(7) 2. маха̄вагго

1. титтха̄йатанасуттаван̣н̣ана̄

62. дутийасса пат̣хаме титтха̄йатана̄нӣти титтхабхӯта̄ни а̄йатана̄ни, титтхийа̄нам̣ ва̄ а̄йатана̄ни. таттха титтхам̣ джа̄нитаббам̣, титтхакара̄ джа̄нитабба̄, титтхийа̄ джа̄нитабба̄, титтхийаса̄вака̄ джа̄нитабба̄. титтхам̣ на̄ма два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хийо. титтхикара̄ на̄ма та̄сам̣ дит̣т̣хӣнам̣ уппа̄дака̄. титтхийа̄ на̄ма йесам̣ та̄ дит̣т̣хийо руччанти кхаманти. титтхийаса̄вака̄ на̄ма тесам̣ паччайада̄йака̄. а̄йатананти ‘‘камбоджо асса̄нам̣ а̄йатанам̣, гуннам̣ даккхин̣а̄патхо а̄йатана’’нти еттха сан̃джа̄тит̣т̣ха̄нам̣ а̄йатанам̣ на̄ма.

‘‘манораме а̄йатане, севанти нам̣ вихан̇гама̄;

чха̄йам̣ чха̄йаттхино йанти, пхалаттхам̣ пхалабходжино’’ти. (а. ни. 5.38) –

еттха самосаран̣ат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘пан̃чима̄ни, бхиккхаве, вимутта̄йатана̄нӣ’’ти (а. ни. 5.26) еттха ка̄ран̣ам̣. там̣ идха саббампи лаббхати. саббепи хи дит̣т̣хигатика̄ сан̃джа̄йама̄на̄ имесуйева тӣсу т̣ха̄несу сан̃джа̄йанти, самосаран̣ама̄на̄пи етесуйева тӣсу т̣ха̄несу самосаранти саннипатанти, дит̣т̣хигатикабха̄ве ча несам̣ ета̄нева тӣн̣и ка̄ран̣а̄нӣти титтхабхӯта̄ни сан̃джа̄тиа̄дина̄ аттхена а̄йатана̄нӣтипи титтха̄йатана̄ни. теневаттхена титтхийа̄нам̣ а̄йатана̄нӣтипи титтха̄йатана̄ни. самануйун̃джийама̄на̄нӣти ка̄ на̄мета̄ дит̣т̣хийоти евам̣ пуччхийама̄на̄ни. самануга̄хийама̄на̄нӣти ким̣ка̄ран̣а̄ ета̄ дит̣т̣хийо уппанна̄ти евам̣ самма̄ анугга̄хийама̄на̄ни. саманубха̄сийама̄на̄нӣти пат̣иниссаджджетха ета̄ни па̄пака̄ни дит̣т̣хигата̄нӣти евам̣ самма̄ ануса̄сийама̄на̄ни. апича тӣн̣ипи ета̄ни ануйогапуччха̄вевачана̄нева. тена вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ – ‘‘самануйун̃джатӣти ва̄ саманугга̄хатӣти ва̄ саманубха̄сатӣти ва̄ есесе екат̣т̣хе саме самабха̄ге таджджа̄те тан̃н̃ева̄’’ти.

парампи гантва̄ти а̄чарийапарампара̄ ладдхипарампара̄ аттабха̄вапарампара̄ти етесу йам̣кин̃чи парампарам̣ гантва̄пи. акирийа̄йа сан̣т̣хахантӣти акирийаматте сам̣тит̣т̣ханти. ‘‘амха̄кам̣ а̄чарийо пуббекатава̄дӣ, амха̄кам̣ па̄чарийо пуббекатава̄дӣ, амха̄кам̣ а̄чарийапа̄чарийо пуббекатава̄дӣ. амха̄кам̣ а̄чарийо иссаранимма̄нава̄дӣ, амха̄кам̣ па̄чарийо иссаранимма̄нава̄дӣ, амха̄кам̣ а̄чарийапа̄чарийо иссаранимма̄нава̄дӣ. амха̄кам̣ а̄чарийо ахетуапаччайава̄дӣ, амха̄кам̣ па̄чарийо ахетуапаччайава̄дӣ, амха̄кам̣ а̄чарийапа̄чарийо ахетуапаччайава̄дӣ’’ти евам̣ гаччханта̄ни хи ета̄ни а̄чарийапарампарам̣ гаччханти на̄ма. ‘‘амха̄кам̣ а̄чарийо пуббекаталаддхико, амха̄кам̣ па̄чарийо…пе… амха̄кам̣ а̄чарийапа̄чарийо ахетуапаччайаладдхико’’ти евам̣ гаччханта̄ни ладдхипарампарам̣ гаччханти на̄ма. ‘‘амха̄кам̣ а̄чарийасса аттабха̄во пуббекатахету, амха̄кам̣ па̄чарийасса…пе… амха̄кам̣ а̄чарийапа̄чарийасса аттабха̄во ахету апаччайо’’ти евам̣ гаччханта̄ни аттабха̄вапарампарам̣ гаччханти на̄ма. евам̣ пана сувидӯрампи гаччханта̄ни акирийаматтейева сан̣т̣хаханти, екопи етесам̣ дит̣т̣хигатика̄нам̣ катта̄ ва̄ ка̄рета̄ ва̄ на пан̃н̃а̄йати.

пурисапуггалоти сатто. ка̄ман̃ча пурисотипи вутте пуггалотипи вутте саттойева вутто хоти, айам̣ пана саммутикатха̄ на̄ма йо йатха̄ джа̄на̄ти, тасса татха̄ вуччати. пат̣исам̣ведетӣти аттано санта̄не уппаннам̣ джа̄на̄ти пат̣исам̣видитам̣ кароти, анубхавати ва̄. пуббекатахетӯти пуббекатака̄ран̣а̄, пуббекатакаммапаччайенева пат̣исам̣ведетӣти аттхо. имина̄ каммаведанан̃ча кирийаведанан̃ча пат̣иккхипитва̄ екам̣ випа̄каведанамева сампат̣иччханти. йе ва̄ име питтасамут̣т̣ха̄на̄ а̄ба̄дха̄ семхасамут̣т̣ха̄на̄ ва̄тасамут̣т̣ха̄на̄ саннипа̄тика̄ утупарин̣а̄маджа̄ висамапариха̄раджа̄ опаккамика̄ а̄ба̄дха̄ каммавипа̄каджа̄ а̄ба̄дха̄ти ат̣т̣ха рога̄ вутта̄, тесу сатта пат̣иккхипитва̄ екам̣ випа̄каведанам̣йева сампат̣иччханти. йепиме дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣ упападжджаведанӣйам̣ апарапарийа̄йаведанӣйанти тайо каммара̄сайо вутта̄, тесупи две пат̣иба̄хитва̄ екам̣ апарапарийа̄йакаммам̣йева сампат̣иччханти. йепиме дит̣т̣хадхаммаведанӣйо випа̄ко упападжджаведанӣйо апарапарийа̄йаведанӣйоти тайо випа̄кара̄сайо вутта̄, тесупи две пат̣иба̄хитва̄ екам̣ апарапарийа̄йавипа̄камева сампат̣иччханти. йепиме кусалачетана̄ акусалачетана̄ випа̄качетана̄ кирийачетана̄ти чатта̄ро четана̄ра̄сайо вутта̄, тесупи тайо пат̣иба̄хитва̄ екам̣ випа̄качетанам̣йева сампат̣иччханти.

иссаранимма̄нахетӯти иссаранимма̄нака̄ран̣а̄, иссарена ниммитатта̄ пат̣исам̣ведетӣти аттхо. айам̣ хи тесам̣ адхиппа̄йо – има̄ тиссо ведана̄ паччуппанне аттана̄ катамӯлакена ва̄ а̄н̣аттимӯлакена ва̄ пуббекатена ва̄ ахетуапаччайа̄ ва̄ пат̣исам̣ведитум̣ на̄ма на сакка̄, иссаранимма̄нака̄ран̣а̄йева пана има̄ пат̣исам̣ведетӣти. евам̣ва̄дино панете хет̣т̣ха̄ вуттесу ат̣т̣хасу рогесу екампи асампат̣иччхитва̄ саббе пат̣иба̄ханти, хет̣т̣ха̄ вуттесу ча тӣсу каммара̄сӣсу тӣсу випа̄кара̄сӣсу чатӯсу четана̄ра̄сӣсу екампи асампат̣иччхитва̄ саббепи пат̣иба̄ханти.

ахетуапаччайа̄ти хетун̃ча паччайан̃ча вина̄, ака̄ран̣енева пат̣исам̣ведетӣти аттхо. айан̃хи несам̣ адхиппа̄йо – има̄ тиссо ведана̄ паччуппанне аттана̄ катамӯлакена ва̄ а̄н̣аттимӯлакена ва̄ пуббекатена ва̄ иссаранимма̄нахетуна̄ ва̄ пат̣исам̣ведитум̣ на̄ма на сакка̄, ахетуапаччайа̄йева пана има̄ пат̣исам̣ведетӣти. евам̣ва̄дино панете хет̣т̣ха̄ вуттесу рога̄дӣсу екампи асампат̣иччхитва̄ саббам̣ пат̣иба̄ханти.

евам̣ саттха̄ ма̄тикам̣ никкхипитва̄ ида̄ни там̣ вибхаджитва̄ дассетум̣ татра, бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха евам̣ вада̄мӣти ладдхипатит̣т̣ха̄панаттхам̣ евам̣ вада̄мӣти дассети. ладдхин̃хи аппатит̣т̣ха̄петва̄ ниггайхама̄на̄ ладдхито ладдхим̣ сан̇каманти, бхо готама, на майам̣ пуббекатава̄дам̣ вада̄ма̄тиа̄дӣни ваданти. ладдхийа̄ пана патит̣т̣ха̄пита̄йа сан̇камитум̣ алабханта̄ суниггахита̄ хонти, ити несам̣ ладдхипатит̣т̣ха̄панаттхам̣ евам̣ вада̄мӣти а̄ха. тенаха̄йасмантоти тена хи а̄йасманто. ким̣ вуттам̣ хоти – йади етам̣ саччам̣, евам̣ санте тена тумха̄кам̣ ва̄дена. па̄н̣а̄типа̄тино бхависсанти пуббекатахетӯти йе кечи локе па̄н̣ам̣ атипа̄тенти, саббе те пуббекатахету па̄н̣а̄типа̄тино бхависсанти. ким̣ка̄ран̣а̄? на хи па̄н̣а̄типа̄такаммам̣ аттана̄ катамӯлакена на а̄н̣аттимӯлакена на иссаранимма̄нахетуна̄ на ахетуапаччайа̄ сакка̄ пат̣исам̣ведетум̣, пуббекатахетуйева пат̣исам̣ведетӣти айам̣ во ладдхи. йатха̄ ча па̄н̣а̄типа̄тино, евам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄ вираманта̄пи пуббекатахетуйева вирамиссантӣти. ити бхагава̄ тесам̣йева ладдхим̣ гахетва̄ тесам̣ ниггахам̣ а̄ропети. имина̄ найена адинна̄да̄йинотиа̄дӣсупи йоджана̄ ведитабба̄.

са̄рато пачча̄гаччхатанти са̄рабха̄вена ган̣ханта̄нам̣. чхандоти каттукамйата̄чхандо. идам̣ ва̄ каран̣ӣйам̣ идам̣ ва̄ акаран̣ӣйанти еттха айам̣ адхиппа̄йо – идам̣ ва̄ каран̣ӣйанти каттаббасса каран̣аттха̄йа, идам̣ ва̄ акаран̣ӣйанти акаттаббасса акаран̣аттха̄йа каттукамйата̄ ва̄ паччаттапурисака̄ро ва̄ на хоти. чхандава̄йа̄месу ва̄ асантесу ‘‘идам̣ каттабба’’нтипи ‘‘идам̣ на каттабба’’нтипи на хоти. ити каран̣ӣйа̄каран̣ӣйе кхо пана саччато тхетато анупалаббхийама̄нети евам̣ каттаббе ча акаттаббе ча бхӯтато тхирато апан̃н̃а̄йама̄не алаббхама̄не. йади хи каттаббам̣ ка̄тум̣ акаттаббато ча вирамитум̣ лабхеййа, каран̣ӣйа̄каран̣ӣйам̣ саччато тхетато упалаббхеййа. йасма̄ пана убхайампи там̣ еса нупалаббхати, тасма̄ там̣ саччато тхетато на упалаббхати, евам̣ тасмим̣ ча анупалаббхийама̄нети аттхо. мут̣т̣хассатӣнанти нат̣т̣хассатӣнам̣ виссат̣т̣хассатӣнам̣. ана̄раккха̄нам̣ вихаратанти чхасу два̄ресу нира̄раккха̄нам̣ вихаранта̄нам̣. на хоти паччаттам̣ сахадхаммико саман̣ава̄доти евам̣ бхӯта̄нам̣ тумха̄кам̣ ва̄ ан̃н̃есам̣ ва̄ майам̣ саман̣а̄ти паччаттам̣ сака̄ран̣о саман̣ава̄до на хоти на иджджхати. саман̣а̄пи хи пуббекатака̄ран̣а̄йева хонти, ассаман̣а̄пи пуббекатака̄ран̣а̄йева̄ти. сахадхаммикоти сака̄ран̣о. ниггахо хотӣти мама ниггахо хоти, те пана ниггахита̄ хонтӣти.

евам̣ пуббекатава̄дино ниггахетва̄ ида̄ни иссаранимма̄нава̄дино ниггахетум̣ татра, бхиккхаветиа̄дима̄ха. тассаттхо пуббекатава̄де вуттанайенева ведитаббо, татха̄ ахетукава̄депи.

евам̣ имесам̣ титтха̄йатана̄нам̣ парампи гантва̄ акирийа̄йа сан̣т̣хаханабха̄вена туччхабха̄вам̣ аниййа̄никабха̄вам̣, аса̄рабха̄вена тхусакот̣т̣анасадисатам̣ а̄паджджанабха̄вена аггисан̃н̃а̄йа дхамама̄накхаджджупанакасариккхатам̣ там̣дит̣т̣хика̄нам̣ пуримассапи маджджхимассапи паччхимассапи аттхадассаната̄йа абха̄вена андхавен̣ӯпаматам̣ саддаматтенева та̄ни гахетва̄ са̄радит̣т̣хика̄нам̣ патхавийам̣ патитасса белувапаккасса даддабха̄йитасаддам̣ сутва̄ ‘‘патхавӣ сам̣ват̣т̣ама̄на̄ а̄гаччхатӣ’’ти сан̃н̃а̄йа пала̄йантена сасакена сариккхабха̄ван̃ча дассетва̄ ида̄ни аттана̄ деситасса дхаммасса са̄рабха̄ван̃чева ниййа̄никабха̄ван̃ча дассетум̣ айам̣ кхо пана, бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха аниггахитоти ан̃н̃ехи аниггахито ниггахетум̣ асаккун̣еййо. асам̣килит̣т̣хоти никкилесо парисуддхо, ‘‘сам̣килит̣т̣хам̣ нам̣ карисса̄ма̄’’ти паваттехипи татха̄ ка̄тум̣ асаккун̣еййо. анупаваджджоти упава̄давинимутто. аппат̣икут̣т̣хоти ‘‘ким̣ имина̄ харатха на’’нти евам̣ аппат̣иба̄хито, анупаккут̣т̣хо ва̄. вин̃н̃ӯхӣти пан̣д̣итехи. апан̣д̣ита̄нан̃хи аджа̄нитва̄ катхента̄нам̣ вачанам̣ аппама̄н̣ам̣. тасма̄ вин̃н̃ӯхӣти а̄ха.

ида̄ни тасса дхаммасса дассанаттхам̣ ‘‘катамо ча, бхиккхаве’’ти пан̃хам̣ пуччхитва̄ ‘‘има̄ чха дха̄туйо’’тиа̄дина̄ найена ма̄тикам̣ никкхипитва̄ йатха̄пат̣ипа̄т̣ийа̄ вибхаджитва̄ дассенто пуна има̄ чха дха̄туйотиа̄дима̄ха. таттха дха̄туйоти сабха̄ва̄. ниджджӣваниссаттабха̄ваппака̄сако хи сабха̄ват̣т̣хо дха̄тват̣т̣хо на̄ма. пхасса̄йатана̄нӣти випа̄капхасса̄нам̣ а̄карат̣т̣хена а̄йатана̄ни. манопавича̄ра̄ти витаккавича̄рапа̄дехи ат̣т̣ха̄расасу т̣ха̄несу манасса упавича̄ра̄.

патхавӣдха̄тӯти патит̣т̣ха̄дха̄ту. а̄подха̄тӯти а̄бандханадха̄ту. теджодха̄тӯти парипа̄чанадха̄ту. ва̄йодха̄тӯти виттхамбханадха̄ту. а̄ка̄садха̄тӯти асампхут̣т̣хадха̄ту. вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти виджа̄нанадха̄ту. евамидам̣ дха̄тукаммат̣т̣ха̄нам̣ а̄гатам̣. там̣ кхо панетам̣ сан̇кхепато а̄гатат̣т̣ха̄не сан̇кхепатопи виттха̄ратопи катхетум̣ ват̣т̣ати. виттха̄рато а̄гатат̣т̣ха̄не сан̇кхепато катхетум̣ на ват̣т̣ати, виттха̄ратова ват̣т̣ати. имасмим̣ пана титтха̄йатанасутте идам̣ сан̇кхепато чхадха̄тувасена каммат̣т̣ха̄нам̣ а̄гатам̣. там̣ убхайатха̄пи катхетум̣ ват̣т̣ати.

сан̇кхепато чхадха̄тувасена каммат̣т̣ха̄нам̣ паригган̣хантопи евам̣ паригган̣ха̄ти – патхавӣдха̄ту а̄подха̄ту теджодха̄ту ва̄йодха̄тӯти има̄ни чатта̄ри маха̄бхӯта̄ни, а̄ка̄садха̄ту упа̄да̄рӯпам̣. екасмим̣ ча упа̄да̄рӯпе дит̣т̣хе сеса̄ни тевӣсати дит̣т̣ха̄нева̄ти саллаккхетабба̄ни. вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти читтам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо хоти, тена сахаджа̄та̄ ведана̄ ведана̄ккхандхо, сан̃н̃а̄ сан̃н̃а̄ккхандхо, пхассо ча четана̄ ча сан̇кха̄раккхандхоти име чатта̄ро арӯпаккхандха̄ на̄ма. чатта̄ри пана маха̄бхӯта̄ни чатуннан̃ча маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄рӯпам̣ рӯпаккхандхо на̄ма. таттха чатта̄ро арӯпаккхандха̄ на̄мам̣, рӯпаккхандхо рӯпанти на̄ман̃ча рӯпан̃ча̄ти двейева дхамма̄ хонти, тато уддхам̣ сатто ва̄ джӣво ва̄ наттхӣти евам̣ екасса бхиккхуно сан̇кхепато чхадха̄тувасена арахаттасампа̄пакам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ ведитаббам̣.

виттха̄рато паригган̣ханто пана чатта̄ри маха̄бхӯта̄ни паригган̣хитва̄ а̄ка̄садха̄тупариггаха̄нуса̄рена тевӣсати упа̄да̄рӯпа̄ни паригган̣ха̄ти. атха несам̣ паччайам̣ упапариккханто пуна чатта̄рева маха̄бхӯта̄ни дисва̄ тесу патхавӣдха̄ту вӣсатикот̣т̣ха̄са̄, а̄подха̄ту два̄даса, теджодха̄ту чатта̄ро, ва̄йодха̄ту чхакот̣т̣ха̄са̄ти кот̣т̣ха̄савасена самодха̄нетва̄ два̄чатта̄лӣса маха̄бхӯта̄ни ча ваваттхапетва̄ тесу тевӣсати упа̄да̄рӯпа̄ни паккхипитва̄ пан̃часат̣т̣хи рӯпа̄ни ваваттхапети. та̄ни ча ваттхурӯпена саддхим̣ чхасат̣т̣хи хонтӣти чхасат̣т̣хи рӯпа̄ни пассати. вин̃н̃а̄н̣адха̄ту пана локийачиттавасена ека̄сӣти читта̄ни. та̄ни сабба̄нипи вин̃н̃а̄н̣аккхандхо на̄ма хоти. техи сахаджа̄та̄ ведана̄дайопи таттака̄йева̄ти ека̄сӣти ведана̄ ведана̄ккхандхо, ека̄сӣти сан̃н̃а̄ сан̃н̃а̄ккхандхо, ека̄сӣти четана̄ сан̇кха̄раккхандхоти име чатта̄ро арӯпаккхандха̄ тебхӯмакавасена гайхама̄на̄ чатувӣса̄дхика̄ни тӣн̣и дхаммасата̄ни хонтӣти ити име ча арӯпадхамма̄ чхасат̣т̣хи ча рӯпадхамма̄ти саббепи самодха̄нетва̄ на̄ман̃ча рӯпан̃ча̄ти двева дхамма̄ хонти, тато уддхам̣ сатто ва̄ джӣво ва̄ наттхӣти на̄марӯпавасена пан̃чаккхандхе ваваттхапетва̄ тесам̣ паччайам̣ парийесанто авиджджа̄паччайа̄ тан̣ха̄паччайа̄ каммапаччайа̄ а̄ха̄рапаччайа̄ти евам̣ паччайам̣ дисва̄ ‘‘атӣтепи имехи паччайехи идам̣ ват̣т̣ам̣ паваттиттха, ана̄гатепи етехи паччайехи паваттиссати, етарахипи етехийева паваттатӣ’’ти тӣсу ка̄лесу кан̇кхам̣ витаритва̄ ануккамена пат̣ипаджджама̄но арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти. евам̣ виттха̄ратопи чхадха̄тувасена арахаттасампа̄пакам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ ведитаббам̣.

