти путтападжа̄йа чева дхӣтупаджа̄йа ча махантатта̄ евам̣ладдхана̄ма̄. йена бхагава̄ тенупасан̇камӣти бхагава̄ капилапурам̣ гантва̄ пат̣хамамева нандам̣ пабба̄джеси, саттаме дивасе ра̄хулакума̄рам̣. чумбат̣акакалахе (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.331; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 1.1.37) пана убхайанагарава̄сикесу йуддхаттха̄йа никкхантесу саттха̄ гантва̄ те ра̄джа̄но сан̃н̃а̄петва̄ аттадан̣д̣асуттам̣ (су. ни. 941 а̄дайо; маха̄ни. 170 а̄дайо) катхеси. ра̄джа̄но пасӣдитва̄ ад̣д̣хатийасате ад̣д̣хатийасате кума̄ре адам̣су, та̄ни пан̃ча кума̄расата̄ни саттху сантике паббаджим̣су, атха несам̣ паджа̄патийо са̄санам̣ песетва̄ анабхиратим̣ уппа̄дайим̣су. саттха̄ тесам̣ анабхиратийа̄ уппаннабха̄вам̣ н̃атва̄ те пан̃часате дахарабхиккхӯ кун̣а̄ладахам̣ нетва̄ аттано кун̣а̄лака̄ле нисиннапуббе па̄са̄н̣атале нисӣдитва̄ кун̣а̄ладжа̄такакатха̄йа (джа̄. 2.21.кун̣а̄ладжа̄така) тесам̣ анабхиратим̣ винодетва̄ саббепи те сота̄паттипхале патит̣т̣ха̄песи, пуна маха̄ванам̣ а̄нетва̄ арахаттапхалети. тесам̣ читтаджа̄нанаттхам̣ пунапи паджа̄патийо са̄санам̣ пахин̣им̣су. те ‘‘абхабба̄ майам̣ гхара̄ва̄сасса̄’’ти пат̣иса̄санам̣ пахин̣им̣су. та̄ ‘‘на да̄ни амха̄кам̣ гхарам̣ гантум̣ йуттам̣, маха̄паджа̄патийа̄ сантикам̣ гантва̄ паббаджджам̣ ануджа̄на̄петва̄ паббаджисса̄ма̄’’ти пан̃часата̄пи маха̄паджа̄патим̣ упасан̇камитва̄ ‘‘аййе, амха̄кам̣ паббаджджам̣ ануджа̄на̄петха̄’’ти а̄хам̣су. маха̄паджа̄патӣ та̄ иттхийо гахетва̄ йена бхагава̄ тенупасан̇ками. сетаччхаттасса хет̣т̣ха̄ ран̃н̃о париниббутака̄ле упасан̇камӣтипи вадантийева.

алам̣ готами, ма̄ те руччӣти касма̄ пат̣иккхипи, нану саббесампи буддха̄нам̣ чатассо париса̄ хонтӣти? ка̄мам̣ хонти, киламетва̄ пана анекава̄рам̣ йа̄чите анун̃н̃а̄там̣ паббаджджам̣ ‘‘дуккхена ладдха̄’’ти самма̄ парипа̄лессантӣти гарум̣ катва̄ анун̃н̃а̄тука̄мо пат̣иккхипи. пакка̄мӣти пуна капилапурамева па̄виси. йатха̄бхирантам̣ вихаритва̄ти бодханеййасатта̄нам̣ упаниссайам̣ олокенто йатха̄джджха̄сайане вихаритва̄. ча̄рикам̣ пакка̄мӣти маха̄джанасан̇гахам̣ каронто уттама̄йа буддхасирийа̄ анопамена буддхавила̄сена атуритача̄рикам̣ пакка̄ми.

самбахула̄хи са̄кийа̄нӣхи саддхинти антонивесанамхийева дасабалам̣ уддисса паббаджджа̄весам̣ гахетва̄ пан̃часата̄ са̄кийа̄нийо паббаджджа̄весам̣йева га̄ха̄петва̄ сабба̄хипи та̄хи самбахула̄хи са̄кийа̄нӣхи саддхим̣. ча̄рикам̣ пакка̄мӣти гаманам̣ абхинӣхари. гамана̄бхинӣхаран̣ака̄ле пана та̄ сукхума̄ла̄ ра̄джиттхийо падаса̄ гантум̣ на саккхиссантӣти са̄кийаколийара̄джа̄но сован̣н̣асивика̄йо упат̣т̣ха̄пайим̣су. та̄ пана ‘‘йа̄не а̄руйха гаччхантӣти саттхари ага̄раво като хотӣ’’ти екапан̣н̣а̄сайоджаникам̣ падаса̄ва пат̣ипаджджим̣су. ра̄джа̄нопи пурато ча паччхато ча а̄раккхам̣ сам̣видаха̄петва̄ тан̣д̣уласаппитела̄дӣнам̣ сакат̣а̄ни пӯра̄петва̄ ‘‘гатат̣т̣ха̄не гатат̣т̣ха̄не а̄ха̄рам̣ пат̣ийа̄детха̄’’ти пурисе песайим̣су. сӯнехи па̄дехӣти та̄сан̃хи сукхума̄латта̄ па̄десу еко пхот̣о ут̣т̣хети, еко бхиджджати. убхо па̄да̄ катакат̣т̣хисампарикин̣н̣а̄ вийа хутва̄ уддхума̄та̄ джа̄та̄. тена вуттам̣ – ‘‘сӯнехи па̄дехӣ’’ти. бахидва̄ракот̣т̣хакети два̄ракот̣т̣хакато бахи. касма̄ паневам̣ т̣хита̄ти? евам̣ кирасса̄ ахоси – ‘‘ахам̣ татха̄гатена ананун̃н̃а̄та̄ сайамева паббаджджа̄весам̣ аггахесим̣, евам̣ гахитабха̄во ча пана ме сакаладжамбудӣпе па̄кат̣о джа̄то. саче саттха̄ паббаджджам̣ ануджа̄на̄ти, иччетам̣ кусалам̣. саче пана на̄нуджа̄ниссати, махатӣ гараха̄ бхависсатӣ’’ти виха̄рам̣ пависитум̣ асакконтӣ родама̄на̄ва ат̣т̣ха̄си.

ким̣ ну твам̣ готамӣти ким̣ ну ра̄джакула̄нам̣ випатти уппанна̄, кена твам̣ ка̄ран̣ена евам̣ виван̣н̣абха̄вам̣ патта̄, сӯнехи па̄дехи…пе… т̣хита̄ти. ан̃н̃енапи парийа̄йена̄ти ан̃н̃енапи ка̄ран̣ена. бахука̄ра̄, бхантетиа̄дина̄ тасса̄ гун̣ам̣ катхетва̄ пуна паббаджджам̣ йа̄чанто евама̄ха. саттха̄пи ‘‘иттхийо на̄ма париттапан̃н̃а̄, екайа̄читаматтена паббаджджа̄йа анун̃н̃а̄та̄йа на мама са̄санам̣ гарум̣ катва̄ ган̣хиссантӣ’’ти тиккхаттум̣ пат̣иккхипитва̄ ида̄ни гарум̣ катва̄ га̄ха̄петука̄мата̄йа саче, а̄нанда, маха̄паджа̄патӣ готамӣ ат̣т̣ха гарудхамме пат̣игган̣ха̄ти, са̄ва’сса̄ хоту упасампада̄тиа̄дима̄ха. таттха са̄васса̄ти са̄ ева асса̄ паббаджджа̄пи упасампада̄пи хоту.

