18. апарааччхара̄сан̇гха̄таваггаван̣н̣ана̄

382. аччхара̄сан̇гха̄таматтампӣти идампи суттам̣ аггиккхандхӯпамаат̣т̣хуппаттийам̣йева (а. ни. 7.72) вуттам̣. аппана̄ппатта̄йа хи метта̄йа випа̄ке катха̄йева наттхи. тасса̄йева ат̣т̣хуппаттийа̄ айам̣ десана̄ а̄раддха̄ти ведитабба̄. таттха пат̣хаманти ‘‘ган̣ана̄нупуббата̄ пат̣хамам̣, идам̣ пат̣хамам̣ сама̄паджджатӣти пат̣хама’’нти вибхан̇ге (вибха. 568) вуттаттхамева. джха̄нанти джха̄нам̣ на̄ма дувидхам̣ а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нан̃ча лаккхан̣ӯпаниджджха̄нан̃ча̄ти. таттха а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нам̣ на̄ма ат̣т̣ха сама̄паттийо. та̄ хи патхавӣкасин̣а̄дино а̄рамман̣асса упаниджджха̄нато а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нанти вуччанти. лаккхан̣ӯпаниджджха̄нанти випассана̄маггапхала̄ни. випассана̄ хи аничча̄дивасена сан̇кха̄ралаккхан̣асса упаниджджха̄нато лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣ на̄ма, випассана̄йа пана лаккхан̣ӯпаниджджха̄накиччам̣ маггена сиджджхатӣти магго лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣, пхалам̣ сун̃н̃атаанимиттааппан̣ихита-лаккхан̣асса нибба̄нассева упаниджджха̄нато лаккхан̣ӯпаниджджха̄нанти вуччати. таттха имасмим̣ пана аттхе а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нам̣ адхиппетам̣. ко пана ва̄до йе нам̣ бахулӣкаронтӣти йе нам̣ пат̣хамаджджха̄нам̣ бахулӣ каронти, пунаппунам̣ каронти, тесу ваттаббамева наттхи. сесаметтха хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббам̣.

383. дутийантиа̄дӣсупи ‘‘ган̣ана̄нупуббата̄ дутийа’’нтиа̄дина̄ (вибха. 579) найена аттхо ведитаббо.

386-387. меттанти саббасаттесу хитапхаран̣ам̣. четовимуттинти читтавимуттим̣. идха аппана̄ппатта̄ва метта̄ адхиппета̄. карун̣а̄дӣсупи есева найо. име пана чатта̄ро брахмавиха̄ра̄ ват̣т̣ам̣ хонти, ват̣т̣апа̄да̄ хонти, випассана̄па̄да̄ хонти, дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ра̄ хонти, абхин̃н̃а̄па̄да̄ ва̄ ниродхапа̄да̄ ва̄ хонти. локуттара̄ пана на хонти. касма̄? сатта̄рамман̣атта̄ти.

390. ка̄йе ка̄йа̄нупассӣти а̄на̄па̄напаббам̣, ирийа̄патхапаббам̣, чатусампаджан̃н̃апаббам̣, пат̣икӯламанасика̄рапаббам̣, дха̄туманасика̄рапаббам̣, навасиватхика̄пабба̄ни, аджджхаттапарикаммавасена чатта̄ри нӣла̄дикасин̣а̄нӣти имасмим̣ ат̣т̣ха̄расавидхе ка̄йе тамева ка̄йам̣ пан̃н̃а̄йа анупассанто. вихаратӣти ирийати ваттати. имина̄ имасса ат̣т̣ха̄расавидхена ка̄йа̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄набха̄вакасса бхиккхуно ирийа̄патхо катхито хоти. а̄та̄пӣти тассева вуттаппака̄расса сатипат̣т̣ха̄насса бха̄ванакавӣрийена вӣрийава̄. сампаджа̄ноти ат̣т̣ха̄расавидхена ка̄йа̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄насса паригга̄хикапан̃н̃а̄йа самма̄ паджа̄нанто. сатима̄ти ат̣т̣ха̄расавидхена ка̄йа̄нупассана̄паригга̄хика̄йа сатийа̄ саманна̄гато. винеййа локе абхиджджха̄доманассанти тасмим̣йева ка̄йасан̇кха̄те локе пан̃чака̄магун̣икатан̣хан̃ча пат̣игхасампайуттадоманассан̃ча винетва̄ виккхамбхетва̄ ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ вихаратӣти вуттам̣ хоти. етта̄вата̄ ка̄йа̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄навасена суддхарӯпасаммасанамева катхитанти ведитаббам̣.