чаккху пхасса̄йатананти суван̣н̣а̄дӣнам̣ суван̣н̣а̄диа̄каро вийа две чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄ни две сампат̣иччхана̄ни тӣн̣и сантӣран̣а̄нӣти имехи саттахи вин̃н̃а̄н̣ехи сахаджа̄та̄нам̣ саттаннам̣ пхасса̄нам̣ самут̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄кароти а̄йатанам̣. сотам̣ пхасса̄йатанантиа̄дӣсупи есева найо. мано пхасса̄йатананти еттха пана два̄вӣсати випа̄капхасса̄ йоджетабба̄. ити хидам̣ чхапхасса̄йатана̄нам̣ васена каммат̣т̣ха̄нам̣ а̄гатам̣. там̣ сан̇кхепатопи виттха̄ратопи катхетаббам̣. сан̇кхепато та̄ва – еттха хи пурима̄ни пан̃ча а̄йатана̄ни упа̄да̄рӯпам̣, тесу дит̣т̣хесу авасесам̣ упа̄да̄рӯпам̣ дит̣т̣хамева хоти. чхат̣т̣хам̣ а̄йатанам̣ читтам̣, там̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо хоти, тена сахаджа̄та̄ ведана̄дайо сеса̄ тайо арӯпаккхандха̄ти хет̣т̣ха̄ вуттанайенева сан̇кхепато ча виттха̄рато ча арахаттасампа̄пакам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ ведитаббам̣.

чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣ена рӯпам̣ пасситва̄. соманассат̣т̣ха̄нийанти соманассасса ка̄ран̣абхӯтам̣. упавичаратӣти таттха манам̣ ча̄ренто упавичарати. сесападесупи есева найо. еттха ча ит̣т̣хам̣ ва̄ хоту анит̣т̣хам̣ ва̄, йам̣ рӯпам̣ дисва̄ соманассам̣ уппаджджати, там̣ соманассат̣т̣ха̄нийам̣ на̄ма. йам̣ дисва̄ доманассам̣ уппаджджати, там̣ доманассат̣т̣ха̄нийам̣ на̄ма. йам̣ дисва̄ упеккха̄ уппаджджати, там̣ упеккха̄т̣т̣ха̄нийам̣ на̄ма̄ти ведитаббам̣. садда̄дӣсупи есева найо. ити идам̣ сан̇кхепато каммат̣т̣ха̄нам̣ а̄гатам̣. там̣ кхо панетам̣ сан̇кхепато а̄гатат̣т̣ха̄не сан̇кхепатопи виттха̄ратопи катхетум̣ ват̣т̣ати. виттха̄рато а̄гатат̣т̣ха̄не сан̇кхепато катхетум̣ на ват̣т̣ати. имасмим̣ пана титтха̄йатанасутте идам̣ сан̇кхепато ат̣т̣ха̄расаманопавича̄равасена каммат̣т̣ха̄нам̣ а̄гатам̣. там̣ сан̇кхепатопи виттха̄ратопи катхетум̣ ват̣т̣ати.

таттха сан̇кхепато та̄ва – чаккху сотам̣ гха̄нам̣ дживха̄ ка̄йо, рӯпам̣ саддо гандхо расоти има̄ни нава упа̄да̄рӯпа̄ни, тесу дит̣т̣хесу сесам̣ упа̄да̄рӯпам̣ дит̣т̣хамева хоти. пхот̣т̣хаббам̣ тӣн̣и маха̄бхӯта̄ни, техи дит̣т̣хехи чатуттхам̣ дит̣т̣хамева хоти. мано вин̃н̃а̄н̣аккхандхо, тена сахаджа̄та̄ ведана̄дайо тайо арӯпаккхандха̄ти хет̣т̣ха̄ вуттанайенева сан̇кхепато ча виттха̄рато ча арахаттасампа̄пакам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ ведитаббам̣.

арийасачча̄нӣти арийабха̄вакара̄ни, арийапат̣ивиддха̄ни ва̄ сачча̄ни. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато панетам̣ падам̣ висуддхимагге (висуддхи. 2.529) пака̄ситам̣. чханнам̣, бхиккхаве, дха̄тӯнанти идам̣ киматтхам̣ а̄раддхам̣? сукха̄вабодханаттхам̣. йасса хи татха̄гато два̄дасападам̣ паччайа̄ват̣т̣ам̣ катхетука̄мо хоти, тасса габбха̄вакканти ват̣т̣ам̣ дассети. габбха̄вакканти ват̣т̣асмим̣ хи дассите катхетумпи сукхам̣ хоти парам̣ авабодхе утумпӣти сукха̄вабодханаттхам̣ идама̄раддханти ведитаббам̣. таттха чханнам̣ дха̄тӯнанти хет̣т̣ха̄ вутта̄нам̣йева патхавӣдха̄туа̄дӣнам̣. упа̄да̄йа̄ти пат̣ичча. етена паччайаматтам̣ дассети. идам̣ вуттам̣ хоти ‘‘чхадха̄тупаччайа̄ габбхасса̄вакканти хотӣ’’ти. касса чханнам̣ дха̄тӯнам̣ паччайена, ким̣ ма̄ту, уда̄ху питӯти? на ма̄ту на питу, пат̣исандхигган̣ханакасаттассева пана чханнам̣ дха̄тӯнам̣ паччайена габбхасса̄вакканти на̄ма хоти. габбхо ча на̄меса нирайагаббхо тираччха̄найонигаббхо петтивисайагаббхо мануссагаббхо девагаббхоти на̄наппака̄ро хоти. имасмим̣ пана т̣ха̄не мануссагаббхо адхиппето. авакканти хотӣти окканти ниббатти па̄тубха̄во хоти, катхам̣ хотӣти? тин̣н̣ам̣ саннипа̄тена. вуттан̃хетам̣ –

‘‘тин̣н̣ам̣ кхо пана, бхиккхаве, саннипа̄та̄ габбхасса̄вакканти хоти. катамесам̣ тин̣н̣ам̣? идха ма̄та̄питаро ча саннипатита̄ хонти, ма̄та̄ ча на утунӣ хоти, гандхаббо ча на паччупат̣т̣хито хоти. нева та̄ва габбхасса̄вакканти хоти. идха ма̄та̄питаро ча саннипатита̄ хонти, ма̄та̄ ча утунӣ хоти, гандхаббо ча на паччупат̣т̣хито хоти, нева та̄ва габбхасса̄вакканти хоти. йато ча кхо, бхиккхаве, ма̄та̄питаро ча саннипатита̄ хонти, ма̄та̄ ча утунӣ хоти, гандхаббо ча паччупат̣т̣хито хоти. евам̣ тин̣н̣ам̣ саннипа̄та̄ габбхасса̄вакканти хотӣ’’ти (ма. ни. 1.408).

оккантийа̄ сати на̄марӯпанти ‘‘вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпа’’нти вуттат̣т̣ха̄не ваттхудасакам̣ ка̄йадасакам̣ бха̄вадасакам̣ тайо арӯпино кхандха̄ти теттим̣са дхамма̄ гахита̄, имасмим̣ пана ‘‘оккантийа̄ сати на̄марӯпа’’нти вуттат̣т̣ха̄не вин̃н̃а̄н̣аккхандхампи паккхипитва̄ габбхасеййака̄нам̣ пат̣исандхиккхан̣е чатуттим̣са дхамма̄ гахита̄ти ведитабба̄. на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатанантиа̄дӣхи йатхева оккантийа̄ сати на̄марӯпапа̄тубха̄во дассито, евам̣ на̄марӯпе сати сал̣а̄йатанапа̄тубха̄во, сал̣а̄йатане сати пхассапа̄тубха̄во, пхассе сати ведана̄па̄тубха̄во дассито.

ведийама̄насса̄ти еттха веданам̣ анубхавантопи ведийама̄ноти вуччати джа̄нантопи. ‘‘ведийа̄махам̣, бханте, ведийатӣти мам̣ сан̇гхо дха̄ретӯ’’ти (чӯл̣ава. ат̣т̣ха. 102) еттха хи анубхаванто ведийама̄но на̄ма, ‘‘сукхам̣ веданам̣ ведийама̄но сукхам̣ веданам̣ ведийа̄мӣти паджа̄на̄тӣ’’ти (ма. ни. 1.113; дӣ. ни. 2.380; вибха. 363) еттха джа̄нанто. идха̄пи джа̄нантова адхиппето. идам̣ дуккханти пан̃н̃апемӣти евам̣ джа̄нантасса саттасса ‘‘идам̣ дуккхам̣ еттакам̣ дуккхам̣, наттхи ито уддхам̣ дуккха’’нти пан̃н̃апеми бодхеми джа̄на̄пеми. айам̣ дуккхасамудайотиа̄дӣсупи есева найо.

таттха дуккха̄дӣсу айам̣ саннит̣т̣ха̄накатха̄ – т̣хапетва̄ хи тан̣хам̣ тебхӯмака̄ пан̃чаккхандха̄ дуккхам̣ на̄ма, тассева пабха̄вика̄ пуббатан̣ха̄ дуккхасамудайо на̄ма, тесам̣ двиннампи сачча̄нам̣ ануппаттиниродхо дуккханиродхо на̄ма, арийо ат̣т̣хан̇гико магго дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ на̄ма. ити бхагава̄ оккантийа̄ сати на̄марӯпанти катхентопи ведийама̄насса джа̄нама̄нассева катхеси, на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатананти катхентопи, сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассоти катхентопи, пхассапаччайа̄ ведана̄ти катхентопи, ведийама̄насса кхо пана̄хам̣, бхиккхаве, идам̣ дуккханти пан̃н̃апемӣти катхентопи, айам̣ дуккхасамудайоти, айам̣ дуккханиродхоти, айам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ти пан̃н̃апемӣти катхентопи ведийама̄насса джа̄нама̄нассева катхеси.

ида̄ни та̄ни пат̣ипа̄т̣ийа̄ т̣хапита̄ни сачча̄ни виттха̄ренто катаман̃ча, бхиккхаветиа̄дима̄ха. там̣ саббам̣ сабба̄ка̄рена висуддхимагге (висуддхи. 2.537) виттха̄ритамева. таттха вуттанайенева ведитаббам̣. айам̣ пана висесо – таттха ‘‘дуккхасамудайам̣ арийасаччам̣ йа̄йам̣ тан̣ха̄ поноббхавика̄’’ти (ма. ни. 1.133; дӣ. ни. 2.400; вибха. 203) има̄йа тантийа̄ а̄гатам̣, идха ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’ти паччайа̄ка̄равасена. таттха ча дуккханиродхам̣ арийасаччам̣ ‘‘йо тасса̄йева тан̣ха̄йа асесавира̄ганиродхо’’ти (ма. ни. 1.134; дӣ. ни. 2.401; вибха. 204) има̄йа тантийа̄ а̄гатам̣, идха ‘‘авиджджа̄йатвева асесавира̄ганиродха̄’’ти паччайа̄ка̄раниродхавасена.

таттха асесавира̄ганиродха̄ти асесавира̄гена ча асесаниродхена ча. убхайампетам̣ ан̃н̃аман̃н̃авевачанамева. сан̇кха̄раниродхоти сан̇кха̄ра̄нам̣ ануппаттиниродхо хоти. сесападесупи есева найо. имехи пана падехи йам̣ а̄гамма авиджджа̄дайо нируджджханти, аттхато там̣ нибба̄нам̣ дӣпитам̣ хоти. нибба̄нан̃хи авиджджа̄ниродхотипи сан̇кха̄раниродхотипи евам̣ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ ниродхана̄мена катхӣйати. кеваласса̄ти сакаласса. дуккхаккхандхасса̄ти ват̣т̣адуккхара̄сисса. ниродхо хотӣти аппаватти хоти. таттха йасма̄ авиджджа̄дӣнам̣ ниродхо на̄ма кхӣн̣а̄ка̄ропи вуччати арахаттампи нибба̄нампи, тасма̄ идха кхӣн̣а̄ка̄радассанавасена два̄дасасу т̣ха̄несу арахаттам̣, два̄дасасуйева нибба̄нам̣ катхитанти ведитаббам̣. идам̣ вуччатӣти еттха нибба̄намева сандха̄йа иданти вуттам̣. ат̣т̣хан̇гикоти на ат̣т̣хахи ан̇гехи винимутто ан̃н̃о магго на̄ма аттхи. йатха̄ пана пан̃чан̇гикам̣ тӯрийанти вутте пан̃чан̇гаматтамева тӯрийанти вуттам̣ хоти, евамидха̄пи ат̣т̣хан̇гикаматтамева магго хотӣти ведитаббо. аниггахитоти на ниггахито. нигган̣ханто хи ха̄петва̄ ва̄ дассети вад̣д̣хетва̄ ва̄ там̣ париваттетва̄ ва̄. таттха йасма̄ чатта̄ри арийасачча̄ни ‘‘на има̄ни чатта̄ри, две ва̄ тӣн̣и ва̄’’ти евам̣ ха̄петва̄пи ‘‘пан̃ча ва̄ чха ва̄’’ти евам̣ вад̣д̣хетва̄пи ‘‘на има̄ни чатта̄ри арийасачча̄ни, ан̃н̃а̄нева чатта̄ри арийасачча̄нӣ’’ти дассетум̣ на сакка̄. тасма̄ айам̣ дхаммо аниггахито на̄ма. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.

2. бхайасуттаван̣н̣ана̄

63. дутийе ама̄та̄путтика̄нӣти ма̄та̄ ча путто ча ма̄та̄путтам̣, паритта̄тум̣ саматтхабха̄вена наттхи еттха ма̄та̄путтанти ама̄та̄путтика̄ни. йанти йасмим̣ самайе. таттха ма̄та̄пи путтам̣ наппат̣илабхатӣти тасмим̣ аггибхайе уппанне ма̄та̄пи путтам̣ пасситум̣ на лабхати, путтопи ма̄тарам̣ пасситум̣ на лабхатӣти аттхо. бхайам̣ хотӣти читтутра̄сабхайам̣ хоти. ат̣ависан̇копоти ат̣авийа̄ сан̇копо. ат̣авӣти четтха ат̣авива̄сино чора̄ ведитабба̄. йада̄ хи те ат̣авито джанападам̣ отаритва̄ га̄манигамара̄джадха̄нийо пахаритва̄ вилумпанти, тада̄ ат̣ависан̇копо на̄ма хоти, там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. чаккасама̄рӯл̣ха̄ти еттха ирийа̄патхачаккампи ват̣т̣ати йа̄начаккампи. бхайасмим̣ хи сампатте йесам̣ йа̄нака̄ни аттхи, те аттано париккха̄рабхан̣д̣ам̣ тесу а̄ропетва̄ пала̄йанти. йесам̣ наттхи, те ка̄джена ва̄ а̄да̄йа сӣсена ва̄ уккхипитва̄ пала̄йантийева. те чаккасама̄рӯл̣ха̄ на̄ма хонти. парийа̄йантӣти ито чито ча гаччханти. када̄чӣти кисмин̃чидева ка̄ле. карахачӣти тассева вевачанам̣. ма̄та̄пи путтам̣ пат̣илабхатӣти а̄гаччхантам̣ ва̄ гаччхантам̣ ва̄ екасмим̣ т̣ха̄не нилӣнам̣ ва̄ пасситум̣ лабхати. удакава̄хакоти надӣпӯро. ма̄та̄пи путтам̣ пат̣илабхатӣти кулле ва̄ ул̣умпе ва̄ маттика̄бха̄джане ва̄ да̄руккхан̣д̣е ва̄ лаггам̣ вуйхама̄нам̣ пасситум̣ пат̣илабхати, соттхина̄ ва̄ пуна уттаритва̄ га̄ме ва̄ аран̃н̃е ва̄ т̣хитам̣ пасситум̣ лабхатӣти.

евам̣ парийа̄йато ама̄та̄путтика̄ни бхайа̄ни дассетва̄ ида̄ни ниппарийа̄йена дассенто тӣн̣има̄нӣтиа̄дима̄ха. таттха джара̄бхайанти джарам̣ пат̣ичча уппаджджанакабхайам̣. итаресупи есева найо. вуттампи четам̣ – ‘‘джарам̣ пат̣ичча уппаджджати бхайам̣ бхайа̄накам̣ чхамбхитаттам̣ ломахам̣со четасо утра̄со. бйа̄дхим̣ пат̣ичча, маран̣ам̣ пат̣ичча уппаджджати бхайам̣ бхайа̄накам̣ чхамбхитаттам̣ ломахам̣со четасо утра̄со’’ти (вибха. 921). сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.

3. вена̄гапурасуттаван̣н̣ана̄

64. татийе косалесӯти евам̣на̄маке джанападе. ча̄рикам̣ чарама̄ноти аддха̄нагаманам̣ гаччханто. ча̄рика̄ ча на̄меса̄ бхагавато дувидха̄ хоти туритача̄рика̄ ча атуритача̄рика̄ ча̄ти. таттха дӯрепи бодханеййапуггалам̣ дисва̄ тасса бодханаттха̄йа сахаса̄ гаманам̣ туритача̄рика̄ на̄ма. са̄ маха̄кассапапаччуггамана̄дӣсу дат̣т̣хабба̄. йам̣ пана га̄манигамапат̣ипа̄т̣ийа̄ девасикам̣ йоджанааддхайоджанавасена пин̣д̣апа̄тачарийа̄дӣхи локам̣ анугган̣хантасса гаманам̣, айам̣ атуритача̄рика̄ на̄ма. имам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ – ‘‘ча̄рикам̣ чарама̄но’’ти. виттха̄рена пана ча̄рика̄катха̄ суман̇галавила̄синийа̄ дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йа амбат̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.254) вутта̄. бра̄хман̣ага̄моти бра̄хман̣а̄нам̣ самосаран̣ага̄мопи бра̄хман̣ага̄моти вуччати, бра̄хман̣а̄нам̣ бхогага̄мопи. идха самосаран̣ага̄мо бра̄хман̣авасанага̄моти адхиппето. тадавасарӣти таттха авасари, сампаттоти аттхо. виха̄ро панеттха анийа̄мито. тасма̄ тасса авидӯре буддха̄нам̣ ануччхавико еко ванасан̣д̣о аттхи, саттха̄ там̣ ванасан̣д̣ам̣ гатоти ведитаббо.

ассосунти сун̣им̣су упалабхим̣су, сотадва̄расампаттавачананиггхоса̄нуса̄рена джа̄ним̣су. кхоти авадха̄ран̣аттхе, падапӯран̣аматте ва̄ нипа̄то. таттха авадха̄ран̣аттхена ‘‘ассосум̣ ева, на тесам̣ кочи саванантара̄йо ахосӣ’’ти айаматтхо ведитаббо. падапӯран̣ена бйан̃джанасилит̣т̣хата̄маттамева.

