1. титтха̄йатанасуттаван̣н̣ана̄
62. дутийасса пат̣хаме титтха̄йатана̄нӣти титтхабхӯта̄ни а̄йатана̄ни, титтхийа̄нам̣ ва̄ а̄йатана̄ни. таттха титтхам̣ джа̄нитаббам̣, титтхакара̄ джа̄нитабба̄, титтхийа̄ джа̄нитабба̄, титтхийаса̄вака̄ джа̄нитабба̄. титтхам̣ на̄ма два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хийо. титтхикара̄ на̄ма та̄сам̣ дит̣т̣хӣнам̣ уппа̄дака̄. титтхийа̄ на̄ма йесам̣ та̄ дит̣т̣хийо руччанти кхаманти. титтхийаса̄вака̄ на̄ма тесам̣ паччайада̄йака̄. а̄йатананти ‘‘камбоджо асса̄нам̣ а̄йатанам̣, гуннам̣ даккхин̣а̄патхо а̄йатана’’нти еттха сан̃джа̄тит̣т̣ха̄нам̣ а̄йатанам̣ на̄ма.
‘‘манораме а̄йатане, севанти нам̣ вихан̇гама̄;
чха̄йам̣ чха̄йаттхино йанти, пхалаттхам̣ пхалабходжино’’ти. (а. ни. 5.38) –
еттха самосаран̣ат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘пан̃чима̄ни, бхиккхаве, вимутта̄йатана̄нӣ’’ти (а. ни. 5.26) еттха ка̄ран̣ам̣. там̣ идха саббампи лаббхати. саббепи хи дит̣т̣хигатика̄ сан̃джа̄йама̄на̄ имесуйева тӣсу т̣ха̄несу сан̃джа̄йанти, самосаран̣ама̄на̄пи етесуйева тӣсу т̣ха̄несу самосаранти саннипатанти, дит̣т̣хигатикабха̄ве ча несам̣ ета̄нева тӣн̣и ка̄ран̣а̄нӣти титтхабхӯта̄ни сан̃джа̄тиа̄дина̄ аттхена а̄йатана̄нӣтипи титтха̄йатана̄ни. теневаттхена титтхийа̄нам̣ а̄йатана̄нӣтипи титтха̄йатана̄ни. самануйун̃джийама̄на̄нӣти ка̄ на̄мета̄ дит̣т̣хийоти евам̣ пуччхийама̄на̄ни. самануга̄хийама̄на̄нӣти ким̣ка̄ран̣а̄ ета̄ дит̣т̣хийо уппанна̄ти евам̣ самма̄ анугга̄хийама̄на̄ни. саманубха̄сийама̄на̄нӣти пат̣иниссаджджетха ета̄ни па̄пака̄ни дит̣т̣хигата̄нӣти евам̣ самма̄ ануса̄сийама̄на̄ни. апича тӣн̣ипи ета̄ни ануйогапуччха̄вевачана̄нева. тена вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ – ‘‘самануйун̃джатӣти ва̄ саманугга̄хатӣти ва̄ саманубха̄сатӣти ва̄ есесе екат̣т̣хе саме самабха̄ге таджджа̄те тан̃н̃ева̄’’ти.
парампи гантва̄ти а̄чарийапарампара̄ ладдхипарампара̄ аттабха̄вапарампара̄ти етесу йам̣кин̃чи парампарам̣ гантва̄пи. акирийа̄йа сан̣т̣хахантӣти акирийаматте сам̣тит̣т̣ханти. ‘‘амха̄кам̣ а̄чарийо пуббекатава̄дӣ, амха̄кам̣ па̄чарийо пуббекатава̄дӣ, амха̄кам̣ а̄чарийапа̄чарийо пуббекатава̄дӣ. амха̄кам̣ а̄чарийо иссаранимма̄нава̄дӣ, амха̄кам̣ па̄чарийо иссаранимма̄нава̄дӣ, амха̄кам̣ а̄чарийапа̄чарийо иссаранимма̄нава̄дӣ. амха̄кам̣ а̄чарийо ахетуапаччайава̄дӣ, амха̄кам̣ па̄чарийо ахетуапаччайава̄дӣ, амха̄кам̣ а̄чарийапа̄чарийо ахетуапаччайава̄дӣ’’ти евам̣ гаччханта̄ни хи ета̄ни а̄чарийапарампарам̣ гаччханти на̄ма. ‘‘амха̄кам̣ а̄чарийо пуббекаталаддхико, амха̄кам̣ па̄чарийо…пе… амха̄кам̣ а̄чарийапа̄чарийо ахетуапаччайаладдхико’’ти евам̣ гаччханта̄ни ладдхипарампарам̣ гаччханти на̄ма. ‘‘амха̄кам̣ а̄чарийасса аттабха̄во пуббекатахету, амха̄кам̣ па̄чарийасса…пе… амха̄кам̣ а̄чарийапа̄чарийасса аттабха̄во ахету апаччайо’’ти евам̣ гаччханта̄ни аттабха̄вапарампарам̣ гаччханти на̄ма. евам̣ пана сувидӯрампи гаччханта̄ни акирийаматтейева сан̣т̣хаханти, екопи етесам̣ дит̣т̣хигатика̄нам̣ катта̄ ва̄ ка̄рета̄ ва̄ на пан̃н̃а̄йати.
