1. пат̣хамапан̣н̣а̄сакам̣
1. каммака̄ран̣авагго
1. ваджджасуттаван̣н̣ана̄
1. дуканипа̄тасса пат̣хаме ваджджа̄нӣти доса̄ апара̄дха̄. дит̣т̣хадхаммиканти дит̣т̣хева дхамме имасмим̣йева аттабха̄ве уппаннапхалам̣. сампара̄йиканти сампара̄йе ана̄гате аттабха̄ве уппаннапхалам̣. а̄гуча̄ринти па̄пака̄рим̣ апара̄дхака̄ракам̣. ра̄джа̄но гахетва̄ вивидха̄ каммака̄ран̣а̄ ка̄рентети чорам̣ гахетва̄ вивидха̄ каммака̄ран̣а̄ ра̄джапуриса̄ каронти, ра̄джа̄но пана та̄ ка̄ренти на̄ма. там̣ чорам̣ евам̣ каммака̄ран̣а̄ ка̄рийама̄нам̣ еса пассати. тена вуттам̣ – ‘‘пассати чорам̣ а̄гуча̄рим̣ ра̄джа̄но гахетва̄ вивидха̄ каммака̄ран̣а̄ ка̄ренте’’ти. аддхадан̣д̣акехӣти муггарехи, паха̄раса̄дханаттхам̣ ва̄ чатухаттхадан̣д̣ам̣ дведха̄ чхетва̄ гахитадан̣д̣акехи. билан̇гатха̄ликанти кан̃джийауккхаликакаммака̄ран̣ам̣. там̣ каронта̄ сӣсакат̣а̄хам̣ уппа̄т̣етва̄ таттам̣ айогул̣ам̣ сан̣д̣а̄сена гахетва̄ таттха паккхипанти, тена маттхалун̇гам̣ паккутхитва̄ уттарати. сан̇кхамун̣д̣иканти сан̇кхамун̣д̣акаммака̄ран̣ам̣. там̣ каронта̄ уттарот̣т̣хаубхатокан̣н̣ачӯл̣икагалава̄т̣акапариччхедена чаммам̣ чхиндитва̄ саббакесе екато ган̣т̣хим̣ катва̄ дан̣д̣акена вет̣хетва̄ уппа̄т̣енти, саха кесехи чаммам̣ ут̣т̣хахати. тато сӣсакат̣а̄хам̣ тхӯласаккхара̄хи гхам̣ситва̄ дхованта̄ сан̇кхаван̣н̣ам̣ каронти. ра̄хумукханти ра̄хумукхакаммака̄ран̣ам̣. там̣ каронта̄ сан̇куна̄ мукхам̣ виваритва̄ антомукхе дӣпам̣ джа̄ленти, кан̣н̣ачӯл̣ика̄хи ва̄ пат̣т̣ха̄йа мукхам̣ никха̄данена кхананти, лохитам̣ паггхаритва̄ мукхам̣ пӯрети.
джотима̄ликанти сакаласарӣрам̣ телапилотика̄йа вет̣хетва̄ а̄лимпенти. хаттхападжджотиканти хаттхе телапилотика̄йа вет̣хетва̄ дӣпам̣ вийа паджджа̄ленти. еракаваттиканти еракаваттакаммака̄ран̣ам̣. там̣ каронта̄ хет̣т̣ха̄гӣвато пат̣т̣ха̄йа чаммават̣т̣е кантитва̄ гоппхаке т̣хапенти, атха нам̣ йоттехи бандхитва̄ кад̣д̣ханти. со аттано чаммават̣т̣е аккамитва̄ аккамитва̄ патати. чӣракава̄сиканти чӣракава̄сикакаммака̄ран̣ам̣. там̣ каронта̄ татхева чаммават̣т̣е кантитва̄ кат̣ийам̣ т̣хапенти, кат̣ито пат̣т̣ха̄йа кантитва̄ гоппхакесу т̣хапенти, упаримехи хет̣т̣химасарӣрам̣ чӣраканива̄сананиваттхам̣ вийа хоти. ен̣еййаканти ен̣еййакакаммака̄ран̣ам̣. там̣ каронта̄ убхосу каппаресу ча убхосу джа̄н̣укесу ча айавалайа̄ни датва̄ айасӯла̄ни кот̣т̣енти. со чатӯхи айасӯлехи бхӯмийам̣ патит̣т̣хахати. атха нам̣ парива̄ретва̄ аггим̣ каронти. ‘‘ен̣еййако джотипариггахо йатха̄’’ти а̄гатат̣т̣ха̄непи идамева вуттам̣. там̣ ка̄лена ка̄лам̣ сӯла̄ни апанетва̄ чатӯхи ат̣т̣хикот̣ӣхийева т̣хапенти. еварӯпа̄ каммака̄ран̣а̄ на̄ма наттхи.
бал̣исамам̣сиканти убхатомукхехи бал̣исехи пахаритва̄ чаммамам̣санха̄рӯни уппа̄т̣енти. каха̄пан̣иканти сакаласарӣрам̣ тин̣ха̄хи ва̄сӣхи кот̣ито пат̣т̣ха̄йа каха̄пан̣аматтам̣, каха̄пан̣аматтам̣ па̄тента̄ кот̣т̣енти. кха̄ра̄патаччхиканти сарӣрам̣ таттха таттха а̄вудхехи пахаритва̄ коччхехи кха̄рам̣ гхам̣санти, чаммамам̣санха̄рӯни паггхаритва̄ ат̣т̣хикасан̇кхалика̄ва тит̣т̣хати. палигхапариваттиканти екена пассена нипаджджа̄петва̄ кан̣н̣аччхиддена айасӯлам̣ кот̣т̣етва̄ патхавийа̄ ека̄баддхам̣ каронти. атха нам̣ па̄де гахетва̄ а̄вин̃чханти. пала̄лапӣт̣хаканти чхеко ка̄ран̣ико чхавичаммам̣ аччхиндитва̄ нисадапотехи ат̣т̣хӣни бхиндитва̄ кесесу гахетва̄ уккхипати, мам̣сара̄сийева хоти. атха нам̣ кесехева парийонандхитва̄ ган̣ханти, пала̄лават̣т̣им̣ вийа катва̄ пуна вет̣хенти. сунакхехипӣти катипайа̄ни диваса̄ни а̄ха̄рам̣ адатва̄ чха̄такасунакхехи кха̄да̄пенти. те мухуттена ат̣т̣хикасан̇кхаликамева каронти. сӯле утта̄сентети сӯле а̄ропенте.
на паресам̣ па̄бхатам̣ вилумпанто чаратӣти паресам̣ сантакам̣ бхан̣д̣ам̣ параммукхам̣ а̄бхатам̣ антамасо антаравӣтхийам̣ патитам̣ сахассабхан̣д̣икампи дисва̄ ‘‘имина̄ джӣвисса̄мӣ’’ти вилумпанто на вичарати, ко имина̄ аттхоти пит̣т̣хипа̄дена ва̄ пават̣т̣етва̄ гаччхати.
па̄пакоти ла̄мако. дуккхоти анит̣т̣хо. кин̃ча танти ким̣ на̄ма там̣ ка̄ран̣ам̣ бхавеййа. йа̄ханти йена ахам̣. ка̄йадуччаританти па̄н̣а̄типа̄та̄ди тивидхам̣ акусалам̣ ка̄йакаммам̣. ка̄йасучаританти тасса пат̣ипаккхабхӯтам̣ тивидхам̣ кусалакаммам̣. вачӣдуччаританти муса̄ва̄да̄ди чатуббидхам̣ акусалам̣ вачӣкаммам̣. вачӣсучаританти тасса пат̣ипаккхабхӯтам̣ чатуббидхам̣ кусалакаммам̣. манодуччаританти абхиджджха̄ди тивидхам̣ акусалакаммам̣. маносучаританти тасса пат̣ипаккхабхӯтам̣ тивидхам̣ кусалакаммам̣. суддхам̣ атта̄нам̣ парихаратӣти еттха дувидха̄ суддхи – парийа̄йато ча ниппарийа̄йато ча. саран̣агаманена хи парийа̄йена суддхам̣ атта̄нам̣ парихарати на̄ма. татха̄ пан̃чахи сӣлехи, дасахи сӣлехи – чатупа̄рисуддхисӣлена, пат̣хамаджджха̄нена…пе… невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанена, сота̄паттимаггена, сота̄паттипхалена…пе… арахаттамаггена парийа̄йена суддхам̣ атта̄нам̣ парихарати на̄ма. арахаттапхале патит̣т̣хито пана кхӣн̣а̄саво чхиннамӯлаке пан̃чаккхандхе нха̄пентопи кха̄да̄пентопи бхун̃джа̄пентопи нисӣда̄пентопи нипаджджа̄пентопи ниппарийа̄йенева суддхам̣ ниммалам̣ атта̄нам̣ парихарати пат̣иджаггатӣти ведитаббо.
тасма̄ти йасма̄ има̄ни две ваджджа̄нева, но на ваджджа̄ни, тасма̄. ваджджабхӣруноти ваджджабхӣрука̄. ваджджабхайадасса̄виноти ваджджа̄ни бхайато дассанасӣла̄. етам̣ па̄т̣икан̇кханти етам̣ иччхитаббам̣, етам̣ авассам̣бха̄вӣти аттхо. йанти нипа̄таматтам̣, ка̄ран̣авачанам̣ ва̄ йена ка̄ран̣ена паримуччиссати саббаваджджехи. кена пана ка̄ран̣ена паримуччиссатӣти? чатуттхамаггена чева чатуттхапхалена ча. маггена хи паримуччати на̄ма, пхалам̣ патто паримутто на̄ма хотӣти. ким̣ пана кхӣн̣а̄савасса акусалам̣ на випаччатӣти? випаччати, там̣ пана кхӣн̣а̄савабха̄вато пуббе катам̣. тан̃ча кхо имасмим̣йева аттабха̄ве, сампара̄йе панасса каммапхалам̣ на̄ма наттхӣти. пат̣хамам̣.
2. падха̄насуттаван̣н̣ана̄
2. дутийе падха̄на̄нӣти вӣрийа̄ни. вӣрийан̃хи падахитаббато падха̄набха̄вакаран̣ато ва̄ падха̄нанти вуччати. дурабхисамбхава̄нӣти дуссаха̄ни дуппӯрийа̄ни, дуккара̄нӣти аттхо. ага̄рам̣ аджджха̄васатанти ага̄ре васанта̄нам̣. чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ра̄нуппада̄наттхам̣ падха̄нанти етесам̣ чӣвара̄дӣнам̣ чатуннам̣ паччайа̄нам̣ ануппада̄наттха̄йа падха̄нам̣ на̄ма дурабхисамбхаванти дассети. чатуратаникампи хи пилотикам̣, пасататан̣д̣уламаттам̣ ва̄ бхаттам̣, чатуратаникам̣ ва̄ пан̣н̣аса̄лам̣, теласаппинаванӣта̄дӣсу ва̄ аппаматтакампи бхесаджджам̣ паресам̣ детха̄ти ваттумпи нӣхаритва̄ да̄тумпи дуккарам̣ убхатобйӯл̣хасан̇га̄маппавесанасадисам̣. тена̄ха бхагава̄ –
‘‘да̄нан̃ча йуддхан̃ча сама̄нама̄ху,
аппа̄пи санта̄ бахуке джинанти;
аппампи че саддаха̄но дада̄ти,
тенева со хоти сукхӣ параттха̄’’ти. (джа̄. 1.8.72; сам̣. ни. 1.33);
ага̄расма̄ анага̄рийам̣ паббаджита̄нанти гехато никкхамитва̄ ага̄расса гхара̄ва̄сасса хита̄вахехи касигораккха̄дӣхи вирахитам̣ анага̄рийам̣ паббаджджам̣ упагата̄нам̣. саббӯпадхипат̣иниссаггаттха̄йа падха̄нанти саббесам̣ кхандхӯпадхикилесӯпадхиабхисан̇кха̄рӯпадхисан̇кха̄та̄нам̣ упадхӣнам̣ пат̣иниссаггасан̇кха̄тасса нибба̄насса аттха̄йа випассана̄йа чева маггена ча сахаджа̄тавӣрийам̣. тасма̄ти йасма̄ има̄ни две падха̄на̄ни дурабхисамбхава̄ни, тасма̄. дутийам̣.
3. тапанӣйасуттаван̣н̣ана̄
3. татийе тапанӣйа̄ти идха чева сампара̄йе ча тапантӣти тапанӣйа̄. таппатӣти читтасанта̄пена таппати анусочати ка̄йадуччаритам̣ катва̄ нандайаккхо вийа нандама̄н̣аво вийа нандагогха̄тако вийа девадатто вийа двебха̄тика̄ вийа ча. те кира га̄вам̣ вадхитва̄ мам̣сам̣ две кот̣т̣ха̄се акам̣су. тато канит̣т̣хо джет̣т̣хакам̣ а̄ха – ‘‘майхам̣ да̄рака̄ бахӯ, има̄ни ме анта̄ни дехӣ’’ти. атха нам̣ со ‘‘саббам̣ мам̣сам̣ дведха̄ вибхаттам̣, пуна ким̣ маггасӣ’’ти пахаритва̄ джӣвитаккхайам̣ па̄песи. ниваттитва̄ ча нам̣ олокенто матам̣ дисва̄ ‘‘бха̄рийам̣ ме каммам̣ ката’’нти читтам̣ уппа̄деси. атхасса балавасоко уппаджджи. со т̣хитат̣т̣ха̄непи нисиннат̣т̣ха̄непи тадева каммам̣ а̄ваджджети, читтасса̄дам̣ на лабхати. аситапӣтакха̄йитаса̄йитамписса сарӣре оджам̣ на пхарати, ат̣т̣хичаммаматтамева ахоси. атха нам̣ еко тхеро дисва̄ – ‘‘упа̄сака, твам̣ пахӯтааннапа̄но, ат̣т̣хичаммаматтамева те авасит̣т̣хам̣, аттхи ну кхо те кин̃чи тапанӣйакамма’’нти? со ‘‘а̄ма, бханте’’ти саббам̣ а̄рочеси. атха нам̣ тхеро ‘‘бха̄рийам̣ те упа̄сака каммам̣ катам̣, анапара̄дхат̣т̣ха̄не апараддха’’нти а̄ха. со тенева каммена ка̄лам̣ катва̄ нирайе ниббатто. вачӣдуччаритена суппабуддхасаккакока̄ликачин̃чама̄н̣авика̄дайо вийа таппати. сесаметтха чатуттхе ча утта̄наттхамева. татийам̣.