ведана̄су ведана̄нупассӣти сукха̄дибхеда̄су ведана̄су ‘‘сукхам̣ веданам̣ ведийама̄но сукхам̣ веданам̣ ведийа̄мӣти паджа̄на̄ти. дуккхам̣, адуккхамасукхам̣, са̄мисам̣ ва̄ сукхам̣, нира̄мисам̣ ва̄ сукхам̣, са̄мисам̣ ва̄ дуккхам̣, нира̄мисам̣ ва̄ дуккхам̣, са̄мисам̣ ва̄ адуккхамасукхам̣, нира̄мисам̣ ва̄ адуккхамасукхам̣ веданам̣ ведийама̄но нира̄мисам̣ адуккхамасукхам̣ веданам̣ ведийа̄мӣти паджа̄на̄тӣ’’ти (дӣ. ни. 2.380; вибха. 363; ма. ни. 1.113) евам̣ вуттам̣ нававидхам̣ веданам̣ анупассанто. а̄та̄пӣтиа̄дина̄ панеттха нававидхена ведана̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄насса бха̄вана̄паригга̄хика̄нам̣ вӣрийапан̃н̃а̄сатӣнам̣ васена аттхо ведитаббо. локоти четтха ведана̄ ведитабба̄.

читтадхаммесупи есева найо. еттха пана читте читта̄нупассӣти ‘‘сара̄гам̣ ва̄ читтам̣ сара̄гам̣ читтанти паджа̄на̄тӣ’’ти (дӣ. ни. 2.381; вибха. 365; ма. ни. 1.114) евам̣ виттха̄рите сол̣асаппабхеде читте тамева читтам̣ паригга̄хика̄йа анупассана̄йа анупассантоти аттхо. дхаммесу дхамма̄нупассӣти ‘‘пан̃ча нӣваран̣а̄ни, пан̃чупа̄да̄наккхандха̄, чха аджджхаттикаба̄хира̄йатана̄ни, сатта боджджхан̇га̄, чатта̄ри арийасачча̄нӣ’’ти (дӣ. ни. 2.382-403; вибха. 367-373; ма. ни. 1.115-136) евам̣ кот̣т̣ха̄савасена пан̃чадха̄ вуттесу дхаммесу дхаммапаригга̄хика̄йа анупассана̄йа те дхамме анупассантоти аттхо. еттха пана ведана̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄не ча читта̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄не ча суддхаарӯпасаммасанамева катхитам̣, дхамма̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄не рӯпа̄рӯпасаммасанам̣. ити има̄ни чатта̄рипи сатипат̣т̣ха̄на̄ни локийалокуттарамиссака̄нева катхита̄нӣти ведитабба̄ни.

394. ануппанна̄нанти аниббатта̄нам̣. па̄пака̄нанти ла̄мака̄нам̣. акусала̄нам̣ дхамма̄нанти акосалласамбхӯта̄нам̣ лобха̄дидхамма̄нам̣. ануппа̄да̄йа̄ти аниббаттанаттха̄йа. чхандам̣ джанетӣти каттукамйата̄кусалаччхандам̣ уппа̄дети. ва̄йаматӣти пайогам̣ параккамам̣ кароти. вӣрийам̣ а̄рабхатӣти ка̄йикачетасикавӣрийам̣ кароти. читтам̣ пагган̣ха̄тӣти тенева сахаджа̄тавӣрийена читтам̣ уккхипати. падахатӣти падха̄навӣрийам̣ кароти.

уппанна̄нанти джа̄та̄нам̣ ниббатта̄нам̣. кусала̄нам̣ дхамма̄нанти косалласамбхӯта̄нам̣ алобха̄дидхамма̄нам̣. т̣хитийа̄ти т̣хитаттхам̣. асаммоса̄йа̄ти анассанаттхам̣. бхиййобха̄ва̄йа̄ти пунаппунабха̄ва̄йа. вепулла̄йа̄ти випулабха̄ва̄йа. бха̄вана̄йа̄ти вад̣д̣хийа̄. парипӯрийа̄ти парипӯран̣аттха̄йа. айам̣ та̄ва чатуннам̣ саммаппадха̄на̄нам̣ екападико аттхуддха̄ро.

айам̣ пана саммаппадха̄накатха̄ на̄ма дувидха̄ локийа̄ локуттара̄ ча. таттха локийа̄ саббапуббабха̄ге хоти, са̄ кассапасам̣йуттапарийа̄йена локийамаггаккхан̣ейева ведитабба̄. вуттан̃хи таттха –

‘‘чатта̄роме, а̄вусо, саммаппадха̄на̄. катаме чатта̄ро? идха̄вусо, бхиккху ‘ануппанна̄ ме па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ уппаджджама̄на̄ анаттха̄йа сам̣ваттеййу’нти а̄таппам̣ кароти, ‘уппанна̄ ме па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ аппахӣйама̄на̄ анаттха̄йа сам̣ваттеййу’нти а̄таппам̣ кароти, ‘ануппанна̄ ме кусала̄ дхамма̄ ануппаджджама̄на̄ анаттха̄йа сам̣ваттеййу’нти а̄таппам̣ кароти, ‘уппанна̄ ме кусала̄ дхамма̄ нируджджхама̄на̄ анаттха̄йа сам̣ваттеййу’нти а̄таппам̣ каротӣ’’ти (сам̣. ни. 2.145).