тадахӯпасампаннасса̄ти там̣дивасам̣ упасампаннасса. абхива̄данам̣ паччут̣т̣ха̄нам̣ ан̃джаликаммам̣ са̄мӣчикаммам̣ каттаббанти ома̄на̄тима̄не акатва̄ пан̃чапатит̣т̣хитена абхива̄данам̣, а̄сана̄ паччут̣т̣ха̄йа паччуггаманавасена паччут̣т̣ха̄нам̣, дасанакхе самодха̄нетва̄ ан̃джаликаммам̣, а̄санапан̃н̃а̄панабӣджана̄дикам̣ ануччхавикакаммасан̇кха̄там̣ са̄мӣчикамман̃ча катаббам̣. абхиккхуке а̄ва̄сети йаттха васантийа̄ анантара̄йена ова̄даттха̄йа упасан̇каманат̣т̣ха̄не ова̄дада̄йако а̄чарийо наттхи, айам̣ абхиккхуко а̄ва̄со на̄ма. еварӯпе а̄ва̄се вассам̣ на упагантаббам̣. анвад̣д̣хама̄санти анупосатхикам̣. ова̄дӯпасан̇камананти ова̄даттха̄йа упасан̇каманам̣. дит̣т̣хена̄ти чаккхуна̄ дит̣т̣хена. сутена̄ти сотена сутена. парисан̇ка̄йа̄ти дит̣т̣хасутавасена парисан̇китена. гарудхамманти гарукам̣ сан̇гха̄дисеса̄паттим̣. паккхама̄наттанти анӯна̄ни паннараса диваса̄ни ма̄наттам̣. чхасу дхаммесӯти вика̄лабходжаначчхат̣т̣хесу сиккха̄падесу. сиккхитасиккха̄йа̄ти екасиккхампи акхан̣д̣ам̣ катва̄ пӯритасиккха̄йа. аккоситаббо парибха̄ситабботи дасаннам̣ аккосаваттхӯнам̣ ан̃н̃атарена аккосаваттхуна̄ на аккоситаббо, бхайӯпадам̣сана̄йа йа̄йа ка̄йачи парибха̄са̄йа на парибха̄ситаббо.

оват̣о бхиккхунӣнам̣ бхиккхӯсу вачанапатхоти ова̄да̄нуса̄санадхаммакатха̄сан̇кха̄то вачанапатхо бхиккхунӣнам̣ бхиккхӯсу оварито пихито, на бхиккхунийа̄ кочи бхиккху овадитаббо ануса̄ситаббо ва̄ ‘‘бханте, пора̄н̣акаттхера̄ идам̣ чӣвараваттам̣ пӯрайим̣сӯ’’ти евам̣ пана павен̣ивасена катхетум̣ ват̣т̣ати. ановат̣о бхиккхӯнам̣ бхиккхунӣсу вачанапатхоти бхиккхӯнам̣ пана бхиккхунӣсу вачанапатхо анива̄рито, йатха̄ручи овадитум̣ ануса̄ситум̣ дхаммакатхам̣ катхетунти айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато панеса̄ гарудхаммакатха̄ самантапа̄са̄дика̄йа винайасам̣ван̣н̣ана̄йа (па̄чи. ат̣т̣ха. 148) вуттанайенева ведитабба̄.

име пана ат̣т̣ха гарудхамме саттху сантике уггахетва̄ тхерена аттано а̄рочийама̄не сутва̄ва маха̄паджа̄патийа̄ та̄ва махантам̣ доманассам̣ кхан̣ена пат̣иппассамбхи, анотаттадахато а̄бхатена сӣтудакасса гхат̣асатена маттхаке париситта̄ вийа вигатапарил̣а̄ха̄ аттамана̄ хутва̄ гарудхаммапат̣иггахан̣ена уппаннапӣтипа̄моджджам̣ а̄викаронтӣ сеййатха̄пи, бхантетиа̄дикам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.

кумбхаттхенакехӣти кумбхе дӣпам̣ джа̄летва̄ тена а̄локена парагхаре бхан̣д̣ам̣ вичинитва̄ тхенакачорехи. сетат̣т̣хика̄ на̄ма рогаджа̄тӣти еко па̄н̣ако на̄л̣амаджджхагатам̣ кан̣д̣ам̣ виджджхати, йена виддха̄ кан̣д̣а̄ никкхантампи са̄лисӣсам̣ кхӣрам̣ гахетум̣ на саккоти. ман̃джит̣т̣хика̄ на̄ма рогаджа̄тӣти уччхӯнам̣ антораттабха̄во.

махато тал̣а̄касса пат̣икаччева а̄л̣инти имина̄ пана етаматтхам̣ дассети – йатха̄ махато тал̣а̄касса па̄л̣ийа̄ абаддха̄йапи кин̃чи удакам̣ тит̣т̣хатева, пат̣хамамева баддха̄йа пана йам̣ абаддхапаччайа̄ на тит̣т̣хеййа, тампи тит̣т̣хеййа, евамева йе име ануппанне ваттхусмим̣ пат̣икаччева анатиккаманаттха̄йа гарудхамма̄ пан̃н̃атта̄, тесу апан̃н̃аттесу ма̄туга̄масса паббаджитатта̄ пан̃ча вассасата̄ни саддхаммо тит̣т̣хеййа. пат̣икаччева пан̃н̃аттатта̄ пана апара̄нипи пан̃ча вассасата̄ни т̣хассатӣти евам̣ пат̣хамам̣ вуттавассасахассамева т̣хассати. вассасахассанти четам̣ пат̣исамбхида̄пабхедаппаттакхӣн̣а̄сава̄нам̣ васенева вуттам̣, тато пана уттарипи суккхавипассакакхӣн̣а̄сававасена вассасахассам̣, ана̄га̄мивасена вассасахассам̣, сакада̄га̄мивасена вассасахассам̣, сота̄паннавасена вассасахассанти евам̣ пан̃чавассасахасса̄ни пат̣иведхасаддхаммо т̣хассати. парийаттидхаммопи та̄нийева. на хи парийаттийа̄ асати пат̣иведхо аттхи, на̄пи парийаттийа̄ сати пат̣иведхо на хоти. лин̇гам̣ пана парийаттийа̄ антарахита̄йапи чирам̣ паваттиссатӣти.

2. ова̄дасуттаван̣н̣ана̄

52. дутийе бахуссутоти идха сакалассапи буддхавачанасса васена бахуссутабха̄во ведитаббо. гарудхамманти ка̄йасам̣саггам̣. айаметтха сан̇кхепо. бхиккхунова̄дакавиниччхайо пана самантапа̄са̄дика̄йа (па̄чи. ат̣т̣ха. 144 а̄дайо) вуттанайенева ведитаббо.

3. сам̣кхиттасуттаван̣н̣ана̄

53. татийе сара̄га̄йа̄ти сара̄гаттха̄йа. вира̄га̄йа̄ти вираджджанаттха̄йа. сам̣йога̄йа̄ти ват̣т̣е сам̣йогаттха̄йа. висам̣йога̄йа̄ти ват̣т̣е висам̣йогабха̄ваттха̄йа. а̄чайа̄йа̄ти ват̣т̣асса вад̣д̣ханаттха̄йа. но апачайа̄йа̄ти на ват̣т̣авиддхам̣санаттха̄йа. дуббхарата̄йа̄ти дуппосанаттха̄йа. но субхарата̄йа̄ти на сукхапосанаттха̄йа. имасмим̣ сутте пат̣хамава̄рена ват̣т̣ам̣ катхитам̣, дутийава̄рена виват̣т̣ам̣ катхитам̣. имина̄ ча пана ова̄дена готамӣ арахаттам̣ патта̄ти.

4. дӣгхаджа̄н̣усуттаван̣н̣ана̄

54. чатуттхе бйаггхападжджа̄ти идамасса павен̣и на̄ма васена а̄лапанам̣. тасса хи пуббапуриса̄ бйаггхапатхе джа̄та̄ти тасмим̣ куле манусса̄ бйаггхападжджа̄ти вуччанти. иссаттхена̄ти исса̄сакаммена. татрупа̄йа̄йа̄ти ‘‘имасмим̣ ка̄ле идам̣ на̄ма ка̄тум̣ ват̣т̣атӣ’’ти джа̄нане упа̄йабхӯта̄йа. вуддхасӣлиноти вад̣д̣хитасӣла̄ вуддхасама̄ча̄ра̄. а̄йанти а̄гаманам̣. на̄ччога̄л̣ханти на̄тимахантам̣. на̄тихӣнанти на̄тикасирам̣. парийа̄да̄йа̄ти гахетва̄ кхепетва̄. таттха йасса вайато дигун̣о а̄йо, тасса вайо а̄йам̣ парийа̄да̄тум̣ на саккоти.

‘‘чатудха̄ вибхадже бхоге, пан̣д̣ито гхарама̄васам̣;

екена бхоге бхун̃джеййа, двӣхи каммам̣ пайоджайе;

чатуттхан̃ча нидха̄пеййа, а̄пада̄су бхависсатӣ’’ти. (дӣ. ни. 3.265) –

евам̣ пат̣ипаджджато пана вайо а̄йам̣ парийа̄да̄тум̣ на саккотийева.