5. упан̃н̃а̄тасуттаван̣н̣ана̄
5. пан̃чаме двинна̄ханти двиннам̣ ахам̣. упан̃н̃а̄синти упагантва̄ гун̣ам̣ ан̃н̃а̄сим̣, джа̄ним̣ пат̣ивиджджхинти аттхо. ида̄ни те дхамме дассенто йа̄ ча асантут̣т̣хита̄тиа̄дима̄ха. иман̃хи дхаммадвайам̣ нисса̄йа саттха̄ саббан̃н̃утам̣ патто, тасма̄ тасса̄нубха̄вам̣ дассенто евама̄ха. таттха асантут̣т̣хита̄ кусалесу дхаммесӯти имина̄ имам̣ дӣпети – ‘‘ахам̣ джха̄наматтакена ва̄ обха̄санимиттаматтакена ва̄ асантут̣т̣хо хутва̄ арахаттамаггамева уппа̄десим̣. йа̄ва со на уппаджджи, на та̄ва̄хам̣ сантут̣т̣хо ахосим̣. падха̄насмим̣ ча ануккан̣т̣хито хутва̄ аносаккана̄йа т̣хатва̄йева падха̄накирийам̣ ака̄си’’нти имаматтхам̣ дассенто йа̄ ча аппат̣ива̄нита̄тиа̄дима̄ха. таттха аппат̣ива̄нита̄ти аппат̣иккамана̄ аносаккана̄. аппат̣ива̄нӣ суда̄хам̣, бхиккхаве, падаха̄мӣти еттха суданти нипа̄таматтам̣. ахам̣, бхиккхаве, аносаккана̄йам̣ т̣хито бодхисаттака̄ле саббан̃н̃утам̣ паттхенто падха̄намака̄синти айаметтха аттхо.
ида̄ни йатха̄ тена там̣ падха̄нам̣ катам̣, там̣ дассенто ка̄мам̣ тачо ча̄тиа̄дима̄ха. таттха паттаббанти имина̄ паттаббам̣ гун̣аджа̄там̣ дассети. пурисатха̄мена̄тиа̄дина̄ пурисасса н̃а̄н̣атха̄мо н̃а̄н̣авӣрийам̣ н̃а̄н̣апараккамо ча катхито. сан̣т̣ха̄нанти т̣хапана̄ аппаваттана̄ осаккана̄, пат̣иппассаддхӣти аттхо. етта̄вата̄ тена чатуран̇гасаманна̄гатам̣ вӣрийа̄дхит̣т̣ха̄нам̣ на̄ма катхитам̣. еттха хи ка̄мам̣ тачо ча̄ти екам̣ ан̇гам̣, нха̄ру ча̄ти екам̣, ат̣т̣хи ча̄ти екам̣, мам̣салохитанти екам̣, има̄ни чатта̄ри ан̇га̄ни. пурисатха̄мена̄тиа̄дӣни адхиматтавӣрийа̄дхивачана̄ни. ити пуримехи чатӯхи ан̇гехи саманна̄гатена хутва̄ евам̣ адхит̣т̣хитам̣ вӣрийам̣ чатуран̇гасаманна̄гатам̣ вӣрийа̄дхит̣т̣ха̄нам̣ на̄ма̄ти ведитаббам̣. етта̄вата̄ тена бодхипаллан̇ке аттано а̄гаманӣйапат̣ипада̄ катхита̄.
ида̄ни та̄йа пат̣ипада̄йа пат̣иладдхагун̣ам̣ катхетум̣ тасса майхам̣, бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха аппама̄да̄дхигата̄ти сатиавиппава̄сасан̇кха̄тена аппама̄дена адхигата̄, на суттаппаматтена ладдха̄. самбодхӣти чатумагган̃а̄н̣ан̃чева саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ан̃ча. на хи сакка̄ етам̣ суттаппаматтена адхигантунти. тена̄ха – ‘‘аппама̄да̄дхигата̄ самбодхӣ’’ти. ануттаро йогаккхемоти на кевалам̣ бодхийева, арахаттапхаланибба̄насан̇кха̄то ануттаро йогаккхемопи аппама̄да̄дхигатова.
ида̄ни аттана̄ пат̣иладдхагун̣есу бхиккхусан̇гхам̣ сама̄дапенто тумхе чепи бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха йассаттха̄йа̄ти йасса аттха̄йа, йам̣ упасампаджджа вихаритука̄ма̄ хутва̄ти аттхо. тадануттаранти там̣ ануттарам̣. брахмачарийапарийоса̄нанти маггабрахмачарийасса парийоса̄набхӯтам̣ арийапхалам̣. абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ти абхин̃н̃а̄йа уттамапан̃н̃а̄йа паччаккхам̣ катва̄. упасампаджджа вихариссатха̄ти пат̣илабхитва̄ па̄пун̣итва̄ вихариссатха. тасма̄ти йасма̄ аппат̣ива̄нападха̄нам̣ на̄метам̣ бахӯпака̄рам̣ уттаматтхаса̄дхакам̣, тасма̄. пан̃чамам̣.
6. сам̣йоджанасуттаван̣н̣ана̄
6. чхат̣т̣хе сам̣йоджанийесу дхаммесӯти дасаннам̣ сам̣йоджана̄нам̣ паччайабхӯтесу тебхӯмакадхаммесу. асса̄да̄нупассита̄ти асса̄дато пассита̄ пассанабха̄воти аттхо. ниббида̄нупассита̄ти ниббида̄васена уккан̣т̣ханавасена пассанабха̄во. джа̄тийа̄ти кхандханиббаттито. джара̄йа̄ти кхандхапарипа̄като. маран̣ена̄ти кхандхабхедато. сокехӣти антониджджха̄йаналаккхан̣ехи сокехи. паридевехӣти таннисситала̄лаппиталаккхан̣ехи паридевехи. дуккхехӣти ка̄йапат̣ипӣл̣анадуккхехи. доманассехӣти мановигха̄тадоманассехи. упа̄йа̄сехӣти адхиматта̄йа̄салаккхан̣аупа̄йа̄сехи. дуккхасма̄ти сакалават̣т̣адуккхато. паджахатӣти маггена паджахати. паха̄йа̄ти еттха пана пхалаккхан̣о катхито. имасмим̣ сутте ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ катхитам̣. чхат̣т̣хам̣.
7. кан̣хасуттаван̣н̣ана̄
7. саттаме кан̣ха̄ти на ка̄л̣аван̣н̣ата̄йа кан̣ха̄, кан̣хата̄йа пана упанентӣти ниппхаттика̄л̣ата̄йа кан̣ха̄. сарасена̄пи ва̄ сабба̄кусаладхамма̄ кан̣ха̄ ева. на хи тесам̣ уппаттийа̄ читтам̣ пабхассарам̣ хоти. ахириканти ахирикабха̄во. аноттаппанти анотта̄пибха̄во. саттамам̣.
8. суккасуттаван̣н̣ана̄
8. ат̣т̣хаме сукка̄ти на ван̣н̣асукката̄йа сукка̄, сукката̄йа пана упанентӣти ниппхаттисукката̄йа сукка̄. сарасена̄пи ва̄ саббакусаладхамма̄ сукка̄ ева. тесам̣ хи уппаттийа̄ читтам̣ пабхассарам̣ хоти. хирӣ ча оттаппан̃ча̄ти еттха па̄пато джигуччханалаккхан̣а̄ хирӣ, бха̄йаналаккхан̣ам̣ оттаппам̣. йам̣ панеттха виттха̄рато ваттаббам̣ сийа̄, там̣ висуддхимагге вуттамева. ат̣т̣хамам̣.
9. чарийасуттаван̣н̣ана̄
9. наваме локам̣ па̄лентӣти локам̣ сандха̄ренти т̣хапенти раккханти. найидха пан̃н̃а̄йетха ма̄та̄ти имасмим̣ локе джаника̄ ма̄та̄ ‘‘айам̣ ме ма̄та̄’’ти гаручиттӣка̄равасена на пан̃н̃а̄йетха. сесападесупи есева найо. самбхеданти сан̇карам̣ марийа̄дабхедам̣ ва̄. йатха̄ аджел̣ака̄тиа̄дӣсу ете хи сатта̄ ‘‘айам̣ ме ма̄та̄’’ти ва̄ ‘‘ма̄туччха̄’’ти ва̄ гаручиттӣка̄равасена на джа̄нанти. йам̣ ваттхум̣ нисса̄йа уппанна̄, таттхева виппат̣ипаджджанти. тасма̄ упамам̣ а̄харанто ‘‘йатха̄ аджел̣ака̄’’тиа̄дима̄ха. навамам̣.
10. вассӯпана̄йикасуттаван̣н̣ана̄
10. дасамам̣ ат̣т̣хуппаттийам̣ вуттам̣. катараат̣т̣хуппаттийам̣? манусса̄нам̣ уджджха̄йане. бхагавата̄ хи пат̣хамабодхийам̣ вӣсати васса̄ни вассӯпана̄йика̄ аппан̃н̃атта̄ ахоси. бхиккхӯ анибаддхава̄са̄ вассепи утувассепи йатха̄сукхам̣ вичарим̣су. те дисва̄ манусса̄ ‘‘катхан̃хи на̄ма саман̣а̄ сакйапуттийа̄ хемантампи гимхампи вассампи ча̄рикам̣ чариссанти харита̄ни тин̣а̄ни саммадданта̄ екиндрийам̣ джӣвам̣ вихет̣хента̄ бахӯ кхуддаке па̄н̣е сан̇гха̄там̣ а̄па̄дента̄. име хи на̄ма ан̃н̃атиттхийа̄ дураккха̄тадхамма̄ васса̄ва̄сам̣ аллӣйиссанти сам̣каса̄йиссанти, име на̄ма сакун̣а̄ руккхаггесу кула̄вака̄ни катва̄ васса̄ва̄сам̣ аллӣйиссанти сам̣каса̄йиссантӣ’’тиа̄дӣни ватва̄ уджджха̄йим̣су. таматтхам̣ бхиккхӯ бхагавато а̄рочесум̣. бхагава̄ там̣ ат̣т̣хуппаттим̣ катва̄ имам̣ суттам̣ десенто пат̣хамам̣ та̄ва ‘‘ануджа̄на̄ми, бхиккхаве, вассам̣ упаганту’’нти (маха̄ва. 184) еттакамева̄ха. атха бхиккхӯнам̣ ‘‘када̄ ну кхо вассам̣ упагантабба’’нти уппаннам̣ витаккам̣ сутва̄ ‘‘ануджа̄на̄ми, бхиккхаве, васса̄не вассам̣ упаганту’’нти а̄ха. атха кхо бхиккхӯнам̣ етадахоси – ‘‘кати ну кхо вассӯпана̄йика̄’’ти. бхагавато етаматтхам̣ а̄рочесум̣. там̣ сутва̄ сакалампи идам̣ суттам̣ десенто двема̄, бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха вассӯпана̄йика̄ти вассӯпагамана̄ни. пуримика̄ти апараджджугата̄йа а̄са̄л̣хийа̄ упагантабба̄ пуримакаттикапун̣н̣амипарийоса̄на̄ пат̣хама̄ тема̄сӣ. паччхимика̄ти ма̄сагата̄йа а̄са̄л̣хийа̄ упагантабба̄ паччхимакаттикапарийоса̄на̄ паччхима̄ тема̄сӣти. дасамам̣.
каммака̄ран̣авагго пат̣хамо.
2. адхикаран̣аваггаван̣н̣ана̄
11. дутийасса пат̣хаме бала̄нӣти кенат̣т̣хена бала̄ни. акампийат̣т̣хена бала̄ни на̄ма, татха̄ дурабхибхаванат̣т̣хена анаджджхомадданат̣т̣хена ча. пат̣исан̇кха̄набаланти паччавеккхан̣абалам̣. бха̄вана̄баланти брӯханабалам̣ вад̣д̣ханабалам̣. суддхам̣ атта̄нанти идам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббам̣. татра̄ти тесу двӣсу балесу. йамиданти йам̣ идам̣. секха̄наметам̣ баланти саттаннам̣ секха̄нам̣ н̃а̄н̣абаламетам̣. секхан̃хи со, бхиккхаве, балам̣ а̄гамма̄ти саттаннам̣ секха̄нам̣ н̃а̄н̣абалам̣ а̄раббха сандха̄йа пат̣ичча. паджахатӣти маггена паджахати. паха̄йа̄ти имина̄ пана пхалам̣ катхитам̣. йам̣ па̄панти йам̣ па̄пакам̣ ла̄макам̣. йасма̄ панета̄ни двепи вад̣д̣хетва̄ арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти, тасма̄ еттха етадаггам̣ на̄гатанти ведитаббам̣.
12. дутийе сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄ветӣтиа̄дӣсу айам̣ хет̣т̣ха̄ ана̄гата̄нам̣ пада̄нам̣ васена аттхаван̣н̣ана̄ – вивеканисситанти вивекам̣ нисситам̣. вивекоти вивиттата̄. сва̄йам̣ тадан̇гавивеко виккхамбхана-самуччхеда-пат̣иппассаддхи-ниссаран̣авивекоти пан̃чавидхо. тасмим̣ пан̃чавидхе вивеке. вивеканисситанти тадан̇гавивеканисситам̣, самуччхедавивеканисситам̣, ниссаран̣авивеканисситан̃ча сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄ветӣти айаматтхо ведитаббо. татха̄ хи сатисамбоджджхан̇габха̄вана̄нуйутто йогӣ випассана̄ккхан̣е киччато тадан̇гавивеканисситам̣, аджджха̄сайато ниссаран̣авивеканисситам̣, маггака̄ле пана киччато самуччхедавивеканисситам̣, а̄рамман̣ато ниссаран̣авивеканисситам̣ сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄вети. пан̃чавидхавивеканисситампӣти еке. те хи на кевалам̣ балававипассана̄маггапхалаккхан̣есуйева боджджхан̇ге уддхаранти, випассана̄па̄дакакасин̣аджджха̄наа̄на̄па̄на̄субхабрахмавиха̄раджджха̄несупи уддхаранти, на ча пат̣исиддха̄ ат̣т̣хакатха̄чарийехи. тасма̄ тесам̣ матена етесам̣ джха̄на̄нам̣ паваттиккхан̣е киччато ева виккхамбханавивеканисситам̣. йатха̄ ча ‘‘випассана̄ккхан̣е аджджха̄сайато ниссаран̣авивеканиссита’’нти вуттам̣, евам̣ ‘‘пат̣иппассаддхививеканисситампи бха̄ветӣ’’ти ваттум̣ ват̣т̣ати. еса найо вира̄ганисситантиа̄дӣсу. вивекаттха̄ ева хи вира̄га̄дайо.