еттха ча па̄пака̄ акусала̄ти лобха̄дайо ведитабба̄. ануппанна̄ кусала̄ дхамма̄ти саматхавипассана̄ чева магго ча. уппанна̄ кусала̄ на̄ма саматхавипассана̄ва. магго пана саким̣ уппаджджитва̄ нируджджхама̄но анаттха̄йа сам̣ваттанако на̄ма наттхи. со хи пхаласса паччайам̣ датва̄ва нируджджхати. пуримасмимпи ва̄ саматхавипассана̄ва гахетабба̄ти вуттам̣, там̣ пана на йуттам̣. евам̣ локийа̄ саммаппадха̄накатха̄ саббапуббабха̄ге кассапасам̣йуттапарийа̄йена ведитабба̄. локуттарамаггаккхан̣е панетам̣ екамева вӣрийам̣ чатукиччаса̄дханавасена чатта̄ри на̄ма̄ни лабхати.

таттха ануппанна̄нам̣ па̄пака̄нанти еттха ‘‘ануппанно чева ка̄маччхандо’’тиа̄дӣсу вуттанайена аттхо ведитаббо. уппанна̄нам̣ па̄пака̄нанти еттха чатуббидхам̣ уппаннам̣ ваттама̄нуппаннам̣, бхутва̄вигатуппаннам̣, ока̄сакатуппаннам̣, бхӯмиладдхуппаннанти. таттха йе килеса̄ виджджама̄на̄ уппа̄да̄дисаман̇гино, идам̣ ваттама̄нуппаннам̣ на̄ма. камме пана джавите а̄рамман̣арасам̣ анубхавитва̄ нируддхавипа̄ко бхутва̄ вигатам̣ на̄ма, каммам̣ уппаджджитва̄ нируддхам̣ бхутва̄ вигатам̣ на̄ма. тадубхайампи бхутва̄вигатуппаннанти сан̇кхам̣ гаччхати. кусала̄кусалакаммам̣ ан̃н̃акаммасса випа̄кам̣ пат̣иба̄хитва̄ аттано випа̄касса ока̄сам̣ кароти, евам̣ кате ока̄се випа̄ко уппаджджама̄но ока̄сакаран̣ато пат̣т̣ха̄йа уппанноти вуччати, идам̣ ока̄сакатуппаннам̣ на̄ма. пан̃чаккхандха̄ пана випассана̄йа бхӯми на̄ма, те атӣта̄дибхеда̄ хонти. тесу анусайитакилеса̄ пана атӣта̄ ва̄ ана̄гата̄ ва̄ паччуппанна̄ ва̄ти на ваттабба̄. атӣтаккхандхесу анусайита̄пи хи аппахӣна̄ва хонти, ана̄гатаккхандхесу анусайита̄пи аппахӣна̄ва хонти, паччуппаннаккхандхесу анусайита̄пи аппахӣна̄ва хонти, идам̣ бхӯмиладдхуппаннам̣ на̄ма. тена̄ху пора̄н̣а̄ – ‘‘та̄су та̄су бхӯмису асамуггха̄тагата̄ килеса̄ бхӯмиладдхуппанна̄ти сан̇кхам̣ гаччхантӣ’’ти.

апарампи чатуббидхам̣ уппаннам̣ самуда̄ча̄руппаннам̣, а̄рамман̣а̄дхиггахитуппаннам̣, авиккхамбхитуппаннам̣, асамуггха̄титуппаннанти. таттха сампати ваттама̄нам̣йева самуда̄ча̄руппаннам̣ на̄ма. саким̣ чаккхӯни уммӣлетва̄ а̄рамман̣е нимитте гахите ануссарита̄нуссаритаккхан̣е килеса̄ нуппаджджиссантӣти на ваттабба̄. касма̄? а̄рамман̣асса адхиггахитатта̄. йатха̄ ким̣? йатха̄ кхӣруккхасса кут̣ха̄рийа̄ а̄хата̄хатат̣т̣ха̄не кхӣрам̣ на никкхамиссатӣти на ваттабба̄, евам̣. идам̣ а̄рамман̣а̄дхиггахитуппаннам̣ на̄ма. сама̄паттийа̄ авиккхамбхитакилеса̄ пана имасмим̣ на̄ма т̣ха̄нена уппаджджиссантӣти на ваттабба̄. касма̄? авиккхамбхитатта̄. йатха̄ ким̣? йатха̄ кхӣраруккхам̣ кут̣ха̄рийа̄ а̄ханеййум̣, имасмим̣ на̄ма т̣ха̄не кхӣрам̣ на никкхамеййа̄ти на ваттаббам̣, евам̣. идам̣ авиккхамбхитуппаннам̣ на̄ма. маггена асамуггха̄титакилеса̄ пана бхавагге ниббаттасса̄пи уппаджджантӣти пуриманайенева виттха̄ретаббам̣. идам̣ асамуггха̄титуппаннам̣ на̄ма.