ида̄ни йаматтхам̣ ассосум̣, там̣ пака̄сетум̣ саман̣о кхалу, бхо, готамотиа̄ди вуттам̣. таттха самитапа̄патта̄ саман̣оти ведитаббо. кхалӯти ануссаваттхе нипа̄то. бхоти тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ а̄лапанаматтам̣. готамоти бхагавато готтавасена паридӣпанам̣, тасма̄ ‘‘саман̣о кхалу, бхо, готамо’’ти еттха саман̣о кира, бхо, готамаготтоти еваматтхо дат̣т̣хаббо. сакйапуттоти идам̣ пана бхагавато учча̄кулапаридӣпанам̣. сакйакула̄ паббаджитоти саддха̄паббаджитабха̄вапаридӣпанам̣, кеначи па̄риджун̃н̃ена анабхибхӯто апариккхӣн̣ам̣йева там̣ кулам̣ паха̄йа саддха̄йа паббаджитоти вуттам̣ хоти. там̣ кхо пана̄ти иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхе упайогавачанам̣, тасса кхо пана бхото готамасса̄ти аттхо. калйа̄н̣оти калйа̄н̣агун̣асаманна̄гато, сет̣т̣хоти вуттам̣ хоти. киттисаддоти киттийева, тхутигхосо ва̄. аббхуггатоти садевакам̣ локам̣ аджджхоттхаритва̄ уггато. кинти? итипи со бхагава̄…пе… буддхо бхагава̄ти. татра̄йам̣ падасамбандхо – со бхагава̄ итипи арахам̣, итипи самма̄самбуддхо…пе… итипи бхагава̄ти. имина̄ ча имина̄ ча ка̄ран̣ена̄ти вуттам̣ хоти.

таттха ‘‘а̄ракатта̄, арӣнам̣ ара̄нан̃ча хататта̄, паччайа̄дӣнам̣ арахатта̄, па̄пакаран̣е раха̄бха̄ва̄ти имехи ка̄ран̣ехи со бхагава̄ араханти ведитаббо’’тиа̄дина̄ найена ма̄тикам̣ никкхипитва̄ сабба̄нева ета̄ни пада̄ни висуддхимагге (висуддхи. 1.125-127) буддха̄нуссатиниддесе виттха̄рита̄нӣти тато несам̣ виттха̄ро гахетаббо.

со имам̣ локанти со бхавам̣ готамо имам̣ локам̣, ида̄ни ваттаббам̣ нидассети. садеваканти саха девехи садевакам̣. евам̣ саха ма̄рена сама̄ракам̣. саха брахмуна̄ сабрахмакам̣. саха саман̣абра̄хман̣ехи сассаман̣абра̄хман̣им̣. паджа̄татта̄ паджа̄, там̣ паджам̣. саха девамануссехи садевамануссам̣. таттха садевакавачанена пан̃чака̄ма̄вачарадеваггахан̣ам̣ ведитаббам̣, сама̄ракавачанена чхат̣т̣хака̄ма̄вачарадеваггахан̣ам̣, сабрахмакавачанена брахмака̄йика̄дибрахмаггахан̣ам̣, сассаман̣абра̄хман̣ивачанена са̄санасса паччаттхикапачча̄миттасаман̣абра̄хман̣аггахан̣ам̣, самитапа̄паба̄хитапа̄пасаман̣абра̄хман̣аггахан̣ан̃ча, паджа̄вачанена сатталокаггахан̣ам̣, садевамануссавачанена саммутидеваавасесамануссаггахан̣ам̣. еваметтха тӣхи падехи ока̄салокена саддхим̣ сатталоко, двӣхи паджа̄васена сатталокова гахитоти ведитаббо.

апаро найо – садевакаггахан̣ена арӯпа̄вачаралоко гахито, сама̄ракаггахан̣ена чхака̄ма̄вачарадевалоко, сабрахмакаггахан̣ена рӯпӣбрахмалоко, сассаман̣абра̄хман̣а̄диггахан̣ена чатупарисавасена, саммутидевехи ва̄ саха мануссалоко, авасесасаббасатталоко ва̄. пора̄н̣а̄ пана̄ху – садеваканти девата̄хи саддхим̣ авасесалокам̣. сама̄раканти ма̄рена саддхим̣ авасесалокам̣. сабрахмаканти брахмехи саддхим̣ авасесалокам̣. евам̣ саббепи тибхавӯпаге сатте тӣха̄ка̄рехи тӣсу падесу паккхипитва̄ пуна двӣхи падехи парийа̄да̄тум̣ сассаман̣абра̄хман̣им̣ паджам̣ садевамануссанти вуттам̣. евам̣ пан̃чахи падехи тена тена̄ка̄рена тедха̄тукамева парийа̄диннанти.

сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ паведетӣти сайанти са̄мам̣, апаранеййо хутва̄. абхин̃н̃а̄ти абхин̃н̃а̄йа, адхикена н̃а̄н̣ена н̃атва̄ти аттхо. саччхикатва̄ти паччаккхам̣ катва̄, етена анума̄на̄дипат̣иккхепо като. паведетӣти бодхети н̃а̄пети пака̄сети.

со дхаммам̣ десети а̄дикалйа̄н̣ам̣…пе… парийоса̄накалйа̄н̣анти со бхагава̄ саттесу ка̄рун̃н̃атам̣ пат̣ичча хитва̄пи ануттарам̣ вивекасукхам̣ дхаммам̣ десети. тан̃ча кхо аппам̣ ва̄ бахум̣ ва̄ десенто а̄дикалйа̄н̣а̄диппака̄рамева десети, а̄димхипи калйа̄н̣ам̣ бхаддакам̣ анаваджджамева катва̄ десети, маджджхепи, парийоса̄непи калйа̄н̣ам̣ бхаддакам̣ анаваджджамева катва̄ десетӣти вуттам̣ хоти.

таттха аттхи десана̄йа а̄димаджджхапарийоса̄нам̣, аттхи са̄санасса. десана̄йа та̄ва чатуппадика̄йапи га̄тха̄йа пат̣хамапа̄до а̄ди на̄ма, тато две маджджхам̣ на̄ма, анте еко парийоса̄нам̣ на̄ма. ека̄нусандхикасса суттасса нида̄нам̣ а̄ди, идамавоча̄ти парийоса̄нам̣, убхиннам̣ антара̄ маджджхам̣. анека̄нусандхикасса суттасса пат̣хама̄нусандхи а̄ди, анте анусандхи парийоса̄нам̣, маджджхе еко ва̄ две ва̄ бахӯ ва̄ маджджхамева.

са̄санасса сӣласама̄дхивипассана̄ а̄ди на̄ма. вуттампи четам̣ – ‘‘ко ча̄ди кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣, сӣлан̃ча сувисуддхам̣ дит̣т̣хи ча уджука̄’’ти (сам̣. ни. 5.369). ‘‘аттхи, бхиккхаве, маджджхима̄ пат̣ипада̄ татха̄гатена абхисамбуддха̄’’ти евам̣ вутто пана арийамагго маджджхам̣ на̄ма. пхалан̃чева нибба̄нан̃ча парийоса̄нам̣ на̄ма. ‘‘тасма̄тиха твам̣, бра̄хман̣а, брахмачарийам̣ етам̣па̄рам̣ етам̣парийоса̄на’’нти еттха пхалам̣ парийосананти вуттам̣. ‘‘нибба̄ногадхан̃хи, а̄вусо виса̄кха, брахмачарийам̣ вуссати нибба̄напара̄йан̣ам̣ нибба̄напарийоса̄на’’нти (ма. ни. 1.466) еттха нибба̄нам̣ парийоса̄нанти вуттам̣. идха пана десана̄йа а̄димаджджхапарийоса̄нам̣ адхиппетам̣. бхагава̄ хи дхаммам̣ десенто а̄димхи сӣлам̣ дассетва̄ маджджхе маггам̣ парийоса̄не нибба̄нам̣ дассети. тена вуттам̣ – ‘‘со дхаммам̣ десети а̄дикалйа̄н̣ам̣ маджджхекалйа̄н̣ам̣ парийоса̄накалйа̄н̣а’’нти. тасма̄ ан̃н̃опи дхаммакатхико дхаммам̣ катхенто –

‘‘а̄димхи сӣлам̣ дассеййа, маджджхе маггам̣ вибха̄вайе;

парийоса̄намхи нибба̄нам̣, еса̄ катхикасан̣т̣хитӣ’’ти.

са̄ттхам̣ сабйан̃джананти йасса хи йа̄губхаттаиттхипуриса̄диван̣н̣ана̄ниссита̄ десана̄ хоти, на со са̄ттхам̣ десети. бхагава̄ пана татха̄рӯпам̣ десанам̣ паха̄йа чатусатипат̣т̣ха̄на̄динисситам̣ десанам̣ десети. тасма̄ ‘‘са̄ттхам̣ десетӣ’’ти вуччати. йасса пана десана̄ екабйан̃джана̄дийутта̄ ва̄ саббанирот̣т̣хабйан̃джана̄ ва̄ саббависсат̣т̣хабйан̃джана̄ ва̄ саббаниггахитабйан̃джана̄ ва̄, тасса дамил̣акира̄тайавана̄димилаккха̄нам̣ бха̄са̄ вийа бйан̃джанапа̄рипӯрийа̄ абха̄вато абйан̃джана̄ на̄ма десана̄ хоти. бхагава̄ пана –

‘‘ситхилам̣ дханитан̃ча дӣгхарассам̣, лахукам̣ гарукан̃ча ниггахӣтам̣;

самбандхам̣ ваваттхитам̣ вимуттам̣, дасадха̄ бйан̃джанабуддхийа̄ пабхедо’’ти. –

евам̣ вуттам̣ дасавидхам̣ бйан̃джанам̣ амаккхетва̄ парипун̣н̣абйан̃джанамева катва̄ дхаммам̣ десети. тасма̄ ‘‘сабйан̃джанам̣ катва̄ десетӣ’’ти вуччати. кевалапарипун̣н̣анти еттха кеваланти сакала̄дхивачанам̣. парипун̣н̣анти анӯна̄дхикавачанам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – сакалапарипун̣н̣амева десети, екадесана̄пи апарипун̣н̣а̄ наттхӣти. парисуддханти нирупаккилесам̣. йо хи ‘‘имам̣ дхаммадесанам̣ нисса̄йа ла̄бхам̣ ва̄ сакка̄рам̣ ва̄ лабхисса̄мӣ’’ти десети, тасса апарисуддха̄ десана̄ на̄ма хоти. бхагава̄ пана лока̄мисанирапеккхо хитапхаран̣енева метта̄бха̄вана̄йа мудухадайо уллумпанасабха̄васан̣т̣хитена читтена десети. тасма̄ парисуддхам̣ десетӣти вуччати. брахмачарийам̣ пака̄сетӣти еттха брахмачарийанти сиккхаттайасан̇гахитам̣ сакалам̣ са̄санам̣. тасма̄ брахмачарийам̣ пака̄сетӣти со дхаммам̣ десети а̄дикалйа̄н̣ам̣…пе… парисуддхам̣, евам̣ десенто ча сиккхаттайасан̇гахитам̣ сакаласа̄санабрахмачарийам̣ пака̄сетӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. брахмачарийанти сет̣т̣хат̣т̣хена брахмабхӯтам̣ чарийам̣, брахмабхӯта̄нам̣ ва̄ буддха̄дӣнам̣ чарийанти вуттам̣ хоти.

са̄дху кхо пана̄ти сундарам̣ кхо пана, аттха̄вахам̣ сукха̄ваханти вуттам̣ хоти. татха̄рӯпа̄нам̣ арахатанти йатха̄рӯпо со бхавам̣ готамо, еварӯпа̄нам̣ анекехипи каппакот̣исатасахассехи дуллабхадассана̄нам̣ бйа̄маппабха̄париккхиттехи асӣтианубйан̃джанапат̣иман̣д̣итехи дваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣аварехи сама̄кин̣н̣аманорамасарӣра̄нам̣ анаппакадассана̄нам̣ атимадхурадхамманиггхоса̄нам̣ йатха̄бхӯтагун̣а̄дхигамена локе арахантоти ладдхасадда̄нам̣ арахатам̣. дассанам̣ хотӣти паса̄дасомма̄ни аккхӣни уммӣлетва̄ дассанаматтампи са̄дху хоти. саче пана ат̣т̣хан̇гасаманна̄гатена брахмассарена дхаммам̣ десентасса екападампи сотум̣ лабхисса̄ма, са̄дхутарам̣йева бхависсатӣти евам̣ аджджха̄сайам̣ катва̄. йена бхагава̄ тенупасан̇камим̣сӯти саббакичча̄ни паха̄йа тут̣т̣хама̄наса̄ агамам̣су. ан̃джалим̣ пан̣а̄метва̄ти ете убхатопаккхика̄, те евам̣ чинтесум̣ – ‘‘саче но миччха̄дит̣т̣хика̄ чодессанти ‘касма̄ тумхе саман̣ам̣ готамам̣ вандиттха̄’ти, тесам̣ ‘ким̣ ан̃джаликаран̣аматтена̄пи вандитам̣ хотӣ’ти ваккха̄ма. саче но самма̄дит̣т̣хика̄ чодессанти ‘касма̄ бхагавантам̣ на вандиттха̄’ти, ‘ким̣ сӣсена бхӯмим̣ пахарантенева вандитам̣ хоти. нану ан̃джаликаммампи вандана̄ ева̄’ти ваккха̄ма̄’’ти.

на̄маготтанти, ‘‘бхо готама, ахам̣ асукасса путто датто на̄ма митто на̄ма идха̄гато’’ти ваданта̄ на̄мам̣ са̄венти на̄ма. ‘‘бхо готама, ахам̣ ва̄сет̣т̣хо на̄ма качча̄но на̄ма идха̄гато’’ти ваданта̄ готтам̣ са̄венти на̄ма. ете кира далидда̄ джин̣н̣акулапутта̄ ‘‘парисамаджджхе на̄маготтавасена па̄кат̣а̄ бхависса̄ма̄’’ти евам̣ акам̣су. йе пана тун̣хӣбхӯта̄ нисӣдим̣су, те кера̄т̣ика̄ чева андхаба̄ла̄ ча. таттха кера̄т̣ика̄ ‘‘екам̣ две катха̄салла̄пе каронте висса̄сико хоти, атха висса̄се сати екам̣ две бхиккха̄ ада̄тум̣ на йутта’’нти тато атта̄нам̣ мочента̄ тун̣хӣбхӯта̄ нисӣданти. андхаба̄ла̄ ан̃н̃а̄н̣ата̄йева аваккхиттаматтика̄пин̣д̣а̄ вийа йаттха каттхачи тун̣хӣбхӯта̄ нисӣданти.

вена̄гапурикоти вена̄гапурава̄сӣ. етадавоча̄ти па̄дантато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва кесагга̄ татха̄гатасса сарӣрам̣ олокенто асӣтианубйан̃джанасамуджджалехи дваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣ехи пат̣иман̣д̣итам̣ сарӣра̄ никкхамитва̄ самантато асӣтихаттхаппадесам̣ аджджхоттхаритва̄ т̣хита̄хи чхаббан̣н̣а̄хи гханабуддхарам̣сӣхи сампарива̄ритам̣ татха̄гатасса сарӣрам̣ дисва̄ сан̃джа̄тавимхайо ван̣н̣ам̣ бхан̣анто етам̣ ‘‘аччхарийам̣, бхо готама̄’’тиа̄дивачанам̣ авоча.

таттха йа̄ван̃чиданти адхиматтаппама̄н̣апариччхедавачанаметам̣. тасса виппасаннападена саддхим̣ самбандхо. йа̄ван̃ча виппасанна̄ни адхиматтавиппасанна̄нӣти аттхо. индрийа̄нӣти чаккха̄дӣни чха индрийа̄ни. тасса хи пан̃чаннам̣ индрийа̄нам̣ патит̣т̣хитока̄сасса виппасаннатам̣ дисва̄ тесам̣ виппасанната̄ па̄кат̣а̄ ахоси. йасма̄ пана са̄ мане виппасаннейева хоти, авиппасанначитта̄нан̃хи индрийаппаса̄до на̄ма наттхи, тасма̄сса маниндрийаппаса̄допи па̄кат̣о ахоси. там̣ еса виппасаннатам̣ гахетва̄ ‘‘виппасанна̄ни индрийа̄нӣ’’ти а̄ха. парисуддхоти ниммало. парийода̄тоти пабхассаро. са̄радам̣ бадарапан̣д̣унти сарадака̄ле джа̄там̣ на̄тисупарипаккам̣ бадарам̣. тан̃хи парисуддхан̃чева хоти парийода̄тан̃ча. та̄лапакканти супарипакката̄лапхалам̣. сампати бандхана̄ памуттанти там̣кхан̣ан̃н̃ева бандхана̄ памуттам̣. тасса хи бандханамӯлам̣ апанетва̄ парамукхам̣ катва̄ пхалаке т̣хапитасса чатуран̇гуламаттам̣ т̣ха̄нам̣ олокента̄нам̣ парисуддхам̣ парийода̄там̣ хутва̄ кха̄йати. там̣ сандха̄йевама̄ха. неккхам̣ джамбонаданти сураттаван̣н̣асса джамбонадасуван̣н̣асса гхат̣ика̄. даккхакамма̄рапуттасупарикаммакатанти даккхена суван̣н̣ака̄рапуттена сут̣т̣ху катапарикаммам̣. укка̄мукхе сукусаласампахат̣т̣ханти суван̣н̣ака̄рауддхане пачитва̄ сукусалена суван̣н̣ака̄рена гхат̣т̣анапаримаджджанахам̣санена сут̣т̣ху пахат̣т̣хам̣ супаримаддитанти аттхо. пан̣д̣укамбале никкхиттанти аггина̄ пачитва̄ дӣпида̄т̣ха̄йа гхам̣ситва̄ герукапарикаммам̣ катва̄ раттакамбале т̣хапитам̣. бха̄сатети сан̃джа̄таобха̄сата̄йа бха̄сате. тапатети андхака̄равиддхам̣саната̄йа тапате. вирочатӣти виджджотама̄нам̣ хутва̄ вирочати, собхатӣти аттхо.

учча̄сайанамаха̄сайана̄нӣти еттха атиккантаппама̄н̣ам̣ учча̄сайанам̣ на̄ма, а̄йатавиттхатам̣ акаппийабхан̣д̣ам̣ маха̄сайанам̣ на̄ма. ида̄ни та̄ни дассенто сеййатхидам̣, а̄сандӣтиа̄дима̄ха. таттха а̄сандӣти атиккантаппама̄н̣ам̣ а̄санам̣. паллан̇коти па̄десу ва̄л̣арӯпа̄ни т̣хапетва̄ като. гонакоти дӣгхаломако маха̄коджаво. чатуран̇гула̄дхика̄ни кира тасса лома̄ни. читтакоти ва̄начиттам̣ ун̣н̣а̄майаттхаран̣ам̣. пат̣ика̄ти ун̣н̣а̄майо сетаттхарако. пат̣алика̄ти гханапуппхо ун̣н̣а̄майаттхарако, йо а̄малакапат̣т̣отипи вуччати. тӯлика̄ти тин̣н̣ам̣ тӯла̄нам̣ ан̃н̃атарапун̣н̣а̄ тӯлика̄. викатика̄ти сӣхабйаггха̄дирӯпавичитро ун̣н̣а̄майаттхарако. уддаломӣти убхатодасам̣ ун̣н̣а̄майаттхаран̣ам̣. кечи екато уггатапуппханти ваданти. еканталомӣти екатодасам̣ ун̣н̣а̄майаттхаран̣ам̣. кечи убхато уггатапуппханти ваданти. кат̣т̣иссанти ратанапарисиббитам̣ косеййакат̣т̣иссамайам̣ паччаттхаран̣ам̣. косеййанти ратанапарисиббитамева косийасуттамайам̣ паччаттхаран̣ам̣. куттаканти сол̣асаннам̣ на̄т̣акиттхӣнам̣ т̣хатва̄ наччанайоггам̣ ун̣н̣а̄майаттхаран̣ам̣. хаттхаттхара̄дайо хаттхипит̣т̣ха̄дӣсу аттхаран̣акааттхарака̄ чева хаттхирӯпа̄дӣни дассетва̄ катааттхарака̄ ча. аджинаппавен̣ӣти аджиначаммехи ман̃чаппама̄н̣ена сиббитва̄ катаппавен̣ӣ. сесам̣ хет̣т̣ха̄ вуттаттхамева.

ника̄мала̄бхӣти атика̄мала̄бхӣ иччхитиччхитала̄бхӣ. акиччхала̄бхӣти адуккхала̄бхӣ. акасирала̄бхӣти випулала̄бхӣ махантала̄бхӣ, ул̣а̄рул̣а̄ра̄нева лабхати ман̃н̃ети сандха̄йа вадати. айам̣ кира бра̄хман̣о сайанагаруко, со бхагавато виппасанниндрийа̄дитам̣ дисва̄ ‘‘аддха̄ еса еварӯпесу учча̄сайанамаха̄сайанесу нисӣдати чева нипаджджати ча. тенасса виппасанна̄ни индрийа̄ни, парисуддхо чхавиван̣н̣о парийода̄то’’ти ман̃н̃ама̄но имам̣ сена̄санаван̣н̣ам̣ катхеси.