пурисапуггалоти сатто. ка̄ман̃ча пурисотипи вутте пуггалотипи вутте саттойева вутто хоти, айам̣ пана саммутикатха̄ на̄ма йо йатха̄ джа̄на̄ти, тасса татха̄ вуччати. пат̣исам̣ведетӣти аттано санта̄не уппаннам̣ джа̄на̄ти пат̣исам̣видитам̣ кароти, анубхавати ва̄. пуббекатахетӯти пуббекатака̄ран̣а̄, пуббекатакаммапаччайенева пат̣исам̣ведетӣти аттхо. имина̄ каммаведанан̃ча кирийаведанан̃ча пат̣иккхипитва̄ екам̣ випа̄каведанамева сампат̣иччханти. йе ва̄ име питтасамут̣т̣ха̄на̄ а̄ба̄дха̄ семхасамут̣т̣ха̄на̄ ва̄тасамут̣т̣ха̄на̄ саннипа̄тика̄ утупарин̣а̄маджа̄ висамапариха̄раджа̄ опаккамика̄ а̄ба̄дха̄ каммавипа̄каджа̄ а̄ба̄дха̄ти ат̣т̣ха рога̄ вутта̄, тесу сатта пат̣иккхипитва̄ екам̣ випа̄каведанам̣йева сампат̣иччханти. йепиме дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣ упападжджаведанӣйам̣ апарапарийа̄йаведанӣйанти тайо каммара̄сайо вутта̄, тесупи две пат̣иба̄хитва̄ екам̣ апарапарийа̄йакаммам̣йева сампат̣иччханти. йепиме дит̣т̣хадхаммаведанӣйо випа̄ко упападжджаведанӣйо апарапарийа̄йаведанӣйоти тайо випа̄кара̄сайо вутта̄, тесупи две пат̣иба̄хитва̄ екам̣ апарапарийа̄йавипа̄камева сампат̣иччханти. йепиме кусалачетана̄ акусалачетана̄ випа̄качетана̄ кирийачетана̄ти чатта̄ро четана̄ра̄сайо вутта̄, тесупи тайо пат̣иба̄хитва̄ екам̣ випа̄качетанам̣йева сампат̣иччханти.
иссаранимма̄нахетӯти иссаранимма̄нака̄ран̣а̄, иссарена ниммитатта̄ пат̣исам̣ведетӣти аттхо. айам̣ хи тесам̣ адхиппа̄йо – има̄ тиссо ведана̄ паччуппанне аттана̄ катамӯлакена ва̄ а̄н̣аттимӯлакена ва̄ пуббекатена ва̄ ахетуапаччайа̄ ва̄ пат̣исам̣ведитум̣ на̄ма на сакка̄, иссаранимма̄нака̄ран̣а̄йева пана има̄ пат̣исам̣ведетӣти. евам̣ва̄дино панете хет̣т̣ха̄ вуттесу ат̣т̣хасу рогесу екампи асампат̣иччхитва̄ саббе пат̣иба̄ханти, хет̣т̣ха̄ вуттесу ча тӣсу каммара̄сӣсу тӣсу випа̄кара̄сӣсу чатӯсу четана̄ра̄сӣсу екампи асампат̣иччхитва̄ саббепи пат̣иба̄ханти.
ахетуапаччайа̄ти хетун̃ча паччайан̃ча вина̄, ака̄ран̣енева пат̣исам̣ведетӣти аттхо. айан̃хи несам̣ адхиппа̄йо – има̄ тиссо ведана̄ паччуппанне аттана̄ катамӯлакена ва̄ а̄н̣аттимӯлакена ва̄ пуббекатена ва̄ иссаранимма̄нахетуна̄ ва̄ пат̣исам̣ведитум̣ на̄ма на сакка̄, ахетуапаччайа̄йева пана има̄ пат̣исам̣ведетӣти. евам̣ва̄дино панете хет̣т̣ха̄ вуттесу рога̄дӣсу екампи асампат̣иччхитва̄ саббам̣ пат̣иба̄ханти.