имесу уппаннесу ваттама̄нуппаннам̣, бхутва̄вигатуппаннам̣, ока̄сакатуппаннам̣, самуда̄ча̄руппаннанти чатуббидхам̣ уппаннам̣ на маггаваджджхам̣, бхӯмиладдхуппаннам̣, а̄рамман̣а̄дхиггахитуппаннам̣, авиккхамбхитуппаннам̣, асамуггха̄титуппаннанти чатуббидхам̣ маггаваджджхам̣. магго хи уппаджджама̄но ете килесе паджахати. со йе килесе паджахати, те атӣта̄ ва̄ ана̄гата̄ ва̄ паччуппанна̄ ва̄ти на ваттабба̄. вуттампи четам̣ –

‘‘хан̃чи атӣте килесе паджахати? тена хи кхӣн̣ам̣йева кхепети, нируддхам̣ ниродхети, аттхан̇гатам̣ аттхан̇гамети, атӣтам̣ йам̣ наттхи, там̣ паджахати. хан̃чи ана̄гате килесе паджахати? тена хи аджа̄там̣ паджахати, аниббаттам̣ ануппаннам̣ апа̄тубхӯтам̣ паджахати, ана̄гатам̣ йам̣ наттхи, там̣ паджахати. хан̃чи паччуппанне килесе паджахати? тена хи ратто ра̄гам̣ паджахати, дут̣т̣хо досам̣, мӯл̣хо мохам̣, винибаддхо ма̄нам̣, пара̄мат̣т̣хо дит̣т̣хим̣, анит̣т̣хан̇гато вичикиччхам̣, тха̄магато анусайам̣ паджахати, кан̣хасукка̄ дхамма̄ йуганаддха̄ ваттанти, сам̣килесийа̄ маггабха̄вана̄ хотӣти…пе… тена хи наттхи маггабха̄вана̄, наттхи пхаласаччхикирийа̄, наттхи килесаппаха̄нам̣, наттхи дхамма̄бхисамайоти. аттхи маггабха̄вана̄…пе… аттхи дхамма̄бхисамайоти. йатха̄ катхам̣ вийа? сеййатха̄пи тарун̣о руккхо…пе… апа̄тубхӯта̄йева на па̄тубхавантӣ’’ти (пат̣и. ма. 3.21).

ити па̄л̣ийам̣ аджа̄тапхаларуккхо а̄гато, джа̄тапхаларуккхо пана дӣпетаббо. йатха̄ хи сапхало тарун̣амбаруккхо, тасса пхала̄ни манусса̄ парибхун̃джеййум̣, сеса̄ни па̄тетва̄ паччхийо пӯреййум̣, атхан̃н̃о пурисо там̣ пхарасуна̄ чхиндеййа. тенасса нева атӣта̄ни пхала̄ни на̄сита̄ни хонти, на ана̄гатапаччуппанна̄ни ча на̄сита̄ни. атӣта̄ни хи мануссехи парибхутта̄ни, ана̄гата̄ни аниббатта̄ни, на сакка̄ на̄сетум̣. йасмим̣ пана самайе со чхинно, тада̄ пхала̄нийева наттхӣти паччуппанна̄нипи ана̄сита̄ни. саче пана руккхо аччхинно асса, атхасса патхавӣрасан̃ча а̄порасан̃ча а̄гамма йа̄ни пхала̄ни ниббаттеййум̣, та̄ни на̄сита̄ни хонти. та̄ни хи аджа̄та̄нева на джа̄йанти, аниббатта̄нева на ниббаттанти, апа̄тубхӯта̄нева на па̄тубхаванти. евамева магго на̄пи атӣта̄дибхеде килесе паджахати, на̄пи на паджахати. йесан̃хи килеса̄нам̣ маггена кхандхесу апарин̃н̃а̄тесу уппатти сийа̄, маггена уппаджджитва̄ кхандха̄нам̣ парин̃н̃а̄татта̄ те килеса̄ аджа̄та̄ва на джа̄йанти, аниббатта̄ва на ниббаттанти, апа̄тубхӯта̄ва на па̄тубхаванти. тарун̣апутта̄йа иттхийа̄ пуна авиджа̄йанаттхам̣ бйа̄дхита̄нам̣ рогавӯпасаманаттхам̣ пӣтабхесаджджехи ва̄пи айаматтхо вибха̄ветаббо. евам̣ магго йе килесе паджахати, те атӣта̄ ва̄ ана̄гата̄ ва̄ паччуппанна̄ ва̄ти на ваттабба̄. на ча магго килесе на паджахати. йе пана магго килесе паджахати, те сандха̄йа ‘‘уппанна̄нам̣ па̄пака̄на’’нтиа̄ди вуттам̣.