кевалам̣ хеттха воссагго дувидхо паричча̄гавоссагго ча паккханданавоссагго ча̄ти. таттха паричча̄гавоссагготи випассана̄ккхан̣е ча тадан̇гавасена, маггаккхан̣е ча самуччхедавасена килесаппаха̄нам̣. паккханданавоссагготи випассана̄ккхан̣е танниннабха̄вена, маггаккхан̣е пана а̄рамман̣акаран̣ена нибба̄напаккханданам̣. тадубхайампи имасмим̣ локийалокуттарамиссаке аттхаван̣н̣ана̄найе ват̣т̣ати. татха̄ хи айам̣ сатисамбоджджхан̇го йатха̄вуттена пака̄рена килесе париччаджати, нибба̄нан̃ча паккхандати. воссаггапарин̣а̄минти имина̄ пана сакалена вачанена воссаггаттхам̣ парин̣амантам̣ парин̣атан̃ча, парипаччантам̣ парипаккан̃ча̄ти идам̣ вуттам̣ хоти. айан̃хи боджджхан̇габха̄вана̄нуйутто бхиккху йатха̄ сатисамбоджджхан̇го килесапаричча̄гавоссаггаттхам̣ нибба̄напаккханданавоссаггаттхан̃ча парипаччати, йатха̄ ча парипакко хоти, татха̄ нам̣ бха̄ветӣти. еса найо сесабоджджхан̇гесу.
идха пана нибба̄нам̣йева саббасан̇кхатехи вивиттатта̄ вивеко, саббесам̣ вира̄габха̄вато вира̄го, ниродхабха̄вато ниродхоти вуттам̣. магго ева ча воссаггапарин̣а̄мӣ, тасма̄ сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄вети вивекам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттийа̄ вивеканисситам̣, татха̄ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣. тан̃ча кхо арийамаггаккхан̣уппаттийа̄ килеса̄нам̣ самуччхедато паричча̄габха̄вена ча нибба̄напаккханданабха̄вена ча парин̣атам̣ парипакканти айамева аттхо дат̣т̣хаббо. еса найо сесабоджджхан̇гесу. ити име сатта боджджхан̇га̄ локийалокуттарамиссака̄ катхита̄. имесупи двӣсу балесу етадаггабха̄во вуттанайенева ведитаббо.
13. татийе вивиччева ка̄мехӣтиа̄дӣнам̣ чатуннам̣ джха̄на̄нам̣ па̄л̣иаттхо ча бха̄вана̄найо ча саббо сабба̄ка̄рена висуддхимагге (висуддхи. 1.69-70) виттха̄ритойева. има̄ни пана чатта̄ри джха̄на̄ни еко бхиккху читтекаггаттха̄йа бха̄вети, еко випассана̄па̄дакаттха̄йа, еко абхин̃н̃а̄па̄дакаттха̄йа, еко ниродхапа̄дакаттха̄йа, еко бхавависесаттха̄йа. идха пана та̄нипи випассана̄па̄дака̄ни адхиппета̄ни. айам̣ хи бхиккху има̄ни джха̄на̄ни сама̄паджджитва̄ сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа сан̇кха̄ре саммаситва̄ хетупаччайапариггахам̣ катва̄ саппаччайам̣ на̄марӯпан̃ча ваваттхапетва̄ индрийабалабоджджхан̇га̄ни самодха̄нетва̄ арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти. евамета̄ни джха̄на̄ни локийалокуттарамиссака̄нева катхита̄ни. имасмимпи баладвайе етадаггабха̄во вуттанайенева ведитаббо.
14. чатуттхе сам̣кхиттена ча виттха̄рена ча̄ти сам̣кхиттадхаммадесана̄ виттха̄радхаммадесана̄ ча̄ти двейева дхаммадесана̄ти дассети. таттха ма̄тикам̣ уддиситва̄ катхита̄ десана̄ сам̣кхиттадесана̄ на̄ма. тамева ма̄тикам̣ виттха̄рато вибхаджитва̄ катхита̄ виттха̄радесана̄ на̄ма. ма̄тикам̣ ва̄ т̣хапетва̄пи ат̣т̣хапетва̄пи виттха̄рато вибхаджитва̄ катхита̄ виттха̄радесана̄ на̄ма. та̄су сам̣кхиттадесана̄ на̄ма маха̄пан̃н̃асса пуггаласса васена катхита̄, виттха̄радесана̄ на̄ма мандапан̃н̃асса. маха̄пан̃н̃асса хи виттха̄радесана̄ атипапан̃чо вийа хоти. мандапан̃н̃асса сан̇кхепадесана̄ сасакасса уппатанам̣ вийа хоти, нева антам̣ на кот̣им̣ па̄пун̣итум̣ саккоти. сан̇кхепадесана̄ ча уггхат̣итан̃н̃усса васена катхита̄, виттха̄радесана̄ итаресам̣ тин̣н̣ам̣ васена. сакалампи хи тепит̣акам̣ сан̇кхепадесана̄ виттха̄радесана̄ти еттхева сан̇кхам̣ гаччхати.
15. пан̃чаме йасмим̣, бхиккхаве, адхикаран̣ети вива̄да̄дхикаран̣ам̣, анува̄да̄дхикаран̣ам̣, а̄патта̄дхикаран̣ам̣, кичча̄дхикаран̣анти имесам̣ чатуннам̣ адхикаран̣а̄нам̣ йасмим̣ адхикаран̣е. а̄панно ча бхиккхӯти а̄паттим̣ а̄панно бхиккху ча. тасметанти тасмим̣ етам̣. дӣгхатта̄йа̄ти дӣгхам̣ аддха̄нам̣ тит̣т̣ханаттха̄йа. кхаратта̄йа̄ти да̄са-кон̣д̣а-чан̣д̣а̄ла-вена̄ти евам̣ кхарава̄ча̄паваттанаттха̄йа. ва̄л̣атта̄йа̄ти па̄н̣и лед̣д̣удан̣д̣а̄дӣхи пахаран̣авасена каккхал̣абха̄ваттха̄йа. бхиккхӯ ча на пха̄сум̣ вихариссантӣти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вива̄да̄панне бхиккхусан̇гхе йепи уддесам̣ ва̄ парипуччхам̣ ва̄ гахетука̄ма̄ падха̄нам̣ ва̄ ануйун̃джитука̄ма̄, те пха̄сум̣ на вихариссанти. бхиккхусан̇гхасмим̣ хи упосатхапава̄ран̣а̄йа т̣хита̄йа уддеса̄дӣхи аттхика̄ уддеса̄дӣни гахетум̣ на сакконти, випассака̄нам̣ читтуппа̄до на екагго хоти, тато висесам̣ ниббаттетум̣ на сакконти. евам̣ бхиккхӯ ча на пха̄сум̣ вихариссанти. на дӣгхатта̄йа̄тиа̄дӣсу вуттапат̣ипаккханайена аттхо ведитаббо.
идха̄ти имасмим̣ са̄сане. ити пат̣исан̃чиккхатӣти евам̣ паччавеккхати. акусалам̣ а̄панноти еттха акусаланти а̄патти адхиппета̄, а̄паттим̣ а̄панноти аттхо. кан̃чидева десанти на саббамева а̄паттим̣, а̄паттийа̄ пана кан̃чидева десам̣ ан̃н̃атарам̣ а̄паттинти аттхо. ка̄йена̄ти караджака̄йена. анаттаманоти атут̣т̣хачитто. анаттаманава̄чанти атут̣т̣хава̄чам̣. мамева̄ти мам̣йева. таттха̄ти тасмим̣ адхикаран̣е. аччайо аччагама̄ти апара̄дхо атиккамитва̄ маддитва̄ гато, ахамеветтха апара̄дхико. сун̇када̄йакам̣ва бхан̣д̣асминти йатха̄ сун̇кат̣т̣ха̄нам̣ парихаритва̄ нӣте бхан̣д̣асмим̣ сун̇када̄йакам̣ апара̄дхо абхибхавати, со ча таттха апара̄дхико хоти, на ра̄джа̄но на ра̄джапуриса̄ти аттхо.
идам̣ вуттам̣ хоти – йо хи ран̃н̃а̄ т̣хапитам̣ сун̇кат̣т̣ха̄нам̣ парихаритва̄ бхан̣д̣ам̣ харати, там̣ саха бхан̣д̣асакат̣ена а̄нетва̄ ран̃н̃о дассенти. таттха нева сун̇кат̣т̣ха̄насса досо аттхи, на ран̃н̃о на ра̄джапуриса̄нам̣, парихаритва̄ гатассева пана досо, евамевам̣ йам̣ со бхиккху а̄паттим̣ а̄панно, таттха нева а̄паттийа̄ досо, на чодакасса. тӣхи пана ка̄ран̣ехи тассева бхиккхуно досо. тасса хи а̄паттим̣ а̄паннабха̄венапи досо, чодаке анаттаманата̄йапи досо, анаттаманасса сато паресам̣ а̄рочаненапи досо. чодакасса пана йам̣ со там̣ а̄паттим̣ а̄паджджантам̣ аддаса, таттха досо наттхи. анаттаманата̄йа чодана̄йа пана досо. тампи аманасикаритва̄ айам̣ бхиккху аттанова досам̣ паччавеккханто ‘‘ити мамева таттха аччайо аччагама̄ сун̇када̄йакам̣ва бхан̣д̣асми’’нти евам̣ пат̣исан̃чиккхатӣти аттхо. дутийава̄ре чодакасса анаттаманата̄ ча анаттаманата̄йа чодитабха̄во ча̄ти две доса̄, тесам̣ васена ‘‘аччайо аччагама̄’’ти еттха йоджана̄ ка̄табба̄. сесаметтха утта̄намева̄ти.
16. чхат̣т̣хе ан̃н̃атароти еко апа̄кат̣ана̄мо бра̄хман̣о. йена бхагава̄ тенупасан̇камӣти йена̄ти бхумматтхе каран̣авачанам̣. тасма̄ йаттха бхагава̄, таттха упасан̇камӣти еваметтха аттхо ведитаббо. йена ва̄ ка̄ран̣ена бхагава̄ девамануссехи упасан̇камитаббо, тена ка̄ран̣ена упасан̇камӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. кена ча ка̄ран̣ена бхагава̄ упасан̇камитаббо? на̄наппака̄рагун̣ависеса̄дхигама̄дхиппа̄йена, са̄дупхалӯпабхога̄дхиппа̄йена диджаган̣ехи ниччапхалитамаха̄руккхо вийа. упасан̇камӣти гатоти вуттам̣ хоти. упасан̇камитва̄ти упасан̇каманапарийоса̄надӣпанам̣. атха ва̄ евам̣ гато тато а̄саннатарам̣ т̣ха̄нам̣ бхагавато самӣпасан̇кха̄там̣ гантва̄типи вуттам̣ хоти.
бхагавата̄ саддхим̣ саммодӣти йатха̄ ча кхаманӣйа̄дӣни пуччханто бхагава̄ тена, евам̣ сопи бхагавата̄ саддхим̣ самаппаваттамодо ахоси, сӣтодакам̣ вийа ун̣ходакена саммодитам̣ екӣбха̄вам̣ агама̄си. йа̄йа ча ‘‘каччи, бхо готама, кхаманӣйам̣, каччи йа̄панӣйам̣, каччи бхото готамасса ча са̄вака̄нан̃ча аппа̄ба̄дхам̣ аппа̄тан̇кам̣ лахут̣т̣ха̄нам̣ балам̣ пха̄сувиха̄ро’’тиа̄дика̄йа катха̄йа саммоди, там̣ пӣтипа̄моджджасан̇кха̄тасса саммодасса джананато саммодитум̣ йуттабха̄вато ча саммоданӣйам̣, аттхабйан̃джанамадхурата̄йа сучирампи ка̄лам̣ са̄ретум̣ нирантарам̣ паваттетум̣ арахарӯпато саритаббабха̄вато ча са̄ран̣ӣйам̣. суййама̄насукхато ва̄ саммоданӣйам̣, ануссарийама̄насукхато са̄ран̣ӣйам̣, татха̄ бйан̃джанапарисуддхата̄йа саммоданӣйам̣, аттхапарисуддхата̄йа са̄ран̣ӣйанти евам̣ анекехи парийа̄йехи саммоданӣйам̣ са̄ран̣ӣйам̣ катхам̣ вӣтиса̄ретва̄ парийоса̄петва̄ нит̣т̣хапетва̄ йенаттхена а̄гато, там̣ пуччхитука̄мо екамантам̣ нисӣди.
екамантанти бха̄ванапум̣саканиддесо ‘‘висамам̣ чандимасӯрийа̄ париваттантӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.70) вийа. тасма̄ йатха̄ нисинно екамантам̣ нисинно хоти, татха̄ нисӣдӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. бхумматтхе ва̄ етам̣ упайогавачанам̣. нисӣдӣти упа̄виси. пан̣д̣ита̄ хи пуриса̄ гарут̣т̣ха̄нӣйам̣ упасан̇камитва̄ а̄санакусалата̄йа екамантам̣ нисӣданти. айан̃ча несам̣ ан̃н̃атаро, тасма̄ екамантам̣ нисӣди.
катхам̣ нисинно пана екамантам̣ нисинно хотӣти? чха нисаджджадосе ваджджетва̄. сеййатхидам̣ – атидӯрам̣, ачча̄саннам̣, упарива̄там̣, уннатаппадесам̣, атисаммукхам̣ атипаччха̄ти. атидӯре нисинно хи саче катхетука̄мо хоти, учча̄саддена катхетаббам̣ хоти. ачча̄санне нисинно сан̇гхат̣т̣анам̣ кароти. упарива̄те нисинно сарӣрагандхена ба̄дхати. уннатаппадесе нисинно ага̄равам̣ пака̄сети. атисаммукха̄ нисинно саче дат̣т̣хука̄мо хоти, чаккхуна̄ чаккхум̣ а̄хачча дат̣т̣хаббам̣ хоти. атипаччха̄ нисинно саче дат̣т̣хука̄мо хоти, гӣвам̣ паса̄ретва̄ дат̣т̣хаббам̣ хоти. тасма̄ айампи ете чха нисаджджадосе ваджджетва̄ нисӣди. тена вуттам̣ ‘‘екамантам̣ нисӣдӣ’’ти.
етадавоча̄ти дувидха̄ хи пуччха̄ – ага̄рикапуччха̄, анага̄рикапуччха̄ ча. таттха ‘‘ким̣, бханте, кусалам̣, ким̣ акусала’’нти (ма. ни. 3.296) имина̄ найена ага̄рикапуччха̄ а̄гата̄. ‘‘име ну кхо, бханте, пан̃чупа̄да̄наккхандха̄’’ти (ма. ни. 3.86) имина̄ найена анага̄рикапуччха̄. айам̣ пана аттано анурӯпам̣ ага̄рикапуччхам̣ пуччханто етам̣ ‘‘ко ну кхо, бхо готама, хету ко паччайо’’тиа̄дивачанам̣ авоча. таттха хету паччайоти убхайампетам̣ ка̄ран̣авевачанамева. адхаммачарийа̄висамачарийа̄хетӯти адхаммачарийа̄сан̇кха̄та̄йа висамачарийа̄йа хету, там̣ка̄ран̣а̄ таппаччайа̄ти аттхо. татра̄йам̣ падаттхо – адхаммасса чарийа̄ адхаммачарийа̄, адхаммака̄ран̣анти аттхо. висамам̣ чарийа̄, висамасса ва̄ каммасса чарийа̄ти висамачарийа̄. адхаммачарийа̄ ча са̄ висамачарийа̄ ча̄ти адхаммачарийа̄висамачарийа̄. етенупа̄йена суккапаккхепи аттхо ведитаббо. аттхато панеттха адхаммачарийа̄висамачарийа̄ на̄ма даса акусалакаммапатха̄, дхаммачарийа̄самачарийа̄ на̄ма даса кусалакаммапатха̄ти ведитабба̄.