евам̣ саттха̄ ма̄тикам̣ никкхипитва̄ ида̄ни там̣ вибхаджитва̄ дассетум̣ татра, бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха евам̣ вада̄мӣти ладдхипатит̣т̣ха̄панаттхам̣ евам̣ вада̄мӣти дассети. ладдхин̃хи аппатит̣т̣ха̄петва̄ ниггайхама̄на̄ ладдхито ладдхим̣ сан̇каманти, бхо готама, на майам̣ пуббекатава̄дам̣ вада̄ма̄тиа̄дӣни ваданти. ладдхийа̄ пана патит̣т̣ха̄пита̄йа сан̇камитум̣ алабханта̄ суниггахита̄ хонти, ити несам̣ ладдхипатит̣т̣ха̄панаттхам̣ евам̣ вада̄мӣти а̄ха. тенаха̄йасмантоти тена хи а̄йасманто. ким̣ вуттам̣ хоти – йади етам̣ саччам̣, евам̣ санте тена тумха̄кам̣ ва̄дена. па̄н̣а̄типа̄тино бхависсанти пуббекатахетӯти йе кечи локе па̄н̣ам̣ атипа̄тенти, саббе те пуббекатахету па̄н̣а̄типа̄тино бхависсанти. ким̣ка̄ран̣а̄? на хи па̄н̣а̄типа̄такаммам̣ аттана̄ катамӯлакена на а̄н̣аттимӯлакена на иссаранимма̄нахетуна̄ на ахетуапаччайа̄ сакка̄ пат̣исам̣ведетум̣, пуббекатахетуйева пат̣исам̣ведетӣти айам̣ во ладдхи. йатха̄ ча па̄н̣а̄типа̄тино, евам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄ вираманта̄пи пуббекатахетуйева вирамиссантӣти. ити бхагава̄ тесам̣йева ладдхим̣ гахетва̄ тесам̣ ниггахам̣ а̄ропети. имина̄ найена адинна̄да̄йинотиа̄дӣсупи йоджана̄ ведитабба̄.
са̄рато пачча̄гаччхатанти са̄рабха̄вена ган̣ханта̄нам̣. чхандоти каттукамйата̄чхандо. идам̣ ва̄ каран̣ӣйам̣ идам̣ ва̄ акаран̣ӣйанти еттха айам̣ адхиппа̄йо – идам̣ ва̄ каран̣ӣйанти каттаббасса каран̣аттха̄йа, идам̣ ва̄ акаран̣ӣйанти акаттаббасса акаран̣аттха̄йа каттукамйата̄ ва̄ паччаттапурисака̄ро ва̄ на хоти. чхандава̄йа̄месу ва̄ асантесу ‘‘идам̣ каттабба’’нтипи ‘‘идам̣ на каттабба’’нтипи на хоти. ити каран̣ӣйа̄каран̣ӣйе кхо пана саччато тхетато анупалаббхийама̄нети евам̣ каттаббе ча акаттаббе ча бхӯтато тхирато апан̃н̃а̄йама̄не алаббхама̄не. йади хи каттаббам̣ ка̄тум̣ акаттаббато ча вирамитум̣ лабхеййа, каран̣ӣйа̄каран̣ӣйам̣ саччато тхетато упалаббхеййа. йасма̄ пана убхайампи там̣ еса нупалаббхати, тасма̄ там̣ саччато тхетато на упалаббхати, евам̣ тасмим̣ ча анупалаббхийама̄нети аттхо. мут̣т̣хассатӣнанти нат̣т̣хассатӣнам̣ виссат̣т̣хассатӣнам̣. ана̄раккха̄нам̣ вихаратанти чхасу два̄ресу нира̄раккха̄нам̣ вихаранта̄нам̣. на хоти паччаттам̣ сахадхаммико саман̣ава̄доти евам̣ бхӯта̄нам̣ тумха̄кам̣ ва̄ ан̃н̃есам̣ ва̄ майам̣ саман̣а̄ти паччаттам̣ сака̄ран̣о саман̣ава̄до на хоти на иджджхати. саман̣а̄пи хи пуббекатака̄ран̣а̄йева хонти, ассаман̣а̄пи пуббекатака̄ран̣а̄йева̄ти. сахадхаммикоти сака̄ран̣о. ниггахо хотӣти мама ниггахо хоти, те пана ниггахита̄ хонтӣти.