удумбаракха̄дӣва̄ти йатха̄ удумбара̄ни кха̄дитука̄мена пакке удумбараруккхе ча̄лите екаппаха̄ренева бахӯни пхала̄ни патанти, со кха̄дитаббайуттака̄ни кха̄дитва̄ итара̄ни бахутара̄ни паха̄йа гаччхати, евамевам̣ йо а̄йато вайам̣ бахутарам̣ катва̄ виппакиранто бхоге парибхун̃джати, со ‘‘удумбаракха̄дикам̣ва̄йам̣ кулапутто бхоге кха̄датӣ’’ти вуччати. аджет̣т̣хамаран̣анти ана̄йакамаран̣ам̣. самам̣ джӣвикам̣ каппетӣти самма̄ джӣвикам̣ каппети. самаджӣвита̄ти самаджӣвита̄йа джӣвита̄. апа̄йамукха̄нӣти вина̄сасса т̣ха̄на̄ни.

ут̣т̣ха̄та̄ каммадхеййесӯти каммакаран̣ат̣т̣ха̄несу ут̣т̣ха̄навӣрийасампанно. видха̄нава̄ти видаханасампанно. соттха̄нам̣ сампара̄йиканти соттхибхӯтам̣ сампара̄йикам̣. саччана̄мена̄ти буддхатта̄йева буддхоти евам̣ авитатхана̄мена. ча̄го пун̃н̃ам̣ павад̣д̣хатӣти ча̄го ча сесапун̃н̃ан̃ча павад̣д̣хати. имасмим̣ сутте саддха̄дайо миссака̄ катхита̄. пан̃чамам̣ утта̄намева.

6. бхайасуттаван̣н̣ана̄

56. чхат̣т̣хе габбхоти габбхава̄со. дит̣т̣хадхаммика̄пӣти сандит̣т̣хика̄ габбхава̄сасадиса̄ пунапи мануссагаббха̄. сампара̄йика̄пӣти т̣хапетва̄ мануссагаббхе сесагаббха̄. убхайам̣ ете ка̄ма̄ павуччантӣти бхайан̃ча дуккхан̃ча, бхайан̃ча рого ча, бхайан̃ча ган̣д̣о ча, бхайан̃ча саллан̃ча, бхайан̃ча сан̇го ча, бхайан̃ча пан̇ко ча, бхайан̃ча габбхо ча̄ти евам̣ убхайам̣ ете ка̄ма̄ павуччанти. са̄тарӯпена̄ти ка̄масукхена. палипатханти ват̣т̣апалипатхам̣. атиккамма̄ти имасмим̣ т̣ха̄не випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ асса бхиккхуно арахаттаппаттабха̄во гахито. еварӯпам̣ паджам̣ джа̄тиджарӯпетам̣ тӣсу бхавесу пхандама̄нам̣ авеккхатӣти сутте ват̣т̣ам̣ катхетва̄ га̄тха̄су виват̣т̣ам̣ катхитанти. саттамат̣т̣хама̄ни утта̄наттха̄нева.

9-10. пуггаласуттадвайаван̣н̣ана̄

59-60. наваме уджубхӯтоти ка̄йаван̇ка̄дӣнам̣ абха̄вена уджуко. пан̃н̃а̄сӣласама̄хитоти пан̃н̃а̄йа ча сӣлена ча саманна̄гато. йаджама̄на̄нанти да̄нам̣ даданта̄нам̣. пун̃н̃апеккха̄нанти пун̃н̃ам̣ олокента̄нам̣ гавесанта̄нам̣. опадхиканти упадхивипа̄кам̣, опадхибхӯтам̣ т̣ха̄нам̣ аппама̄н̣ам̣. дасаме самуккат̣т̣хоти уккат̣т̣хо уттамо. сатта̄нанти саббасатта̄нам̣. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.

готамӣвагго чхат̣т̣хо.

(7) 2. бхӯмича̄лавагго

1. иччха̄суттаван̣н̣ана̄

61. саттамасса пат̣хаме павивиттасса̄ти ка̄йавивекена вивиттасса. нира̄йаттавуттиноти каттхачи ана̄йаттавуттино випассана̄каммикасса. ла̄бха̄йа̄ти чатупаччайала̄бха̄йа. сочӣ ча паридевӣ ча̄ти сокӣ ча паридевӣ ча. сочичча паридевичча̄типи па̄т̣хо. чуто ча саддхамма̄ти там̣кхан̣ам̣йева випассана̄саддхамма̄ чуто. имасмим̣ сутте ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ катхитам̣.

2. алам̣суттаван̣н̣ана̄

62. дутийе алам̣ аттано алам̣ паресанти аттано ча паресан̃ча хитапат̣ипаттийам̣ саматтхо парийатто ануччхавико. кхиппанисантӣти кхиппам̣ упадха̄рети, кхандхадха̄туа̄йатана̄дӣсу катхийама̄несу те дхамме кхиппам̣ джа̄на̄тӣти аттхо. имасмим̣ сутте саматхавипассана̄ катхита̄. пуггаладжджха̄сайена пана десана̄вила̄сена четам̣ маттхакато пат̣т̣ха̄йа хет̣т̣ха̄ отарантам̣ катхитанти.

3. сам̣кхиттасуттаван̣н̣ана̄

63. татийе евамева̄ти никка̄ран̣енева. йатха̄ ва̄ айам̣ йа̄чати, евамева. могхапуриса̄ти мӯл̣хапуриса̄ туччхапуриса̄. аджджхесантӣти йа̄чанти. анубандхитаббанти ирийа̄патха̄нугаманена анубандхитаббам̣ мам̣ на виджахитаббам̣ ман̃н̃анти. а̄джа̄нанаттхам̣ апаса̄денто евама̄ха. еса кира бхиккху ова̄де диннепи пама̄дамева ануйун̃джати, дхаммам̣ сутва̄ таттхева васати, саман̣адхаммам̣ ка̄тум̣ на иччхати. тасма̄ бхагава̄ евам̣ апаса̄детва̄ пуна йасма̄ со арахаттасса упаниссайасампанно, тасма̄ там̣ оваданто тасма̄тиха те бхиккху евам̣ сиккхитаббантиа̄дима̄ха. таттха аджджхаттам̣ ме читтам̣ т̣хитам̣ бхависсати сусан̣т̣хитам̣, на ча уппанна̄ па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ читтам̣ парийа̄да̄йа т̣хассантӣти имина̄ та̄васса ова̄дена нийакаджджхаттавасена читтекаггата̄матто мӯласама̄дхи вутто.

тато ‘‘еттакенева сантут̣т̣хим̣ ана̄паджджитва̄ евам̣ со сама̄дхи вад̣д̣хетаббо’’ти дассетум̣ йато кхо те бхиккху аджджхаттам̣ читтам̣ т̣хитам̣ хоти сусан̣т̣хитам̣, на ча уппанна̄ па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣ханти, тато те бхиккху евам̣ сиккхитаббам̣ ‘‘метта̄ ме четовимутти бха̄вита̄ бхависсати…пе… сусама̄раддха̄’’ти евамасса метта̄васена бха̄ванам̣ вад̣д̣хетва̄ пуна йато кхо те бхиккху айам̣ сама̄дхи евам̣ бха̄вито хоти бахулӣкато, тато твам̣ бхиккху имам̣ сама̄дхим̣ савитаккасавича̄рампи бха̄веййа̄сӣтиа̄ди вуттам̣. тассаттхо – йада̄ те бхиккху айам̣ мӯласама̄дхи евам̣ метта̄васена бха̄вито хоти, тада̄ твам̣ та̄ватакенапи тут̣т̣хим̣ ана̄паджджитва̄ва имам̣ мӯласама̄дхим̣ ан̃н̃есупи а̄рамман̣есу чатуккапан̃чакаджджха̄на̄ни па̄пайама̄но ‘‘савитаккасавича̄рампӣ’’тиа̄дина̄ найена бха̄веййа̄сӣти.

евам̣ ватва̄ ча пана авасесабрахмавиха̄рапуббан̇гамамписса ан̃н̃есу а̄рамман̣есу чатуккапан̃чакаджджха̄набха̄ванам̣ кареййа̄сӣти дассенто йато кхо те бхиккху айам̣ сама̄дхи евам̣ бха̄вито хоти субха̄вито, тато те бхиккху евам̣ сиккхитаббам̣ ‘‘карун̣а̄ ме четовимуттӣ’’тиа̄дима̄ха. евам̣ метта̄пуббан̇гамам̣ чатуккапан̃чакаджджха̄набха̄ванам̣ дассетва̄ пуна ка̄йа̄нупассана̄дипуббан̇гамам̣ дассетум̣ йато кхо те бхиккху айам̣ сама̄дхи евам̣ бха̄вито хоти субха̄вито, тато те бхиккху евам̣ сиккхитаббам̣ ‘‘ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ’’тиа̄дим̣ ватва̄ йато кхо те бхиккху айам̣ сама̄дхи евам̣ бха̄вито хоти субха̄вито, тато твам̣ бхиккху йена йенева гаггхасӣтиа̄дима̄ха. таттха гаггхасӣти гамиссаси. пха̄сум̣йева̄ти имина̄ арахаттам̣ дассети. арахаттаппатто хи саббирийа̄патхесу пха̄су вихарати на̄ма.