абхиккантам̣, бхо готама̄ти еттха айам̣ абхиккантасаддо кхайасундара̄бхирӯпааббханумоданесу диссати. ‘‘абхикканта̄, бханте, ратти, никкханто пат̣хамо йа̄мо, чиранисинно бхиккхусан̇гхо’’тиа̄дӣсу (уда̄. 45; чӯл̣ава. 383; а. ни. 8.20) хи кхайе диссати. ‘‘айам̣ имесам̣ чатуннам̣ пуггала̄нам̣ абхиккантатаро ча пан̣ӣтатаро ча̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.100) сундаре.
‘‘ко ме вандати па̄да̄ни, иддхийа̄ йасаса̄ джалам̣;
абхиккантена ван̣н̣ена, сабба̄ обха̄сайам̣ диса̄’’ти. –
а̄дӣсу (ви. ва. 857) абхирӯпе. ‘‘абхиккантам̣, бханте’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.250; па̄ра̄. 15) аббханумодане. идха̄пи аббханумоданейева. йасма̄ ча аббханумодане, тасма̄ са̄дху са̄дху, бхо готама̄ти вуттам̣ хотӣти ведитаббам̣.
‘‘бхайе кодхе пасам̣са̄йам̣, турите котӯхалаччхаре;
ха̄се соке паса̄де ча, каре а̄мед̣итам̣ будхо’’ти. –
имина̄ ча лаккхан̣ена идха паса̄давасена пасам̣са̄васена ча̄йам̣ двиккхаттум̣ вуттоти ведитаббо. атха ва̄ абхиккантанти абхиккантам̣ атиит̣т̣хам̣ атимана̄пам̣, атисундаранти вуттам̣ хоти.
таттха екена абхиккантасаддена десанам̣ тхомети, екена аттано паса̄дам̣. айан̃хеттха адхиппа̄йо – абхиккантам̣, бхо готама, йадидам̣ бхото готамасса дхаммадесана̄, абхиккантам̣ йадидам̣ бхото готамасса дхаммадесанам̣ а̄гамма мама паса̄доти. бхагаватойева ва̄ вачанам̣ две две аттхе сандха̄йа тхомети – бхото готамасса вачанам̣ абхиккантам̣ досана̄санато, абхиккантам̣ гун̣а̄дхигаманато, татха̄ саддха̄джананато, пан̃н̃а̄джананато, са̄ттхато, сабйан̃джанато, утта̄нападато, гамбхӣраттхато, кан̣н̣асукхато, хадайан̇гамато, анаттуккам̣санато, апаравамбханато, карун̣а̄сӣталато, пан̃н̃а̄вада̄тато, а̄па̄тхараман̣ӣйато, вимаддаккхамато, суййама̄насукхато, вӣмам̣сийама̄нахитатоти евама̄дӣхи йоджетаббам̣.
тато парампи чатӯхи упама̄хи десанам̣йева тхомети. таттха никкуджджитанти адхомукхат̣хапитам̣, хет̣т̣ха̄мукхаджа̄там̣ ва̄. уккуджджеййа̄ти упаримукхам̣ кареййа. пат̣иччханнанти тин̣апан̣н̣а̄дичха̄дитам̣. вивареййа̄ти уггха̄т̣еййа. мӯл̣хасса̄ти диса̄мӯл̣хасса. маггам̣ а̄чиккхеййа̄ти хаттхе гахетва̄ ‘‘еса магго’’ти вадеййа. андхака̄рети ка̄л̣апаккхача̄туддасӣад̣д̣хараттагханаванасан̣д̣амегхапат̣алехи чатуран̇ге таме. айам̣ та̄ва анутта̄нападаттхо.
айам̣ пана адхиппа̄йайоджана̄ – йатха̄ кочи никкуджджитам̣ уккуджджеййа, евам̣ саддхаммавимукхам̣ асаддхамме патитам̣ мам̣ асаддхамма̄ вут̣т̣ха̄пентена, йатха̄ пат̣иччханнам̣ вивареййа, евам̣ кассапасса бхагавато са̄санантарадха̄нато пабхути миччха̄дит̣т̣хигаханапат̣иччханнам̣ са̄санам̣ виварантена, йатха̄ мӯл̣хасса маггам̣ а̄чиккхеййа, евам̣ куммаггамиччха̄маггаппат̣ипаннасса ме саггамоккхамаггам̣ а̄викаронтена, йатха̄ андхака̄ре телападжджотам̣ дха̄реййа, евам̣ мохандхака̄ре нимуггасса ме буддха̄диратанарӯпа̄ни апассато таппат̣иччха̄дакамохандхака̄равиддхам̣сакадесана̄паджджотадха̄ран̣ена майхам̣ бхота̄ готамена етехи парийа̄йехи пака̄ситатта̄ анекапарийа̄йена дхаммо пака̄ситоти.
евам̣ десанам̣ тхометва̄ има̄йа десана̄йа ратанаттайе пасанначитто пасанна̄ка̄рам̣ каронто еса̄хантиа̄дима̄ха. таттха еса̄ханти есо ахам̣. бхавантам̣ готамам̣ саран̣ам̣ гаччха̄мӣти бхавам̣ ме готамо саран̣ам̣ пара̄йан̣ам̣ агхасса та̄та̄ хитасса ча видха̄та̄ти имина̄ адхиппа̄йена бхавантам̣ готамам̣ гаччха̄ми бхаджа̄ми сева̄ми пайирупа̄са̄ми, евам̣ ва̄ джа̄на̄ми буджджха̄мӣти. йесан̃хи дха̄тӯнам̣ гати аттхо, буддхипи тесам̣ аттхо. тасма̄ гаччха̄мӣти имасса джа̄на̄ми буджджха̄мӣти айаматтхо вутто. дхамман̃ча бхиккхусан̇гхан̃ча̄ти еттха пана адхигатамагге саччхикатаниродхе йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄не ча чатӯсу апа̄йесу апатама̄не дха̄ретӣти дхаммо. со аттхато арийамагго чева нибба̄нан̃ча. вуттан̃хетам̣ – ‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, дхамма̄ сан̇кхата̄, арийо ат̣т̣хан̇гико магго тесам̣ аггамаккха̄йатӣ’’ти (а. ни. 4.34) виттха̄ро. на кевалан̃ча арийамагго чева нибба̄нан̃ча, апича кхо арийапхалехи саддхим̣ парийаттидхаммопи. вуттан̃хетам̣ чхаттама̄н̣авакавима̄не –
‘‘ра̄гавира̄гаманеджамасокам̣, дхаммамасан̇кхатамаппат̣икӯлам̣;
мадхурамимам̣ пагун̣ам̣ сувибхаттам̣, дхаммамимам̣ саран̣аттхамупехӣ’’ти. (ви. ва. 887);
еттха ра̄гавироготи магго катхито. аноджамасоканти пхалам̣. дхаммамасан̇кхатанти нибба̄нам̣. аппат̣икӯлам̣ мадхурамимам̣ пагун̣ам̣ сувибхаттанти пит̣акаттайена вибхатта̄ саббадхаммаккхандха̄ти. дит̣т̣хисӣласан̇гха̄тена сам̣хатоти сан̇гхо. со аттхато ат̣т̣хаарийапуггаласамӯхо. вуттан̃хетам̣ тасмийева вима̄не –
‘‘йаттха ча диннамахаппхалама̄ху, чатӯсу сучӣсу пурисайугесу;
ат̣т̣ха ча пуггаладхаммадаса̄ те, сан̇гхамимам̣ саран̣аттхамупехӣ’’ти. (ви. ва. 888);
бхиккхӯнам̣ сан̇гхо бхиккхусан̇гхо. етта̄вата̄ бра̄хман̣о тӣн̣и саран̣агамана̄ни пат̣иведеси.
ида̄ни тесу саран̣агаманесу косаллаттхам̣ саран̣ам̣, саран̣агаманам̣, йо ча саран̣ам̣ гаччхати, саран̣агаманаппабхедо, саран̣агаманапхалам̣, сам̣килесо, бхедоти айам̣ видхи ведитаббо.
сеййатхидам̣ – падаттхато та̄ва хим̣сатӣти саран̣ам̣, саран̣агата̄нам̣ тенева саран̣агаманена бхайам̣ санта̄сам̣ дуккхам̣ дуггатипарикилесам̣ ханати вина̄сетӣти аттхо, ратанаттайассеветам̣ адхивачанам̣. атха ва̄ хите паваттанена ахита̄ ча ниваттанена сатта̄нам̣ бхайам̣ хим̣сатӣти буддхо, бхаваканта̄ра̄ утта̄ран̣ена локасса асса̄сада̄нена ча дхаммо, аппака̄нампи ка̄ра̄нам̣ випулапхалапат̣ила̄бхакаран̣ена сан̇гхо. тасма̄ имина̄пи парийа̄йена ратанаттайам̣ саран̣ам̣. таппаса̄датаггарута̄хи вихатакилесо таппара̄йан̣ата̄ка̄раппаватто читтуппа̄до саран̣агаманам̣. там̣саман̇гӣсатто саран̣ам̣ гаччхати, вуттаппака̄рена читтуппа̄дена ‘‘ета̄ни ме тӣн̣и ратана̄ни саран̣ам̣, ета̄ни пара̄йан̣а’’нти евам̣ упетӣти аттхо. евам̣ та̄ва саран̣ам̣ саран̣агаманам̣ йо ча саран̣ам̣ гаччхати идам̣ тайам̣ ведитаббам̣.
саран̣агаманаппабхеде пана дувидхам̣ саран̣агаманам̣ локуттарам̣ локийан̃ча̄ти. таттха локуттарам̣ дит̣т̣хасачча̄нам̣ маггаккхан̣е саран̣агаманупаккилесасамуччхедена а̄рамман̣ато нибба̄на̄рамман̣ам̣ хутва̄ киччато сакалепи ратанаттайе иджджхати. локийам̣ путхуджджана̄нам̣ саран̣агаманупаккилесавиккхамбханена а̄рамман̣ато буддха̄дигун̣а̄рамман̣ам̣ хутва̄ иджджхати. там̣ аттхато буддха̄дӣсу ваттхӯсу саддха̄пат̣ила̄бхо, саддха̄мӯлика̄ ча самма̄дит̣т̣хи дасасу пун̃н̃акирийа̄ваттхӯсу дит̣т̣хиджукамманти вуччати.
тайидам̣ чатудха̄ паваттати аттасанниййа̄танена таппара̄йан̣ата̄йа сиссабха̄вӯпагаманена пан̣ипа̄тена̄ти. таттха аттасанниййа̄танам̣ на̄ма ‘‘аджджа а̄дим̣ катва̄ ахам̣ атта̄нам̣ буддхасса ниййа̄теми, дхаммасса, сан̇гхасса̄’’ти евам̣ буддха̄дӣнам̣ аттапариччаджанам̣. таппара̄йан̣ата̄ на̄ма ‘‘аджджа а̄дим̣ катва̄ ахам̣ буддхапара̄йан̣о, дхаммапара̄йан̣о, сан̇гхапара̄йан̣о ити мам̣ дха̄ретха̄’’ти евам̣ таппара̄йан̣абха̄во. сиссабха̄вӯпагаманам̣ на̄ма ‘‘аджджа а̄дим̣ катва̄ ахам̣ буддхасса антева̄сико, дхаммасса, сан̇гхасса ити мам̣ дха̄ретха̄’’ти евам̣ сиссабха̄вӯпагамо. пан̣ипа̄то на̄ма ‘‘аджджа а̄дим̣ катва̄ ахам̣ абхива̄дана-паччут̣т̣ха̄на-ан̃джаликамма-са̄мӣчикаммам̣ буддха̄дӣнам̣йева тин̣н̣ам̣ ваттхӯнам̣ кароми ити мам̣ дха̄ретха̄’’ти евам̣ буддха̄дӣсу параманипаччака̄ро. имесан̃хи чатуннампи а̄ка̄ра̄нам̣ ан̃н̃атарампи каронтена гахитам̣йева хоти саран̣агаманам̣.
апича ‘‘бхагавато атта̄нам̣ париччаджа̄ми, дхаммасса, сан̇гхасса атта̄нам̣ париччаджа̄ми, джӣвитам̣ париччаджа̄ми, париччаттойева ме атта̄, париччаттам̣йева ме джӣвитам̣, джӣвитапарийантикам̣ буддхам̣ саран̣ам̣ гаччха̄ми, буддхо ме саран̣ам̣ лен̣ам̣ та̄н̣а’’нти евампи аттасанниййа̄танам̣ ведитаббам̣. ‘‘саттха̄ран̃ча вата̄хам̣ пассеййам̣, бхагавантамева пассеййам̣, сугатан̃ча вата̄хам̣ пассеййам̣, бхагавантамева пассеййам̣, самма̄самбуддхан̃ча вата̄хам̣ пассеййам̣, бхагавантамева пассеййа’’нти (сам̣. ни. 2.154) евампи маха̄кассапасса саран̣агамане вийа сиссабха̄вӯпагаманам̣ дат̣т̣хаббам̣.
‘‘со ахам̣ вичарисса̄ми, га̄ма̄ га̄мам̣ пура̄ пурам̣;
намассама̄но самбуддхам̣, дхаммасса ча судхаммата’’нти. (су. ни. 194; сам̣. ни. 1.246);
евампи а̄л̣авака̄дӣнам̣ саран̣агаманам̣ вийа таппара̄йан̣ата̄ ведитабба̄. ‘‘атха кхо брахма̄йу бра̄хман̣о ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ екам̣сам̣ уттара̄сан̇гам̣ каритва̄ бхагавато па̄десу сираса̄ нипатитва̄ бхагавато па̄да̄ни мукхена ча паричумбати, па̄н̣ӣхи ча парисамба̄хати, на̄ман̃ча са̄вети – ‘брахма̄йу ахам̣, бхо готама, бра̄хман̣о; брахма̄йу ахам̣, бхо готама, бра̄хман̣о’’’ти (ма. ни. 2.394) евампи пан̣ипа̄то ведитаббо.