ладдха̄ ча пана на каппантӣти еттха кин̃чи кин̃чи каппати. суддхакосеййан̃хи ман̃чепи аттхаритум̣ ват̣т̣ати, гонака̄дайо ча бхӯматтхаран̣апарибхогена, а̄сандийа̄ па̄де чхиндитва̄, паллан̇касса ва̄л̣е бхиндитва̄, тӯликам̣ виджат̣етва̄ ‘‘бимбоханан̃ча ка̄ту’’нти (чӯл̣ава. 297) вачанато има̄нипи екена видха̄нена каппанти. акаппийам̣ пана упа̄да̄йа сабба̄нева на каппантӣти вутта̄ни.

ванантан̃н̃ева пависа̄мӣти аран̃н̃ам̣йева пависа̄ми. йадева̄ти йа̄нийева. паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄ти самантато ӯрубаддха̄санам̣ бандхитва̄. уджум̣ ка̄йам̣ пан̣идха̄йа̄ти ат̣т̣ха̄раса пит̣т̣хикан̣т̣аке кот̣ийа̄ кот̣им̣ пат̣ипа̄денто уджум̣ ка̄йам̣ т̣хапетва̄. паримукхам̣ сатим̣ упат̣т̣хапетва̄ти каммат̣т̣ха̄на̄бхимукхам̣ сатим̣ т̣хапетва̄, париггахитаниййа̄нам̣ ва̄ катва̄ти аттхо. вуттан̃хетам̣ – ‘‘парӣти париггахат̣т̣хо. мукханти ниййа̄нат̣т̣хо. сатӣти упат̣т̣ха̄нат̣т̣хо. тена вуччати паримукхам̣ сатим̣ упат̣т̣хапетва̄’’ти (пат̣и. ма. 1.164). упасампаджджа вихара̄мӣти пат̣илабхитва̄ паччаккхам̣ катва̄ вихара̄ми. евам̣бхӯтоти евам̣ пат̣хамаджджха̄на̄дӣсу ан̃н̃атарасаман̇гӣ хутва̄. диббо ме есо тасмим̣ самайе чан̇камо хотӣти чатта̄ри хи рӯпаджджха̄на̄ни сама̄паджджитва̄ чан̇камантасса чан̇камо диббачан̇камо на̄ма хоти, сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа чан̇камантасса̄пи чан̇камо диббачан̇камойева. т̣ха̄на̄дӣсупи есева найо. татха̄ итаресу двӣсу виха̄ресу.

со евам̣ паджа̄на̄ми ‘‘ра̄го ме пахӣно’’ти маха̄бодхипаллан̇ке арахаттамаггена пахӣнара̄гамева дассенто ‘‘со евам̣ паджа̄на̄ми ра̄го ме пахӣно’’ти а̄ха. сесападесупи есева найо. имина̄ пана ким̣ катхитам̣ хотӣти? паччавеккхан̣а̄ катхита̄, паччавеккхан̣а̄йа пхаласама̄патти катхита̄. пхаласама̄паттин̃хи сама̄паннассапи сама̄паттито вут̣т̣хитасса̄пи чан̇кама̄дайо арийачан̇кама̄дайо хонти. сесаметтха утта̄наттхамева̄ти.

4. сарабхасуттаван̣н̣ана̄

65. чатуттхе ра̄джагахети евам̣на̄маке нагаре. гиджджхакӯт̣е паббатети гиджджхасадиса̄нисса кӯт̣а̄ни, гиджджха̄ ва̄ тасса кӯт̣есу васантӣти гиджджхакӯт̣о, тасмим̣ гиджджхакӯт̣е паббате. етенасса ра̄джагахам̣ гочарага̄мам̣ катва̄ вихарантасса васанат̣т̣ха̄нам̣ дасситам̣. гиджджхакӯт̣асмин̃хи татха̄гатам̣ уддисса виха̄ро ка̄рито, гиджджхакӯт̣авиха̄ротвевасса на̄мам̣. таттха̄йам̣ тасмим̣ самайе вихаратӣти. сарабхо на̄ма парибба̄джако ачирапакканто хотӣти сарабхоти евам̣на̄мако парибба̄джако имасмим̣ са̄сане паббаджитва̄ начирассева пакканто хоти, адхуна̄ виббхантоти аттхо. самма̄самбуддхе хи локе уппанне титтхийа̄ нат̣т̣хала̄бхасакка̄ра̄ ахесум̣, тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ маха̄ла̄бхасакка̄ро уппаджджи. йатха̄ха –

‘‘тена кхо пана самайена бхагава̄ саккато хоти гарукато ма̄нито пӯджито апачито ла̄бхӣ чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ра̄нам̣. ан̃н̃атиттхийа̄ пана парибба̄джака̄ асакката̄ хонти агаруката̄ ама̄нита̄ апӯджита̄ на ла̄бхино чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ра̄на’’нти (уда̄.14; сам̣.ни.1.2.70).

те евам̣ парихӣнала̄бхасакка̄ра̄ пан̃часатаматта̄ екасмим̣ парибба̄джака̄ра̄ме саннипатитва̄ саммантайим̣су – ‘‘бхо, майам̣ саман̣асса готамасса уппаннака̄лато пат̣т̣ха̄йа хатала̄бхасакка̄ра̄ джа̄та̄, саман̣асса готамасса са̄вака̄нан̃часса екам̣ аван̣н̣ам̣ упадха̄ретха, аван̣н̣ам̣ паттхаритва̄ етасса са̄санам̣ гарахитва̄ амха̄кам̣ ла̄бхасакка̄рам̣ уппа̄десса̄ма̄’’ти. те ваджджам̣ олокента̄ – ‘‘тӣсу два̄ресу а̄джӣве ча̄ти чатӯсупи т̣ха̄несу саман̣асса готамасса ваджджам̣ пасситум̣ на сакка̄, има̄ни чатта̄ри т̣ха̄на̄ни мун̃читва̄ ан̃н̃аттха олокетха̄’’ти а̄хам̣су. атха несам̣ антаре еко евама̄ха – ‘‘ахам̣ ан̃н̃ам̣ на пасса̄ми, име анвад̣д̣хама̄сам̣ саннипатитва̄ два̄рава̄тапа̄на̄ни пидха̄йа са̄ман̣ера̄нампи павесанам̣ на денти. джӣвитасадиса̄пи упат̣т̣ха̄ка̄ дат̣т̣хум̣ на лабханти, а̄ват̣т̣анима̄йам̣ оса̄ретва̄ оса̄ретва̄ джанам̣ а̄ват̣т̣етва̄ а̄ват̣т̣етва̄ кха̄данти. саче там̣ майам̣ а̄харитум̣ саккхисса̄ма, евам̣ но ла̄бхасакка̄раул̣а̄ро бхависсатӣ’’ти. апаропи евамева ваданто ут̣т̣ха̄си. саббе екава̄да̄ ахесум̣. тато а̄хам̣су – ‘‘йо там̣ а̄харитум̣ саккхиссати, там̣ майам̣ амха̄кам̣ самайе джет̣т̣хакам̣ карисса̄ма̄’’ти.

тато кот̣ито пат̣т̣ха̄йа ‘‘твам̣ саккхиссаси, твам̣ саккхиссасӣ’’ти пуччхитва̄ ‘‘ахам̣ на саккхисса̄ми, ахам̣ на саккхисса̄мӣ’’ти бахӯхи вутте сарабхам̣ пуччхим̣су – ‘‘твам̣ саккхиссаси а̄чарийа̄’’ти. со а̄ха – ‘‘агару етам̣ а̄харитум̣, саче тумхе аттано катха̄йа т̣хатва̄ мам̣ джет̣т̣хакам̣ кариссатха̄’’ти. агару етама̄чарийа а̄хара, твам̣ катойева̄си амхехи джет̣т̣хакоти. со а̄ха – ‘‘там̣ а̄харантена тхенетва̄ ва̄ вилумпитва̄ ва̄ а̄харитум̣ на сакка̄, саман̣асса пана готамасса са̄вакасадисена хутва̄ тасса са̄ваке вандитва̄ ваттапат̣иваттам̣ катва̄ тесам̣ патте бхаттам̣ бхун̃джитва̄ а̄харитум̣ сакка̄. руччати во етасса еттакасса кирийа̄’’ти. йам̣кин̃чи катва̄ а̄харитва̄ ча но дехӣти. тена хи мам̣ дисва̄ апассанта̄ вийа бхавеййа̄тха̄ти парибба̄джака̄нам̣ сан̃н̃ам̣ датва̄ дутийадивасе па̄това ут̣т̣ха̄йа гиджджхакӯт̣амаха̄виха̄рам̣ гантва̄ дит̣т̣хадит̣т̣ха̄нам̣ бхиккхӯнам̣ пан̃чапатит̣т̣хитена па̄де ванди. бхиккхӯ а̄хам̣су – ‘‘ан̃н̃е парибба̄джака̄ чан̣д̣а̄ пхаруса̄, айам̣ пана саддхо бхависсати пасанно’’ти. бханте, тумхе н̃атва̄ йуттат̣т̣ха̄насмим̣йева паббаджита̄, майам̣ пана анупадха̄ретва̄ атиттхенева паккханта̄ аниййа̄никамагге вичара̄ма̄ти. со евам̣ ватва̄ дит̣т̣хе дит̣т̣хе бхиккхӯ пунаппунам̣ вандати, нха̄нодака̄дӣни пат̣ийа̄дети, дантакат̣т̣хам̣ каппийам̣ кароти, па̄де дховати маккхети, атирекабхаттам̣ лабхитва̄ бхун̃джати.

там̣ имина̄ нӣха̄рена васантам̣ еко маха̄тхеро дисва̄, ‘‘парибба̄джака, твам̣ саддхо пасанно, ким̣ на паббаджасӣ’’ти. ко мам̣, бханте, пабба̄джессати. майан̃хи чирака̄лам̣ бхаданта̄нам̣ паччаттхика̄ хутва̄ вичаримха̄ти. тхеро ‘‘саче твам̣ паббаджитука̄мо, ахам̣ там̣ пабба̄джесса̄мӣ’’ти ватва̄ пабба̄джеси. со паббаджитака̄лато пат̣т̣ха̄йа нирантарам̣ ваттапат̣иваттамака̄си. атха нам̣ тхеро ватте пасӣдитва̄ начирассева упасампа̄деси. со упосатхадивасе бхиккхӯхи саддхим̣ упосатхаггам̣ пависитва̄ бхиккхӯ махантена усса̄хена па̄тимоккхам̣ пагган̣ханте дисва̄ ‘‘имина̄ нӣха̄рена оса̄ретва̄ оса̄ретва̄ локам̣ кха̄данти, катипа̄хена харисса̄мӣ’’ти чинтеси. со паривен̣ам̣ гантва̄ упаджджха̄йам̣ вандитва̄, ‘‘бханте, ко на̄мо айам̣ дхаммо’’ти пуччхи. па̄тимоккхо на̄ма, а̄вусоти. уттамадхаммо еса, бханте, бхависсатӣти. а̄ма, а̄вусо, сакаласа̄санадха̄ран̣ӣ айам̣ сиккха̄ти. бханте, саче еса сиккха̄дхаммо уттамо, имамева пат̣хамам̣ ган̣ха̄мӣти. ган̣ха̄вусоти тхеро сампат̣иччхи. со ган̣ханто парибба̄джаке пасситва̄ ‘‘кӣдисам̣ а̄чарийа̄’’ти пуччхито, ‘‘а̄вусо, ма̄ чинтайиттха, катипа̄хена а̄харисса̄мӣ’’ти ватва̄ начирассева угган̣хитва̄ упаджджха̄йам̣ а̄ха – ‘‘еттакамева, бханте, уда̄ху ан̃н̃ампи аттхӣ’’ти. еттакамева, а̄вусоти.

со пунадивасе йатха̄ниваттхапа̄рутова гахитанӣха̄ренева паттам̣ гахетва̄ гиджджхакӯт̣а̄ никкхамма парибба̄джака̄ра̄мам̣ агама̄си. парибба̄джака̄ дисва̄ ‘‘кӣдисам̣, а̄чарийа, на̄саккхиттха ман̃н̃е а̄ват̣т̣анима̄йам̣ а̄хариту’’нти там̣ парива̄райим̣су. ма̄ чинтайиттха, а̄вусо, а̄хат̣а̄ ме а̄ват̣т̣анима̄йа̄, ито пат̣т̣ха̄йа амха̄кам̣ ла̄бхасакка̄ро маха̄ бхависсати. тумхе ан̃н̃аман̃н̃ам̣ самагга̄ хотха, ма̄ вива̄дам̣ акаттха̄ти. саче те, а̄чарийа, суггахита̄, амхепи нам̣ ва̄чехӣти. со а̄дито пат̣т̣ха̄йа па̄тимоккхам̣ оса̄реси. атха те саббепи – ‘‘етха, бхо, нагаре вичаранта̄ саман̣асса готамасса аван̣н̣ам̣ катхесса̄ма̄’’ти ануггха̄т̣итесуйева нагарадва̄ресу два̄расамӣпам̣ гантва̄ виват̣ена два̄рена саббапат̣хамам̣ пависим̣су. евам̣ салин̇генева апаккантам̣ там̣ парибба̄джакам̣ сандха̄йа – ‘‘сарабхо на̄ма парибба̄джако ачирапакканто хотӣ’’ти вуттам̣.

там̣ дивасам̣ пана бхагава̄ паччӯсасамайе локам̣ олокенто идам̣ аддаса – ‘‘аджджа сарабхо парибба̄джако нагаре вичаритва̄ пака̄санӣйакаммам̣ кариссати, тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ аван̣н̣ам̣ катхенто висам̣ син̃читва̄ парибба̄джака̄ра̄мам̣ гамиссати, ахампи таттхева гамисса̄ми, чатассопи париса̄ таттхева осариссанти. тасмим̣ сама̄гаме чатура̄сӣти па̄н̣асахасса̄ни аматапа̄нам̣ пивиссантӣ’’ти. тато ‘‘тасса ока̄со хоту, йатха̄ручийа̄ аван̣н̣ам̣ паттхаратӯ’’ти чинтетва̄ а̄нандаттхерам̣ а̄мантеси – ‘‘а̄нанда, ат̣т̣ха̄расасу маха̄виха̄ресу бхиккхусан̇гхасса майа̄ саддхим̣йева пин̣д̣а̄йа чаритум̣ а̄рочехӣ’’ти. тхеро татха̄ ака̄си. бхиккхӯ паттачӣварама̄да̄йа саттха̄рамева парива̄райим̣су. саттха̄ бхиккхусан̇гхам̣ а̄да̄йа два̄рага̄масамӣпейева пин̣д̣а̄йа чари. сарабхопи парибба̄джакехи саддхим̣ нагарам̣ павит̣т̣хо таттха таттха парисамаджджхе ра̄джадва̄равӣтхичатукка̄дӣсу ча гантва̄ ‘‘ан̃н̃а̄то майа̄ саман̣а̄нам̣ сакйапуттийа̄нам̣ дхаммо’’тиа̄дӣни абха̄си. там̣ сандха̄йа со ра̄джагахе парисати евам̣ ва̄чам̣ бха̄сатӣтиа̄ди вуттам̣. таттха ан̃н̃а̄тоти н̃а̄то авабуддхо, па̄кат̣ам̣ катва̄ уггахитоти дӣпети. ан̃н̃а̄йа̄ти джа̄нитва̄. апаккантоти салин̇генева апакканто. саче хи саман̣асса готамасса са̄сане кочи са̄ро абхависса, на̄хам̣ апаккамиссам̣. тасса пана са̄санам̣ аса̄рам̣ нисса̄рам̣, а̄ват̣т̣анима̄йам̣ оса̄ретва̄ саман̣а̄ локам̣ кха̄дантӣти еваматтхам̣ дӣпенто евама̄ха.

атха кхо самбахула̄ бхиккхӯти атха евам̣ тасмим̣ парибба̄джаке бха̄сама̄не аран̃н̃ава̄сино пан̃часата̄ бхиккхӯ ‘‘асукат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма саттха̄ пин̣д̣а̄йа чаритум̣ гато’’ти аджа̄нанта̄ бхиккха̄ча̄равела̄йам̣ ра̄джагахам̣ пин̣д̣а̄йа пависим̣су. те сандха̄йетам̣ вуттам̣. ассосунти сун̣им̣су. йена бхагава̄ тенупасан̇камим̣сӯти ‘‘имам̣ ка̄ран̣ам̣ дасабаласса а̄рочесса̄ма̄’’ти упасан̇камим̣су.

сиппиника̄тӣранти сиппиника̄ти евам̣на̄мика̄йа надийа̄ тӣрам̣. адхива̄сеси бхагава̄ тун̣хӣбха̄вена̄ти ка̄йан̇гава̄чан̇га̄ни ачопетва̄ аббхантаре кхантим̣ дха̄ретва̄ читтенева адхива̄сесӣти аттхо. евам̣ адхива̄сетва̄ пуна чинтеси – ‘‘ким̣ ну кхо аджджа майа̄ сарабхасса ва̄дам̣ маддитум̣ гаччхантена екакена гантаббам̣, уда̄ху бхиккхусан̇гхапаривутена̄’’ти. атхасса етадахоси – сача̄хам̣ бхиккхусан̇гхапаривуто гамисса̄ми, маха̄джано евам̣ чинтессати – ‘‘саман̣о готамо ва̄дуппаттит̣т̣ха̄нам̣ гаччханто паккхам̣ уккхипитва̄ гантва̄ парисабалена уппаннам̣ ва̄дам̣ маддати, парава̄дӣнам̣ сӣсам̣ уккхипитум̣ на детӣ’’ти. на кхо пана майхам̣ уппанне ва̄де парам̣ гахетва̄ мадданакиччам̣ аттхи, ахамева гантва̄ маддисса̄ми. аначчхарийам̣ четам̣ йва̄хам̣ ида̄ни буддхабхӯто аттано уппаннам̣ ва̄дам̣ маддеййам̣, чарийам̣ чаран̣ака̄ле ахетукапат̣исандхийам̣ ниббаттена̄пи хи майа̄ вахитаббам̣ дхурам̣ ан̃н̃о вахитум̣ саматтхо на̄ма на̄хоси. имасса панаттхасса са̄дханаттхам̣ –

‘‘йато йато гару дхурам̣, йато гамбхӣраваттанӣ;

тада̄ссу кан̣хам̣ йун̃дженти, сва̄ссу там̣ вахате дхура’’нти. (джа̄. 1.1.29) –

идам̣ кан̣хаджа̄такам̣ а̄харитаббам̣. атӣте кира еко саттхава̄хо екисса̄ махаллика̄йа гехе нива̄сам̣ ган̣хи. атхасса екисса̄ дхенуйа̄ раттибха̄гасаманантаре габбхавут̣т̣ха̄нам̣ ахоси. са̄ екам̣ ваччхакам̣ виджа̄йи. махаллика̄йа ваччхакам̣ дит̣т̣хака̄лато пат̣т̣ха̄йа путтасинехо удапа̄ди. пунадивасе саттхава̄хапутто – ‘‘тава гехаветанам̣ ган̣ха̄хӣ’’ти а̄ха. махаллика̄ ‘‘майхам̣ ан̃н̃ена киччам̣ на аттхи, имамева ваччхакам̣ дехӣ’’ти а̄ха. ган̣ха, амма̄ти. са̄ там̣ ган̣хитва̄ кхӣрам̣ па̄йетва̄ йа̄губхаттатин̣а̄дӣни дадама̄на̄ посеси. со вуддхиманва̄йа парипун̣н̣арӯпо балавӣрийасампанно ахоси сампанна̄ча̄ро, ка̄л̣ако на̄ма на̄мена. атхекасса саттхава̄хасса пан̃чахи сакат̣асатехи а̄гаччхантасса удакабхиннат̣т̣ха̄не сакат̣ачаккам̣ лагги. со дасапи вӣсампи тим̣сампи йоджетва̄ нӣхара̄петум̣ асакконто ка̄л̣акам̣ упасан̇камитва̄ а̄ха – ‘‘та̄та, тава ветанам̣ дасса̄ми, сакат̣ам̣ ме уккхипитва̄ дехӣ’’ти. еван̃ча пана ватва̄ там̣ а̄да̄йа – ‘‘ан̃н̃о имина̄ саддхим̣ дхурам̣ вахитум̣ саматтхо наттхӣ’’ти дхурасакат̣е йоттам̣ бандхитва̄ там̣ екакам̣йева йоджеси. со там̣ сакат̣ам̣ уккхипитва̄ тхале патит̣т̣ха̄петва̄ етенева ниха̄рена пан̃ча сакат̣асата̄ни нӣхари. со саббапаччхимасакат̣ам̣ нӣхаритва̄ мочийама̄но ‘‘су’’нти катва̄ сӣсам̣ уккхипи.