евам̣ пуббекатава̄дино ниггахетва̄ ида̄ни иссаранимма̄нава̄дино ниггахетум̣ татра, бхиккхаветиа̄дима̄ха. тассаттхо пуббекатава̄де вуттанайенева ведитаббо, татха̄ ахетукава̄депи.
евам̣ имесам̣ титтха̄йатана̄нам̣ парампи гантва̄ акирийа̄йа сан̣т̣хаханабха̄вена туччхабха̄вам̣ аниййа̄никабха̄вам̣, аса̄рабха̄вена тхусакот̣т̣анасадисатам̣ а̄паджджанабха̄вена аггисан̃н̃а̄йа дхамама̄накхаджджупанакасариккхатам̣ там̣дит̣т̣хика̄нам̣ пуримассапи маджджхимассапи паччхимассапи аттхадассаната̄йа абха̄вена андхавен̣ӯпаматам̣ саддаматтенева та̄ни гахетва̄ са̄радит̣т̣хика̄нам̣ патхавийам̣ патитасса белувапаккасса даддабха̄йитасаддам̣ сутва̄ ‘‘патхавӣ сам̣ват̣т̣ама̄на̄ а̄гаччхатӣ’’ти сан̃н̃а̄йа пала̄йантена сасакена сариккхабха̄ван̃ча дассетва̄ ида̄ни аттана̄ деситасса дхаммасса са̄рабха̄ван̃чева ниййа̄никабха̄ван̃ча дассетум̣ айам̣ кхо пана, бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха аниггахитоти ан̃н̃ехи аниггахито ниггахетум̣ асаккун̣еййо. асам̣килит̣т̣хоти никкилесо парисуддхо, ‘‘сам̣килит̣т̣хам̣ нам̣ карисса̄ма̄’’ти паваттехипи татха̄ ка̄тум̣ асаккун̣еййо. анупаваджджоти упава̄давинимутто. аппат̣икут̣т̣хоти ‘‘ким̣ имина̄ харатха на’’нти евам̣ аппат̣иба̄хито, анупаккут̣т̣хо ва̄. вин̃н̃ӯхӣти пан̣д̣итехи. апан̣д̣ита̄нан̃хи аджа̄нитва̄ катхента̄нам̣ вачанам̣ аппама̄н̣ам̣. тасма̄ вин̃н̃ӯхӣти а̄ха.
ида̄ни тасса дхаммасса дассанаттхам̣ ‘‘катамо ча, бхиккхаве’’ти пан̃хам̣ пуччхитва̄ ‘‘има̄ чха дха̄туйо’’тиа̄дина̄ найена ма̄тикам̣ никкхипитва̄ йатха̄пат̣ипа̄т̣ийа̄ вибхаджитва̄ дассенто пуна има̄ чха дха̄туйотиа̄дима̄ха. таттха дха̄туйоти сабха̄ва̄. ниджджӣваниссаттабха̄ваппака̄сако хи сабха̄ват̣т̣хо дха̄тват̣т̣хо на̄ма. пхасса̄йатана̄нӣти випа̄капхасса̄нам̣ а̄карат̣т̣хена а̄йатана̄ни. манопавича̄ра̄ти витаккавича̄рапа̄дехи ат̣т̣ха̄расасу т̣ха̄несу манасса упавича̄ра̄.
патхавӣдха̄тӯти патит̣т̣ха̄дха̄ту. а̄подха̄тӯти а̄бандханадха̄ту. теджодха̄тӯти парипа̄чанадха̄ту. ва̄йодха̄тӯти виттхамбханадха̄ту. а̄ка̄садха̄тӯти асампхут̣т̣хадха̄ту. вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти виджа̄нанадха̄ту. евамидам̣ дха̄тукаммат̣т̣ха̄нам̣ а̄гатам̣. там̣ кхо панетам̣ сан̇кхепато а̄гатат̣т̣ха̄не сан̇кхепатопи виттха̄ратопи катхетум̣ ват̣т̣ати. виттха̄рато а̄гатат̣т̣ха̄не сан̇кхепато катхетум̣ на ват̣т̣ати, виттха̄ратова ват̣т̣ати. имасмим̣ пана титтха̄йатанасутте идам̣ сан̇кхепато чхадха̄тувасена каммат̣т̣ха̄нам̣ а̄гатам̣. там̣ убхайатха̄пи катхетум̣ ват̣т̣ати.