со панеса н̃а̄тибхайа̄чарийадаккхин̣еййавасена чатуббидхо хоти. таттха даккхин̣еййапан̣ипа̄тена саран̣агаманам̣ хоти, на итарехи. сет̣т̣хавасенева хи саран̣ам̣ ган̣ха̄ти, сет̣т̣хавасена ча бхиджджати. тасма̄ йо са̄кийо ва̄ колийо ва̄ ‘‘буддхо амха̄кам̣ н̃а̄тако’’ти вандати, аггахитамева хоти саран̣ам̣. йо ва̄ ‘‘саман̣о готамо ра̄джапӯджито маха̄нубха̄во авандийама̄но анаттхампи кареййа̄’’ти бхайена вандати, аггахитамева хоти саран̣ам̣. йо ва̄ бодхисаттака̄ле бхагавато сантике кин̃чи уггахитам̣ сарама̄но буддхака̄ле ва̄ –
‘‘екена бхоге бхун̃джеййа, двӣхи каммам̣ пайоджайе;
чатуттхан̃ча нидха̄пеййа, а̄пада̄су бхависсатӣ’’ти. (дӣ. ни. 3.265) –
еварӯпам̣ ануса̄саним̣ уггахетва̄ ‘‘а̄чарийо ме’’ти вандати, аггахитамева хоти саран̣ам̣. йо пана ‘‘айам̣ локе аггадаккхин̣еййо’’ти вандати, тенева гахитам̣ хоти саран̣ам̣.
евам̣ гахитасаран̣асса ча упа̄сакасса ва̄ упа̄сика̄йа ва̄ ан̃н̃атиттхийесу паббаджитампи н̃а̄тим̣ ‘‘н̃а̄тако ме айа’’нти вандато саран̣агаманам̣ на бхиджджати, пагева апаббаджитам̣. татха̄ ра̄джа̄нам̣ бхайавасена вандато. со хи рат̣т̣хапӯджитатта̄ авандийама̄но анаттхампи кареййа̄ти. татха̄ йам̣ кин̃чи сиппам̣ сиккха̄пакам̣ титтхийам̣ ‘‘а̄чарийо ме айа’’нти вандатопи на бхиджджатӣти евам̣ саран̣агаманаппабхедо ведитаббо.
еттха ча локуттарасса саран̣агаманасса чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни випа̄капхалам̣, саббадуккхаккхайо а̄нисам̣сапхалам̣. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йо ча буддхан̃ча дхамман̃ча, сан̇гхан̃ча саран̣ам̣ гато;
чатта̄ри арийасачча̄ни, саммаппан̃н̃а̄йа пассати. (дха. па. 190);
‘‘дуккхам̣ дуккхасамуппа̄дам̣, дуккхасса ча атиккамам̣;
арийан̃чат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣, дуккхӯпасамага̄минам̣. (дха. па. 191);
‘‘етам̣ кхо саран̣ам̣ кхемам̣, етам̣ саран̣амуттамам̣;
етам̣ саран̣ама̄гамма, саббадуккха̄ памуччатӣ’’ти. (дха. па. 192);
апича ниччато анупагамана̄дивасенапетасса а̄нисам̣сапхалам̣ ведитаббам̣. вуттан̃хетам̣ –
‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ дит̣т̣хисампанно пуггало кан̃чи сан̇кха̄рам̣ ниччато упагаччхеййа, сукхато упагаччхеййа, кан̃чи дхаммам̣ аттато упагаччхеййа, ма̄тарам̣ джӣвита̄ воропеййа, питарам̣, арахантам̣ джӣвита̄ воропеййа, падут̣т̣хачитто татха̄гатасса лохитам̣ уппа̄деййа, сан̇гхам̣ бхиндеййа, ан̃н̃ам̣ саттха̄рам̣ уддисеййа, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти (ма. ни. 3.128-130; а. ни. 1.272-277).
локийасса пана саран̣агаманасса бхавасампада̄пи бхогасампада̄пи пхаламева. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йе кечи буддхам̣ саран̣ам̣ гата̄се,
на те гамиссанти апа̄йабхӯмим̣;
паха̄йа ма̄нусам̣ дехам̣,
девака̄йам̣ парипӯрессантӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.37);
апарампи вуттам̣ –
‘‘атха кхо сакко дева̄наминдо асӣтийа̄ девата̄сахассехи саддхим̣ йена̄йасма̄ маха̄моггалла̄но тенупасан̇ками…пе… екамантам̣ т̣хитам̣ кхо саккам̣ дева̄наминдам̣ а̄йасма̄ маха̄моггалла̄но етадавоча – ‘са̄дху кхо, дева̄наминда, буддхасаран̣агаманам̣ хоти. буддхасаран̣агаманахету кхо дева̄наминда евамидхекачче сатта̄ ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ сугатим̣ саггам̣ локам̣ упападжджанти. те ан̃н̃е деве дасахи т̣ха̄нехи адхиган̣ханти диббена а̄йуна̄ диббена ван̣н̣ена сукхена йасена а̄дхипатеййена диббехи рӯпехи саддехи гандхехи расехи пхот̣т̣хаббехӣ’’’ти (сам̣. ни. 4.341).
есева найо дхамме сан̇гхе ча. апича вела̄масутта̄дивасена̄пи (а. ни. 9.20 а̄дайо) саран̣агаманасса пхалависесо ведитаббо. евам̣ саран̣агаманапхалам̣ ведитаббам̣.
таттха локийасаран̣агаманам̣ тӣсу ваттхӯсу ан̃н̃а̄н̣асам̣сайамиччха̄н̃а̄н̣а̄дӣхи сам̣килиссати, на маха̄джутикам̣ хоти на маха̄виппха̄рам̣. локуттарасса наттхи сам̣килесо. локийасса ча саран̣агаманасса дувидхо бхедо са̄ваджджо анаваджджо ча. таттха са̄ваджджо ан̃н̃асаттха̄ра̄дӣсу аттасанниййа̄тана̄дӣхи хоти, со анит̣т̣хапхало. анаваджджо ка̄лакирийа̄йа, со авипа̄катта̄ апхало. локуттарасса пана неваттхи бхедо. бхавантарепи хи арийаса̄вако ан̃н̃ам̣ саттха̄рам̣ на уддисатӣти евам̣ саран̣агаманасса сам̣килесо ча бхедо ча ведитаббо.
упа̄сакам̣ мам̣ бхавам̣ готамо дха̄ретӯти мам̣ бхавам̣ готамо ‘‘упа̄сако айа’’нти евам̣ дха̄рету, джа̄на̄тӯти аттхо. упа̄сакавидхикосаллаттхам̣ панеттха ко упа̄сако, касма̄ упа̄сакоти вуччати, кимасса сӣлам̣, ко а̄джӣво, ка̄ випатти, ка̄ сампаттӣти идам̣ пакин̣н̣акам̣ ведитаббам̣.
таттха ко упа̄сакоти йо кочи саран̣агато гахат̣т̣хо. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йато кхо, маха̄на̄ма, упа̄сако буддхам̣ саран̣ам̣ гато хоти, дхаммам̣ саран̣ам̣ гато, сан̇гхам̣ саран̣ам̣ гато хоти. етта̄вата̄ кхо, маха̄на̄ма, упа̄сако хотӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1033).
касма̄ упа̄сакоти. ратанаттайасса упа̄санато. со хи буддхам̣ упа̄сатӣти упа̄сако. дхаммам̣, сан̇гхам̣ упа̄сатӣти упа̄сакоти.
кимасса сӣланти. пан̃ча вераман̣ийо. йатха̄ха –
‘‘йато кхо, маха̄на̄ма, упа̄сако па̄н̣а̄типа̄та̄ пат̣ивирато хоти, адинна̄да̄на̄, ка̄месумиччха̄ча̄ра̄, муса̄ва̄да̄, сура̄мерайамаджджаппама̄дат̣т̣ха̄на̄ пат̣ивирато хоти. етта̄вата̄ кхо, маха̄на̄ма, упа̄сако сӣлава̄ хотӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1033).
ко а̄джӣвоти. пан̃ча миччха̄ван̣иджджа̄ паха̄йа дхаммена самена джӣвикакаппанам̣. вуттан̃хетам̣ –
‘‘пан̃чима̄, бхиккхаве, ван̣иджджа̄ упа̄сакена акаран̣ӣйа̄. катама̄ пан̃ча. саттхаван̣иджджа̄, саттаван̣иджджа̄, мам̣саван̣иджджа̄, маджджаван̣иджджа̄, висаван̣иджджа̄. има̄ кхо, бхиккхаве, пан̃ча ван̣иджджа̄ упа̄сакена акаран̣ӣйа̄’’ти (а. ни. 5.177).
ка̄ випаттӣти. йа̄ тассева сӣласса ча а̄джӣвасса ча випатти, айамасса випатти. апича йа̄йа еса чан̣д̣а̄ло чева хоти малан̃ча патикут̣т̣хо ча, са̄пи тасса випаттӣти ведитабба̄. те ча аттхато ассаддхийа̄дайо пан̃ча дхамма̄ хонти. йатха̄ха –
‘‘пан̃чахи, бхиккхаве, дхаммехи саманна̄гато упа̄сако упа̄сакачан̣д̣а̄ло ча хоти упа̄сакамалан̃ча упа̄сакапатикут̣т̣хо ча. катамехи пан̃чахи? ассаддхо хоти, дуссӣло хоти, котӯхаламан̇галико хоти, ман̇галам̣ паччети но каммам̣, ито ча бахиддха̄ даккхин̣еййам̣ парийесати, таттха ча пуббака̄рам̣ каротӣ’’ти (а. ни. 5.175).
ка̄ сампаттӣти. йа̄ часса сӣласампада̄ ча а̄джӣвасампада̄ ча, са̄ сампатти. йе часса ратанабха̄ва̄дикара̄ саддха̄дайо пан̃ча дхамма̄. йатха̄ха –
‘‘пан̃чахи, бхиккхаве, дхаммехи саманна̄гато упа̄сако упа̄сакаратанан̃ча хоти упа̄сакападуман̃ча упа̄сакапун̣д̣арӣкан̃ча. катамехи пан̃чахи? саддхо хоти, сӣлава̄ хоти, на котӯхаламан̇галико хоти, каммам̣ паччети но ман̇галам̣, на ито бахиддха̄ даккхин̣еййам̣ гавесати, идха ча пуббака̄рам̣ каротӣ’’ти (а. ни. 5.175).
аджджатаггети еттха айам̣ аггасаддо а̄дикот̣икот̣т̣ха̄сасет̣т̣хесу диссати. ‘‘аджджатагге самма, дова̄рика, а̄вара̄ми два̄рам̣ ниган̣т̣ха̄нам̣ ниган̣т̣хӣна’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 2.70) хи а̄димхи диссати. ‘‘тенева ан̇гулаггена там̣ ан̇гулаггам̣ пара̄масеййа (катха̄. 441). уччхаггам̣ вел̣агга’’нтиа̄дӣсу кот̣ийам̣. ‘‘амбилаггам̣ ва̄ мадхураггам̣ ва̄ титтакаггам̣ ва̄ (сам̣. ни. 5.374), ануджа̄на̄ми, бхиккхаве, виха̄раггена ва̄ паривен̣аггена ва̄ бха̄джету’’нтиа̄дӣсу (чӯл̣ава. 318) кот̣т̣ха̄се. ‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, сатта̄ апада̄ ва̄…пе… татха̄гато тесам̣ аггамаккха̄йатӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.34) сет̣т̣хе. идха пана̄йам̣ а̄димхи дат̣т̣хаббо. тасма̄ аджджатаггети аджджатам̣ а̄дим̣ катва̄ти еваметтха аттхо ведитаббо. аджджатанти аджджабха̄вам̣. аджджадаггети ва̄ па̄т̣хо, дака̄ро падасандхикаро, аджджа аггам̣ катва̄ти аттхо.
па̄н̣упетанти па̄н̣ехи упетам̣, йа̄ва ме джӣвитам̣ паваттати, та̄ва упетам̣, анан̃н̃асаттхукам̣ тӣхи саран̣агаманехи саран̣ам̣ гатам̣ упа̄сакам̣ каппийака̄ракам̣ мам̣ бхавам̣ готамо дха̄рету джа̄на̄ту. ахан̃хи сачепи ме тикхин̣ена асина̄ сӣсам̣ чхиндеййа, нева буддхам̣ ‘‘на буддхо’’ти ва̄ дхаммам̣ ‘‘на дхаммо’’ти ва̄ сан̇гхам̣ ‘‘на сан̇гхо’’ти ва̄ вадеййанти евам̣ аттасанниййа̄танена саран̣ам̣ гантва̄ чатӯхи ча паччайехи пава̄ретва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ бхагавантам̣ абхива̄детва̄ тиккхаттум̣ падаккхин̣ам̣ катва̄ пакка̄мӣти.
17. саттаме джа̄н̣уссон̣ӣти джа̄н̣уссон̣ит̣ха̄нантарам̣ кира на̄мекам̣ т̣ха̄нантарам̣, там̣ йена кулена ладдхам̣, там̣ джа̄н̣уссон̣икуланти вуччати. айам̣ тасмим̣ куле джа̄татта̄ ран̃н̃о сантике ча ладдхаджа̄н̣уссон̣исакка̄ратта̄ джа̄н̣уссон̣ӣти вуччати. тенупасан̇камӣти ‘‘саман̣о кира готамо пан̣д̣ито бйатто бахуссуто’’ти сутва̄ ‘‘саче со лин̇гавибхаттика̄рака̄дибхедам̣ джа̄ниссати, амхехи н̃а̄тамева джа̄ниссати, ан̃н̃а̄там̣ ким̣ джа̄ниссати. н̃а̄тамева катхессати, ан̃н̃а̄там̣ ким̣ катхессатӣ’’ти чинтетва̄ ма̄наддхаджам̣ паггайха син̇гам̣ уккхипитва̄ маха̄парива̄рехи паривуто йена бхагава̄ тенупасан̇ками. кататта̄ ча, бра̄хман̣а, акататта̄ ча̄ти саттха̄ тасса вачанам̣ сутва̄ ‘‘айам̣ бра̄хман̣о идха а̄гаччханто на джа̄нитука̄мо аттхагавесӣ хутва̄ а̄гато, ма̄нам̣ пана паггайха син̇гам̣ уккхипитва̄ а̄гато. ким̣ ну кхвасса йатха̄ пан̃хасса аттхам̣ джа̄на̄ти, евам̣ катхите вад̣д̣хи бхависсати, уда̄ху йатха̄ на джа̄на̄тӣ’’ти чинтетва̄ ‘‘йатха̄ на джа̄на̄ти, евам̣ катхите вад̣д̣хи бхависсатӣ’’ти н̃атва̄ ‘‘кататта̄ ча, бра̄хман̣а, акататта̄ ча̄’’ти а̄ха.
бра̄хман̣о там̣ сутва̄ ‘‘саман̣о готамо кататта̄пи акататта̄пи нирайе ниббаттим̣ вадати, идам̣ убхайака̄ран̣ена̄пи екат̣т̣ха̄не ниббаттийа̄ катхитатта̄ дуджджа̄нам̣ махандхака̄рам̣, наттхи майхам̣ еттха патит̣т̣ха̄. саче пана̄хам̣ еттакенева тун̣хӣ бхавеййам̣, бра̄хман̣а̄нам̣ маджджхе катханака̄лепи мам̣ евам̣ вадеййум̣ – ‘твам̣ саман̣асса готамасса сантикам̣ ма̄нам̣ паггайха син̇гам̣ уккхипитва̄ гатоси, екавачаненева тун̣хӣ хутва̄ кин̃чи ваттум̣ на̄саккхи, имасмим̣ т̣ха̄не касма̄ катхесӣ’ти. тасма̄ пара̄джитопи апара̄джитасадисо хутва̄ пуна саггагаманапан̃хам̣ пуччхисса̄мӣ’’ти чинтетва̄ ко ну кхо, бхо готама̄ти имам̣ дутийапан̃хам̣ а̄рабхи.