4. гайа̄сӣсасуттаван̣н̣ана̄

64. чатуттхе етадавоча̄ти аттано падха̄набхӯмийам̣ уппаннам̣ витаккам̣ бхиккхусан̇гхасса а̄рочетум̣ – ‘‘пубба̄хам̣, бхиккхаве’’тиа̄дивачанам̣ авоча. обха̄санти диббачаккхун̃а̄н̣обха̄сам̣. н̃а̄н̣адассананти диббачаккхубхӯтам̣ н̃а̄н̣асан̇кха̄там̣ дассанам̣. саннивуттхапуббанти екато васитапуббам̣. имасмим̣ пана сутте диббачаккхун̃а̄н̣ам̣, иддхивидхан̃а̄н̣ам̣, четопарийан̃а̄н̣ам̣, йатха̄каммупаган̃а̄н̣ам̣, ана̄гатам̣сан̃а̄н̣ам̣, паччуппаннам̣сан̃а̄н̣ам̣, атӣтам̣сан̃а̄н̣ам̣, пуббенива̄сан̃а̄н̣анти има̄ни та̄ва ат̣т̣ха н̃а̄н̣а̄ни па̄л̣ийам̣йева а̄гата̄ни, техи пана саддхим̣ випассана̄н̃а̄н̣а̄ни чатта̄ри магган̃а̄н̣а̄ни, чатта̄ри пхалан̃а̄н̣а̄ни, чатта̄ри паччавеккхан̣ан̃а̄н̣а̄ни, чатта̄ри пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄ни чха аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄нӣти ета̄ни н̃а̄н̣а̄ни самодха̄нетва̄ катхентена евам̣ идам̣ суттам̣ катхитам̣ на̄ма хоти.

5. абхибха̄йатанасуттаван̣н̣ана̄

65. пан̃чаме абхибха̄йатана̄нӣти абхибхаванака̄ран̣а̄ни. ким̣ абхибхаванти? паччанӣкадхаммепи а̄рамман̣а̄нипи. та̄ни хи пат̣ипаккхабха̄вена паччанӣкадхамме абхибхаванти, пуггаласса н̃а̄н̣уттарийата̄йа а̄рамман̣а̄ни. аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣтиа̄дӣсу пана аджджхаттарӯпе парикаммавасена аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ на̄ма хоти. аджджхаттан̃хи нӣлапарикаммам̣ каронто кесе ва̄ питте ва̄ аккхита̄рака̄йа ва̄ кароти. пӣтапарикаммам̣ каронто меде ва̄ чхавийа̄ ва̄ хаттхаталапа̄даталесу ва̄ аккхӣнам̣ пӣтат̣т̣ха̄не ва̄ кароти. лохитапарикаммам̣ каронто мам̣се ва̄ лохите ва̄ дживха̄йа ва̄ аккхӣнам̣ раттат̣т̣ха̄не ва̄ кароти. ода̄тапарикаммам̣ каронто ат̣т̣химхи ва̄ данте ва̄ накхе ва̄ аккхӣнам̣ сетат̣т̣ха̄не ва̄ кароти. там̣ пана сунӣлакам̣ супӣтакам̣ сулохитакам̣ суода̄там̣ на хоти, ависуддхамева хоти.

еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣти йассевам̣ парикаммам̣ аджджхаттам̣ уппаннам̣ хоти, нимиттам̣ пана бахиддха̄, со евам̣ аджджхаттам̣ парикаммасса бахиддха̄ ча аппана̄йа васена ‘‘аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣ’’ти вуччати. паритта̄нӣти авад̣д̣хита̄ни. суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣти суван̣н̣а̄ни ва̄ хонту дуббан̣н̣а̄ни ва̄, париттавасенева идам̣ абхибха̄йатанам̣ вуттанти ведитаббам̣. та̄ни абхибхуййа̄ти йатха̄ на̄ма сампаннаггахан̣ико кат̣аччхуматтам̣ бхаттам̣ лабхитва̄ ‘‘ким̣ еттха бхун̃джитаббам̣ аттхӣ’’ти сам̣кад̣д̣хитва̄ екакабал̣амева кароти, евамева н̃а̄н̣уттарико пуггало висадан̃а̄н̣о ‘‘киметтха париттаке а̄рамман̣е сама̄паджджитаббам̣ аттхи, на̄йам̣ мама бха̄ро’’ти та̄ни рӯпа̄ни абхибхавитва̄ сама̄паджджати, саха нимиттуппа̄деневеттха аппанам̣ па̄петӣти аттхо. джа̄на̄ми пасса̄мӣти имина̄ панасса а̄бхого катхито. со ча кхо сама̄паттито вут̣т̣хитасса, на антосама̄паттийам̣. евам̣сан̃н̃ӣ хотӣти а̄бхогасан̃н̃а̄йапи джха̄насан̃н̃а̄йапи евам̣сан̃н̃ӣ хоти. абхибхаванасан̃н̃а̄ хисса антосама̄паттийампи аттхи, а̄бхогасан̃н̃а̄ пана сама̄паттито вут̣т̣хитассева.

аппама̄н̣а̄нӣти вад̣д̣хитаппама̄н̣а̄ни, маханта̄нӣти аттхо. абхибхуййа̄ти еттха ча пана йатха̄ махаггхасо пурисо екам̣ бхаттавад̣д̣хитакам̣ лабхитва̄ ‘‘ан̃н̃а̄пи хоту, ан̃н̃а̄пи хоту, ким̣ еса̄ майхам̣ кариссатӣ’’ти на там̣ махантато пассати, евамева н̃а̄н̣уттаро пуггало висадан̃а̄н̣о ‘‘ким̣ еттха сама̄паджджитаббам̣, найидам̣ аппама̄н̣ам̣, на майхам̣ читтекаггата̄каран̣е бха̄ро аттхӣ’’ти абхибхавитва̄ сама̄паджджати, саха нимиттуппа̄даневеттха аппанам̣ па̄петӣти аттхо.

аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣти ала̄бхита̄йа ва̄ анаттхиката̄йа ва̄ аджджхаттарӯпе парикаммасан̃н̃а̄вирахито.

еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣти йасса парикаммампи нимиттампи бахиддха̄ уппаннам̣, со евам̣ бахиддха̄ парикаммасса чева аппана̄йа ча васена ‘‘аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣ’’ти вуччати. сесаметтха чатуттха̄бхибха̄йатане ча вуттанайамева. имесу пана чатӯсу париттам̣ витаккачаритавасена а̄гатам̣, аппама̄н̣ам̣ мохачаритавасена, суван̣н̣ам̣ досачаритавасена, дуббан̣н̣ам̣ ра̄гачаритавасена. етесан̃хи ета̄ни саппа̄йа̄ни. са̄ ча несам̣ саппа̄йата̄ висуддхимагге (висуддхи. 1.43) чарийаниддесе вутта̄.

пан̃чамаабхибха̄йатана̄дӣсу нӣла̄нӣти саббасан̇га̄хикавасена вуттам̣. нӣлаван̣н̣а̄нӣти ван̣н̣авасена. нӣланидассана̄нӣти нидассанавасена. апан̃н̃а̄йама̄навивара̄ни асамбхиннаван̣н̣а̄ни еканӣла̄нева хутва̄ диссантӣти вуттам̣ хоти. нӣланибха̄са̄нӣти идам̣ пана обха̄савасена вуттам̣, нӣлобха̄са̄ни нӣлаппабха̄йутта̄нӣти аттхо. етена несам̣ сувисуддхатам̣ дассети. висуддхаван̣н̣авасенева хи има̄ни абхибха̄йатана̄ни вутта̄ни. ‘‘нӣлакасин̣ам̣ угган̣ханто нӣласмим̣ нимиттам̣ ган̣ха̄ти пуппхасмим̣ ва̄ ваттхасмим̣ ва̄ ван̣н̣адха̄туйа̄ ва̄’’тиа̄дикам̣ панеттха касин̣акаран̣ан̃ча парикамман̃ча аппана̄видха̄нан̃ча саббам̣ висуддхимагге (висуддхи. 1.55) виттха̄рато вуттамева̄ти.