сан̇кхепато чхадха̄тувасена каммат̣т̣ха̄нам̣ паригган̣хантопи евам̣ паригган̣ха̄ти – патхавӣдха̄ту а̄подха̄ту теджодха̄ту ва̄йодха̄тӯти има̄ни чатта̄ри маха̄бхӯта̄ни, а̄ка̄садха̄ту упа̄да̄рӯпам̣. екасмим̣ ча упа̄да̄рӯпе дит̣т̣хе сеса̄ни тевӣсати дит̣т̣ха̄нева̄ти саллаккхетабба̄ни. вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти читтам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо хоти, тена сахаджа̄та̄ ведана̄ ведана̄ккхандхо, сан̃н̃а̄ сан̃н̃а̄ккхандхо, пхассо ча четана̄ ча сан̇кха̄раккхандхоти име чатта̄ро арӯпаккхандха̄ на̄ма. чатта̄ри пана маха̄бхӯта̄ни чатуннан̃ча маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄рӯпам̣ рӯпаккхандхо на̄ма. таттха чатта̄ро арӯпаккхандха̄ на̄мам̣, рӯпаккхандхо рӯпанти на̄ман̃ча рӯпан̃ча̄ти двейева дхамма̄ хонти, тато уддхам̣ сатто ва̄ джӣво ва̄ наттхӣти евам̣ екасса бхиккхуно сан̇кхепато чхадха̄тувасена арахаттасампа̄пакам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ ведитаббам̣.
виттха̄рато паригган̣ханто пана чатта̄ри маха̄бхӯта̄ни паригган̣хитва̄ а̄ка̄садха̄тупариггаха̄нуса̄рена тевӣсати упа̄да̄рӯпа̄ни паригган̣ха̄ти. атха несам̣ паччайам̣ упапариккханто пуна чатта̄рева маха̄бхӯта̄ни дисва̄ тесу патхавӣдха̄ту вӣсатикот̣т̣ха̄са̄, а̄подха̄ту два̄даса, теджодха̄ту чатта̄ро, ва̄йодха̄ту чхакот̣т̣ха̄са̄ти кот̣т̣ха̄савасена самодха̄нетва̄ два̄чатта̄лӣса маха̄бхӯта̄ни ча ваваттхапетва̄ тесу тевӣсати упа̄да̄рӯпа̄ни паккхипитва̄ пан̃часат̣т̣хи рӯпа̄ни ваваттхапети. та̄ни ча ваттхурӯпена саддхим̣ чхасат̣т̣хи хонтӣти чхасат̣т̣хи рӯпа̄ни пассати. вин̃н̃а̄н̣адха̄ту пана локийачиттавасена ека̄сӣти читта̄ни. та̄ни сабба̄нипи вин̃н̃а̄н̣аккхандхо на̄ма хоти. техи сахаджа̄та̄ ведана̄дайопи таттака̄йева̄ти ека̄сӣти ведана̄ ведана̄ккхандхо, ека̄сӣти сан̃н̃а̄ сан̃н̃а̄ккхандхо, ека̄сӣти четана̄ сан̇кха̄раккхандхоти име чатта̄ро арӯпаккхандха̄ тебхӯмакавасена гайхама̄на̄ чатувӣса̄дхика̄ни тӣн̣и дхаммасата̄ни хонтӣти ити име ча арӯпадхамма̄ чхасат̣т̣хи ча рӯпадхамма̄ти саббепи самодха̄нетва̄ на̄ман̃ча рӯпан̃ча̄ти двева дхамма̄ хонти, тато уддхам̣ сатто ва̄ джӣво ва̄ наттхӣти на̄марӯпавасена пан̃чаккхандхе ваваттхапетва̄ тесам̣ паччайам̣ парийесанто авиджджа̄паччайа̄ тан̣ха̄паччайа̄ каммапаччайа̄ а̄ха̄рапаччайа̄ти евам̣ паччайам̣ дисва̄ ‘‘атӣтепи имехи паччайехи идам̣ ват̣т̣ам̣ паваттиттха, ана̄гатепи етехи паччайехи паваттиссати, етарахипи етехийева паваттатӣ’’ти тӣсу ка̄лесу кан̇кхам̣ витаритва̄ ануккамена пат̣ипаджджама̄но арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти. евам̣ виттха̄ратопи чхадха̄тувасена арахаттасампа̄пакам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ ведитаббам̣.