евампи тасса ахоси – ‘‘упарипан̃хена хет̣т̣ха̄пан̃хам̣ джа̄нисса̄ми, хет̣т̣ха̄пан̃хена упарипан̃ха’’нти. тасма̄пи имам̣ пан̃хам̣ пуччхи. саттха̄ пуриманайенева чинтетва̄ йатха̄ на джа̄на̄ти, евамева катхенто пунапи ‘‘кататта̄ ча, бра̄хман̣а, акататта̄ ча̄’’ти а̄ха. бра̄хман̣о тасмимпи патит̣т̣ха̄тум̣ асакконто ‘‘алам̣, бхо, на ӣдисасса пурисасса сантикам̣ а̄гатена аджа̄нитва̄ гантум̣ ват̣т̣ати, сакава̄дам̣ паха̄йа саман̣ам̣ готамам̣ ануваттитва̄ майхам̣ аттхам̣ гавесисса̄ми, паралокамаггам̣ содхесса̄мӣ’’ти саннит̣т̣ха̄нам̣ катва̄ саттха̄рам̣ а̄йа̄чанто на кхо ахантиа̄дима̄ха. атхасса нихатама̄натам̣ н̃атва̄ саттха̄ упари десанам̣ вад̣д̣хенто тена хи, бра̄хман̣а̄тиа̄дима̄ха. таттха тена хӣти ка̄ран̣аниддесо. йасма̄ сам̣кхиттена бха̄ситасса аттхам̣ аджа̄нанто виттха̄радесанам̣ йа̄часи, тасма̄ти аттхо. сесаметтха утта̄наттхамева̄ти.
18. ат̣т̣хаме а̄йасма̄ти пийавачанаметам̣. а̄нандоти тасса тхерасса на̄мам̣. екам̣сена̄ти екантена. анувичча̄ти анупависитва̄. вин̃н̃ӯти пан̣д̣ита̄. гарахантӣти нинданти, аван̣н̣ам̣ бха̄санти. сесаметтха наваме ча саббам̣ утта̄наттхамева.
20. дасаме дунниккхиттан̃ча падабйан̃джананти уппат̣ипа̄т̣ийа̄ гахитапа̄л̣ипадамева хи аттхасса бйан̃джанатта̄ бйан̃джананти вуччати. убхайаметам̣ па̄л̣ийа̄ва на̄мам̣. аттхо ча дуннӣтоти париваттетва̄ уппат̣ипа̄т̣ийа̄ гахита̄ ат̣т̣хакатха̄. дунниккхиттасса, бхиккхаве, падабйан̃джанасса аттхопи дуннайо хотӣти париваттетва̄ уппат̣ипа̄т̣ийа̄ гахита̄йа па̄л̣ийа̄ ат̣т̣хакатха̄ на̄ма дуннайа̄ дуннӣха̄ра̄ дуккатха̄ на̄ма хоти. ека̄дасаме вуттапат̣ипаккханайена аттхо ведитабботи.
адхикаран̣авагго дутийо.
3. ба̄лаваггаван̣н̣ана̄
22. татийасса пат̣хаме аччайам̣ аччайато на пассатӣти ‘‘апараджджхитва̄ апараддхам̣ майа̄’’ти аттано апара̄дхам̣ на пассати, апараддхам̣ майа̄ти ватва̄ дан̣д̣акаммам̣ а̄харитва̄ на кхама̄петӣти аттхо. аччайам̣ десентасса̄ти евам̣ ватва̄ дан̣д̣акаммам̣ а̄харитва̄ кхама̄пентасса. йатха̄дхаммам̣ наппат̣игган̣ха̄тӣти ‘‘пуна евам̣ на карисса̄ми, кхаматха ме’’ти вуччама̄но аччайам̣ имам̣ йатха̄дхаммам̣ йатха̄сабха̄вам̣ на пат̣игган̣ха̄ти. ‘‘ито пат̣т̣ха̄йа пуна еварӯпам̣ ма̄ ака̄си, кхама̄ми туйха’’нти на вадати. суккапаккхо вуттапат̣ипаккханайенева ведитаббо.
23. дутийе аббха̄чиккхантӣти абхибхавитва̄ а̄чиккханти, абхӯтена ваданти. досантароти антаре патитадосо. еварӯпо хи ‘‘наттхи саман̣асса готамасса уттаримануссадхаммо’’тиа̄дӣни ваданто сунаккхатто вийа татха̄гатам̣ аббха̄чиккхати. саддхо ва̄ дуггахитена̄ти йо хи н̃а̄н̣авирахита̄йа саддха̄йа атисаддхо хоти муддхаппасанно, сопи ‘‘буддхо на̄ма саббалокуттаро, саббе тасса кеса̄дайо ба̄ттим̣са кот̣т̣ха̄са̄ локуттара̄йева̄’’тиа̄дина̄ найена дуггахитам̣ ган̣хитва̄ татха̄гатам̣ аббха̄чиккхати. татийам̣ утта̄наттхамева̄ти.
25. чатуттхе неййаттхам̣ суттантанти йасса аттхо нетаббо, там̣ нетаббаттхам̣ суттантам̣. нӣтаттхо суттантоти дӣпетӣти катхитаттхо айам̣ суттантоти вадати. таттха ‘‘екапуггало, бхиккхаве, двеме, бхиккхаве, пуггала̄, тайоме, бхиккхаве, пуггала̄, чатта̄роме, бхиккхаве, пуггала̄’’ти еварӯпо суттанто неййаттхо на̄ма. еттха хи кин̃ча̄пи самма̄самбуддхена ‘‘екапуггало, бхиккхаве’’тиа̄ди вуттам̣, параматтхато пана пуггало на̄ма наттхӣти евамасса аттхо нетаббова хоти. айам̣ пана аттано ба̄лата̄йа нӣтаттхо айам̣ суттантоти дӣпети. параматтхато хи пуггале асати на татха̄гато ‘‘екапуггало, бхиккхаве’’тиа̄дӣни вадеййа. йасма̄ пана тена вуттам̣, тасма̄ параматтхато аттхи пуггалоти ган̣ханто там̣ неййаттхам̣ суттантам̣ нӣтаттхо суттантоти дӣпети. нӣтаттханти аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄ти евам̣ катхитаттхам̣. еттха хи аниччамева дуккхамева анатта̄йева̄ти аттхо. айам̣ пана аттано ба̄лата̄йа ‘‘неййаттхо айам̣ суттанто, аттхамасса а̄харисса̄мӣ’’ти ‘‘ниччам̣ на̄ма аттхи, сукхам̣ на̄ма аттхи, атта̄ на̄ма аттхӣ’’ти ган̣ханто нӣтаттхам̣ суттантам̣ неййаттхо суттантоти дӣпети на̄ма. пан̃чамам̣ утта̄наттхамева̄ти.
27. чхат̣т̣хе пат̣иччханнакаммантасса̄ти па̄пакаммасса. па̄пам̣ хи пат̣иччха̄детва̄ каронти. но чепи пат̣иччха̄детва̄ каронти, па̄пакаммам̣ пат̣иччханнамева̄ти вуччати. нирайоти сахока̄сака̄ кхандха̄. тираччха̄найонийам̣ кхандха̄ва лаббханти. саттамат̣т̣хама̄ни утта̄наттха̄нева.
30. наваме пат̣игга̄ха̄ти пат̣игга̄хака̄, дуссӣлам̣ пуггалам̣ две т̣ха̄на̄ни пат̣игган̣хантӣти аттхо.
31. дасаме аттхавасети ка̄ран̣а̄ни. аран̃н̃аванапаттха̄нӣти аран̃н̃а̄ни ча ванапаттха̄ни ча. таттха кин̃ча̄пи абхидхамме ниппарийа̄йена ‘‘никкхамитва̄ бахи индакхӣла̄, саббаметам̣ аран̃н̃а’’нти (вибха. 529) вуттам̣, татха̄пи йам̣ там̣ ‘‘пан̃чадханусатикам̣ паччхима’’нти (па̄ра̄. 654) а̄ран̃н̃акан̇ганиппха̄дакам̣ сена̄санам̣ вуттам̣, тадева адхиппетанти ведитаббам̣. ванапаттханти га̄мантам̣ атиккамитва̄ манусса̄нам̣ анупача̄рат̣т̣ха̄нам̣, йаттха на касӣйати на вапӣйати. панта̄нӣти парийанта̄ни атидӯра̄ни, дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ранти локийалокуттарам̣ пха̄сувиха̄рам̣. паччхиман̃ча джанатам̣ анукампама̄ноти паччхиме мама са̄ваке анукампанто.
32. ека̄дасаме виджджа̄бха̄гийа̄ти виджджа̄кот̣т̣ха̄сика̄. саматхоти читтекаггата̄. випассана̄ти сан̇кха̄рапаригга̄хакан̃а̄н̣ам̣. каматтхаманубхотӣти катамам̣ аттхам̣ а̄ра̄дхети сампа̄дети парипӯрети. читтам̣ бха̄вӣйатӣти маггачиттам̣ бха̄вӣйати брӯхӣйати вад̣д̣хӣйати. йо ра̄го, со пахӣйатӣти йо раджджанакавасена ра̄го, со пахӣйати. ра̄го хи маггачиттасса паччанӣко, маггачиттам̣ ра̄гасса ча. ра̄гаккхан̣е маггачиттам̣ наттхи, маггачиттаккхан̣е ра̄го наттхи. йада̄ пана ра̄го уппаджджати, тада̄ маггачиттасса уппаттим̣ нива̄рети, падам̣ паччхиндати. йада̄ пана маггачиттам̣ уппаджджати, тада̄ ра̄гам̣ самӯлакам̣ уббат̣т̣етва̄ самуггха̄тентамева уппаджджати. тена вуттам̣ – ‘‘ра̄го пахӣйатӣ’’ти.
випассана̄, бхиккхаве, бха̄вита̄ти випассана̄н̃а̄н̣ам̣ брӯхитам̣ вад̣д̣хитам̣. пан̃н̃а̄ бха̄вӣйатӣти маггапан̃н̃а̄ бха̄вӣйати брӯхӣйати вад̣д̣хӣйати. йа̄ авиджджа̄, са̄ пахӣйатӣти ат̣т̣хасу т̣ха̄несу ват̣т̣амӯлика̄ маха̄авиджджа̄ пахӣйати. авиджджа̄ хи маггапан̃н̃а̄йа паччанӣка̄, маггапан̃н̃а̄ авиджджа̄йа. авиджджа̄ккхан̣е маггапан̃н̃а̄ наттхи, маггапан̃н̃а̄ккхан̣е авиджджа̄ наттхи. йада̄ пана авиджджа̄ уппаджджати, тада̄ маггапан̃н̃а̄йа уппаттим̣ нива̄рети, падам̣ паччхиндати. йада̄ маггапан̃н̃а̄ уппаджджати, тада̄ авиджджам̣ самӯликам̣ уббат̣т̣етва̄ самуггха̄тайама̄на̄ва уппаджджати. тена вуттам̣ – ‘‘авиджджа̄ пахӣйатӣ’’ти. ити маггачиттам̣ маггапан̃н̃а̄ти двепи сахаджа̄тадхамма̄ва катхита̄.
ра̄гупаккилит̣т̣хам̣ ва̄, бхиккхаве, читтам̣ на вимуччатӣти ра̄гена упаккилит̣т̣хатта̄ маггачиттам̣ на вимуччатӣти дассети. авиджджупаккилит̣т̣ха̄ ва̄ пан̃н̃а̄ на бха̄вӣйатӣти авиджджа̄йа упаккилит̣т̣хатта̄ маггапан̃н̃а̄ на бха̄вӣйатӣти дассети. ити кхо, бхиккхавети евам̣ кхо, бхиккхаве. ра̄гавира̄га̄ четовимуттӣти ра̄гасса кхайавира̄гена четовимутти на̄ма хоти. пхаласама̄дхиссетам̣ на̄мам̣. авиджджа̄вира̄га̄ пан̃н̃а̄вимуттӣти авиджджа̄йа кхайавира̄гена пан̃н̃а̄вимутти на̄ма хоти. имасмим̣ сутте на̄на̄ккхан̣ика̄ сама̄дхивипассана̄ катхита̄ти.
ба̄лавагго татийо.
4. самачиттаваггаван̣н̣ана̄
33. чатуттхасса пат̣хаме асаппурисабхӯмӣти асаппуриса̄нам̣ патит̣т̣ха̄нат̣т̣ха̄нам̣. саппурисабхӯмийампи есева найо. акатан̃н̃ӯти катам̣ на джа̄на̄ти. акатаведӣти катам̣ па̄кат̣ам̣ катва̄ на джа̄на̄ти. упан̃н̃а̄танти ван̣н̣итам̣ тхомитам̣ пасаттхам̣. йадиданти йа̄ айам̣. акатан̃н̃ута̄ акатаведита̄ти парена катасса упака̄расса аджа̄нанан̃чева па̄кат̣ам̣ катва̄ аджа̄нанан̃ча. кевала̄ти сакала̄. суккапаккхепи вуттанайенева аттхо ведитаббо.
34. дутийе ма̄ту ча питу ча̄ти джанакама̄ту ча джанакапиту ча. екена, бхиккхаве, ам̣сена ма̄тарам̣ парихареййа̄ти екасмим̣ ам̣сакӯт̣е т̣хапетва̄ ма̄тарам̣ пат̣иджаггеййа. екена ам̣сена питарам̣ парихареййа̄ти екасмим̣ ам̣сакӯт̣е т̣хапетва̄ питарам̣ пат̣иджаггеййа. вассасата̄йуко вассасатаджӣвӣти вассасата̄йукака̄ле джа̄то сакалам̣ вассасатам̣ джӣванто. идам̣ вуттам̣ хоти – саче путто на̄ма ‘‘ма̄та̄питӯнам̣ пат̣икарисса̄мӣ’’ти ут̣т̣ха̄йа самут̣т̣ха̄йа даккхин̣е ам̣сакӯт̣е ма̄тарам̣, ва̄ме питарам̣ т̣хапетва̄ вассасата̄йуко сакалампи вассасатам̣ джӣвама̄но парихареййа. со ча несам̣ уччха̄данапаримаддананха̄панасамба̄ханена̄ти со ча путто несам̣ ма̄та̄питӯнам̣ ам̣сакӯт̣есу т̣хита̄нам̣йева дуггандхапат̣ивиноданаттхам̣ сугандхакаран̣ена уччха̄данена, париссамавиноданаттхам̣ хаттхапаримадданена, сӣтун̣хака̄ле ча ун̣ходакасӣтодаканха̄панена, хаттхапа̄да̄дӣнам̣ а̄кад̣д̣ханапарикад̣д̣ханасан̇кха̄тена самба̄ханена упат̣т̣ха̄нам̣ кареййа. те ча таттхева̄ти те ча ма̄та̄питаро таттхева тасса ам̣сакӯт̣есу нисинна̄ва муттакарӣсам̣ чаджеййум̣. натвева ,бхиккхавети, бхиккхаве, евампи натвева ма̄та̄питӯнам̣ катам̣ ва̄ хоти пат̣икатам̣ ва̄.