6. вимоккхасуттаван̣н̣ана̄

66. вимоккха̄ти кенат̣т̣хена вимоккха̄? адхимуччанат̣т̣хена. ко пана̄йам̣ адхимуччанат̣т̣хо на̄ма? паччанӣкадхаммехи ча сут̣т̣ху муччанат̣т̣хо, а̄рамман̣е ча абхиративасена сут̣т̣ху муччанат̣т̣хо, питуан̇ке виссат̣т̣хан̇гапаччан̇гасса да̄ракасса сайанам̣ вийа аниггахитабха̄вена нира̄сан̇ката̄йа а̄рамман̣е паваттӣти вуттам̣ хоти. айам̣ панаттхо паччхиме вимоккхе наттхи, пуримесу вимоккхесу аттхи.

рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣти еттха аджджхаттам̣ кеса̄дӣсу нӣлакасин̣а̄дивасена уппа̄дитам̣ рӯпаджджха̄нам̣ рӯпам̣, тадассаттхӣти рӯпӣ. бахиддха̄пи нӣлакасин̣а̄дӣни рӯпа̄ни джха̄начаккхуна̄ пассати. имина̄ аджджхаттабахиддхаваттхукесу касин̣есу уппа̄дитаджджха̄насса пуггаласса чатта̄ри рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни дассита̄ни. аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣти аджджхаттам̣ на рӯпасан̃н̃ӣ, аттано кеса̄дӣсу ануппа̄дитарӯпа̄вачараджджха̄ноти аттхо. имина̄ бахиддха̄ парикаммам̣ катва̄ бахиддха̄ва уппа̄дитаджджха̄насса рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни дассита̄ни.

субхантева адхимутто хотӣти имина̄ сувисуддхесу нӣла̄дӣсу ван̣н̣акасин̣есу джха̄на̄ни дассита̄ни. таттха кин̃ча̄пи антоаппана̄йа ‘‘субха’’нти а̄бхого наттхи, йо пана сувисуддхам̣ субхам̣ касин̣ам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ вихарати, со йасма̄ ‘‘субханти адхимутто хотӣ’’ти ваттаббатам̣ а̄паджджати, тасма̄ евам̣ десана̄ ката̄. пат̣исамбхида̄магге пана –

‘‘катхам̣ субхантева адхимутто хотӣти вимоккхо? идха бхиккху метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ …пе… вихарати. метта̄йа бха̄витатта̄ сатта̄ аппат̣икӯла̄ хонти. карун̣а̄сахагатена…пе… мудита̄сахагатена …пе… упеккха̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣…пе… вихарати. упеккха̄йа бха̄витатта̄ сатта̄ аппат̣икӯла̄ хонти. евам̣ субхантева адхимутто хотӣти вимоккхо’’ти (пат̣и. ма. 1.212) вуттам̣.

саббасо рӯпасан̃н̃а̄нантиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ висуддхимагге (висуддхи. 1.276-277) вуттамева. айам̣ ат̣т̣хамо вимоккхоти айам̣ чатуннам̣ кхандха̄нам̣ саббасо виссат̣т̣хатта̄ вимуттатта̄ ат̣т̣хамо уттамо вимоккхо на̄ма.

7-8. анарийавоха̄расуттаван̣н̣ана̄

67-68. саттаме анарийавоха̄ра̄ти на арийакатха̄ садосакатха̄. йа̄хи четана̄хи те воха̄ре вохаранти, та̄сам̣ етам̣ на̄мам̣. ат̣т̣хаме вуттапат̣ипаккханайена аттхо ведитаббо.

9. париса̄суттаван̣н̣ана̄

69. наваме кхаттийапариса̄ти кхаттийа̄нам̣ париса̄нам̣ саннипа̄то сама̄гамо. еса найо саббаттха. анекасатам̣ кхаттийапарисанти бимбиса̄расама̄гама-н̃а̄тисама̄гама-личчхависама̄гама̄дисадисам̣, ан̃н̃есу чаккава̄л̣есупи лаббхатева. саллапитапуббанти а̄ла̄пасалла̄по катапуббо. са̄каччха̄ти дхаммаса̄каччха̄пи сама̄паджджитапубба̄. йа̄дисако тесам̣ ван̣н̣оти те ода̄та̄пи хонти ка̄л̣а̄пи ман̇гураччхавӣпи, саттха̄ суван̣н̣аван̣н̣о. идам̣ пана сан̣т̣ха̄нам̣ пат̣ичча катхитам̣. сан̣т̣ха̄нампи ча кевалам̣ тесам̣ пан̃н̃а̄йатийева. на пана бхагава̄ милаккхасадисо хоти, на̄пи а̄муттаман̣икун̣д̣ало, буддхавесенева нисӣдати. тепи аттано сама̄насан̣т̣ха̄намева пассанти. йа̄дисако тесам̣ сароти те чхиннассара̄пи хонти гаггассара̄пи ка̄кассара̄пи, саттха̄ брахмассарова. идам̣ пана бха̄сантарам̣ сандха̄йа катхитам̣. сачепи хи саттха̄ ра̄джа̄сане нисинно катхети, ‘‘аджджа ра̄джа̄ мадхурена катхетӣ’’ти несам̣ хоти. катхетва̄ пакканте пана бхагавати пуна ра̄джа̄нам̣ а̄гатам̣ дисва̄ ‘‘ко ну кхо айа’’нти вӣмам̣са̄ уппаджджати. таттха ко ну кхо айанти ‘‘имасмим̣ т̣ха̄не ида̄нева ма̄гадхабха̄са̄йа сӣхал̣абха̄са̄йа мадхурена а̄ка̄рена катхенто ко ну кхо айам̣ антарахито, ким̣ дево уда̄ху мануссо’’ти евам̣ вӣмам̣санта̄пи на джа̄нантӣти аттхо. киматтхам̣ паневам̣ аджа̄нанта̄нам̣ дхаммам̣ десетӣти? ва̄санаттха̄йа. евам̣ сутопи хи дхаммо ана̄гате паччайо хотӣти ана̄гатам̣ пат̣ичча десети. анекасатам̣ бра̄хман̣апарисантиа̄динам̣ сон̣адан̣д̣асама̄гама̄дивасена чева ан̃н̃ачаккава̄л̣авасена ча самбхаво ведитаббо.

10. бхӯмича̄ласуттаван̣н̣ана̄

70. дасаме нисӣдананти идха чаммакхан̣д̣ам̣ адхиппетам̣. уденам̣ четийанти уденайаккхасса васанат̣т̣ха̄не катавиха̄ро вуччати. готамака̄дӣсупи есева найо. бха̄вита̄ти вад̣д̣хита̄. бахулӣката̄ти пунаппунам̣ ката̄. йа̄нӣката̄ти йуттайа̄нам̣ вийа ката̄. ваттхуката̄ти патит̣т̣ха̄нат̣т̣хена ваттху вийа ката̄. анут̣т̣хита̄ти адхит̣т̣хита̄. паричита̄ти самантато чита̄ сувад̣д̣хита̄. сусама̄раддха̄ти сут̣т̣ху сама̄раддха̄.

ити анийамена катхетва̄ пуна нийаметва̄ дассенто татха̄гатасса кхотиа̄дима̄ха. еттха каппанти а̄йукаппам̣. тасмим̣ тасмим̣ ка̄ле йам̣ манусса̄нам̣ а̄йуппама̄н̣ам̣, там̣ парипун̣н̣ам̣ каронто тит̣т̣хеййа. каппа̄васесам̣ ва̄ти ‘‘аппам̣ ва̄ бхиййо’’ти вуттавассасатато атирекам̣ ва̄. маха̄сӣваттхеро пана̄ха – ‘‘буддха̄нам̣ ат̣т̣ха̄не гаджджитам̣ на̄ма наттхи, пунаппунам̣ сама̄паджджитва̄ маран̣антикаведанам̣ виккхамбхенто бхаддакаппамева тит̣т̣хеййа. касма̄ пана на т̣хитоти? упа̄диннакасарӣрам̣ на̄ма кхан̣д̣ичча̄дӣхи абхибхуййати, буддха̄ ча кхан̣д̣ичча̄дибха̄вам̣ аппатва̄ пан̃чаме а̄йукот̣т̣ха̄се бахуджанасса пийамана̄пака̄лейева паринибба̄йанти. буддха̄нубуддхесу ча маха̄са̄вакесу париниббутесу екакенева кха̄н̣укена вийа т̣ха̄таббам̣ хоти дахараса̄ман̣ерапарива̄рена ва̄, тато ‘ахо буддха̄нам̣ париса̄’ти хӣл̣етаббатам̣ а̄паджджеййа. тасма̄ на т̣хито’’ти. евам̣ вуттепи йо пана вуччати ‘‘а̄йукаппо’’ти, идамева ат̣т̣хакатха̄йа нийа̄митам̣.