на кевалан̃ча магго килесейева паджахати, килеса̄нам̣ пана аппахӣнатта̄ йе уппаджджеййум̣ упа̄диннаккхандха̄, тепи паджахатийева. вуттампи четам̣ – ‘‘сота̄паттимагган̃а̄н̣ена абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣асса ниродхена сатта бхаве т̣хапетва̄ анаматагге сам̣са̄ре йе уппаджджеййум̣ на̄ман̃ча рӯпан̃ча, еттхете нируджджхантӣ’’ти (чӯл̣ава. аджитама̄н̣авапуччха̄ниддесо 6) виттха̄ро. ити магго упа̄диннато анупа̄диннато ча вут̣т̣ха̄ти. бхававасена пана сота̄паттимагго апа̄йабхавато вут̣т̣ха̄ти, сакада̄га̄мимагго сугатибхавекадесато, ана̄га̄мимагго сугатика̄мабхавато, арахаттамагго рӯпа̄рӯпабхавато вут̣т̣ха̄ти. саббабхавехи вут̣т̣ха̄тийева̄типи ваданти.

атха маггаккхан̣е катхам̣ ануппанна̄нам̣ уппа̄да̄йа бха̄вана̄ хоти, катхам̣ ва̄ уппанна̄нам̣ т̣хитийа̄ти? маггаппаваттийа̄ ева. магго хи паваттама̄но пуббе ануппаннапуббатта̄ ануппанно на̄ма вуччати. ана̄гатапуббан̃хи т̣ха̄нам̣ гантва̄ ананубхӯтапуббам̣ ва̄ а̄рамман̣ам̣ анубхавитва̄ ватта̄ро бхаванти; ‘‘ана̄гатат̣т̣ха̄нам̣ а̄гатамха, ананубхӯтам̣ а̄рамман̣ам̣ анубхава̄ма̄’’ти. йа̄ часса паватти, айамева т̣хити на̄ма̄ти ‘‘т̣хитийа̄ бха̄ветӣ’’ти ваттум̣ ват̣т̣ати. еваметасса бхиккхуно идам̣ локуттарамаггаккхан̣е вӣрийам̣ ‘‘ануппанна̄нам̣ па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ ануппа̄да̄йа̄’’тиа̄дӣни чатта̄ри на̄ма̄ни лабхати. айам̣ локуттарамаггаккхан̣е саммаппадха̄накатха̄. имасмим̣ пана сутте локийалокуттарамиссака̄нева саммаппадха̄на̄ни катхита̄ни.

398-401. иддхипа̄десу чхандам̣ нисса̄йа паватто сама̄дхи чхандасама̄дхи, падха̄набхӯта̄ сан̇кха̄ра̄ падха̄насан̇кха̄ра̄. саманна̄гатанти техи дхаммехи упетам̣. иддхийа̄ па̄дам̣, иддхибхӯтам̣ ва̄ па̄данти иддхипа̄дам̣. сесесупи есева найо. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана иддхипа̄давибхан̇ге (вибха. 431 а̄дайо) а̄гато ева. висуддхимагге (висуддхи. 2.382) панасса аттхо дӣпито. татра̄йам̣ бхиккху йада̄ чханда̄дӣсу екам̣ дхурам̣ нисса̄йа випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти, тада̄сса пат̣хамиддхипа̄до пуббабха̄ге локийо, апарабха̄ге локуттаро. евам̣ сеса̄пӣти. имасмимпи сутте локийалокуттара̄ва иддхипа̄да̄ катхита̄.

402-406. саддхиндрийам̣ бха̄ветӣтиа̄дӣсу саддха̄ва аттано саддха̄дхуре индат̣т̣хам̣ каротӣти саддхиндрийам̣. вӣрийиндрийа̄дӣсупи есева найо. бха̄ветӣти еттха пана а̄дикаммико йога̄вачаро тӣхи ка̄ран̣ехи саддхиндрийам̣ висодхенто саддхиндрийам̣ бха̄вети на̄ма. вӣрийиндрийа̄дӣсупи есева найо. вуттан̃хетам̣ –

‘‘ассаддхе пуггале париваджджайато, саддхе пуггале севато бхаджато пайирупа̄сато, паса̄данӣйе суттанте паччавеккхато имехи тӣха̄ка̄рехи саддхиндрийам̣ висуджджхати.

‘‘кусӣте пуггале париваджджайато, а̄раддхавӣрийе пуггале севато бхаджато пайирупа̄сато, саммаппадха̄не паччавеккхато имехи тӣха̄ка̄рехи вӣрийиндрийам̣ висуджджхати.

‘‘мут̣т̣хассатӣ пуггале париваджджайато, упат̣т̣хитассатӣ пуггале севато бхаджато пайирупа̄сато, сатипат̣т̣ха̄не паччавеккхато имехи тӣха̄ка̄рехи сатиндрийам̣ висуджджхати.

‘‘асама̄хите пуггале париваджджайато, сама̄хите пуггале севато бхаджато пайирупа̄сато, джха̄навимоккхе паччавеккхато имехи тӣха̄ка̄рехи сама̄дхиндрийам̣ висуджджхати.

‘‘дуппан̃н̃е пуггале париваджджайато, пан̃н̃аванте пуггале севато бхаджато пайирупа̄сато, гамбхӣран̃а̄н̣ачарийам̣ паччавеккхато имехи тӣха̄ка̄рехи пан̃н̃индрийам̣ висуджджхатӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.184-185).