чаккху пхасса̄йатананти суван̣н̣а̄дӣнам̣ суван̣н̣а̄диа̄каро вийа две чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄ни две сампат̣иччхана̄ни тӣн̣и сантӣран̣а̄нӣти имехи саттахи вин̃н̃а̄н̣ехи сахаджа̄та̄нам̣ саттаннам̣ пхасса̄нам̣ самут̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄кароти а̄йатанам̣. сотам̣ пхасса̄йатанантиа̄дӣсупи есева найо. мано пхасса̄йатананти еттха пана два̄вӣсати випа̄капхасса̄ йоджетабба̄. ити хидам̣ чхапхасса̄йатана̄нам̣ васена каммат̣т̣ха̄нам̣ а̄гатам̣. там̣ сан̇кхепатопи виттха̄ратопи катхетаббам̣. сан̇кхепато та̄ва – еттха хи пурима̄ни пан̃ча а̄йатана̄ни упа̄да̄рӯпам̣, тесу дит̣т̣хесу авасесам̣ упа̄да̄рӯпам̣ дит̣т̣хамева хоти. чхат̣т̣хам̣ а̄йатанам̣ читтам̣, там̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо хоти, тена сахаджа̄та̄ ведана̄дайо сеса̄ тайо арӯпаккхандха̄ти хет̣т̣ха̄ вуттанайенева сан̇кхепато ча виттха̄рато ча арахаттасампа̄пакам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ ведитаббам̣.
чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣ена рӯпам̣ пасситва̄. соманассат̣т̣ха̄нийанти соманассасса ка̄ран̣абхӯтам̣. упавичаратӣти таттха манам̣ ча̄ренто упавичарати. сесападесупи есева найо. еттха ча ит̣т̣хам̣ ва̄ хоту анит̣т̣хам̣ ва̄, йам̣ рӯпам̣ дисва̄ соманассам̣ уппаджджати, там̣ соманассат̣т̣ха̄нийам̣ на̄ма. йам̣ дисва̄ доманассам̣ уппаджджати, там̣ доманассат̣т̣ха̄нийам̣ на̄ма. йам̣ дисва̄ упеккха̄ уппаджджати, там̣ упеккха̄т̣т̣ха̄нийам̣ на̄ма̄ти ведитаббам̣. садда̄дӣсупи есева найо. ити идам̣ сан̇кхепато каммат̣т̣ха̄нам̣ а̄гатам̣. там̣ кхо панетам̣ сан̇кхепато а̄гатат̣т̣ха̄не сан̇кхепатопи виттха̄ратопи катхетум̣ ват̣т̣ати. виттха̄рато а̄гатат̣т̣ха̄не сан̇кхепато катхетум̣ на ват̣т̣ати. имасмим̣ пана титтха̄йатанасутте идам̣ сан̇кхепато ат̣т̣ха̄расаманопавича̄равасена каммат̣т̣ха̄нам̣ а̄гатам̣. там̣ сан̇кхепатопи виттха̄ратопи катхетум̣ ват̣т̣ати.
таттха сан̇кхепато та̄ва – чаккху сотам̣ гха̄нам̣ дживха̄ ка̄йо, рӯпам̣ саддо гандхо расоти има̄ни нава упа̄да̄рӯпа̄ни, тесу дит̣т̣хесу сесам̣ упа̄да̄рӯпам̣ дит̣т̣хамева хоти. пхот̣т̣хаббам̣ тӣн̣и маха̄бхӯта̄ни, техи дит̣т̣хехи чатуттхам̣ дит̣т̣хамева хоти. мано вин̃н̃а̄н̣аккхандхо, тена сахаджа̄та̄ ведана̄дайо тайо арӯпаккхандха̄ти хет̣т̣ха̄ вуттанайенева сан̇кхепато ча виттха̄рато ча арахаттасампа̄пакам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ ведитаббам̣.