йатха̄ там̣ ма̄рена парийут̣т̣хитачиттоти еттха танти нипа̄таматтам̣, йатха̄ ма̄рена парийут̣т̣хитачитто аджджхоттхат̣ачитто ан̃н̃опи кочи путхуджджано пат̣ивиджджхитум̣ на саккун̣еййа, евамева на̄саккхи пат̣ивиджджхитунти аттхо. ма̄ро хи йасса саббена саббам̣ два̄даса випалла̄са̄ аппахӣна̄, тасса читтам̣ парийут̣т̣ха̄ти. тхерасса ча чатта̄ро випалла̄са̄ аппахӣна̄, тенасса ма̄ро читтам̣ парийут̣т̣ха̄си. со пана читтапарийут̣т̣ха̄нам̣ каронто ким̣ каротӣти? бхеравам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄ дассети, садда̄рамман̣ам̣ ва̄ са̄вети. тато сатта̄ там̣ дисва̄ ва̄ сутва̄ ва̄ сатим̣ виссаджджетва̄ виват̣амукха̄ хонти, тесам̣ мукхена хаттхам̣ павесетва̄ хадайам̣ маддати, тато висан̃н̃а̄ва хутва̄ тит̣т̣ханти. тхерасса панеса мукхе хаттхам̣ павесетум̣ ким̣ саккхиссати, бхерава̄рамман̣ам̣ пана дассеси. там̣ дисва̄ тхеро нимиттобха̄сам̣ наппат̣ивиджджхи. бхагава̄ джа̄нантойева киматтхам̣ йа̄ва татийам̣ а̄мантесӣти? парато ‘‘тит̣т̣хату, бханте бхагава̄’’ти йа̄чите ‘‘туйхеветам̣ дуккат̣ам̣, туйхеветам̣ апараддха’’нти доса̄ропанена со катанукаран̣аттхам̣.

ма̄ро па̄пима̄ти еттха сатте анаттхе нийодженто ма̄ретӣти ма̄ро. па̄пима̄ти тассева вевачанам̣. со хи па̄падхаммасаманна̄гататта̄ ‘‘па̄пима̄’’ти вуччати. кан̣хо, антако, намучи, паматтабандхӯтипи тассева на̄ма̄ни. бха̄сита̄ кхо панеса̄ти айан̃хи бхагавато самбодхипаттийа̄ ат̣т̣хаме сатта̄хе бодхиман̣д̣ейева а̄гантва̄ ‘‘бхагава̄ йадаттхам̣ тумхехи па̄рамийо пӯрита̄, со во аттхо ануппатто, пат̣ивиддхам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, ким̣ те локавича̄ран̣ена̄’’ти ватва̄ йатха̄ аджджа, евамева ‘‘паринибба̄ту да̄ни, бханте бхагава̄’’ти йа̄чи. бхагава̄ часса ‘‘на та̄ва̄ха’’нтиа̄дӣни ватва̄ пат̣иккхипи. там̣ сандха̄йа – ‘‘бха̄сита̄ кхо панеса̄, бханте’’тиа̄дима̄ха.

таттха вийатта̄ти маггавасена бйатта̄, татхева винӣта̄, татха̄ виса̄рада̄. бахуссута̄ти тепит̣акавасена баху сутам̣ етесанти бахуссута̄. тамева дхаммам̣ дха̄рентӣти дхаммадхара̄. атха ва̄ парийаттибахуссута̄ чева пат̣иведхабахуссута̄ ча. парийаттипат̣иведхадхамма̄нам̣йева дха̄ран̣ато дхаммадхара̄ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. дхамма̄нудхаммаппат̣ипанна̄ти арийадхаммасса анудхаммабхӯтам̣ випассана̄дхаммам̣ пат̣ипанна̄. са̄мӣчиппат̣ипанна̄ти ануччхавикапат̣ипадам̣ пат̣ипанна̄. анудхаммача̄риноти анудхаммам̣ чаран̣асӣла̄. сакам̣ а̄чарийаканти аттано а̄чарийава̄дам̣. а̄чиккхиссантӣтиа̄дӣни сабба̄ни ан̃н̃аман̃н̃авевачана̄ни. сахадхаммена̄ти сахетукена сака̄ран̣ена вачанена. саппа̄т̣иха̄рийанти йа̄ва ниййа̄никам̣ катва̄ дхаммам̣ десессанти.

брахмачарийанти сиккха̄ттайасан̇гахитам̣ сакалам̣ са̄санабрахмачарийам̣. иддханти самиддхам̣ джха̄насса̄давасена. пхӣтанти вуддхипаттам̣ саббапа̄липхуллам̣ вийа абхин̃н̃а̄сампаттивасена. виттха̄риканти виттхатам̣ тасмим̣ тасмим̣ диса̄бха̄ге патит̣т̣хитавасена. ба̄худжан̃н̃анти бахӯхи н̃а̄там̣ пат̣ивиддхам̣ маха̄джана̄бхисамайавасена. путхубхӯтанти сабба̄ка̄рена путхулабха̄ваппаттам̣. катхам̣? йа̄ва девамануссехи суппака̄ситанти, йаттака̄ вин̃н̃уджа̄тика̄ дева̄ чева манусса̄ ча аттхи, саббехи сут̣т̣ху пака̄ситанти аттхо. аппоссуккоти нира̄лайо. тван̃хи па̄пима ат̣т̣хамасатта̄хато пат̣т̣ха̄йа ‘‘паринибба̄ту да̄ни, бханте бхагава̄, паринибба̄ту сугато’’ти вираванто а̄хин̣д̣иттха. аджджа да̄ни пат̣т̣ха̄йа вигатусса̄хо хохи, ма̄ майхам̣ паринибба̄наттхам̣ ва̄йа̄мам̣ карохӣти вадати.

сато сампаджа̄но а̄йусан̇кха̄рам̣ оссаджджӣти сатим̣ сӯпат̣т̣хитам̣ катва̄ н̃а̄н̣ена париччхиндитва̄ а̄йусан̇кха̄рам̣ виссаджджи паджахи. таттха на бхагава̄ хаттхена лед̣д̣ум̣ вийа а̄йусан̇кха̄рам̣ оссаджи, тема̄саматтамева пана пхаласама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ тато парам̣ на сама̄паджджисса̄мӣти читтам̣ уппа̄деси. там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘оссаджӣ’’ти. уссаджӣтипи па̄т̣хо. маха̄бхӯмича̄лоти маханто патхавӣкампо. тада̄ кира дасасахассӣ локадха̄ту кампиттха. бхим̣санакоти бхайаджанако. девадундубхийо ча пхалим̣сӯти девабхерийо пхалим̣су, дево суккхагаджджитам̣ гаджджи, ака̄лавиджджулата̄ ниччхарим̣су, кхан̣икавассам̣ вассӣти вуттам̣ хоти.

уда̄нам̣ уда̄несӣти касма̄ уда̄неси? кочи на̄ма вадеййа ‘‘бхагава̄ паччхато паччхато анубандхитва̄ ‘паринибба̄ту, бханте’ти упаддуто бхайена а̄йусан̇кха̄рам̣ виссаджджесӣ’’ти, тассока̄со ма̄ хоту, бхӣтасса хи уда̄нам̣ на̄ма наттхӣти пӣтивегависсат̣т̣хам̣ уда̄нам̣ уда̄неси.

таттха саббесам̣ сон̣асин̇га̄ла̄дӣнампи паччаккхабха̄вато тулитам̣ париччхиннанти тулам̣. ким̣ там̣? ка̄ма̄вачаракаммам̣. на тулам̣, на ва̄ тулам̣ садисамасса ан̃н̃ам̣ локийам̣ каммам̣ аттхӣти атулам̣. ким̣ там̣? махаггатакаммам̣. атха ва̄ ка̄ма̄вачарам̣ рӯпа̄вачарам̣ тулам̣, арӯпа̄вачарам̣ атулам̣. аппавипа̄кам̣ ва̄ тулам̣, бахувипа̄кам̣ атулам̣. самбхаванти самбхавахетубхӯтам̣, ра̄сика̄ракам̣ пин̣д̣ака̄раканти аттхо. бхавасан̇кха̄ранти пунаббхавасан̇кха̄ран̣акам̣. авассаджӣти виссаджджеси. мунӣти буддхамуни. аджджхаттаратоти нийакаджджхаттарато. сама̄хитоти упача̄раппана̄сама̄дхивасена сама̄хито. абхинди кавачамива̄ти кавачам̣ вийа абхинди. аттасамбхаванти аттани сан̃джа̄там̣ килесам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – савипа̄кат̣т̣хена самбхавам̣, бхава̄бхисан̇кхаран̣ат̣т̣хена бхавасан̇кха̄ранти ча ладдхана̄мам̣ тула̄туласан̇кха̄там̣ локийакамман̃ча оссаджи, сан̇га̄масӣсе маха̄йодхо кавачам̣ вийа аттасамбхавам̣ килесан̃ча аджджхаттарато хутва̄ сама̄хито хутва̄ абхиндӣти.