саттхава̄хо ‘‘айам̣ еттака̄ни сакат̣а̄ни уккхипанто евам̣ на ака̄си, ветанаттхам̣ ман̃н̃е каротӣ’’ти сакат̣аган̣ана̄йа каха̄пан̣е гахетва̄ пан̃часатабхан̣д̣икам̣ тасса гӣва̄йа бандха̄песи. со ан̃н̃есам̣ аттано сантикам̣ аллӣйитум̣ аденто уджукам̣ гехамева агама̄си. махаллика̄ дисва̄ мочетва̄ каха̄пан̣абха̄вам̣ н̃атва̄ ‘‘касма̄, путта, евамака̄си, ма̄ твам̣ ‘майа̄ каммам̣ катва̄ а̄бхатена айам̣ джӣвиссатӣ’ти сан̃н̃амака̄сӣ’’ти ватва̄ гон̣ам̣ ун̣ходакена нха̄петва̄ телена аббхан̃джитва̄ ‘‘ито пат̣т̣ха̄йа пуна ма̄ евамака̄сӣ’’ти овади. евам̣ саттха̄ ‘‘чарийам̣ чаран̣ака̄ле ахетукапат̣исандхийам̣ ниббаттена̄пи хи майа̄ вахитаббадхурам̣ ан̃н̃о вахитум̣ саматтхо на̄ма на̄хосӣ’’ти чинтетва̄ екакова агама̄си. там̣ дассетум̣ атха кхо бхагава̄ са̄йанхасамайам̣ пат̣исалла̄на̄ вут̣т̣хитотиа̄ди вуттам̣.

таттха пат̣исалла̄на̄ти путхутта̄рамман̣ехи читтам̣ пат̣исам̣харитва̄ салла̄нато, пхаласама̄паттитоти аттхо. тенупасан̇камӣти парибба̄джакесу сакаланагаре пака̄санӣйакаммам̣ катва̄ нагара̄ никкхамма парибба̄джака̄ра̄ме саннипатитва̄ ‘‘саче, а̄вусо сарабха, саман̣о готамо а̄гамиссати, ким̣ кариссасӣ’’ти. саман̣е готаме екам̣ каронте ахам̣ две карисса̄ми, две каронте чатта̄ри, чатта̄ри каронте пан̃ча, пан̃ча каронте даса, даса каронте вӣсати, вӣсати каронте тим̣сам̣, тим̣сам̣ каронте чатта̄лӣсам̣, чатта̄лӣсам̣ каронте пан̃н̃а̄сам̣, пан̃н̃а̄сам̣ каронте сатам̣, сатам̣ каронте сахассам̣ карисса̄мӣти евам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сӣхана̄дакатхам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ нисиннесу упасан̇ками.

упасан̇каманто пана йасма̄ парибба̄джака̄ра̄масса нагарамаджджхенева магго, тасма̄ сураттадупат̣т̣ам̣ нива̄сетва̄ сугатамаха̄чӣварам̣ па̄рупитва̄ виссат̣т̣хабало ра̄джа̄ вийа екакова нагарамаджджхена агама̄си. миччха̄дит̣т̣хика̄ дисва̄ ‘‘парибба̄джака̄ саман̣асса готамасса пака̄санӣйакаммам̣ каронта̄ аван̣н̣ам̣ паттхарим̣су, со ете ануваттитва̄ сан̃н̃а̄петум̣ гаччхати ман̃н̃е’’ти анубандхим̣су. самма̄дит̣т̣хика̄пи ‘‘самма̄самбуддхо паттачӣварам̣ а̄да̄йа екакова никкханто, аджджа сарабхена саддхим̣ маха̄дхаммасан̇га̄мо бхависсати. майампи тасмим̣ сама̄гаме ка̄йасаккхино бхависса̄ма̄’’ти анубандхим̣су. саттха̄ пассантассева маха̄джанасса парибба̄джака̄ра̄мам̣ упасан̇ками.

парибба̄джака̄ руккха̄нам̣ кхандхавит̣апаса̄кхантарехи самуггаччханта̄ чхаббан̣н̣агханабуддхарасмийо дисва̄ ‘‘ан̃н̃ада̄ еварӯпо обха̄со на̄ма наттхи, ким̣ ну кхо ета’’нти уллокетва̄ ‘‘саман̣о готамо а̄гаччхатӣ’’ти а̄хам̣су. там̣ сутва̄ва сарабхо джа̄н̣укантаре сӣсам̣ т̣хапетва̄ адхомукхо нисӣди. евам̣ тасмим̣ самайе бхагава̄ там̣ а̄ра̄мам̣ упасан̇камитва̄ пан̃н̃атте а̄сане нисӣди. татха̄гато хи джамбудӣпатале аггакуле джа̄татта̄ агга̄сана̄рахотисса саббаттха а̄санам̣ пан̃н̃аттамева хоти. евам̣ пан̃н̃атте маха̄рахе буддха̄сане нисӣди.

те парибба̄джака̄ сарабхам̣ парибба̄джакам̣ етадавочунти самма̄самбуддхе кира сарабхена саддхим̣ еттакам̣ катхентейева бхиккхусан̇гхо саттху пада̄нупадико хутва̄ парибба̄джака̄ра̄мам̣ сампа̄пун̣и, чатассопи париса̄ парибба̄джака̄ра̄мейева осарим̣су. тато те парибба̄джака̄ ‘‘аччхарийам̣ саман̣асса готамасса каммам̣, сакаланагарам̣ вичаритва̄ аван̣н̣ам̣ паттхаритва̄ пака̄санӣйакаммам̣ катва̄ а̄гата̄нам̣ верӣнам̣ пат̣исаттӯнам̣ пачча̄митта̄нам̣ сантикам̣ а̄гантва̄ тхокампи вигга̄хикакатхам̣ на катхеси, а̄гатака̄лато пат̣т̣ха̄йа сатапа̄кателена маккхенто вийа аматапа̄нам̣ па̄йенто вийа мадхуракатхам̣ катхетӣ’’ти саббепи самма̄самбуддхам̣ ануваттанта̄ етадавочум̣.

йа̄чеййа̄сӣти а̄йа̄чеййа̄си паттхеййа̄си пихеййа̄си. тун̣хӣбхӯтоти тун̣хӣбха̄вам̣ упагато. ман̇кубхӯтоти ниттеджатам̣ а̄панно. паттаккхандхоти онатагӣво. адхомукхоти хет̣т̣ха̄мукхо. самма̄самбуддхасса те пат̣иджа̄натоти ‘‘ахам̣ самма̄самбуддхо, саббе дхамма̄ майа̄ абхисамбуддха̄’’ти евам̣ пат̣иджа̄нато тава. анабхисамбуддха̄ти име на̄ма дхамма̄ тайа̄ анабхисамбуддха̄. таттха̄ти тесу анабхисамбуддха̄ти евам̣ дасситадхаммесу. ан̃н̃ена ва̄ ан̃н̃ам̣ пат̣ичариссатӣти ан̃н̃ена ва̄ вачанена ан̃н̃ам̣ вачанам̣ пат̣иччха̄дессати, ан̃н̃ам̣ пуччхито ан̃н̃ам̣ катхессатӣти адхиппа̄йо. бахиддха̄ катхам̣ апана̄мессатӣти бахиддха̄ ан̃н̃ам̣ а̄гантукакатхам̣ а̄харанто пуримакатхам̣ апана̄мессати. аппаччайанти анабхираддхим̣ атут̣т̣ха̄ка̄рам̣ па̄тукариссатӣти па̄кат̣ам̣ кариссати. еттха ча аппаччайена доманассам̣ вуттам̣, пуримехи двӣхи мандабалавабхедо кодхойева.

евам̣ бхагава̄ пат̣хамавеса̄раджджена сӣхана̄дам̣ надитва̄ пуна дутийа̄дӣхи наданто йо кхо мам̣ парибба̄джака̄тиа̄дима̄ха. таттха йасса кхо пана те аттха̄йа дхаммо деситоти йасса маггасса ва̄ пхаласса ва̄ аттха̄йа тайа̄ чатусаччадхаммо десито. со на ниййа̄тӣти со дхаммо на ниййа̄ти на ниггаччхати, на там̣ аттхам̣ са̄дхетӣти вуттам̣ хоти. таккарасса̄ти йо нам̣ кароти, тасса пат̣ипаттипӯракасса пуггаласса̄ти аттхо. самма̄ дуккхаккхайа̄йа̄ти хетуна̄ найена ка̄ран̣ена сакаласса ват̣т̣адуккхасса кхайа̄йа. атха ва̄ йасса кхо пана те аттха̄йа дхаммо деситоти йасса те аттха̄йа дхаммо десито. сеййатхидам̣ – ра̄гапат̣игха̄таттха̄йа асубхакаммат̣т̣ха̄нам̣, досапат̣игха̄таттха̄йа метта̄бха̄вана̄, мохапат̣игха̄таттха̄йа пан̃ча дхамма̄, витаккупаччхеда̄йа а̄на̄па̄нассати. со на ниййа̄ти таккарасса самма̄ дуккхаккхайа̄йа̄ти со дхаммо йо нам̣ йатха̄деситам̣ кароти, тасса таккарасса самма̄ хетуна̄ найена ка̄ран̣ена ват̣т̣адуккхаккхайа̄йа на ниййа̄ти на ниггаччхати, там̣ аттхам̣ на са̄дхетӣти айаметтха аттхо. сеййатха̄пи сарабхо парибба̄джакоти йатха̄ айам̣ сарабхо парибба̄джако паджджха̄йанто аппат̣ибха̄но нисинно, евам̣ нисӣдиссатӣти.

евам̣ тӣхи падехи сӣхана̄дам̣ надитва̄ десанам̣ ниваттентассева татха̄гатасса тасмим̣ т̣ха̄не саннипатита̄ чатура̄сӣтипа̄н̣асахассапарима̄н̣а̄ париса̄ аматапа̄нам̣ пиви, саттха̄ париса̄йа аматапа̄насса пӣтабха̄вам̣ н̃атва̄ веха̄сам̣ аббхуггантва̄ пакка̄ми. таматтхам̣ дассетум̣ атха кхо бхагава̄тиа̄ди вуттам̣. таттха сӣхана̄данти сет̣т̣хана̄дам̣ абхӣтана̄дам̣ аппат̣ина̄дам̣. веха̄сам̣ пакка̄мӣти абхин̃н̃а̄па̄дакам̣ чатуттхаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа адхит̣т̣ха̄йа саддхим̣ бхиккхусан̇гхена а̄ка̄сам̣ паккханди. евам̣ паккхандо ча пана там̣кхан̣ан̃н̃ева гиджджхакӯт̣амаха̄виха̄ре патит̣т̣ха̄си.

ва̄ча̄йа саннитодакена̄ти вачанапатодена. сан̃джамбхаримакам̣сӯти самбхаритам̣ нирантарапхут̣ам̣ акам̣су, упари виджджхим̣сӯти вуттам̣ хоти. браха̄ран̃н̃ети маха̄ран̃н̃е. сӣхана̄дам̣ надисса̄мӣти сӣхасса надато а̄ка̄рам̣ дисва̄ ‘‘айампи тираччха̄нагато, ахампи, имасса чатта̄ро па̄да̄, майхампи, ахампи евамева сӣхана̄дам̣ надисса̄мӣ’’ти чинтеси. со сӣхасса саммукха̄ надитум̣ асакконто тасмим̣ гочара̄йа пакканте екако надитум̣ а̄рабхи. атхасса син̇га̄ласаддойева ниччхари. тена вуттам̣ – син̇га̄лакам̣йева надатӣти. бхеран̣д̣аканти тассева вевачанам̣. апича бхиннассарам̣ амана̄пасаддам̣ надатӣти вуттам̣ хоти. евамева кхо тванти имина̄ опаммена парибба̄джака̄ татха̄гатам̣ сӣхасадисам̣ катва̄ сарабхам̣ син̇га̄ласадисам̣ акам̣су. амбукасан̃чарӣти кхуддакакуккут̣ика̄. пурисакаравитам̣ рависса̄мӣти маха̄куккут̣ам̣ равантам̣ дисва̄ ‘‘имассапи две па̄да̄ две паккха̄, майхампи татхева, ахампи еварӯпам̣ равитам̣ рависса̄мӣ’’ти са̄ тасса саммукха̄ равитум̣ асакконтӣ тасмим̣ пакканте равама̄на̄ куккут̣ика̄равам̣йева рави. тена вуттам̣ – амбукасан̃чариравитам̣йева раватӣти. усабхоти гон̣о. сун̃н̃а̄йа̄ти туччха̄йа джет̣т̣хакавасабхехи вирахита̄йа. гамбхӣрам̣ надитаббам̣ ман̃н̃атӣти джет̣т̣хакавасабхасса на̄дасадисам̣ гамбхӣрана̄дам̣ надитаббам̣ ман̃н̃ати. сесам̣ саббаттха утта̄наттхамева̄ти.

5. кесамуттисуттаван̣н̣ана̄

66. пан̃чаме ка̄ла̄ма̄нам̣ нигамоти ка̄ла̄ма̄ на̄ма кхаттийа̄, тесам̣ нигамо. кесамуттийа̄ти кесамуттанигамава̄сино. упасан̇камим̣сӯти саппинаванӣта̄дибхесаджджа̄ни чева ат̣т̣хавидхапа̄нака̄ни ча га̄ха̄петва̄ упасан̇камим̣су. сакам̣йева ва̄дам̣ дӣпентӣти аттанойева ладдхим̣ катхенти. джотентӣти пака̄сенти. кхум̣сентӣти гхат̣т̣енти. вамбхентӣти аваджа̄нанти. парибхавантӣти ла̄макам̣ каронти. омаккхим̣ каронтӣти уккхиттакам̣ каронти, уккхипитва̄ чхад̣д̣енти. апарепи, бхантети со кира ат̣авимукхе га̄мо, тасма̄ таттха ат̣авим̣ атикканта̄ ча атиккамитука̄ма̄ ча ва̄сам̣ каппенти. тесупи пат̣хамам̣ а̄гата̄ аттано ладдхим̣ дӣпетва̄ паккамим̣су, паччха̄ а̄гата̄ ‘‘ким̣ те джа̄нанти, амха̄кам̣ антева̄сика̄ те, амха̄кам̣ сантике кин̃чи кин̃чи сиппам̣ угган̣хим̣сӯ’’ти аттано ладдхим̣ дӣпетва̄ паккамим̣су. ка̄ла̄ма̄ екаладдхийампи сан̣т̣хахитум̣ на саккхим̣су. те етаматтхам̣ дӣпетва̄ бхагавато евама̄рочетва̄ тесам̣ но, бхантетиа̄дима̄хам̣су. таттха хотева кан̇кха̄ти хотийева кан̇кха̄. вичикиччха̄ти тассева вевачанам̣. аланти йуттам̣.

ма̄ ануссавена̄ти ануссавакатха̄йапи ма̄ ган̣хиттха. ма̄ парампара̄йа̄ти парампаракатха̄йапи ма̄ ган̣хиттха. ма̄ итикира̄йа̄ти евам̣ кира етанти ма̄ ган̣хиттха. ма̄ пит̣акасампада̄нена̄ти амха̄кам̣ пит̣акатантийа̄ саддхим̣ саметӣти ма̄ ган̣хиттха. ма̄ таккахетӯти таккагга̄хенапи ма̄ ган̣хиттха. ма̄ найахетӯти найагга̄хенапи ма̄ ган̣хиттха. ма̄ а̄ка̄рапаривитаккена̄ти сундарамидам̣ ка̄ран̣анти евам̣ ка̄ран̣апаривитаккенапи ма̄ ган̣хиттха. ма̄ дит̣т̣хиниджджха̄наккхантийа̄ти амха̄кам̣ ниджджха̄йитва̄ кхамитва̄ гахитадит̣т̣хийа̄ саддхим̣ саметӣтипи ма̄ ган̣хиттха. ма̄ бхаббарӯпата̄йа̄ти айам̣ бхиккху бхаббарӯпо, имасса катхам̣ гахетум̣ йуттантипи ма̄ ган̣хиттха. ма̄ саман̣о но гарӯти айам̣ саман̣о амха̄кам̣ гару, имасса катхам̣ гахетум̣ йуттантипи ма̄ ган̣хиттха. саматта̄ти парипун̣н̣а̄. сама̄динна̄ти гахита̄ пара̄мат̣т̣ха̄. йам̣са хотӣти йам̣ ка̄ран̣ам̣ тасса пуггаласса хоти. алобха̄дайо лобха̄дипат̣ипаккхавасена ведитабба̄. вигата̄бхиджджхотиа̄дӣхи метта̄йа пуббабха̄го катхито.

ида̄ни метта̄дикам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ катхенто метта̄сахагатена̄тиа̄дима̄ха. таттха каммат̣т̣ха̄накатха̄йа ва̄ бха̄вана̄найе ва̄ па̄л̣иван̣н̣ана̄йа ва̄ йам̣ ваттаббам̣ сийа̄, там̣ саббам̣ висуддхимагге (висуддхи. 1.240) вуттамева. евам̣ аверачиттоти евам̣ акусалаверасса ча пуггалаверино ча наттхита̄йа аверачитто. абйа̄баджджхачиттоти кодхачиттасса абха̄вена ниддуккхачитто. асам̣килит̣т̣хачиттоти килесасса наттхита̄йа асам̣килит̣т̣хачитто. висуддхачиттоти килесамала̄бха̄вена висуддхачитто хотӣти аттхо. тасса̄ти тасса еварӯпасса арийаса̄вакасса. асса̄са̄ти авассайа̄ патит̣т̣ха̄. саче кхо пана аттхи паро локоти йади имамха̄ лока̄ паралоко на̄ма аттхи. атха̄хам̣ ка̄йасса бхеда̄ параммаран̣а̄…пе… упападжджисса̄мӣти аттхетам̣ ка̄ран̣ам̣, йена̄хам̣ ка̄йасса бхеда̄ параммаран̣а̄ сугатим̣ саггам̣ локам̣ упападжджисса̄мӣти евам̣ саббаттха найо ведитаббо. анӣгханти ниддуккхам̣. сукхинти сукхитам̣. убхайенева висуддхам̣ атта̄нам̣ саманупасса̄мӣти йан̃ча па̄пам̣ на кароми, йан̃ча каротопи на карӣйати, имина̄ убхайена̄пи висуддхам̣ атта̄нам̣ саманупасса̄ми. сесам̣ саббаттха утта̄наттхамева̄ти.

6. са̄л̣хасуттаван̣н̣ана̄

67. чхат̣т̣хе мига̄ранатта̄ти мига̄расет̣т̣хино натта̄. секхунийанатта̄ти секхунийасет̣т̣хино натта̄. упасан̇камим̣сӯти бхуттапа̄тара̄са̄ да̄сакаммакарапаривута̄ упасан̇камим̣су. тесам̣ кира пуребхатте пуббан̣хасамайейева гехе еко пан̃хо самут̣т̣хито, там̣ пана катхетум̣ ока̄со на̄хоси. те ‘‘там̣ пан̃хам̣ сосса̄ма̄’’ти тхерасса сантикам̣ гантва̄ вандитва̄ тун̣хӣ нисӣдим̣су. тхеро ‘‘га̄ме там̣ самут̣т̣хитам̣ пан̃хам̣ сотум̣ а̄гата̄ бхависсантӣ’’ти тесам̣ манам̣ н̃атва̄ тамева пан̃хам̣ а̄рабханто етха тумхе са̄л̣ха̄тиа̄дима̄ха. таттха аттхи лобхоти луббханасабха̄во лобхо на̄ма аттхӣти пуччхати. абхиджджха̄ти кхо ахам̣ са̄л̣ха̄ етаматтхам̣ вада̄мӣти етам̣ лобхасан̇кха̄там̣ аттхам̣ ахам̣ ‘‘абхиджджха̄’’ти вада̄ми, ‘‘тан̣ха̄’’ти вада̄мӣти самут̣т̣хитапан̃хасса аттхам̣ дӣпенто а̄ха. евам̣ саббава̄ресу найо нетаббо.