еттха ча гамбхӣран̃а̄н̣ачарийам̣ паччавеккхатоти сан̣хасукхумам̣ кхандхантарам̣, а̄йатанантарам̣, дха̄тантарам̣, индрийабалабоджджхан̇гантарам̣, маггантарам̣, пхалантаран̃ча паччавеккхантасса̄ти аттхо. имесан̃хи тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ ка̄ран̣а̄нам̣ васена аката̄бхинивесо а̄дикаммико йога̄вачаро саддха̄дхура̄дӣсу абхинивесам̣ пат̣т̣хапетва̄ бха̄венто аваса̄не виват̣т̣етва̄ арахаттам̣ ган̣хати. со йа̄ва арахаттамагга̄ има̄ни индрийа̄ни бха̄вети на̄ма, арахаттапхале патте бха̄витиндрийо на̄ма хотӣти. евам̣ има̄нипи пан̃чиндрийа̄ни локийалокуттара̄нева катхита̄нӣти.

саддха̄бала̄дӣсу саддха̄йева акампийат̣т̣хена баланти саддха̄балам̣. вӣрийабала̄дӣсупи есева найо. еттха хи саддха̄ ассаддхийе на кампати, вӣрийам̣ косаджджена на кампати, сати мут̣т̣хассаччена на кампати, сама̄дхи уддхачче на кампати, пан̃н̃а̄ авиджджа̄йа на кампатӣти сабба̄нипи акампийат̣т̣хена бала̄нӣти вуччанти. бха̄вана̄найо панеттха индрийабха̄вана̄йам̣ вуттанайенева ведитабботи. има̄ни локийалокуттара̄нева катхита̄нӣти.

418. сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄ветӣти еттха айам̣ а̄дикаммика̄нам̣ кулапутта̄нам̣ васена саддхим̣ аттхаван̣н̣ана̄йа бха̄вана̄найо. таттха сатисамбоджджхан̇гантиа̄дина̄ найена вутта̄нам̣ саттаннам̣ а̄дипада̄нам̣ та̄ва айаматтхаван̣н̣ана̄ – сатисамбоджджхан̇ге та̄ва саран̣ат̣т̣хена сати, са̄ панеса̄ упат̣т̣ха̄налаккхан̣а̄, апила̄паналаккхан̣а̄ ва̄. вуттампи четам̣ – ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, ран̃н̃о бхан̣д̣а̄га̄рико ран̃н̃о са̄патеййам̣ апила̄пети ‘еттакам̣, маха̄ра̄джа, хиран̃н̃ам̣, еттакам̣ суван̣н̣ам̣, еттакам̣ са̄патеййа’нти. евамева кхо, маха̄ра̄джа, сати уппаджджама̄на̄ кусала̄кусаласа̄ваджджа̄наваджджахӣнаппан̣ӣтакан̣хасуккасаппат̣ибха̄ге дхамме апила̄пети име чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’ти (ми. па. 2.1.13) виттха̄ро. апила̄панараса̄, киччавасенева хисса̄ етам̣ лаккхан̣ам̣ тхерена вуттам̣. асаммосараса̄ ва̄, гочара̄бхимукхӣбха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄. сати ева самбоджджхан̇готи сатисамбоджджхан̇го.

таттха бодхийа̄, бодхисса ва̄ ан̇готи боджджхан̇го. ким̣ вуттам̣ хоти? йа̄ хи айам̣ дхаммаса̄маггӣйа̄йа локийалокуттарамаггаккхан̣е уппаджджама̄на̄йа лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯханака̄масукхааттакиламатха̄нуйогауччхедасассата̄бхинивеса̄дӣнам̣ анекесам̣ упаддава̄нам̣ пат̣ипаккхабхӯта̄йа сатидхаммавичайавӣрийапӣтипассаддхисама̄дхиупеккха̄сан̇кха̄та̄йа дхаммаса̄маггийа̄ арийаса̄вако буджджхатӣти катва̄ бодхӣти вуччати, буджджхатӣти килесасанта̄нанидда̄йа ут̣т̣хахати, чатта̄ри ва̄ арийасачча̄ни пат̣ивиджджхати, нибба̄намева ва̄ саччхикаротӣти вуттам̣ хоти. йатха̄ха – ‘‘сатта боджджхан̇ге бха̄ветва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо’’ти (сам̣. ни. 5.378; дӣ. ни. 3.143). тасса̄ дхаммаса̄маггисан̇кха̄та̄йа бодхийа̄ ан̇готипи боджджхан̇го джха̄нан̇гамагган̇га̄дайо вийа. йопеса йатха̄вуттаппака̄ра̄йа ета̄йа дхаммаса̄маггийа̄ буджджхатӣти катва̄ арийаса̄вако бодхӣти вуччати, тасса ан̇готипи боджджхан̇го сенан̇гаратхан̇га̄дайо вийа. тена̄ху ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ – ‘‘буджджханакасса пуггаласса ан̇га̄ти ва̄ боджджхан̇га̄’’ти.