иссара̄дхипачче раджджети чаккаваттираджджам̣ сандха̄йевама̄ха. а̄па̄дака̄ти вад̣д̣хака̄ анупа̄лака̄. путта̄ хи ма̄та̄питӯхи вад̣д̣хита̄ чева анупа̄лита̄ ча. посака̄ти хаттхапа̄де вад̣д̣хетва̄ хадайалохитам̣ па̄йетва̄ посака̄. путта̄ хи ма̄та̄питӯхи пут̣т̣ха̄ бхата̄ аннапа̄на̄дӣхи пат̣иджаггита̄. имасса локасса дассета̄роти саче хи ма̄та̄питаро джа̄тадивасейева путтам̣ па̄де гахетва̄ аран̃н̃е ва̄ надийам̣ ва̄ папа̄те ва̄ кхипеййум̣, имасмим̣ локе ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ на пассеййа. евам̣ акатва̄ а̄па̄дитатта̄ поситатта̄ еса имасмим̣ локе ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ ма̄та̄питаро нисса̄йа пассатӣти тйа̄сса имасса локасса дассета̄ро на̄ма хонти. сама̄дапетӣти ган̣ха̄пети. имасмим̣ сутте саддха̄сӣлача̄гапан̃н̃а̄ локийалокуттарамиссака̄ катхита̄. дхаммасена̄патиса̄рипуттаттхерасадисова бхиккху тесу патит̣т̣ха̄пети на̄ма̄ти ведитаббо.
35. татийе тенупасан̇камӣти со хи бра̄хман̣о ‘‘саман̣о кира готамо катхитам̣ виссаджджети, пуччха̄йасса вираджджханам̣ на̄ма наттхи. ахамасса вираджджханапан̃хам̣ абхисан̇кхарисса̄мӣ’’ти пан̣ӣтабходжанам̣ бхун̃джитва̄ габбхадва̄рам̣ пидахитва̄ нисинно чинтетум̣ а̄рабхи. атхасса етадахоси – ‘‘имасмим̣ т̣ха̄не учча̄саддамаха̄саддо ваттати, читтам̣ на екаггам̣ хоти, бхӯмигхарам̣ ка̄ресса̄мӣ’’ти бхӯмигхарам̣ ка̄ретва̄ таттха пависитва̄ – ‘‘евам̣ пут̣т̣хо евам̣ катхессати, евам̣ пут̣т̣хо евам̣ катхессатӣ’’ти екам̣ ган̣хитва̄ екам̣ виссадждженто сакаладивасам̣ кин̃чи пасситум̣ на̄саккхи. тасса имина̄ва нӣха̄рена чатта̄ро ма̄са̄ вӣтиватта̄. со чатуннам̣ ма̄са̄нам̣ аччайена убхатокот̣икам̣ пан̃хам̣ на̄ма аддаса. евам̣ кирасса ахоси – ‘‘ахам̣ саман̣ам̣ готамам̣ упасан̇камитва̄ ‘ким̣ва̄дӣ бхава’нти пуччхисса̄ми. саче ‘кирийава̄димхӣ’ти ваккхати, ‘сабба̄кусала̄нам̣ на̄ма тумхе кирийам̣ вадетха̄’ти нам̣ нигган̣хисса̄ми. саче ‘акирийава̄димхӣ’ти ваккхати, ‘кусаладхамма̄нам̣ на̄ма тумхе акирийам̣ вадетха̄’ти нам̣ нигган̣хисса̄ми. идан̃хи убхатокот̣икам̣ пан̃хам̣ пут̣т̣хо нева уггилитум̣ саккхиссати на ниггилитум̣. евам̣ мама джайо бхависсати, саман̣асса готамасса пара̄джайо’’ти ут̣т̣ха̄йа аппхот̣етва̄ бхӯмигхара̄ никкхамма ‘‘еварӯпам̣ пан̃хам̣ пуччхантена на екакена гантум̣ ват̣т̣атӣ’’ти нагаре гхосанам̣ ка̄ретва̄ сакалана̄гарехи паривуто йена бхагава̄ тенупасан̇ками. ким̣ва̄дӣти ким̣ладдхико. кимаккха̄йӣти ким̣ на̄ма са̄вака̄нам̣ пат̣ипадам̣ аккха̄йӣти пуччхи. атхасса бхагава̄ чатӯхи ма̄сехи пан̃хам̣ абхисан̇кхаритва̄ ‘‘дит̣т̣хо ме саман̣асса готамасса пара̄джайапан̃хо’’ти ма̄нам̣ паггайха а̄гатабха̄вам̣ н̃атва̄ екападенева там̣ пан̃хам̣ бхинданто кирийава̄дӣ ча̄хам̣, бра̄хман̣а̄тиа̄дима̄ха. атха бра̄хман̣о аттано ма̄нам̣ апанетва̄ бхагавантам̣ а̄йа̄чанто йатха̄катхам̣ пана̄тиа̄дима̄ха. сесаметтха утта̄наттхамева̄ти.
36. чатуттхе даккхин̣еййа̄ти даккхин̣а̄ вуччати да̄нам̣, тасса пат̣иггахан̣айутта̄ кати пуггала̄ти пуччхати. секхоти имина̄ сатта секкхе дассети. еттха ча сӣлавантапутхуджджанопи сота̄панненева сан̇гахито. а̄хунеййа̄ йаджама̄на̄нам̣ хонтӣти да̄нам̣ даданта̄нам̣ а̄хунасса араха̄ да̄напат̣игга̄хака̄ на̄ма хонтӣти аттхо. кхеттанти ваттху патит̣т̣ха̄, пун̃н̃асса вируханат̣т̣ха̄нанти аттхо.
37. пан̃чаме пубба̄ра̄мети са̄ваттхито пураттхимадиса̄бха̄ге а̄ра̄ме. мига̄рама̄тупа̄са̄дети виса̄кха̄йа упа̄сика̄йа па̄са̄де. са̄ хи мига̄расет̣т̣хина̄ ма̄тут̣т̣ха̄не т̣хапитатта̄пи, саббаджет̣т̣хакасса путтасса аййакасет̣т̣хинова сама̄нана̄макатта̄пи мига̄рама̄та̄ти вуччати. та̄йа ка̄рито сахассагаббхо па̄са̄до мига̄рама̄тупа̄са̄до на̄ма. тхеро тасмим̣ вихарати. татра кхо а̄йасма̄ са̄рипуттоти тасмим̣ па̄са̄де вихаранто дхаммасена̄патиса̄рипуттаттхеро.
бхиккхӯ а̄мантесӣти касмим̣ ка̄ле а̄мантеси? ка̄ничи хи сутта̄ни пуребхатте бха̄сита̄ни аттхи, ка̄ничи паччха̄бхатте, ка̄ничи пуримайа̄ме, ка̄ничи маджджхимайа̄ме, ка̄ничи паччхимайа̄ме. идам̣ пана самачиттапат̣ипада̄суттам̣ паччха̄бхатте бха̄ситам̣. тасма̄ са̄йанхасамайе а̄мантеси.
на кевалам̣ четам̣ тхеренева бха̄ситам̣, татха̄гатена̄пи бха̄ситам̣. каттха нисӣдитва̄ти? виса̄кха̄йа ратанапа̄са̄де нисӣдитва̄. татха̄гато хи пат̣хамабодхийам̣ вӣсати васса̄ни анибаддхава̄со хутва̄ йаттха йаттха пха̄сукам̣ хоти, таттха таттхева гантва̄ васи. пат̣хамам̣ антовассан̃хи исипатане дхаммачаккам̣ паваттетва̄ ат̣т̣ха̄раса маха̄брахмакот̣ийо аматапа̄нам̣ па̄йетва̄ ба̄ра̄н̣асим̣ упанисса̄йа исипатане васи. дутийам̣ антовассам̣ ра̄джагахам̣ упанисса̄йа вел̣уване, татийачатуттха̄нипи таттхева, пан̃чамам̣ антовассам̣ веса̄лим̣ упанисса̄йа маха̄ване кӯт̣а̄га̄раса̄ла̄йам̣, чхат̣т̣хам̣ антовассам̣ макулапаббате, саттамам̣ та̄ватим̣сабхаване, ат̣т̣хамам̣ бхагге сусума̄рагирам̣ нисса̄йа бхесакал̣а̄ване, навамам̣ косамбийам̣, дасамам̣ па̄лилеййаке ванасан̣д̣е, ека̄дасамам̣ на̄ла̄йам̣ бра̄хман̣ага̄ме, два̄дасамам̣ веран̃джа̄йам̣, терасамам̣ ча̄лийапаббате, чуддасамам̣ джетаване, пан̃чадасамам̣ капилаваттхусмим̣, сол̣асамам̣ а̄л̣авакам̣ даметва̄ чатура̄сӣтипа̄н̣асахасса̄ни аматапа̄нам̣ па̄йетва̄ а̄л̣авийам̣, саттарасамам̣ ра̄джагахейева, ат̣т̣ха̄расамам̣ ча̄лийапаббатейева, татха̄ екӯнавӣсатимам̣, вӣсатимам̣ пана антовассам̣ ра̄джагахам̣йева упанисса̄йа васи. евам̣ вӣсати васса̄ни анибаддхава̄со хутва̄ йаттха йаттха пха̄сукам̣ хоти, таттха таттхева васи.
тато пат̣т̣ха̄йа пана две сена̄сана̄ни дхувапарибхога̄ни ака̄си. катара̄ни две? джетаванан̃ча пубба̄ра̄ман̃ча. касма̄? двиннам̣ кула̄нам̣ гун̣амахантата̄йа. ана̄тхапин̣д̣икасса хи виса̄кха̄йа ча гун̣ам̣ сандха̄йа гун̣ам̣ пат̣ичча саттха̄ та̄ни сена̄сана̄ни дхувапарибхогена парибхун̃джи. утувассам̣ ча̄рикам̣ чаритва̄пи хи антовассе двӣсуйева сена̄санесу васати. евам̣ васанто пана джетаване раттим̣ васитва̄ пунадивасе бхиккхусан̇гхапаривуто даккхин̣адва̄рена са̄ваттхим̣ пин̣д̣а̄йа пависитва̄ па̄чӣнадва̄рена никкхамитва̄ пубба̄ра̄ме дива̄виха̄рам̣ кароти. пубба̄ра̄ме раттим̣ васитва̄ пунадивасе па̄чӣнадва̄рена са̄ваттхим̣ пин̣д̣а̄йа пависитва̄ даккхин̣адва̄рена никкхамитва̄ джетаване дива̄виха̄рам̣ кароти. тасмим̣ пана дивасе самма̄самбуддхо джетаванейева васи. йаттха каттхачи васантасса часса пан̃чавидхакиччам̣ авиджахитамева хоти. там̣ хет̣т̣ха̄ виттха̄ритамева. тесу киччесу паччхимайа̄макиччака̄ле бхагава̄ локам̣ олокенто са̄ваттхива̄сӣнан̃ча саманта̄ ча са̄ваттхийа̄ га̄вутаад̣д̣хайоджанайоджанапараме т̣ха̄не апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ абхисамайабха̄вам̣ аддаса.
тато ‘‘касмим̣ ну кхо ка̄ле абхисамайо бхависсатӣ’’ти олокенто ‘‘са̄йанхасамайе’’ти дисва̄ ‘‘майи ну кхо катхенте абхисамайо бхависсати, са̄ваке катхенте бхависсатӣ’’ти ‘‘са̄рипуттаттхере катхенте бхависсатӣ’’ти аддаса. тато ‘‘каттха нисӣдитва̄ катхенте бхависсатӣ’’ти олокенто ‘‘виса̄кха̄йа ратанапа̄са̄де нисӣдитва̄’’ти дисва̄ ‘‘буддха̄нам̣ на̄ма тайо са̄вакасаннипа̄та̄ хонти, аггаса̄вака̄нам̣ еко. тесу аджджа дхаммасена̄патиса̄рипуттаттхерасса са̄вакасаннипа̄то бхависсатӣ’’ти аддаса. дисва̄ па̄това сарӣрапат̣иджагганам̣ катва̄ ниваттханива̄сано сугатачӣварам̣ па̄рупитва̄ селамайапаттам̣ а̄да̄йа бхиккхусан̇гхапаривуто даккхин̣адва̄рена нагарам̣ пависитва̄ пин̣д̣а̄йа чаранто бхиккхусан̇гхасса сулабхапин̣д̣апа̄там̣ катва̄ ва̄таппахата̄ вийа на̄ва̄ пат̣иниваттитва̄ даккхин̣адва̄рена никкхамитва̄ бахидва̄ре ат̣т̣ха̄си. тато асӣти маха̄са̄вака̄ бхиккхунипариса̄ упа̄сакапариса̄ упа̄сика̄париса̄ти чатассо париса̄ саттха̄рам̣ парива̄райим̣су.
саттха̄ са̄рипуттаттхерам̣ а̄мантеси – ‘‘са̄рипутта, тайа̄ пубба̄ра̄мам̣ гантум̣ ват̣т̣ати, тава ча парисам̣ гахетва̄ гаччха̄хӣ’’ти. ‘‘са̄дху, бханте’’ти тхеро аттано парива̄рехи пан̃чахи бхиккхусатехи паривуто пубба̄ра̄мам̣ агама̄си. етенева нийа̄мена асӣти маха̄са̄ваке пубба̄ра̄мамева песетва̄ сайам̣ екена а̄нандаттхеренева саддхим̣ джетаванам̣ агама̄си. а̄нандаттхеропи виха̄ре саттху ваттам̣ катва̄ вандитва̄ ‘‘пубба̄ра̄мам̣ гаччха̄ми, бханте’’ти а̄ха. евам̣ карохи а̄нанда̄ти. саттха̄рам̣ вандитва̄ таттхева агама̄си. саттха̄ екакова джетаване охӣно.
там̣ дивасан̃хи чатассо париса̄ тхерассева дхаммакатхам̣ сотука̄ма̄ ахесум̣. косаламаха̄ра̄джа̄пи балака̄йена паривуто пубба̄ра̄мамева гато. татха̄ пан̃часатаупа̄сакапарива̄ро ана̄тхапин̣д̣ико. виса̄кха̄ пана маха̄упа̄сика̄ двӣхи джан̇гхасахассехи паривуто агама̄си. саттапан̣н̣а̄са̄йа куласатасахасса̄нам̣ васанат̣т̣ха̄не са̄ваттхинагаре гехапа̄лакада̄раке т̣хапетва̄ сесаджано гандхачун̣н̣ама̄ла̄дӣни гахетва̄ пубба̄ра̄мамева агама̄си. чатӯсу два̄рага̄месу га̄вутаад̣д̣хайоджанайоджанапарамат̣т̣ха̄не саббейева манусса̄ гандхачун̣н̣ама̄ла̄дихаттха̄ пубба̄ра̄мамева агамам̣су. сакалавиха̄ро миссакапуппхехи абхикин̣н̣о вийа ахоси.