со евам̣ паджа̄на̄тӣти со чатта̄ро брахмавиха̄ре бха̄ветва̄ т̣хито арийаса̄вако сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа випассанам̣ а̄рабханто евам̣ паджа̄на̄ти. аттхи иданти аттхи дуккхасаччасан̇кха̄там̣ кхандхапан̃чакам̣ на̄марӯпавасена париччхиндитва̄ паджа̄нанто еса ‘‘евам̣ паджа̄на̄ти аттхи ида’’нти вутто. хӣнанти самудайасаччам̣. пан̣ӣтанти маггасаччам̣. имасса сан̃н̃а̄гатасса уттари ниссаран̣анти имасса випассана̄сан̃н̃а̄сан̇кха̄тасса сан̃н̃а̄гатасса уттари ниссаран̣ам̣ на̄ма нибба̄нам̣, таматтхӣти имина̄ ниродхасаччам̣ дассети. вимуттасмим̣ вимуттамити н̃а̄н̣анти екӯнавӣсативидхам̣ паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣ катхитам̣. аху пуббе лобхоти пуббе ме лобхо ахоси. тадаху акусаланти там̣ акусалам̣ на̄ма ахоси, тада̄ ва̄ акусалам̣ на̄ма ахоси. иччетам̣ кусаланти ити етам̣ кусалам̣, тассева акусаласса наттхибха̄вам̣ кусалам̣ кхеманти сандха̄йа вадати. ниччха̄тоти ниттан̣хо. ниббутоти аббхантаре санта̄пакара̄нам̣ килеса̄нам̣ абха̄вена ниббуто. сӣтибхӯтоти сӣталӣбхӯто. сукхаппат̣исам̣ведӣти ка̄йикачетасикасса сукхасса пат̣исам̣ведита̄. брахмабхӯтена̄ти сет̣т̣хабхӯтена. сесам̣ саббаттха утта̄наттхамева̄ти.

7. катха̄ваттхусуттаван̣н̣ана̄

68. саттаме катха̄ваттхӯнӣти катха̄ка̄ран̣а̄ни, катха̄йа бхӯмийо патит̣т̣ха̄йоти аттхо. атӣтам̣ ва̄, бхиккхаве, аддха̄нанти атӣтамаддха̄нам̣ на̄ма ка̄лопи ват̣т̣ати кхандха̄пи. ана̄гатапаччуппаннесупи есева найо. таттха атӣте кассапо на̄ма самма̄самбуддхо ахоси, тасса кикӣ на̄ма ка̄сикара̄джа̄ аггупат̣т̣ха̄ко ахоси, вӣсати вассасахасса̄ни а̄йу ахосӣти имина̄ найена катхенто атӣтам̣ а̄раббха катхам̣ катхети на̄ма. ана̄гате меттеййо на̄ма буддхо бхависсати, тасса сан̇кхо на̄ма ра̄джа̄ аггупат̣т̣ха̄ко бхависсати, асӣти вассасахасса̄ни а̄йу бхависсатӣти имина̄ найена катхенто ана̄гатам̣ а̄раббха катхам̣ катхети на̄ма. етарахи асуко на̄ма ра̄джа̄ дхаммикоти имина̄ найена катхенто паччуппаннам̣ а̄раббха катхам̣ катхети на̄ма.

катха̄сампайогена̄ти катха̄сама̄гамена. каччхоти катхетум̣ йутто. акаччхоти катхетум̣ на йутто. екам̣сабйа̄каран̣ӣйам̣ пан̃хантиа̄дӣсу, ‘‘чаккху, аничча’’нти пут̣т̣хена, ‘‘а̄ма, аничча’’нти екам̣сенева бйа̄ка̄таббам̣. есева найо сота̄дӣсу. айам̣ екам̣сабйа̄каран̣ӣйо пан̃хо. ‘‘аниччам̣ на̄ма чаккхӯ’’ти пут̣т̣хена пана ‘‘на чаккхумева, сотампи аниччам̣, гха̄нампи аничча’’нти евам̣ вибхаджитва̄ бйа̄ка̄таббам̣. айам̣ вибхаджджабйа̄каран̣ӣйо пан̃хо. ‘‘йатха̄ чаккху, татха̄ сотам̣. йатха̄ сотам̣, татха̄ чаккхӯ’’ти пут̣т̣хена ‘‘кенат̣т̣хена пуччхасӣ’’ти пат̣ипуччхитва̄ ‘‘дассанат̣т̣хена пуччха̄мӣ’’ти вутте ‘‘на хӣ’’ти бйа̄ка̄таббам̣. ‘‘аниччат̣т̣хена пуччха̄мӣ’’ти вутте, ‘‘а̄ма̄’’ти бйа̄ка̄таббам̣. айам̣ пат̣ипуччха̄бйа̄каран̣ӣйо пан̃хо. ‘‘там̣ джӣвам̣ там̣ сарӣра’’нтиа̄дӣни пут̣т̣хена пана ‘‘абйа̄катаметам̣ бхагавата̄’’ти т̣хапетаббо, еса пан̃хо на бйа̄ка̄таббо. айам̣ т̣хапанӣйо пан̃хо.

т̣ха̄на̄т̣ха̄не на сан̣т̣ха̄тӣти ка̄ран̣а̄ка̄ран̣е на сан̣т̣ха̄ти. татра̄йам̣ найо – сассатава̄дӣ йуттена ка̄ран̣ена пахоти уччхедава̄дим̣ ниггахетум̣, уччхедава̄дӣ тена ниггайхама̄но ‘‘ким̣ пана̄хам̣ уччхедам̣ вада̄мӣ’’ти сассатава̄дибха̄вамева дӣпети, аттано ва̄де патит̣т̣ха̄тум̣ на саккоти. евам̣ уччхедава̄димхи пахонте сассатава̄дӣ, пуггалава̄димхи пахонте сун̃н̃атава̄дӣ, сун̃н̃атава̄димхи пахонте пуггалава̄дӣти евам̣ т̣ха̄на̄т̣ха̄не на сан̣т̣ха̄ти на̄ма.

парикаппе на сан̣т̣ха̄тӣти идам̣ пан̃хапуччханепи пан̃хакатханепи лаббхати. катхам̣? екаччо хи ‘‘пан̃хам̣ пуччхисса̄мӣ’’ти кан̣т̣хам̣ содхети, со итарена ‘‘идам̣ на̄ма твам̣ пуччхиссасӣ’’ти вутто н̃а̄табха̄вам̣ н̃атва̄ ‘‘на етам̣, ан̃н̃ам̣ пуччхисса̄мӣ’’ти вадати. пан̃хам̣ пут̣т̣хопи ‘‘пан̃хам̣ катхесса̄мӣ’’ти ханум̣ сам̣содхети, со итарена ‘‘идам̣ на̄ма катхессасӣ’’ти вутто н̃а̄табха̄вам̣ н̃атва̄ ‘‘на етам̣, ан̃н̃ам̣ катхесса̄мӣ’’ти вадати. евам̣ парикаппе на сан̣т̣ха̄ти на̄ма.

ан̃н̃а̄тава̄де на сан̣т̣ха̄тӣти ан̃н̃а̄тава̄де джа̄нитава̄де на сан̣т̣ха̄ти. катхам̣? екаччо пан̃хам̣ пуччхати, там̣ итаро ‘‘мана̄по тайа̄ пан̃хо пуччхито, кахам̣ те еса уггахито’’ти вадати. итаро пуччхитаббанийа̄менева пан̃хам̣ пуччхитва̄пи тасса катха̄йа ‘‘апан̃хам̣ ну кхо пуччхита’’нти виматим̣ кароти. апаро пан̃хам̣ пут̣т̣хо катхети, таман̃н̃о ‘‘сут̣т̣ху те пан̃хо катхито, каттха те уггахито, пан̃хам̣ катхентена на̄ма евам̣ катхетаббо’’ти вадати. итаро катхетаббанийа̄менева пан̃хам̣ катхетва̄пи тасса катха̄йа ‘‘апан̃хо ну кхо майа̄ катхито’’ти виматим̣ кароти.

пат̣ипада̄йа на сан̣т̣ха̄тӣти пат̣ипаттийам̣ на тит̣т̣хати, ваттам̣ аджа̄нитва̄ апуччхитаббат̣т̣ха̄не пуччхатӣти аттхо. айам̣ пан̃хо на̄ма четийан̇ган̣е пуччхитена на катхетаббо, татха̄ бхиккха̄ча̄рамагге га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа чаран̣ака̄ле. а̄санаса̄ла̄йа нисиннака̄ле йа̄гум̣ ва̄ бхаттам̣ ва̄ гахетва̄ нисиннака̄ле парибхун̃джитва̄ нисиннака̄ле дива̄виха̄рат̣т̣ха̄нагаманака̄лепи. дива̄т̣т̣ха̄не нисиннака̄ле пана ока̄сам̣ ка̄ретва̄ва пуччхантасса катхетаббо, ака̄ретва̄ пуччхантасса на катхетаббо. идам̣ ваттам̣ аджа̄нитва̄ пуччханто пат̣ипада̄йа на сан̣т̣ха̄ти на̄ма. евам̣ санта̄йам̣, бхиккхаве, пуггало акаччхо хотӣти, бхиккхаве, етам̣ имасмим̣ ча ка̄ран̣е сати айам̣ пуггало на катхетум̣ йутто на̄ма хоти.

т̣ха̄на̄т̣ха̄не сан̣т̣ха̄тӣти сассатава̄дӣ йуттена ка̄ран̣ена пахоти уччхедава̄дим̣ ниггахетум̣, уччхедава̄дӣ тена ниггайхама̄нопи ‘‘ахам̣ тайа̄ сатаккхаттум̣ ниггайхама̄нопи уччхедава̄дӣйева̄’’ти вадати. имина̄ найена сассатапуггаласун̃н̃атава̄да̄дӣсупи найо нетаббо. евам̣ т̣ха̄на̄т̣ха̄не сан̣т̣ха̄ти на̄ма. парикаппе сан̣т̣ха̄тӣти ‘‘пан̃хам̣ пуччхисса̄мӣ’’ти кан̣т̣хам̣ содхенто ‘‘твам̣ имам̣ на̄ма пуччхиссасӣ’’ти вутте, ‘‘а̄ма, етам̣йева пуччхисса̄мӣ’’ти вадати. пан̃хам̣ катхесса̄мӣти ханум̣ сам̣содхентопи ‘‘твам̣ имам̣ на̄ма катхессасӣ’’ти вутте, ‘‘а̄ма, етам̣йева катхесса̄мӣ’’ти вадати. евам̣ парикаппе сан̣т̣ха̄ти на̄ма.

ан̃н̃а̄тава̄де сан̣т̣ха̄тӣти имам̣ пан̃хам̣ пуччхитва̄ ‘‘сут̣т̣ху те пан̃хо пуччхито, пуччхантена на̄ма евам̣ пуччхитабба’’нти вутте сампат̣иччхати, виматим̣ на уппа̄дети. пан̃хам̣ катхетва̄пи ‘‘сут̣т̣ху те пан̃хо катхито, катхентена на̄ма евам̣ катхетабба’’нти вутте сампат̣иччхати, виматим̣ на уппа̄дети. пат̣ипада̄йа сан̣т̣ха̄тӣти гехе нисӣда̄петва̄ йа̄гукхаджджака̄дӣни датва̄ йа̄ва бхаттам̣ нит̣т̣ха̄ти, тасмим̣ антаре нисинно пан̃хам̣ пуччхати. саппиа̄дӣни бхесаджджа̄ни ат̣т̣хавидха̄ни па̄нака̄ни ваттхаччха̄данама̄ла̄гандха̄дӣни ва̄ а̄да̄йа виха̄рам̣ гантва̄ та̄ни датва̄ дива̄т̣т̣ха̄нам̣ пависитва̄ ока̄сам̣ ка̄ретва̄ пан̃хам̣ пуччхати. еван̃хи ваттам̣ н̃атва̄ пуччханто пат̣ипада̄йа сан̣т̣ха̄ти на̄ма. тасса пан̃хам̣ катхетум̣ ват̣т̣ати.

ан̃н̃енан̃н̃ам̣ пат̣ичаратӣти ан̃н̃ена вачанена ан̃н̃ам̣ пат̣иччха̄дети, ан̃н̃ам̣ ва̄ пуччхито ан̃н̃ам̣ катхети. бахиддха̄ катхам̣ апана̄метӣти а̄гантукакатхам̣ ота̄ренто пуримакатхам̣ бахиддха̄ апана̄мети. татридам̣ ваттху – бхиккхӯ кира саннипатитва̄ екам̣ дахарам̣, ‘‘а̄вусо, твам̣ иман̃чиман̃ча а̄паттим̣ а̄панно’’ти а̄хам̣су. со а̄ха – ‘‘бханте, на̄гадӣпам̣ гатомхӣ’’ти. а̄вусо, на майам̣ тава на̄гадӣпагаманена аттхика̄, а̄паттим̣ пана а̄панноти пуччха̄ма̄ти. бханте, на̄гадӣпам̣ гантва̄ маччхе кха̄динти. а̄вусо, тава маччхакха̄данена каммам̣ наттхи, а̄паттим̣ кираси а̄панноти. со ‘‘на̄тисупакко маччхо майхам̣ апха̄сукамака̄си, бханте’’ти. а̄вусо, туйхам̣ пха̄сукена ва̄ апха̄сукена ва̄ каммам̣ наттхи, а̄паттим̣ а̄панносӣти. бханте, йа̄ва таттха васим̣, та̄ва ме апха̄сукамева джа̄танти. евам̣ а̄гантукакатха̄васена бахиддха̄ катхам̣ апана̄метӣти ведитаббам̣.

абхихаратӣти ито чито ча суттам̣ а̄харитва̄ аваттхарати. тепит̣акатиссаттхеро вийа. пуббе кира бхиккхӯ маха̄четийан̇ган̣е саннипатитва̄ сан̇гхакиччам̣ катва̄ бхиккхӯнам̣ ова̄дам̣ датва̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пан̃хаса̄каччхам̣ каронти. таттха̄йам̣ тхеро тӣхи пит̣акехи тато тато суттам̣ а̄харитва̄ дивасабха̄ге екампи пан̃хам̣ нит̣т̣ха̄петум̣ на дети. абхимаддатӣти ка̄ран̣ам̣ а̄харитва̄ маддати. анупаджаггхатӣти парена пан̃хе пуччхитепи катхитепи па̄н̣им̣ пахаритва̄ маха̄хаситам̣ хасати, йена парасса ‘‘апуччхитаббам̣ ну кхо пуччхим̣, акатхетаббам̣ ну кхо катхеси’’нти вимати уппаджджати. кхалитам̣ ган̣ха̄тӣти аппаматтакам̣ мукхадосаматтам̣ ган̣ха̄ти, аккхаре ва̄ паде ва̄ бйан̃джане ва̄ дурутте ‘‘евам̣ на̄метам̣ ваттабба’’нти уджджха̄йама̄но вичарати. саупанисоти саупаниссайо сапаччайо.

охитасототи т̣хапитасото. абхиджа̄на̄ти екам̣ дхамманти екам̣ кусаладхаммам̣ абхиджа̄на̄ти арийамаггам̣. париджа̄на̄ти екам̣ дхамманти екам̣ дуккхасаччадхаммам̣ тӣран̣апарин̃н̃а̄йа париджа̄на̄ти. паджахати екам̣ дхамманти екам̣ сабба̄кусаладхаммам̣ паджахати винодети бйантӣкароти. саччхикароти екам̣ дхамманти екам̣ арахаттапхаладхаммам̣ ниродхамева ва̄ паччаккхам̣ кароти. самма̄вимуттим̣ пхусатӣти самма̄ хетуна̄ найена ка̄ран̣ена арахаттапхалавимоккхам̣ н̃а̄н̣апхассена пхусати.

етадаттха̄, бхиккхаве, катха̄ти, бхиккхаве, йа̄ еса̄ катха̄сампайогена̄ти катха̄ дассита̄, са̄ етадаттха̄, айам̣ тасса̄ катха̄йа бхӯми патит̣т̣ха̄. идам̣ ваттху йадидам̣ анупа̄да̄ читтасса вимоккхоти евам̣ саббападесу йоджана̄ ведитабба̄. етадаттха̄ мантана̄ти йа̄ айам̣ каччха̄каччхесу пуггалесу каччхена саддхим̣ мантана̄, са̄пи етадаттха̄йева. етадаттха̄ упаниса̄ти охитасото саупанисоти евам̣ вутта̄ упаниса̄пи етадаттха̄йева. етадаттхам̣ сота̄вадха̄нанти тасса̄ упаниса̄йа сота̄вадха̄нам̣, тампи етадаттхамева. анупа̄да̄ти чатӯхи упа̄да̄нехи аггахетва̄. читтасса вимоккхоти арахаттапхалавимоккхо. арахаттапхалаттха̄йа хи саббаметанти суттантам̣ виниваттетва̄ упари га̄тха̄хи кӯт̣ам̣ ган̣ханто йе вируддха̄тиа̄дима̄ха.

таттха вируддха̄ти виродхасан̇кха̄тена копена вируддха̄. саллапантӣти салла̄пам̣ каронти. винивит̣т̣ха̄ти абхинивит̣т̣ха̄ хутва̄. самуссита̄ти ма̄нуссайена сут̣т̣ху уссита̄. анарийагун̣ама̄саджджа̄ти анарийагун̣акатхам̣ гун̣ама̄саджджа катхенти. гун̣ам̣ гхат̣т̣етва̄ катха̄ хи анарийакатха̄ на̄ма, на арийакатха̄, там̣ катхентӣти аттхо. ан̃н̃он̃н̃авиваресиноти ан̃н̃аман̃н̃асса чхиддам̣ апара̄дхам̣ гавесама̄на̄. дуббха̄ситанти дуккатхитам̣. виккхалитанти аппаматтакам̣ мукхадосакхалитам̣. сампамохам̣ пара̄джайанти ан̃н̃аман̃н̃асса аппаматтена мукхадосена сампамохан̃ча пара̄джайан̃ча. абхинандантӣти туссанти. на̄чарети на чарати на катхети. дхаммат̣т̣хапат̣исам̣йутта̄ти йа̄ ча дхамме т̣хитена катхитакатха̄, са̄ дхаммат̣т̣ха̄ чева хоти тена ча дхаммена пат̣исам̣йутта̄ти дхаммат̣т̣хапат̣исам̣йутта̄. ануннатена манаса̄ти ануддхатена четаса̄. апал̣а̄соти йугагга̄хапал̣а̄савасена апал̣а̄со хутва̄. аса̄хасоти ра̄гадосамохаса̄хаса̄нам̣ васена аса̄хасо хутва̄.

анусӯйа̄йама̄ноти на усӯйама̄но. дуббхат̣т̣хе на̄паса̄дайети дуккатхитасмим̣ на апаса̄деййа. упа̄рамбхам̣ на сиккхеййа̄ти ка̄ран̣уттарийалаккхан̣ам̣ упа̄рамбхам̣ на сиккхеййа. кхалитан̃ча на га̄хайети аппаматтакам̣ мукхакхалитам̣ ‘‘айам̣ те досо’’ти на га̄хайеййа. на̄бхихарети на̄ваттхареййа. на̄бхимаддети екам̣ ка̄ран̣ам̣ а̄харитва̄ на маддеййа. на ва̄чам̣ пайутам̣ бхан̣ети сачча̄ликапат̣исам̣йуттам̣ ва̄чам̣ на бхан̣еййа. ан̃н̃а̄таттханти джа̄нанаттхам̣. паса̄даттханти паса̄даджананаттхам̣. на самуссеййа мантайети на ма̄нуссайена самуссито бхавеййа. на хи ма̄нуссита̄ хутва̄ пан̣д̣ита̄ катхайанти, ма̄нена пана анусситова хутва̄ мантайе катхеййа бха̄сеййа̄ти.

8. ан̃н̃атиттхийасуттаван̣н̣ана̄

69. ат̣т̣хаме бхагавам̣мӯлака̄ти бхагава̄ мӯлам̣ етесанти бхагавам̣мӯлака̄. идам̣ вуттам̣ хоти – име, бханте, амха̄кам̣ дхамма̄ пуббе кассапасамма̄самбуддхена уппа̄дита̄, тасмим̣ париниббуте екам̣ буддхантарам̣ ан̃н̃о саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ име дхамме уппа̄детум̣ саматтхо на̄ма на̄хоси, бхагавато пана но име дхамма̄ уппа̄дита̄. бхагавантан̃хи нисса̄йа майам̣ име дхамме а̄джа̄на̄ма пат̣ивиджджха̄ма̄ти евам̣ бхагавам̣мӯлака̄ но, бханте, дхамма̄ти. бхагавам̣неттика̄ти бхагава̄ дхамма̄нам̣ нета̄ винета̄ анунета̄ йатха̄сабха̄вато па̄т̣ийеккам̣ па̄т̣ийеккам̣ на̄мам̣ гахетва̄ва дассета̄ти дхамма̄ бхагавам̣неттика̄ на̄ма хонти. бхагавам̣пат̣исаран̣а̄ти чатубхӯмакадхамма̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса а̄па̄тхам̣ а̄гаччхама̄на̄ бхагавати пат̣исаранти на̄ма̄ти бхагавам̣пат̣исаран̣а̄. пат̣исарантӣти осаранти самосаранти. апича маха̄бодхиман̣д̣е нисиннасса бхагавато пат̣иведхавасена пхассо а̄гаччхати – ‘‘ахам̣ бхагава̄ кинна̄мо’’ти. твам̣ пхусанат̣т̣хена пхассо на̄ма. ведана̄, сан̃н̃а̄, сан̇кха̄ра̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣ а̄гаччхати – ‘‘ахам̣ бхагава̄ кинна̄ма’’нти. твам̣ виджа̄нанат̣т̣хена вин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄ма̄ти. евам̣ чатубхӯмакадхамма̄нам̣ йатха̄сабха̄вато па̄т̣ийеккам̣ па̄т̣ийеккам̣ на̄мам̣ ган̣ханто бхагава̄ дхамме пат̣исаратӣти бхагавам̣пат̣исаран̣а̄. бхагавантам̣йева пат̣ибха̄тӯти бхагаватова етасса бха̄ситасса аттхо упат̣т̣ха̄ту, тумхейева но катхетва̄ детха̄ти аттхо.