атха ва̄ туланти туленто тӣренто. атулан̃ча самбхаванти нибба̄нан̃чева самбхаван̃ча. бхавасан̇кха̄ранти бхавага̄микаммам̣. авассаджи мунӣти ‘‘пан̃чаккхандха̄ аничча̄, пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ ниродхо нибба̄нам̣ ничча’’нтиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 3.37-38) найена тулайанто буддхамуни бхаве а̄дӣнавам̣, нибба̄не ча а̄нисам̣сам̣ дисва̄ там̣ кхандха̄нам̣ мӯлабхӯтам̣ бхавасан̇кха̄рам̣ каммам̣ ‘‘каммаккхайа̄йа сам̣ваттатӣ’’ти (ма. ни. 2.81; а. ни. 4.232-233) евам̣ вуттена каммаккхайакарена арийамаггена авассаджи. катхам̣? аджджхаттарато сама̄хито, абхинди кавачамиваттасамбхавам̣. со хи випассана̄васена аджджхаттарато, саматхавасена сама̄хитоти евам̣ пуббабха̄гато пат̣т̣ха̄йа саматхавипассана̄балена кавачамива аттабха̄вам̣ парийонандхитва̄ т̣хитам̣, аттани самбхаватта̄ ‘‘аттасамбхава’’нти ладдхана̄мам̣ саббакилесаджа̄лам̣ абхинди. килеса̄бха̄вена ча катам̣ каммам̣ аппат̣исандхикатта̄ авассат̣т̣хам̣ на̄ма хотӣти евам̣ килесаппаха̄нена каммам̣ паджахи. пахӣнакилесасса ча бхайам̣ на̄ма наттхи, тасма̄ абхӣтова а̄йусан̇кха̄рам̣ оссаджджи, абхӣтабха̄ван̃а̄панаттхан̃ча уда̄нам̣ уда̄несӣти ведитаббо.

йам̣ маха̄ва̄та̄ти йена самайена йасмим̣ ва̄ самайе маха̄ва̄та̄. ва̄йантӣти упаккхепакава̄та̄ на̄ма ут̣т̣хаханти, те ва̄йанта̄ сат̣т̣хисахасса̄дхиканавайоджанасатасахассабахалам̣ удакасандха̄ракава̄там̣ упаччхинданти, тато а̄ка̄се удакам̣ бхассати, тасмим̣ бхассанте патхавӣ бхассати, пуна ва̄то аттано балена антодхаммакаран̣е вийа удакам̣ а̄бандхитва̄ ган̣ха̄ти, тато удакам̣ уггаччхати, тасмим̣ уггаччханте патхавӣ уггаччхати. евам̣ удакам̣ кампитам̣ патхавим̣ кампети. етан̃ча кампанам̣ йа̄ваджджака̄ла̄пи хотийева, бахубха̄вена пана огаччхануггаччханам̣ на пан̃н̃а̄йати.

махиддхика̄ маха̄нубха̄ва̄ти иджджханасса махантата̄йа махиддхика̄, анубхавитаббасса махантата̄йа маха̄нубха̄ва̄. паритта̄ти дуббала̄. аппама̄н̣а̄ти балава̄. со имам̣ патхавим̣ кампетӣти со иддхим̣ ниббаттетва̄ сам̣ведженто маха̄моггалла̄но вийа, вӣмам̣санто ва̄ маха̄на̄гаттхерасса бха̄гинеййо сан̇гхараккхитаса̄ман̣еро вийа патхавим̣ кампети. сан̇кампетӣти самантато кампети. сампакампетӣти тассева вевачанам̣. ити имесу ат̣т̣хасу патхавикампесу пат̣хамо дха̄тукопена, дутийо иддха̄нубха̄вена, татийачатуттха̄ пун̃н̃атеджена, пан̃чамо н̃а̄н̣атеджена, чхат̣т̣хо са̄дхука̄рада̄навасена, саттамо ка̄рун̃н̃асабха̄вена, ат̣т̣хамо а̄роданена. ма̄тукуччхим̣ оккаманте ча тато никкхаманте ча маха̄сатте тасса пун̃н̃атеджена патхавӣ акампиттха, абхисамбодхийам̣ н̃а̄н̣атеджа̄бхихата̄ хутва̄ акампиттха, дхаммачаккаппаваттане са̄дхука̄рабха̄васан̣т̣хита̄ са̄дхука̄рам̣ дадама̄на̄ акампиттха, а̄йусан̇кха̄раоссаджджане ка̄рун̃н̃асабха̄васан̣т̣хита̄ читтасан̇кхобхам̣ асахама̄на̄ акампиттха, паринибба̄не а̄роданавегатунна̄ хутва̄ акампиттха. айам̣ панаттхо патхавидевата̄йа васена ведитаббо. маха̄бхӯтапатхавийа̄ панетам̣ наттхи ачетанатта̄. сесам̣ саббаттха утта̄наттхамева̄ти.

бхӯмича̄лавагго саттамо.

(8) 3. йамакавагго

1-2. саддха̄суттадвайаван̣н̣ана̄

71-72. ат̣т̣хамасса пат̣хаме но ча сӣлава̄ти на сӣлесу парипӯрака̄рӣ. самантапа̄са̄дикоти самантато паса̄даджанако. сабба̄ка̄рапарипӯроти саббехи саман̣а̄ка̄рехи саман̣адхаммакот̣т̣ха̄сехи парипӯро. дутийе санта̄ти паччанӣкасантата̄йа санта̄. вимоккха̄ти паччанӣкадхаммехи вимуттатта̄ ча вимоккха̄.

3-9. маран̣ассатисуттадвайа̄диван̣н̣ана̄

73-79. татийе бха̄ветха ноти бха̄ветха ну. са̄сананти анусит̣т̣хи. а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа̄ти арахаттапхалаттха̄йа. чатуттхе патихита̄йа̄ти пат̣ипанна̄йа. со мамасса антара̄йоти со мама джӣвитантара̄йопи, путхуджджанака̄лакирийам̣ каронтасса саггантара̄йопи маггантара̄йопи асса. саттхака̄ ва̄ ме ва̄та̄ти саттхам̣ вийа ан̇гаман̇га̄ни кантантӣти саттхака̄. пан̃чама̄дӣни вуттанайа̄нева. наваме сам̣сагга̄ра̄мата̄ти пан̃чавидхе сам̣сагге а̄ра̄мата̄.

10. кусӣта̄рамбхаваттхусуттаван̣н̣ана̄

80. дасаме кусӣтаваттхӯнӣти кусӣтасса аласасса ваттхӯни патит̣т̣ха̄, косаджджака̄ран̣а̄нӣти аттхо. каммам̣ каттаббам̣ хотӣти чӣваравича̄ран̣а̄дикаммам̣ каттаббам̣ хоти. на вӣрийам̣ а̄рабхатӣти дувидхампи вӣрийам̣ на̄рабхати. аппаттасса̄ти джха̄навипассана̄маггапхаладхаммасса аппаттасса паттийа̄. анадхигатасса̄ти тассева анадхигатасса адхигаматтха̄йа. асаччхикатасса̄ти тадева асаччхикатасса саччхикаран̣аттха̄йа. идам̣ пат̣хаманти идам̣ ‘‘ханда̄хам̣ нипаджджа̄мӣ’’ти евам̣ осӣданам̣ пат̣хамам̣ кусӣтаваттху. имина̄ найена саббаттха аттхо ведитаббо. ма̄са̄читакам̣ ман̃н̃ети еттха пана ма̄са̄читам̣ на̄ма тинтама̄со. йатха̄ тинтама̄со гаруко хоти, евам̣ гарукоти адхиппа̄йо. гила̄на̄ вут̣т̣хито хотӣти гила̄но хутва̄ паччха̄ вут̣т̣хито хоти. а̄рамбхаваттхӯнӣти вӣрийака̄ран̣а̄ни. тесампи имина̄ва найена аттхо ведитаббо. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.