апича ‘‘боджджхан̇га̄ти кенат̣т̣хена боджджхан̇га̄? бодха̄йа сам̣ваттантӣти боджджхан̇га̄, буджджхантӣти боджджхан̇га̄, анубуджджхантӣти боджджхан̇га̄, пат̣ибуджджхантӣти боджджхан̇га̄, самбуджджхантӣти боджджхан̇га̄’’ти имина̄ пат̣исамбхида̄найена̄пи (пат̣и. ма. 2.17) боджджхан̇гаттхо ведитаббо. пасаттхо сундаро ча боджджхан̇го самбоджджхан̇го, сати ева самбоджджхан̇го сатисамбоджджхан̇го, там̣ сатисамбоджджхан̇гам̣.

дхаммавичайасамбоджджхан̇гантиа̄дӣсупи чатусаччадхамме вичинатӣти дхаммавичайо. со павичайалаккхан̣о, обха̄санарасо, асаммохапаччупат̣т̣ха̄но. вӣрабха̄вато, видхина̄ ӣрайитаббато ча вӣрийам̣. там̣ паггахалаккхан̣ам̣, упатхамбханарасам̣, аносӣданапаччупат̣т̣ха̄нам̣. пӣн̣айатӣти пӣти. са̄ пхаран̣алаккхан̣а̄, тут̣т̣хилаккхан̣а̄ ва̄, ка̄йачитта̄нам̣ пӣн̣анараса̄, несам̣йева одагйапаччупат̣т̣ха̄на̄. ка̄йачиттадаратхаппассамбханато пассаддхи. са̄ упасамалаккхан̣а̄, ка̄йачиттадаратхамадданараса̄, ка̄йачитта̄нам̣ апариппхандасӣтибха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄. сама̄дха̄нато сама̄дхи. со авиккхепалаккхан̣о, ависа̄ралаккхан̣о ва̄, читтачетасика̄нам̣ сампин̣д̣анарасо, читтат̣т̣хитипаччупат̣т̣ха̄но. аджджхупеккханато упеккха̄. са̄ пат̣исан̇кха̄налаккхан̣а̄, самава̄хиталаккхан̣а̄ ва̄, ӯна̄дхиканива̄ран̣араса̄, паккхапа̄тупаччхеданараса̄ ва̄, маджджхаттабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄. сесам̣ вуттанайамева. бха̄ветӣти брӯхети вад̣д̣хети, уппа̄детӣти аттхо.

таттха чатта̄ро дхамма̄ сатисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттантӣти ведитабба̄ сатисампаджан̃н̃ам̣ мут̣т̣хассатипуггалапариваджджаната̄ упат̣т̣хитассатипуггаласеваната̄ тададхимуттата̄ти. абхикканта̄дӣсу хи саттасу т̣ха̄несу сатисампаджан̃н̃ена, бхаттаниккхиттака̄касадисе мут̣т̣хассатипуггале париваджджанена, тиссадаттаттхераабхайаттхера̄дисадисе упат̣т̣хитассатипуггале севанена, т̣ха̄нанисаджджа̄дӣсу сатисамут̣т̣ха̄панаттхам̣ ниннапон̣апаббха̄рачиттата̄йа ча сатисамбоджджхан̇го уппаджджати. тасма̄ а̄дикаммико кулапутто имехи чатӯхи ка̄ран̣ехи сатисамбоджджхан̇гам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ тадева дхурам̣ катва̄ абхинивесам̣ пат̣т̣хапетва̄ ануккамена арахаттам̣ ган̣ха̄ти. со йа̄ва арахаттамагга̄ сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄вети на̄ма, пхале патте бха̄вито на̄ма хоти.

сатта дхамма̄ дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттанти парипуччхаката̄, ваттхувисадакирийа̄, индрийасаматтапат̣ипа̄дана̄, дуппан̃н̃апуггалапариваджджана̄, пан̃н̃авантапуггаласевана̄, гамбхӣран̃а̄н̣ачарийапаччавеккхан̣а̄, тададхимуттата̄ти. таттха парипуччхаката̄ти кхандхадха̄туа̄йатанаиндрийабалабоджджхан̇гамагган̇гаджха̄насаматхавипассана̄нам̣ аттхасаннисситапарипуччха̄бахулата̄.