арийасачча̄нӣти арийабха̄вакара̄ни, арийапат̣ивиддха̄ни ва̄ сачча̄ни. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато панетам̣ падам̣ висуддхимагге (висуддхи. 2.529) пака̄ситам̣. чханнам̣, бхиккхаве, дха̄тӯнанти идам̣ киматтхам̣ а̄раддхам̣? сукха̄вабодханаттхам̣. йасса хи татха̄гато два̄дасападам̣ паччайа̄ват̣т̣ам̣ катхетука̄мо хоти, тасса габбха̄вакканти ват̣т̣ам̣ дассети. габбха̄вакканти ват̣т̣асмим̣ хи дассите катхетумпи сукхам̣ хоти парам̣ авабодхе утумпӣти сукха̄вабодханаттхам̣ идама̄раддханти ведитаббам̣. таттха чханнам̣ дха̄тӯнанти хет̣т̣ха̄ вутта̄нам̣йева патхавӣдха̄туа̄дӣнам̣. упа̄да̄йа̄ти пат̣ичча. етена паччайаматтам̣ дассети. идам̣ вуттам̣ хоти ‘‘чхадха̄тупаччайа̄ габбхасса̄вакканти хотӣ’’ти. касса чханнам̣ дха̄тӯнам̣ паччайена, ким̣ ма̄ту, уда̄ху питӯти? на ма̄ту на питу, пат̣исандхигган̣ханакасаттассева пана чханнам̣ дха̄тӯнам̣ паччайена габбхасса̄вакканти на̄ма хоти. габбхо ча на̄меса нирайагаббхо тираччха̄найонигаббхо петтивисайагаббхо мануссагаббхо девагаббхоти на̄наппака̄ро хоти. имасмим̣ пана т̣ха̄не мануссагаббхо адхиппето. авакканти хотӣти окканти ниббатти па̄тубха̄во хоти, катхам̣ хотӣти? тин̣н̣ам̣ саннипа̄тена. вуттан̃хетам̣ –
‘‘тин̣н̣ам̣ кхо пана, бхиккхаве, саннипа̄та̄ габбхасса̄вакканти хоти. катамесам̣ тин̣н̣ам̣? идха ма̄та̄питаро ча саннипатита̄ хонти, ма̄та̄ ча на утунӣ хоти, гандхаббо ча на паччупат̣т̣хито хоти. нева та̄ва габбхасса̄вакканти хоти. идха ма̄та̄питаро ча саннипатита̄ хонти, ма̄та̄ ча утунӣ хоти, гандхаббо ча на паччупат̣т̣хито хоти, нева та̄ва габбхасса̄вакканти хоти. йато ча кхо, бхиккхаве, ма̄та̄питаро ча саннипатита̄ хонти, ма̄та̄ ча утунӣ хоти, гандхаббо ча паччупат̣т̣хито хоти. евам̣ тин̣н̣ам̣ саннипа̄та̄ габбхасса̄вакканти хотӣ’’ти (ма. ни. 1.408).
оккантийа̄ сати на̄марӯпанти ‘‘вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпа’’нти вуттат̣т̣ха̄не ваттхудасакам̣ ка̄йадасакам̣ бха̄вадасакам̣ тайо арӯпино кхандха̄ти теттим̣са дхамма̄ гахита̄, имасмим̣ пана ‘‘оккантийа̄ сати на̄марӯпа’’нти вуттат̣т̣ха̄не вин̃н̃а̄н̣аккхандхампи паккхипитва̄ габбхасеййака̄нам̣ пат̣исандхиккхан̣е чатуттим̣са дхамма̄ гахита̄ти ведитабба̄. на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатанантиа̄дӣхи йатхева оккантийа̄ сати на̄марӯпапа̄тубха̄во дассито, евам̣ на̄марӯпе сати сал̣а̄йатанапа̄тубха̄во, сал̣а̄йатане сати пхассапа̄тубха̄во, пхассе сати ведана̄па̄тубха̄во дассито.
ведийама̄насса̄ти еттха веданам̣ анубхавантопи ведийама̄ноти вуччати джа̄нантопи. ‘‘ведийа̄махам̣, бханте, ведийатӣти мам̣ сан̇гхо дха̄ретӯ’’ти (чӯл̣ава. ат̣т̣ха. 102) еттха хи анубхаванто ведийама̄но на̄ма, ‘‘сукхам̣ веданам̣ ведийама̄но сукхам̣ веданам̣ ведийа̄мӣти паджа̄на̄тӣ’’ти (ма. ни. 1.113; дӣ. ни. 2.380; вибха. 363) еттха джа̄нанто. идха̄пи джа̄нантова адхиппето. идам̣ дуккханти пан̃н̃апемӣти евам̣ джа̄нантасса саттасса ‘‘идам̣ дуккхам̣ еттакам̣ дуккхам̣, наттхи ито уддхам̣ дуккха’’нти пан̃н̃апеми бодхеми джа̄на̄пеми. айам̣ дуккхасамудайотиа̄дӣсупи есева найо.