йамакавагго ат̣т̣хамо.

(9) 4. сативагго

1-2. сатисампаджан̃н̃асуттаван̣н̣ана̄

81-82. навамасса пат̣хамам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева. дутийе саддхоти дувидха̄йа саддха̄йа саманна̄гато. но чупасан̇камита̄ти на упат̣т̣хахати. но ча парипуччхита̄ти аттха̄наттхам̣ ка̄ран̣а̄ка̄ран̣ам̣ парипуччхита̄ на хоти. саманна̄гатоти са̄миаттхе паччаттам̣, саманна̄гатасса̄ти вуттам̣ хоти. екантапат̣ибха̄на̄ татха̄гатам̣ дхаммадесана̄ хотӣти татха̄гатасса екантапат̣ибха̄на̄ дхаммадесана̄ хоти, екантенева пат̣ибха̄ти упат̣т̣ха̄тӣти аттхо.

3. мӯлакасуттаван̣н̣ана̄

83. татийе саббе дхамма̄ти пан̃чаккхандха̄. чхандамӯлака̄ти аджджха̄сайаччхандо каттукамйата̄чхандо там̣ мӯлам̣ етесанти чхандамӯлака̄. манасика̄рато самбхавантӣти манасика̄расамбхава̄. пхассато самуденти ра̄сӣ бхавантӣти пхассасамудайа̄. ведана̄йа самосарантӣти ведана̄самосаран̣а̄. сама̄дхи етесам̣ памукхоти сама̄дхиппамукха̄. джет̣т̣хакат̣т̣хена сати адхипати етесанти сата̄дхипатеййа̄, сатиджет̣т̣хака̄ти аттхо. пан̃н̃а̄ уттара̄ етесанти пан̃н̃уттара̄. вимутти ева са̄ро етесанти вимуттиса̄ра̄. еттха ча чхандамӯлака̄дайо чатта̄ропи локийа̄ катхита̄, сеса̄ локийалокуттарамиссака̄ти.

4. чорасуттаван̣н̣ана̄

84. чатуттхе маха̄чороти раджджантаре дуббхитум̣ саматтхо маха̄чоро. парийа̄паджджатӣти парийа̄да̄нам̣ гаччхати. на чират̣т̣хитико хотӣти аддха̄нам̣ па̄ленто т̣ха̄тум̣ на саккоти. аппахарантасса пахаратӣти аттано аверине аппахаранте гун̣асампанне ча махаллаке ча тарун̣ада̄раке ча аппахаритаббайуттаке пахарати. анавасесам̣ а̄дийатӣти ниссесам̣ ган̣ха̄ти. бйаттачора̄нан̃хи идам̣ ваттам̣ – парасса двӣсу са̄т̣акесу еко гахетаббо, екасмим̣ санте дуббалам̣ датва̄ тхиро гахетаббо. пут̣абхаттатан̣д̣ула̄дӣсу екам̣ кот̣т̣ха̄сам̣ датва̄ еко гахетабботи. ачча̄санне каммам̣ каротӣти га̄манигамара̄джадха̄нӣнам̣ а̄саннат̣т̣ха̄не чорикакаммам̣ кароти. на ча нидха̄накусало хотӣти йам̣ ладдхам̣, там̣ даккхин̣еййе нидахитум̣ чхеко на хоти, паралокамаггам̣ на содхети.

5. саман̣асуттаван̣н̣ана̄

85. пан̃чаме йам̣ саман̣ена̄ти йам̣ гун̣аджа̄там̣ саман̣ена паттаббам̣. вусӣмата̄ти брахмачарийава̄сам̣вутена. мутто мочеми бандхана̄ти ахам̣ саббабандханехи мутто хутва̄ маха̄джанампи ра̄га̄дибандханато мочеми. парамадантоти ан̃н̃ена кеначи асиккха̄пито ачодито сайамбхун̃а̄н̣ена пат̣ивиджджхитва̄ парамадаматхена дантатта̄ парамаданто на̄ма. париниббутоти килесапаринибба̄нена париниббуто.

6. йасасуттаван̣н̣ана̄

86. чхат̣т̣хе ма̄ ча майа̄ йасоти йасо ча майа̄ саддхим̣ ма̄ ган̃чхи. акасирала̄бхӣти випулала̄бхӣ. сӣлапан̃н̃а̄н̣анти сӣлан̃чева н̃а̄н̣ан̃ча. сан̇гамма̄ти саннипатитва̄. сама̄гамма̄ти сама̄гантва̄. сан̇ган̣икавиха̄ранти ган̣асан̇ган̣икавиха̄рам̣. на хи нӯнамети на хи нӯна име. татха̄ хи панамети татха̄ хи пана име. ан̇гулипатодакехӣти ан̇гулипатодайат̣т̣хим̣ катва̄ виджджханена. сан̃джаггхантети маха̄хаситам̣ хасанте. сам̣кӣл̣антети кел̣им̣ каронте.

7. паттаникуджджанасуттаван̣н̣ана̄

87. саттаме никкуджджеййа̄ти тена диннасса деййадхаммасса аппат̣иггахан̣аттхам̣ паттаниккуджджанакаммава̄ча̄йа никуджджеййа, на адхомукхат̣хапанена. ала̄бха̄йа̄ти чатуннам̣ паччайа̄нам̣ ала̄бхаттха̄йа. анаттха̄йа̄ти упаддава̄йа авад̣д̣хийа̄. уккуджджеййа̄ти уккуджджанакаммава̄ча̄йа уккуджджеййа.

8. аппаса̄дапаведанӣйасуттаван̣н̣ана̄

88. ат̣т̣хаме аппаса̄дам̣ паведеййунти аппасаннабха̄вам̣ джа̄на̄пеййум̣. аппаса̄дам̣ паведентена пана ким̣ ка̄таббанти? нисинна̄санато на ут̣т̣ха̄таббам̣ на вандитаббам̣ на паччуггаманам̣ ка̄таббам̣, на деййадхаммо да̄таббо. агочарети пан̃чавидхе агочаре.

9. пат̣иса̄ран̣ӣйасуттаван̣н̣ана̄

89. наваме дхаммикан̃ча гихипат̣иссаванти ‘‘имам̣ тема̄сам̣ идхева васитабба’’нти вутто ‘‘евам̣ хотӯ’’тиа̄дина̄ найена пат̣иссавам̣. на сачча̄петӣти вуттам̣ на саччам̣ кароти висам̣ва̄дети.

10. самма̄ваттанасуттаван̣н̣ана̄

90. дасаме паччекат̣т̣ха̄нети адхипатит̣т̣ха̄не джет̣т̣хакат̣т̣ха̄не. тан̃хи джет̣т̣хакам̣ катва̄ кин̃чи сан̇гхакаммам̣ ка̄тум̣ на лабхати. на ча тена мӯлена вут̣т̣ха̄петабботи там̣ мӯлам̣ катва̄ аббха̄накаммам̣ ка̄тум̣ на лабхати. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.

сативагго навамо.

(10) 5. са̄ман̃н̃авагго

91. ито парам̣ атха кхо боджджха̄ упа̄сика̄тиа̄дӣсу боджджха̄ упа̄сика̄, сирима̄ упа̄сика̄, падума̄ упа̄сика̄, сутана̄ упа̄сика̄, мануджа̄ упа̄сика̄, уттара̄ упа̄сика̄, мутта̄ упа̄сика̄, кхема̄ упа̄сика̄, ручӣ упа̄сика̄, чундӣ ра̄джакума̄рӣ, бимбӣ упа̄сика̄, сумана̄ ра̄джакума̄рӣ, маллика̄ девӣ, тисса̄ упа̄сика̄, тисса̄ма̄та̄ упа̄сика̄, сон̣а̄ упа̄сика̄, сон̣а̄йа ма̄та̄ упа̄сика̄, ка̄н̣а̄ упа̄сика̄, ка̄н̣ама̄та̄ упа̄сика̄, уттара̄ нандама̄та̄, виса̄кха̄ мига̄рама̄та̄, кхуджджуттара̄ упа̄сика̄, са̄ма̄ватӣ упа̄сика̄, суппава̄са̄ колийадхӣта̄, суппийа̄ упа̄сика̄, накулама̄та̄ гахапата̄нӣти има̄сам̣ еттака̄нам̣ ат̣т̣хан̇гасаманна̄гатам̣ упосатхакаммамева катхитам̣. иччхантена виттха̄ретва̄ катхетаббам̣. сесам̣ саббаттха утта̄наттхамева̄ти.