дхаммасена̄патиса̄рипуттаттхеропи кхо виха̄рам̣ гантва̄ виха̄рапаривен̣е ан̇ган̣ат̣т̣ха̄не ат̣т̣ха̄си. бхиккхӯ тхерасса а̄санам̣ пан̃н̃а̄пайим̣су. тхеро таттха нисӣдитва̄ упат̣т̣ха̄каттхерена ватте кате бхиккхусан̇гхасса ова̄дам̣ катва̄ гандхакут̣им̣ пависитва̄ сама̄паттим̣ аппетва̄ нисӣди. со париччхиннака̄лавасена сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа ачираватим̣ гантва̄ раджоджаллам̣ пава̄хетва̄ пат̣иппассаддхадаратхо отин̣н̣атиттхенева уттаритва̄ ниваттханива̄сано сан̇гха̄т̣им̣ па̄рупитва̄ ат̣т̣ха̄си. бхиккхусан̇гхопи саммукхасаммукхат̣т̣ха̄нена отаритва̄ сарӣре раджоджаллам̣ пава̄хетва̄ паччуттаритва̄ тхерам̣ парива̄райим̣су. антовиха̄репи тхерасса дхамма̄санам̣ пан̃н̃а̄пайим̣су. чатассопи париса̄ аттано аттано ока̄сам̣ н̃атва̄ маггам̣ т̣хапетва̄ нисӣдим̣су. са̄рипуттаттхеропи пан̃чабхиккхусатапарива̄ро дхаммасабхам̣ а̄гантва̄ сӣхаматтхакаппатит̣т̣хите самусситасетаччхатте ратанапаллан̇ке читтабӣджаним̣ гахетва̄ пураттха̄бхимукхо нисӣди. нисӣдитва̄ парисам̣ олокетва̄ – ‘‘махатӣ вата̄йам̣ париса̄, имисса̄ на аппаматтика̄ париттакадхаммадесана̄ ануччхавика̄, катарадхаммадесана̄ ну кхо ануччхавика̄ бхависсатӣ’’ти тӣн̣и пит̣ака̄ни а̄ваджджама̄но имам̣ сам̣йоджанапарийа̄йа дхаммадесанам̣ аддаса.
евам̣ десанам̣ саллаккхетва̄ там̣ десетука̄мо бхиккхӯ а̄мантеси а̄вусо, бхиккхавети. а̄вусоти хи аватва̄, бхиккхавети вачанам̣ буддха̄ла̄по на̄ма хоти, айам̣ пана̄йасма̄ ‘‘дасабалена сама̄нам̣ а̄лапанам̣ на карисса̄мӣ’’ти саттху га̄рававасена са̄вака̄ла̄пам̣ каронто, ‘‘а̄вусо бхиккхаве’’ти а̄ха. етадавоча̄ти етам̣ ‘‘аджджхаттасам̣йоджанан̃ча, а̄вусо, пуггалам̣ десесса̄ми бахиддха̄сам̣йоджанан̃ча̄’’ти дхаммадесана̄падам̣ авоча.
тасмим̣ пана ратанапа̄са̄де адхиваттхо еко сота̄панно девапутто аттхи, со буддхехи ва̄ са̄вакехи ва̄ десана̄йа а̄раддхаматта̄йайева джа̄на̄ти – ‘‘айам̣ десана̄ утта̄ника̄ бхависсати, айам̣ гамбхӣра̄. айам̣ джха̄наниссита̄ бхависсати, айам̣ випассана̄ниссита̄. айам̣ магганиссита̄ айам̣ пхаланиссита̄, айам̣ нибба̄наниссита̄’’ти. со тасмимпи дивасе тхерена десана̄йа а̄раддхаматта̄йа евам̣ ан̃н̃а̄си – ‘‘йена нӣха̄рена майхам̣ аййена дхаммасена̄патина̄ са̄рипуттаттхерена десана̄ а̄раддха̄, айам̣ десана̄ випассана̄га̄л̣ха̄ бхависсати, чхахи мукхехи випассанам̣ катхессати. десана̄парийоса̄не кот̣исатасахассадевата̄ арахаттам̣ па̄пун̣иссанти, сота̄панна̄дӣнам̣ пана деваманусса̄нам̣ париччхедо на бхависсати. десана̄йа ануччхавикам̣ катва̄ майхам̣ аййасса са̄дхука̄рам̣ дасса̄мӣ’’ти дева̄нубха̄вена махантам̣ саддам̣ катва̄ – ‘‘са̄дху са̄дху аййа̄’’ти а̄ха.
девара̄джена са̄дхука̄ре динне парива̄ракапа̄са̄дасахассе адхиваттха̄ девата̄ сабба̄ва са̄дхука̄рам̣ адам̣су. та̄сам̣ са̄дхука̄расаддена сабба̄ пубба̄ра̄ме васанадевата̄, та̄сам̣ саддена га̄вутаматте девата̄, тато ад̣д̣хайоджане йоджанети етенупа̄йена екачаккава̄л̣е, двӣсу чаккава̄л̣есу, тӣсу чаккава̄л̣есӯти дасасахассачаккава̄л̣есу девата̄ са̄дхука̄рамадам̣су. та̄сам̣ са̄дхука̄расаддена патхавит̣т̣хакана̄га̄ ча а̄ка̄сат̣т̣хакадевата̄ ча. тато аббхавала̄хака̄, ун̣хавала̄хака̄, сӣтавала̄хака̄, вассавала̄хака̄, ча̄тумаха̄ра̄джика̄ чатта̄ро маха̄ра̄джа̄но, та̄ватим̣са̄ девата̄, сакко девара̄джа̄, йа̄ма̄ девата̄, суйа̄мо девара̄джа̄, тусита̄ девата̄, сантусито девара̄джа̄, нимма̄наратӣ девата̄, суниммито девара̄джа̄, васаваттӣ девата̄, васаваттӣ девара̄джа̄, брахмапа̄рисаджджа̄, брахмапурохита̄, маха̄брахма̄но, паритта̄бха̄, аппама̄н̣а̄бха̄, а̄бхассара̄, париттасубха̄, аппама̄н̣асубха̄, субхакин̣ха̄, вехаппхала̄, авиха̄, атаппа̄, судасса̄, судассӣ, аканит̣т̣ха̄ девата̄ти асан̃н̃е ча арӯпа̄вачарасатте ча т̣хапетва̄ сота̄йатанапаваттит̣т̣ха̄не сабба̄ девата̄ са̄дхука̄рамадам̣су.
тато кхӣн̣а̄савамаха̄брахма̄но – ‘‘маха̄ вата̄йам̣ са̄дхука̄расаддо, патхавиталато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва аканит̣т̣халокам̣ а̄гато, киматтхам̣ ну кхо есо’’ти а̄вадждженто ‘‘дхаммасена̄патиса̄рипуттаттхеро пубба̄ра̄ме виса̄кха̄йа ратанапа̄са̄де нисӣдитва̄ сам̣йоджанапарийа̄йадхаммадесанама̄рабхи, амхехипи таттха ка̄йасаккхӣхи бхавитум̣ ват̣т̣атӣ’’ти чинтетва̄ таттха агамам̣су. пубба̄ра̄мо девата̄хи парипун̣н̣о, саманта̄ пубба̄ра̄масса га̄вутам̣ ад̣д̣хайоджанам̣, йоджананти сакалачаккава̄л̣ам̣ хет̣т̣ха̄ патхавиталена тирийам̣ чаккава̄л̣апарийантена париччхиннам̣ дасахи чаккава̄л̣асахассехи саннипатита̄хи девата̄хи нирантарамахоси, а̄рагганитуданаматте т̣ха̄не упаримакот̣ийа̄ сат̣т̣хи девата̄ сукхуматтабха̄ве ма̄петва̄ ат̣т̣хам̣су.
атха̄йасма̄ са̄рипутто ‘‘махантам̣ ватидам̣ хала̄халам̣, ким̣ ну кхо ета’’нти а̄вадждженто дасасахассачаккава̄л̣е т̣хита̄нам̣ девата̄нам̣ екачаккава̄л̣е саннипатитабха̄вам̣ аддаса. атха йасма̄ буддха̄нам̣ адхит̣т̣ха̄накиччам̣ наттхи, парисапарима̄н̣енева пассанти чева саддан̃ча са̄венти. са̄вака̄нам̣ пана адхит̣т̣ха̄нам̣ ват̣т̣ати. тасма̄ тхеро сама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа махаггатачиттена адхит̣т̣ха̄си – ‘‘чаккава̄л̣апарийанта̄ париса̄ сабба̄пи мам̣ пассату, дхамман̃ча ме десентасса саддам̣ сун̣а̄тӯ’’ти. адхит̣т̣хитака̄лато пат̣т̣ха̄йа даккхин̣аджа̄н̣упассе ча чаккава̄л̣амукхават̣т̣ийан̃ча нисӣдитва̄ ‘‘дхаммасена̄патиса̄рипуттаттхеро на̄ма кӣдисо дӣгхо рассо са̄мо ода̄то’’ти ваттаббака̄ран̣ам̣ на̄хоси, саббесампи саббадиса̄су нисинна̄нам̣ абхимукхейева пан̃н̃а̄йиттха, набхамаджджхе т̣хитачандо вийа ахоси. дхаммам̣ десентасса̄писса даккхин̣аджа̄н̣упассе ча чаккава̄л̣амукхават̣т̣ийан̃ча нисинна̄ саббе екакам̣сенева саддам̣ сун̣им̣су.
евам̣ адхит̣т̣хахитва̄ тхеро аджджхаттасам̣йоджанан̃ча, а̄вусоти имам̣ дхаммадесанам̣ а̄рабхи. таттха аджджхаттанти ка̄мабхаво. бахиддха̄ти рӯпа̄рӯпабхаво. кин̃ча̄пи хи сатта̄ ка̄мабхаве аппам̣ ка̄лам̣ васанти каппасса чатуттхамева кот̣т̣ха̄сам̣, итаресу тӣсу кот̣т̣ха̄сесу ка̄мабхаво сун̃н̃о хоти туччхо, рӯпабхаве бахум̣ ка̄лам̣ васанти, татха̄пи тесам̣ йасма̄ ка̄мабхаве чутипат̣исандхийо бахука̄ хонти, аппака̄ рӯпа̄рӯпабхавесу. йаттха ча чутипат̣исандхийо бахука̄, таттха а̄лайопи паттхана̄пи абхила̄сопи баху хоти. йаттха аппа̄, таттха аппо. тасма̄ ка̄мабхаво аджджхаттам̣ на̄ма джа̄там̣, рӯпа̄рӯпабхава̄ бахиддха̄ на̄ма. ити аджджхаттасан̇кха̄те ка̄мабхаве чхандара̄го аджджхаттасам̣йоджанам̣ на̄ма, бахиддха̄сан̇кха̄тесу рӯпа̄рӯпабхавесу чхандара̄го бахиддха̄сам̣йоджанам̣ на̄ма. орамбха̄гийа̄ни ва̄ пан̃ча сам̣йоджана̄ни аджджхаттасам̣йоджанам̣ на̄ма, уддхамбха̄гийа̄ни пан̃ча бахиддха̄сам̣йоджанам̣ на̄ма. татра̄йам̣ вачанаттхо – орам̣ вуччати ка̄мадха̄ту, таттха упапаттиниппха̄данато там̣ орам̣ бхаджантӣти орамбха̄гийа̄ни. уддхам̣ вуччати рӯпа̄рӯпадха̄ту, таттха упапаттиниппха̄данато там̣ уддхам̣ бхаджантӣти уддхамбха̄гийа̄ни.
евам̣ вуттаппабхедена аджджхаттасам̣йоджанена сам̣йутто пуггало аджджхаттасам̣йоджано, бахиддха̄сам̣йоджанена сам̣йутто пуггало бахиддха̄сам̣йоджано. убхайампи четам̣ на локийасса ват̣т̣анисситамаха̄джанасса на̄мам̣. йесам̣ пана бхаво дведха̄ париччхинно, тесам̣ сота̄паннасакада̄га̄миана̄га̄мӣнам̣ арийаса̄вака̄нам̣ етам̣ на̄мам̣. йатха̄ хи маха̄аран̃н̃е кхадираванаса̄лавана̄дӣни тхамбхо тула̄сан̇гха̄т̣оти на̄мам̣ на лабханти, кхадираванам̣ са̄лавананти на̄мамева лабханти. йада̄ пана тато руккха̄ тин̣ха̄йа кут̣ха̄рийа̄ чхиндитва̄ тхамбха̄дисан̣т̣ха̄нена таччхита̄ хонти, тада̄ тхамбхо тула̄сан̇гха̄т̣оти на̄мам̣ лабханти. евамевам̣ апариччхиннабхаво бахалакилесо путхуджджано етам̣ на̄мам̣ на лабхати, бхавам̣ париччхиндитва̄ килесе тануке катва̄ т̣хита̄ сота̄панна̄дайова лабханти.
имасса ча панаттхасса вибха̄ванаттхам̣ идам̣ ваччхакаса̄лопамам̣ ведитаббам̣. ваччхакаса̄лам̣ хи катва̄ анто кха̄н̣уке кот̣т̣етва̄ ваччхаке йоттехи бандхитва̄ тесу упанибандханти, йоттесу аппахонтесу кан̣н̣есупи гахетва̄ таттха ваччхаке павесенти, антоса̄ла̄йа ока̄се аппахонте бахи кха̄н̣уке кот̣т̣етва̄пи евамева каронти. таттха кочи антобаддхо ваччхако бахинипанно хоти, кочи бахибаддхо антонипанно, кочи антобаддхо антова нипанно, кочи бахибаддхо бахийева нипанно. кочи антопи абаддхова чарати, бахипи абаддхова. таттха антобаддхасса бахинипаннасса бандханам̣ дӣгхам̣ хоти. со хи ун̣ха̄дипӣл̣ито никкхамитва̄ бахи ваччхака̄нам̣ аббхантаре нипаджджати. бахибаддхе антонипаннепи есева найо. йо пана антобаддхо антонипанно, тасса бандханам̣ рассам̣ хоти. бахибаддхе бахинипаннепи есева найо. убхопи хи те дивасампи кха̄н̣укам̣ анупаригантва̄ таттхева сайанти. йо пана анто абаддхо таттхева ваччхака̄нам̣ антаре вичарати. айам̣ сӣлава̄ ваччхако кан̣н̣е гахетва̄ ваччхака̄нам̣ антаре виссат̣т̣хо дивасампи ан̃н̃аттха агантва̄ таттхева чарати. бахи абаддхе таттхева вичарантепи есева найо.