ра̄го кхоти раджджанавасена паваттара̄го. аппаса̄ваджджоти локаваджджавасенапи випа̄каваджджавасенапӣти двӣхипи ваджджехи аппаса̄ваджджо, аппадосоти аттхо. катхам̣? ма̄та̄питаро хи бха̄тибхагиниа̄дайо ча путтабха̄тика̄нам̣ а̄ва̄хавива̄хаман̇галам̣ на̄ма ка̄ренти. евам̣ та̄весо локаваджджавасена аппаса̄ваджджо. сада̄расантосамӯлика̄ пана апа̄йе пат̣исандхи на̄ма на хотӣти евам̣ випа̄каваджджавасена аппаса̄ваджджо. дандхавира̄гӣти вираджджама̄но панеса сан̣икам̣ вираджджати, на сӣгхам̣ муччати. теламасира̄го вийа чирам̣ анубандхати, две тӣн̣и бхавантара̄ни гантва̄пи на̄пагаччхатӣти дандхавира̄гӣ.

татридам̣ ваттху – еко кира пурисо бха̄ту джа̄йа̄йа миччха̄ча̄рам̣ чарати. тасса̄пи иттхийа̄ аттано са̄микато сойева пийатаро ахоси. са̄ тама̄ха – ‘‘имасмим̣ ка̄ран̣е па̄кат̣е джа̄те махатӣ гараха̄ бхависсати, тава бха̄тикам̣ гха̄техӣ’’ти. со ‘‘насса, васали, ма̄ евам̣ пуна авача̄’’ти апаса̄деси. са̄ тун̣хӣ хутва̄ катипа̄хаччайена пуна катхеси, тасса читтам̣ дваджджхабха̄вам̣ агама̄си. тато татийава̄рам̣ катхито ‘‘кинти катва̄ ока̄сам̣ лабхисса̄мӣ’’ти а̄ха. атхасса са̄ упа̄йам̣ катхентӣ ‘‘твам̣ майа̄ вуттамева карохи, асукат̣т̣ха̄не маха̄какудхасамӣпе титтхам̣ аттхи, таттха тикхин̣ам̣ дан̣д̣акава̄сим̣ гахетва̄ тит̣т̣ха̄хӣ’’ти. со татха̄ ака̄си. джет̣т̣хабха̄та̄писса аран̃н̃е каммам̣ катва̄ гхарам̣ а̄гато. са̄ тасмим̣ мудучитта̄ вийа хутва̄ ‘‘ехи са̄ми, сӣсе те оликхисса̄мӣ’’ти оликхантӣ ‘‘упаккилит̣т̣хам̣ те сӣса’’нти а̄малакапин̣д̣ам̣ датва̄ ‘‘гаччха асукат̣т̣ха̄не сӣсам̣ дховитва̄ а̄гаччха̄хӣ’’ти песеси. со та̄йа вуттатиттхамева гантва̄ а̄малакакаккена сӣсам̣ маккхетва̄ удакам̣ оруйха онамитва̄ сӣсам̣ дхови. атха нам̣ итаро руккхантарато никкхамитва̄ кхандхат̣т̣хике пахаритва̄ джӣвита̄ воропетва̄ гехам̣ агама̄си.

итаро бхарийа̄йа синехам̣ париччаджитумасакконто тасмим̣йева гехе маха̄дхаммани хутва̄ ниббатти. со тасса̄ т̣хита̄йапи нисинна̄йапи гантва̄ сарӣре патати. атха нам̣ са̄ ‘‘сойева айам̣ бхависсатӣ’’ти гха̄та̄песи. со пуна тасса̄ синехена тасмим̣йева гехе куккуро хутва̄ ниббатти. со падаса̄ гаманака̄лато пат̣т̣ха̄йа тасса̄ паччхато паччхато чарати. аран̃н̃ам̣ гаччхантийа̄пи саддхим̣йева гаччхати. там̣ дисва̄ манусса̄ ‘‘никкханто сунакхалуддако, катарат̣т̣ха̄нам̣ гамиссатӣ’’ти уппан̣д̣енти. са̄ пуна там̣ гха̄та̄песи.

сопи пуна тасмим̣йева гехе ваччхако хутва̄ ниббатти. татхева тасса̄ паччхато паччхато чарати. тада̄пи нам̣ манусса̄ дисва̄ ‘‘никкханто гопа̄лако, каттха га̄вийо чариссантӣ’’ти уппан̣д̣енти. са̄ тасмимпи т̣ха̄не там̣ гха̄та̄песи. со тада̄пи тасса̄ упари синехам̣ чхиндитум̣ асакконто чатуттхе ва̄ре тасса̄йева куччхийам̣ джа̄тиссаро хутва̄ ниббатти. со пат̣ипа̄т̣ийа̄ чатӯсу аттабха̄весу та̄йа гха̄титабха̄вам̣ дисва̄ ‘‘еварӯпа̄йа на̄ма паччаттхика̄йа куччхисмим̣ ниббаттосмӣ’’ти тато пат̣т̣ха̄йа тасса̄ хаттхена атта̄нам̣ пхуситум̣ на дети. саче нам̣ са̄ пхусати, кандати родати. атха нам̣ аййакова пат̣иджаггати. там̣ апарабха̄ге вуддхиппаттам̣ аййако а̄ха – ‘‘та̄та, касма̄ твам̣ ма̄ту хаттхена атта̄нам̣ пхуситум̣ на деси. сачепи там̣ пхусати, маха̄саддена родаси кандасӣ’’ти. аййакена пут̣т̣хо ‘‘на еса̄ майхам̣ ма̄та̄, пачча̄митта̄ еса̄’’ти там̣ паваттим̣ саббам̣ а̄рочеси. со там̣ а̄лин̇гитва̄ родитва̄ ‘‘ехи, та̄та, ким̣ амха̄кам̣ ӣдисе т̣ха̄не нива̄сакичча’’нти там̣ а̄да̄йа никкхамитва̄ екам̣ виха̄рам̣ гантва̄ паббаджитва̄ убхопи таттха васанта̄ арахаттам̣ па̄пун̣им̣су.

маха̄са̄ваджджоти локаваджджавасенапи випа̄каваджджавасенапӣти двӣхипи ка̄ран̣ехи маха̄са̄ваджджо. катхам̣? досена хи дут̣т̣хо хутва̄ ма̄тарипи апараджджхати, питарипи бха̄тибхагиниа̄дӣсупи паббаджитесупи. со гатагатат̣т̣ха̄несу ‘‘айам̣ пуггало ма̄та̄питӯсупи апараджджхати, бха̄тибхагиниа̄дӣсупи, паббаджитесупӣ’’ти махатим̣ гарахам̣ лабхати. евам̣ та̄ва локаваджджавасена маха̄са̄ваджджо. досавасена пана катена а̄нантарийакаммена каппам̣ нирайе паччати. евам̣ випа̄каваджджавасена маха̄са̄ваджджо. кхиппавира̄гӣти кхиппам̣ вираджджати. досена хи дут̣т̣хо ма̄та̄питӯсупи четийепи бодхимхипи паббаджитесупи апараджджхитва̄ ‘‘майхам̣ кхаматха̄’’ти. аччайам̣ десети. тасса саха кхама̄панена там̣ каммам̣ па̄катикамева хоти.

мохопи двӣхева ка̄ран̣ехи маха̄са̄ваджджо. мохена хи мӯл̣хо хутва̄ ма̄та̄питӯсупи четийепи бодхимхипи паббаджитесупи апараджджхитва̄ гатагатат̣т̣ха̄не гарахам̣ лабхати. евам̣ та̄ва локаваджджавасена маха̄са̄ваджджо. мохавасена пана катена а̄нантарийакаммена каппам̣ нирайе паччати. евам̣ випа̄каваджджавасенапи маха̄са̄ваджджо. дандхавира̄гӣти сан̣икам̣ вираджджати. мохена мӯл̣хена хи катакаммам̣ сан̣икам̣ муччати. йатха̄ хи аччхачаммам̣ сатаккхаттумпи дховийама̄нам̣ на пан̣д̣арам̣ хоти, евамева мохена мӯл̣хена катакаммам̣ сӣгхам̣ на муччати, сан̣икамева муччатӣти. сесаметтха утта̄намева̄ти.

9. акусаламӯласуттаван̣н̣ана̄

70. наваме акусаламӯла̄нӣти акусала̄нам̣ мӯла̄ни, акусала̄ни ча та̄ни мӯла̄ни ча̄ти ва̄ акусаламӯла̄ни. йадапи, бхиккхаве, лобхоти йопи, бхиккхаве, лобхо. тадапи акусаламӯланти сопи акусаламӯлам̣. акусаламӯлам̣ ва̄ сандха̄йа идха тампӣти аттхо ват̣т̣атийева. етенупа̄йена саббаттха найо нетаббо. абхисан̇кхаротӣти а̄йӯхати сампин̣д̣ети ра̄сим̣ кароти. асата̄ дуккхам̣ уппа̄дайатӣти абхӯтена авиджджама̄нена йам̣кин̃чи тасса абхӯтам̣ досам̣ ватва̄ дуккхам̣ уппа̄дети. вадхена ва̄тиа̄ди йена̄ка̄рена дуккхам̣ уппа̄дети, там̣ дассетум̣ вуттам̣. таттха джа̄нийа̄ти дханаджа̄нийа̄. пабба̄джана̄йа̄ти га̄мато ва̄ рат̣т̣хато ва̄ пабба̄джанӣйакаммена. балавамхӣти ахамасми балава̄. балаттхо итипӣти балена ме аттхо итипи, бале ва̄ т̣хитомхӣтипи вадати.

ака̄лава̄дӣти ка̄ласмим̣ на вадати, ака̄ласмим̣ вадати на̄ма. абхӯтава̄дӣти бхӯтам̣ на вадати, абхӯтам̣ вадати на̄ма. анаттхава̄дӣти аттхам̣ на вадати, анаттхам̣ вадати на̄ма. адхаммава̄дӣти дхаммам̣ на вадати, адхаммам̣ вадати на̄ма. авинайава̄дӣти винайам̣ на вадати, авинайам̣ вадати на̄ма.

татха̄ ха̄йанти татха̄ хи айам̣. на а̄таппам̣ кароти тасса ниббет̣хана̄йа̄ти тасса абхӯтасса ниббет̣ханаттха̄йа вӣрийам̣ на кароти. итипетам̣ атаччханти имина̄пи ка̄ран̣ена етам̣ атаччхам̣. итарам̣ тассева вевачанам̣.

дуггати па̄т̣икан̇кха̄ти нирайа̄дика̄ дуггати иччхитабба̄, са̄ асса авассабха̄винӣ, таттха̄нена ниббаттитаббанти аттхо. уддхастоти упари дхам̣сито. парийонаддхоти саманта̄ онаддхо. анайам̣ а̄паджджатӣти авуд̣д̣хим̣ а̄паджджати. бйасанам̣ а̄паджджатӣти вина̄сам̣ а̄паджджати. гимхака̄ласмин̃хи ма̄лува̄сипа̄т̣ика̄йа пхалита̄йа бӣджа̄ни уппатитва̄ ват̣аруккха̄дӣнам̣ мӯле патанти. таттха йасса руккхасса мӯле тӣсу диса̄су тӣн̣и бӣджа̄ни патита̄ни хонти, тасмим̣ руккхе па̄вуссакена мегхена абхиват̣т̣хе тӣхи бӣджехи тайо ан̇кура̄ ут̣т̣хахитва̄ там̣ руккхам̣ аллӣйанти. тато пат̣т̣ха̄йа руккхадевата̄йо сакабха̄вена сан̣т̣ха̄тум̣ на сакконти. тепи ан̇кура̄ вад̣д̣хама̄на̄ лата̄бха̄вам̣ а̄паджджитва̄ там̣ руккхам̣ абхирухитва̄ саббавит̣апаса̄кха̄паса̄кха̄ сам̣сиббитва̄ там̣ руккхам̣ упари парийонандханти. со ма̄лува̄лата̄хи сам̣сиббито гханехи махантехи ма̄лува̄паттехи сан̃чханно деве ва̄ вассанте ва̄те ва̄ ва̄йанте таттха таттха палуджджитва̄ кха̄н̣уматтамева авасиссати. там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣.

евамева кхоти еттха пана идам̣ опаммасам̣санданам̣ – са̄ла̄дӣсу ан̃н̃атараруккхо вийа хи айам̣ сатто дат̣т̣хаббо, тиссо ма̄лува̄лата̄ вийа тӣн̣и акусаламӯла̄ни, йа̄ва руккхаса̄кха̄ асампатта̄, та̄ва та̄сам̣ лата̄нам̣ уджукам̣ руккха̄роханам̣ вийа лобха̄дӣнам̣ два̄рам̣ асампаттака̄ло, са̄кха̄нуса̄рена гаманака̄ло вийа два̄равасена гаманака̄ло, парийонаддхака̄ло вийа лобха̄дӣхи парийут̣т̣хитака̄ло, кхуддакаса̄кха̄нам̣ палуджджанака̄ло вийа два̄раппатта̄нам̣ килеса̄нам̣ васена кхудда̄нукхуддака̄ а̄паттийо а̄паннака̄ло, маха̄са̄кха̄нам̣ палуджджанака̄ло вийа гарука̄паттим̣ а̄паннака̄ло, лата̄нуса̄рена отин̣н̣ена удакена мӯлесу тинтесу руккхасса бхӯмийам̣ патанака̄ло вийа камена чатта̄ри па̄ра̄джика̄ни а̄паджджитва̄ чатӯсу апа̄йесу ниббаттанака̄ло дат̣т̣хаббо.

суккапаккхо вуттавипалла̄сена ведитаббо. евамева кхоти еттха пана идам̣ опаммасам̣санданам̣ – са̄ла̄дӣсу ан̃н̃атараруккхо вийа айам̣ сатто дат̣т̣хаббо, тиссо ма̄лува̄лата̄ вийа тӣн̣и акусаламӯла̄ни, та̄сам̣ аппаваттим̣ ка̄тум̣ а̄гатапурисо вийа йога̄вачаро, кудда̄ло вийа пан̃н̃а̄, кудда̄лапит̣акам̣ вийа саддха̄пит̣акам̣, паликхананакхан̣итти вийа випассана̄пан̃н̃а̄, кхан̣иттийа̄ мӯлаччхеданам̣ вийа випассана̄н̃а̄н̣ена авиджджа̄мӯласса чхинданака̄ло, кхан̣д̣а̄кхан̣д̣икам̣ чхинданака̄ло вийа кхандхавасена дит̣т̣хака̄ло, пха̄ланака̄ло вийа магган̃а̄н̣ена килеса̄нам̣ самуггха̄титака̄ло, масикаран̣ака̄ло вийа дхарама̄накапан̃чаккхандхака̄ло, маха̄ва̄те опун̣итва̄ аппаваттанака̄ло вийа упа̄диннакаккхандха̄нам̣ аппат̣исандхиканиродхена нируджджхитва̄ пунаббхаве пат̣исандхиаггахан̣ака̄ло дат̣т̣хабботи. имасмим̣ сутте ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ катхитам̣.

10. упосатхасуттаван̣н̣ана̄

71. дасаме тадахупосатхети тасмим̣ аху упосатхе там̣ дивасам̣ упосатхе, паннарасикаупосатхадивасети вуттам̣ хоти. упасан̇камӣти упосатхан̇га̄ни адхит̣т̣ха̄йа гандхама̄ла̄дихаттха̄ упасан̇ками. ханда̄ти вавассаггаттхе нипа̄то. дива̄ дивасса̄ти дивасасса дива̄ на̄ма маджджханхо, имасмим̣ т̣хите маджджханхике ка̄лети аттхо. куто ну твам̣ а̄гаччхасӣти ким̣ каронтӣ вичарасӣти пуччхати. гопа̄лакупосатхоти гопа̄лакехи саддхим̣ упавасанаупосатхо. ниган̣т̣хупосатхоти ниган̣т̣ха̄нам̣ упавасанаупосатхо. арийупосатхоти арийа̄нам̣ упавасанаупосатхо. сеййатха̄пи виса̄кхети йатха̄ на̄ма, виса̄кхе. са̄йанхасамайе са̄мика̄нам̣ га̄во ниййа̄тетва̄ти гопа̄лака̄ хи девасикаветанена ва̄ пан̃ча̄хадаса̄хааддхама̄сама̄сачхама̄сасам̣ваччхарапариччхедена ва̄ га̄во гахетва̄ раккханти. идха пана девасикаветанена раккхантам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ – ниййа̄тетва̄ти пат̣иччха̄петва̄ ‘‘ета̄ во га̄во’’ти датва̄. ити пат̣исан̃чиккхатӣти аттано гехам̣ гантва̄ бхун̃джитва̄ ман̃че нипанно евам̣ паччавеккхати. абхиджджха̄сахагатена̄ти тан̣ха̄йа сампайуттена. евам̣ кхо, виса̄кхе, гопа̄лакупосатхо хотӣти арийупосатхова айам̣, апарисуддхавитакката̄йа пана гопа̄лакаупосатхат̣т̣ха̄не т̣хито. на махаппхалоти випа̄капхалена на махаппхало. на маха̄нисам̣соти випа̄ка̄нисам̣сена на маха̄нисам̣со. на маха̄джутикоти випа̄кобха̄сена на маха̄обха̄со. на маха̄виппха̄роти випа̄кавиппха̄расса амахантата̄йа на маха̄виппха̄ро.

саман̣аджа̄тика̄ти саман̣а̄йева. парам̣ йоджанасатанти йоджанасатам̣ атиккамитва̄ тато парам̣. тесу дан̣д̣ам̣ никкхипа̄хӣти тесу йоджанасатато парабха̄гесу т̣хитесу саттесу дан̣д̣ам̣ никкхипа, никкхиттадан̣д̣о хохи. на̄хам̣ квачани кассачи кин̃чанатасминти ахам̣ каттхачи кассачи парасса кин̃чанатасмим̣ на хоми. кин̃чанам̣ вуччати палибодхо, палибодхо на хомӣти вуттам̣ хоти. на ча мама квачани каттхачи кин̃чанататтхӣти мама̄пи квачани анто ва̄ бахиддха̄ ва̄ каттхачи екапариккха̄репи кин̃чаната̄ наттхи, палибодхо наттхи, чхиннапалибодхохамасмӣти вуттам̣ хоти. бхогети ман̃чапӣт̣хайа̄губхатта̄дайо. адиннам̣йева парибхун̃джатӣти пунадивасе ман̃че нипаджджантопи пӣт̣хе нисӣдантопи йа̄гум̣ пивантопи бхаттам̣ бхун̃джантопи те бхоге адиннейева парибхун̃джати. на махаппхалоти ниппхало. бйан̃джанамева хи еттха са̄васесам̣, аттхо пана ниравасесо. евам̣ упавуттхасса хи упосатхасса аппаматтакампи випа̄капхалам̣ ит̣т̣хам̣ кантам̣ мана̄пам̣ на̄ма наттхи. тасма̄ ниппхалотвева ведитаббо. сесападесупи есева найо.