таттха дуккха̄дӣсу айам̣ саннит̣т̣ха̄накатха̄ – т̣хапетва̄ хи тан̣хам̣ тебхӯмака̄ пан̃чаккхандха̄ дуккхам̣ на̄ма, тассева пабха̄вика̄ пуббатан̣ха̄ дуккхасамудайо на̄ма, тесам̣ двиннампи сачча̄нам̣ ануппаттиниродхо дуккханиродхо на̄ма, арийо ат̣т̣хан̇гико магго дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ на̄ма. ити бхагава̄ оккантийа̄ сати на̄марӯпанти катхентопи ведийама̄насса джа̄нама̄нассева катхеси, на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатананти катхентопи, сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассоти катхентопи, пхассапаччайа̄ ведана̄ти катхентопи, ведийама̄насса кхо пана̄хам̣, бхиккхаве, идам̣ дуккханти пан̃н̃апемӣти катхентопи, айам̣ дуккхасамудайоти, айам̣ дуккханиродхоти, айам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ти пан̃н̃апемӣти катхентопи ведийама̄насса джа̄нама̄нассева катхеси.
ида̄ни та̄ни пат̣ипа̄т̣ийа̄ т̣хапита̄ни сачча̄ни виттха̄ренто катаман̃ча, бхиккхаветиа̄дима̄ха. там̣ саббам̣ сабба̄ка̄рена висуддхимагге (висуддхи. 2.537) виттха̄ритамева. таттха вуттанайенева ведитаббам̣. айам̣ пана висесо – таттха ‘‘дуккхасамудайам̣ арийасаччам̣ йа̄йам̣ тан̣ха̄ поноббхавика̄’’ти (ма. ни. 1.133; дӣ. ни. 2.400; вибха. 203) има̄йа тантийа̄ а̄гатам̣, идха ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’ти паччайа̄ка̄равасена. таттха ча дуккханиродхам̣ арийасаччам̣ ‘‘йо тасса̄йева тан̣ха̄йа асесавира̄ганиродхо’’ти (ма. ни. 1.134; дӣ. ни. 2.401; вибха. 204) има̄йа тантийа̄ а̄гатам̣, идха ‘‘авиджджа̄йатвева асесавира̄ганиродха̄’’ти паччайа̄ка̄раниродхавасена.
таттха асесавира̄ганиродха̄ти асесавира̄гена ча асесаниродхена ча. убхайампетам̣ ан̃н̃аман̃н̃авевачанамева. сан̇кха̄раниродхоти сан̇кха̄ра̄нам̣ ануппаттиниродхо хоти. сесападесупи есева найо. имехи пана падехи йам̣ а̄гамма авиджджа̄дайо нируджджханти, аттхато там̣ нибба̄нам̣ дӣпитам̣ хоти. нибба̄нан̃хи авиджджа̄ниродхотипи сан̇кха̄раниродхотипи евам̣ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ ниродхана̄мена катхӣйати. кеваласса̄ти сакаласса. дуккхаккхандхасса̄ти ват̣т̣адуккхара̄сисса. ниродхо хотӣти аппаватти хоти. таттха йасма̄ авиджджа̄дӣнам̣ ниродхо на̄ма кхӣн̣а̄ка̄ропи вуччати арахаттампи нибба̄нампи, тасма̄ идха кхӣн̣а̄ка̄радассанавасена два̄дасасу т̣ха̄несу арахаттам̣, два̄дасасуйева нибба̄нам̣ катхитанти ведитаббам̣. идам̣ вуччатӣти еттха нибба̄намева сандха̄йа иданти вуттам̣. ат̣т̣хан̇гикоти на ат̣т̣хахи ан̇гехи винимутто ан̃н̃о магго на̄ма аттхи. йатха̄ пана пан̃чан̇гикам̣ тӯрийанти вутте пан̃чан̇гаматтамева тӯрийанти вуттам̣ хоти, евамидха̄пи ат̣т̣хан̇гикаматтамева магго хотӣти ведитаббо. аниггахитоти на ниггахито. нигган̣ханто хи ха̄петва̄ ва̄ дассети вад̣д̣хетва̄ ва̄ там̣ париваттетва̄ ва̄. таттха йасма̄ чатта̄ри арийасачча̄ни ‘‘на има̄ни чатта̄ри, две ва̄ тӣн̣и ва̄’’ти евам̣ ха̄петва̄пи ‘‘пан̃ча ва̄ чха ва̄’’ти евам̣ вад̣д̣хетва̄пи ‘‘на има̄ни чатта̄ри арийасачча̄ни, ан̃н̃а̄нева чатта̄ри арийасачча̄нӣ’’ти дассетум̣ на сакка̄. тасма̄ айам̣ дхаммо аниггахито на̄ма. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.