упаккилит̣т̣хасса читтасса̄ти идам̣ касма̄ а̄ха? сам̣килит̣т̣хена хи читтена упавуттхо упосатхо на махаппхало хотӣти дасситатта̄ висуддхена читтена упавуттхасса махаппхалата̄ анун̃н̃а̄та̄ хоти. тасма̄ йена каммат̣т̣ха̄нена читтам̣ висуджджхати, там̣ читтависодханакаммат̣т̣ха̄нам̣ дассетум̣ идама̄ха. таттха упаккамена̄ти паччаттапурисака̄рена, упа̄йена ва̄. татха̄гатам̣ ануссаратӣти ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи татха̄гатагун̣е ануссарати. еттха хи итипи со бхагава̄ти со бхагава̄ итипи сӣлена, итипи сама̄дхина̄ти саббе локийалокуттара̄ буддхагун̣а̄ сан̇гахита̄. арахантиа̄дӣхи па̄т̣ийеккагун̣а̄ва ниддит̣т̣ха̄. татха̄гатам̣ ануссарато читтам̣ пасӣдатӣти локийалокуттаре татха̄гатагун̣е ануссарантасса читтуппа̄до пасанно хоти.

читтасса упаккилеса̄ти пан̃ча нӣваран̣а̄. какканти а̄малакакаккам̣. таджджам̣ ва̄йа̄манти таджджа̄тикам̣ тадануччхавикам̣ каккена маккханагхам̣санадхованава̄йа̄мам̣. парийодапана̄ хотӣти суддхабха̄вакаран̣ам̣ хоти. килит̣т̣хасмим̣ хи сӣсе паса̄дханам̣ паса̄дхетва̄ наккхаттам̣ кӣл̣ама̄но на собхати, парисуддхе пана тасмим̣ паса̄дханам̣ паса̄дхетва̄ наккхаттам̣ кӣл̣ама̄но собхати, евамева килит̣т̣хачиттена упосатхан̇га̄ни адхит̣т̣ха̄йа упосатхо упавуттхо на махаппхало хоти, парисуддхена пана читтена упосатхан̇га̄ни адхит̣т̣ха̄йа упавуттхо упосатхо махаппхало хотӣти адхиппа̄йена евама̄ха. брахмупосатхам̣ упавасатӣти брахма̄ вуччати самма̄самбуддхо, тасса гун̣а̄нуссаран̣авасена айам̣ упосатхо брахмупосатхо на̄ма, там̣ упавасати. брахмуна̄ саддхим̣ сам̣васатӣти самма̄самбуддхена саддхим̣ сам̣васати. брахман̃часса а̄раббха̄ти самма̄самбуддхам̣ а̄раббха.

дхаммам̣ ануссаратӣти сахатантикам̣ локуттарадхаммам̣ ануссарати. соттинти курувиндакасоттим̣. курувиндакапа̄са̄н̣ачун̣н̣ена хи саддхим̣ ла̄кхам̣ йоджетва̄ ман̣ике катва̄ виджджхитва̄ суттена а̄вун̣итва̄ там̣ ман̣и кала̄папантим̣ убхато гахетва̄ пит̣т̣хим̣ гхам̣сенти, там̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘соттин̃ча пат̣ичча̄’’ти. чун̣н̣анти нха̄нӣйачун̣н̣ам̣. таджджам̣ ва̄йа̄манти уббат̣т̣анагхам̣санадхована̄дикам̣ таданурӯпава̄йа̄мам̣. дхаммупосатханти сахатантикам̣ навалокуттарадхаммам̣ а̄раббха упавуттхатта̄ айам̣ упосатхо ‘‘дхаммупосатхо’’ти вутто. идха̄пи парийодапана̄ти паде т̣хатва̄ пуриманайенева йоджана̄ ка̄табба̄.

сан̇гхам̣ ануссаратӣти ат̣т̣ханнам̣ арийапуггала̄нам̣ гун̣е ануссарати. усман̃ча пат̣ичча̄ти две тайо ва̄ре га̄ха̄питам̣ усумам̣ пат̣ичча. усан̃ча̄типи па̄т̣хо, айамеваттхо. кха̄ранти чха̄рикам̣. гомайанти гомуттам̣ ва̄ аджалан̣д̣ика̄ ва̄. парийодапана̄ти идха̄пи пуриманайенева йоджана̄ ка̄табба̄. сан̇гхупосатханти ат̣т̣ханнам̣ арийапуггала̄нам̣ гун̣е а̄раббха упавуттхатта̄ айам̣ упосатхо ‘‘сан̇гхупосатхо’’ти вутто.

сӣла̄нӣти гахат̣т̣хо гахат̣т̣хасӣла̄ни, паббаджито паббаджитасӣла̄ни. акхан̣д̣а̄нӣтиа̄дӣнам̣ аттхо висуддхимагге (висуддхи. 1.21) виттха̄ритова. ва̄лан̣д̣упаканти ассава̄лехи ва̄ макачива̄ла̄дӣхи ва̄ катам̣ ан̣д̣упакам̣. таджджам̣ ва̄йа̄манти телена теметва̄ маласса тинтабха̄вам̣ н̃атва̄ чха̄рикам̣ паккхипитва̄ ва̄лан̣д̣упакена гхам̣санава̄йа̄мо. идха парийодапана̄ти паде т̣хатва̄ евам̣ йоджана̄ ка̄табба̄ килит̣т̣хасмин̃хи а̄да̄се ман̣д̣итапаса̄дхитопи аттабха̄во олокийама̄но на собхати, парисуддхе собхати. евамева килит̣т̣хена читтена упавуттхо упосатхо на махаппхало хоти, парисуддхена пана махаппхало хотӣти. сӣлупосатханти аттано сӣла̄нуссаран̣авасена упавуттхо упосатхо сӣлупосатхо на̄ма. сӣлена саддхинти аттано пан̃часӣладасасӣлена саддхим̣. сӣлан̃часса а̄раббха̄ти пан̃часӣлам̣ дасасӣлан̃ча а̄раббха.

девата̄ ануссаратӣти девата̄ саккхит̣т̣ха̄не т̣хапетва̄ аттано саддха̄дигун̣е ануссарати. укканти уддханам̣. лон̣анти лон̣аматтика̄. геруканти герукачун̣н̣ам̣. на̄л̣икасан̣д̣а̄санти дхаманана̄л̣икан̃чева париваттанасан̣д̣а̄сан̃ча. таджджам̣ ва̄йа̄манти уддхане паккхипанадхаманапариваттана̄дикам̣ анурӯпам̣ ва̄йа̄мам̣. идха парийодапана̄ти паде т̣хатва̄ евам̣ йоджана̄ ведитабба̄ – сам̣килит̣т̣хасуван̣н̣амайена хи паса̄дханабхан̣д̣ена паса̄дхита̄ наккхаттам̣ кӣл̣ама̄на̄ на собханти, парисуддхасуван̣н̣амайена собханти. евамева сам̣килит̣т̣хачиттасса упосатхо на махаппхало хоти, парисуддхачиттасса махаппхало. деватупосатханти девата̄ саккхит̣т̣ха̄не т̣хапетва̄ аттано гун̣е ануссарантена упавуттхаупосатхо деватупосатхо на̄ма. сесам̣ имесу буддха̄нуссатиа̄дӣсу каммат̣т̣ха̄несу йам̣ ваттаббам̣ сийа̄, там̣ саббам̣ висуддхимагге (висуддхи. 1.123 а̄дайо) вуттамева.

па̄н̣а̄типа̄танти па̄н̣авадхам̣. паха̄йа̄ти там̣ па̄н̣а̄типа̄тачетана̄сан̇кха̄там̣ дуссӣлйам̣ паджахитва̄. пат̣ивирата̄ти пахӣнака̄лато пат̣т̣ха̄йа тато дуссӣлйато ората̄ вирата̄ва. нихитадан̣д̣а̄ нихитасаттха̄ти парӯпагха̄таттха̄йа дан̣д̣ам̣ ва̄ саттхам̣ ва̄ а̄да̄йа аваттанато никкхиттадан̣д̣а̄ чева никкхиттасаттха̄ ча̄ти аттхо. еттха ча т̣хапетва̄ дан̣д̣ам̣ саббампи авасесам̣ упакаран̣ам̣ сатта̄нам̣ вихим̣санабха̄вато саттханти ведитаббам̣. йам̣ пана бхиккхӯ каттарадан̣д̣ам̣ ва̄ дантакат̣т̣хава̄сим̣ ва̄ пиппхалакам̣ ва̄ гахетва̄ вичаранти, на там̣ парӯпагха̄таттха̄йа. тасма̄ нихитадан̣д̣а̄ нихитасаттха̄твева сан̇кхам̣ гаччханти. ладжджӣти па̄паджигуччханалаккхан̣а̄йа ладжджа̄йа саманна̄гата̄. дайа̄панна̄ти дайам̣ меттачиттатам̣ а̄панна̄. саббапа̄н̣абхӯтахита̄нукампӣти саббе па̄н̣абхӯте хитена анукампака̄, та̄йа ева дайа̄панната̄йа саббесам̣ па̄н̣абхӯта̄нам̣ хитачиттака̄ти аттхо. ахампаджджа̄ти ахампи аджджа. имина̄пи ан̇гена̄ти имина̄пи гун̣ан̇гена. арахатам̣ анукаромӣти йатха̄ пурато гаччхантам̣ паччхато гаччханто анугаччхати на̄ма, евам̣ ахампи арахантехи пат̣хамам̣ катам̣ имам̣ гун̣ам̣ паччха̄ каронто тесам̣ араханта̄нам̣ анукароми. упосатхо ча ме упавуттхо бхависсатӣти евам̣ каронтена майа̄ арахатан̃ча анукатам̣ бхависсати, упосатхо ча упавуттхо бхависсати.

адинна̄да̄нанти адиннасса парапариггахитасса а̄да̄нам̣, тхеййам̣ чориканти аттхо. диннамева а̄дийантӣти динна̄да̄йӣ. читтенапи диннамева пат̣икан̇кхантӣти диннапа̄т̣икан̇кхӣ. тхенетӣти тхено, на тхенена атхенена. атхенатта̄йева сучибхӯтена. аттана̄ти аттабха̄вена, атхенам̣ сучибхӯтам̣ аттабха̄вам̣ катва̄ вихарантӣти вуттам̣ хоти.

абрахмачарийанти асет̣т̣хачарийам̣. брахмам̣ сет̣т̣хам̣ а̄ча̄рам̣ чарантӣти брахмача̄рӣ. а̄ра̄ча̄рӣти абрахмачарийато дӯра̄ча̄рӣ. метхуна̄ти ра̄гапарийут̣т̣ха̄навасена садисатта̄ метхунака̄ти ладдхавоха̄рехи пат̣исевитаббато метхуноти сан̇кхам̣ гата̄ асаддхамма̄. га̄мадхамма̄ти га̄мава̄сӣнам̣ дхамма̄.

муса̄ва̄да̄ти аликавачана̄ туччхавачана̄. саччам̣ вадантӣти саччава̄дӣ. саччена саччам̣ сам̣даханти гхат̣т̣ентӣти саччасандха̄, на антарантара̄ муса̄ вадантӣти аттхо. йо хи пурисо када̄чи муса̄ва̄дам̣ вадати, када̄чи саччам̣. тасса муса̄ва̄дена антаритатта̄ саччам̣ саччена на гхат̣ӣйати. тасма̄ на со саччасандхо. име пана на та̄диса̄, джӣвитахетупи муса̄ аватва̄ саччена саччам̣ сам̣дахантийева̄ти саччасандха̄. тхета̄ти тхира̄, т̣хитакатха̄ти аттхо. еко пуггало халиддира̄го вийа тхусара̄симхи никха̄такха̄н̣у вийа ассапит̣т̣хе т̣хапитакумбхан̣д̣амива ча на т̣хитакатхо хоти. еко па̄са̄н̣алекха̄ вийа индакхӣло вийа ча т̣хитакатхо хоти, асина̄ сӣсам̣ чхиндантепи две катха̄ на катхети. айам̣ вуччати тхето. паччайика̄ти паттийа̄йитаббака̄, саддха̄йика̄ти аттхо. екаччо хи пуггало на паччайико хоти, ‘‘идам̣ кена вуттам̣, асукена на̄ма̄’’ти вутте ‘‘ма̄ тасса вачанам̣ саддахатха̄’’ти ваттаббатам̣ а̄паджджати. еко паччайико хоти, ‘‘идам̣ кена вуттам̣, асукена̄’’ти вутте ‘‘йади тена вуттам̣, идамева пама̄н̣ам̣, ида̄ни пат̣иккхипитаббам̣ наттхи, евамевам̣ ида’’нти ваттаббатам̣ а̄паджджати. айам̣ вуччати паччайико. ависам̣ва̄дака̄ локасса̄ти та̄йа саччава̄дита̄йа локам̣ на висам̣ва̄дентӣти аттхо.

сура̄мерайамаджджапама̄дат̣т̣ха̄нанти сура̄мерайамаджджа̄нам̣ па̄начетана̄сан̇кха̄там̣ пама̄дака̄ран̣ам̣. екабхаттика̄ти па̄тара̄сабхаттам̣ са̄йама̄сабхаттанти две бхатта̄ни. тесу па̄тара̄сабхаттам̣ антомаджджханхикена париччхиннам̣, итарам̣ маджджханхикато уддхам̣ антоарун̣ена. тасма̄ антомаджджханхике дасаккхаттум̣ бхун̃джама̄на̄пи екабхаттика̄ва хонти. там̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘екабхаттика̄’’ти. раттибходжанам̣ ратти, тато упарата̄ти раттӯпарата̄. атикканте маджджханхике йа̄ва сӯрийаттхан̇гамана̄ бходжанам̣ вика̄лабходжанам̣ на̄ма, тато вирататта̄ вирата̄ вика̄лабходжана̄.

са̄санасса анануломатта̄ висӯкам̣ пат̣а̄н̣ибхӯтам̣ дассананти висӯкадассанам̣, аттана̄ наччананачча̄пана̄дивасена наччан̃ча гӣтан̃ча ва̄дитан̃ча, антамасо майӯраначчана̄дивасена̄пи паватта̄нам̣ начча̄дӣнам̣ висӯкабхӯтам̣ дассанан̃ча̄ти наччагӣтава̄дитависӯкадассанам̣. начча̄дӣни хи аттана̄ пайоджетум̣ ва̄ парехи пайоджа̄петум̣ ва̄ пайутта̄ни пасситум̣ ва̄ нева бхиккхӯнам̣, на бхиккхунӣнам̣ ват̣т̣анти.

ма̄ла̄дӣсу ма̄ла̄ти йам̣кин̃чи пуппхам̣. гандханти йам̣кин̃чи гандхаджа̄там̣. вилепананти чхавира̄гакаран̣ам̣. таттха пил̣андханто дха̄рети на̄ма, ӯнат̣т̣ха̄нам̣ пӯренто ман̣д̣ети на̄ма, гандхавасена чхавира̄гавасена ча са̄дийанто вибхӯсети на̄ма. т̣ха̄нам̣ вуччати ка̄ран̣ам̣, тасма̄ йа̄йа дуссӣлйачетана̄йа та̄ни ма̄ла̄дха̄ран̣а̄дӣни маха̄джано кароти, тато пат̣ивирата̄ти аттхо. учча̄сайанам̣ вуччати пама̄н̣а̄тиккантам̣, маха̄сайанам̣ акаппийаттхаран̣ам̣, тато пат̣ивирата̄ти аттхо.

кӣвамахаппхалоти киттакам̣ махаппхало. сесападесупи есева найо. пахӯтараттаратана̄нанти пахӯтена раттасан̇кха̄тена ратанена саманна̄гата̄нам̣, сакаладжамбудӣпаталам̣ бхериталасадисам̣ катва̄ кат̣иппама̄н̣ехи саттахи ратанехи пӯрита̄нанти аттхо. иссарийа̄дхипаччанти иссарабха̄вена ва̄ иссарийамева ва̄ а̄дхипаччам̣, на еттха са̄хасикакаммантипи иссарийа̄дхипаччам̣. раджджам̣ ка̄реййа̄ти еварӯпам̣ чаккаваттираджджам̣ ка̄реййа. ан̇га̄нантиа̄дӣни тесам̣ джанапада̄нам̣ на̄ма̄ни. калам̣ на̄ггхати сол̣асинти екам̣ ахораттам̣ упавуттхаупосатхе пун̃н̃ам̣ сол̣асабха̄ге катва̄ тато екам̣ бха̄ган̃ча на аггхати. екараттупосатхасса сол̣асийа̄ кала̄йа йам̣ випа̄капхалам̣, там̣йева тато бахутарам̣ хотӣти аттхо. капан̣анти париттакам̣.

абрахмачарийа̄ти асет̣т̣хачарийато. раттим̣ на бхун̃джеййа вика̄лабходжананти упосатхам̣ упавасанто раттибходжанан̃ча дива̄вика̄лабходжанан̃ча на бхун̃джеййа. ман̃че чхама̄йам̣ва сайетха сантхатети мут̣т̣хихаттхапа̄даке каппийаман̃че ва̄ судха̄дипарикаммаката̄йа бхӯмийам̣ ва̄ тин̣апан̣н̣апала̄ла̄дӣни сантхаритва̄ кате сантхате ва̄ сайетха̄ти аттхо. етам̣ хи ат̣т̣хан̇гикама̄хупосатханти евам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дӣни асама̄чарантена упавуттхам̣ упосатхам̣ ат̣т̣хахи ан̇гехи саманна̄гататта̄ ат̣т̣хан̇гиканти ваданти. там̣ пана упавасантена ‘‘све упосатхико бхависса̄мӣ’’ти аджджева ‘‘идан̃ча идан̃ча кареййа̄тха̄’’ти а̄ха̄ра̄дивидха̄нам̣ вича̄ретаббам̣. упосатхадивасе па̄това бхиккхусса ва̄ бхиккхунийа̄ ва̄ дасасӣлалаккхан̣ан̃н̃уно упа̄сакасса ва̄ упа̄сика̄йа ва̄ сантике ва̄чам̣ бхиндитва̄ упосатхан̇га̄ни сама̄да̄табба̄ни. па̄л̣им̣ аджа̄нантена пана ‘‘буддхапан̃н̃аттам̣ упосатхам̣ адхит̣т̣ха̄мӣ’’ти адхит̣т̣ха̄таббам̣. ан̃н̃ам̣ алабхантена аттана̄пи адхит̣т̣ха̄таббам̣, вачӣбхедо пана ка̄таббойева. упосатхам̣ упавасантена парӯпародхапат̣исам̣йутта̄ камманта̄ на вича̄ретабба̄, а̄йавайаган̣анам̣ каронтена на вӣтина̄метаббам̣, гехе пана а̄ха̄рам̣ лабхитва̄ ниччабхаттикабхиккхуна̄ вийа парибхун̃джитва̄ виха̄рам̣ гантва̄ дхаммо ва̄ сотаббо, ат̣т̣хатим̣са̄йа а̄рамман̣есу ан̃н̃атарам̣ ва̄ манасика̄таббам̣.

судассана̄ти сундарадассана̄. обха̄сайанти обха̄сайама̄на̄. анупарийантӣти вичаранти. йа̄вата̄ти йаттакам̣ т̣ха̄нам̣. анталиккхага̄ти а̄ка̄сан̇гама̄. пабха̄сантӣти джотанти пабха̄ мун̃чанти. диса̄вирочана̄ти саббадиса̄су вирочама̄на̄. атха ва̄ пабха̄сантӣти диса̄хи диса̄ обха̄санти. вирочана̄ти вирочама̄на̄. вел̣урийанти ман̣ӣти ватва̄пи имина̄ джа̄тиман̣ибха̄вам̣ дассети. екавассикавел̣уван̣н̣ан̃хи вел̣урийам̣ джа̄тиман̣и на̄ма. там̣ сандха̄йевама̄ха. бхаддаканти ладдхакам̣. син̇гӣсуван̣н̣анти госин̇гасадисам̣ хутва̄ уппаннатта̄ евам̣ на̄макам̣ суван̣н̣ам̣. кан̃чананти паббатеййам̣ паббате джа̄тасуван̣н̣ам̣. джа̄тарӯпанти саттхуван̣н̣асуван̣н̣ам̣. хат̣аканти кипиллика̄хи нӣхат̣асуван̣н̣ам̣. на̄нубхавантӣти на па̄пун̣анти. чандаппабха̄ти са̄миаттхе паччаттам̣, чандаппабха̄йа̄ти аттхо. упавассупосатханти упаваситва̄ упосатхам̣. сукхудрайа̄нӣти сукхапхала̄ни сукхаведанӣйа̄ни. саггамупенти т̣ха̄нанти саггасан̇кха̄там̣ т̣ха̄нам̣ упагаччханти, кеначи аниндита̄ хутва̄ девалоке уппаджджантӣти аттхо. сесаметтха йам̣ антарантара̄ на вуттам̣, там̣ вутта̄нуса̄ренева ведитаббанти.

маха̄вагго дутийо.