ваттхувисадакирийа̄ти аджджхаттикаба̄хира̄нам̣ ваттхӯнам̣ висадабха̄вакаран̣ам̣. йада̄ хисса кесанакхалома̄ дӣгха̄ хонти, сарӣрам̣ ва̄ уппаннадосан̃чева седамаламаккхитан̃ча, тада̄ аджджхаттикам̣ ваттху ависадам̣ хоти апарисуддхам̣. йада̄ пана чӣварам̣ джин̣н̣ам̣ килит̣т̣хам̣ дуггандхам̣ ва̄ хоти, сена̄санам̣ ва̄ укла̄пам̣, тада̄ ба̄хирам̣ ваттху ависадам̣ хоти апарисуддхам̣. тасма̄ кеса̄диччхеданена уддхам̣виречанаадховиречана̄дӣхи сарӣрасаллахукабха̄вакаран̣ена уччха̄дананаха̄панена ча аджджхаттикаваттху висадам̣ ка̄таббам̣. сӯчикаммадхованараджанапарибхан̣д̣акаран̣а̄дӣхи ба̄хираваттху висадам̣ ка̄таббам̣. етасмин̃хи аджджхаттикаба̄хире ваттхумхи ависаде уппаннесу читтачетасикесу н̃а̄н̣ампи ависадам̣ хоти апарисуддхам̣ апарисуддха̄ни дӣпакапаллават̣т̣итела̄дӣни нисса̄йа уппаннадӣпасикха̄йа обха̄со вийа. висаде пана аджджхаттикаба̄хире ваттхумхи уппаннесу читтачетасикесу н̃а̄н̣ампи висадам̣ хоти парисуддха̄ни дӣпакапаллават̣т̣итела̄дӣни нисса̄йа уппаннадӣпасикха̄йа обха̄со вийа. тена вуттам̣ – ‘‘ваттхувисадакирийа̄ дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттатӣ’’ти.

индрийасаматтапат̣ипа̄дана̄ на̄ма саддха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ самабха̄вакаран̣ам̣. саче хисса саддхиндрийам̣ балавам̣ хоти, итара̄ни манда̄ни, тато вӣрийиндрийам̣ паггахакиччам̣, сатиндрийам̣ упат̣т̣ха̄накиччам̣, сама̄дхиндрийам̣ авиккхепакиччам̣, пан̃н̃индрийам̣ дассанакиччам̣ ка̄тум̣ на саккоти. тасма̄ там̣ дхаммасабха̄вапаччавеккхан̣ена ва̄, йатха̄ ва̄ манасикарото балавам̣ джа̄там̣, татха̄ аманасика̄рена ха̄петаббам̣. ваккалиттхераваттху четтха нидассанам̣. саче пана вӣрийиндрийам̣ балавам̣ хоти, атха нева саддхиндрийам̣ адхимоккхакиччам̣ ка̄тум̣ саккоти, на итара̄ни итаракиччабхедам̣. тасма̄ там̣ пассаддха̄дибха̄вана̄йа ха̄петаббам̣. татра̄пи сон̣аттхерасса ваттху дассетаббам̣. евам̣ сесесупи екасса балавабха̄ве сати итаресам̣ аттано киччесу асаматтхата̄ ведитабба̄.

висесато панеттха саддха̄пан̃н̃а̄нам̣ сама̄дхивӣрийа̄нан̃ча саматам̣ пасам̣санти. балавасаддхо хи мандапан̃н̃о мудхаппасанно хоти, аваттхумхи пасӣдати. балавапан̃н̃о мандасаддхо кера̄т̣икапаккхам̣ бхаджати, бхесаджджасамут̣т̣хито вийа рого атекиччхо хоти. читтуппа̄даматтенева кусалам̣ хотӣти атидха̄витва̄ да̄на̄дӣни акаронто нирайе уппаджджати. убхиннам̣ самата̄йа ваттхусмим̣йева пасӣдати. балавасама̄дхим̣ пана мандавӣрийам̣ сама̄дхисса косаджджапаккхатта̄ косаджджам̣ абхибхавати. балававӣрийам̣ мандасама̄дхим̣ вӣрийасса уддхаччапаккхатта̄ уддхаччам̣ абхибхавати. сама̄дхи пана вӣрийена сам̣йоджито косадждже патитум̣ на лабхати, вӣрийам̣ сама̄дхина̄ сам̣йоджитам̣ уддхачче патитум̣ на лабхати. тасма̄ там̣ убхайам̣ самам̣ каттаббам̣. убхайасамата̄йа хи аппана̄ хоти.

апича сама̄дхикаммикасса балаватӣпи саддха̄ ват̣т̣ати. еван̃хи саддаханто окаппенто аппанам̣ па̄пун̣иссати. сама̄дхипан̃н̃а̄су пана сама̄дхикаммикасса екаггата̄ балаватӣ ват̣т̣ати. еван̃хи со аппанам̣ па̄пун̣а̄ти. випассана̄каммикасса пан̃н̃а̄ балаватӣ ват̣т̣ати. еван̃хи со лаккхан̣апат̣иведхам̣ па̄пун̣а̄ти. убхиннам̣ пана самата̄йапи аппана̄ хотийева. сати пана саббаттха балаватӣ ват̣т̣ати. сати хи читтам̣ уддхаччапаккхика̄нам̣ саддха̄вӣрийапан̃н̃а̄нам̣ васена уддхаччапа̄тато косаджджапаккхикена ча сама̄дхина̄ косаджджапа̄тато раккхати. тасма̄ са̄ лон̣адхӯпанам̣ вийа саббабйан̃джанесу, саббакаммико амаччо вийа ча саббара̄джакиччесу, саббаттха иччхитабба̄. тена̄ха – ‘‘сати ча пана саббаттхика̄ вутта̄ (сам̣. ни. 5.234) бхагавата̄. ким̣ ка̄ран̣а̄? читтан̃хи сатипат̣исаран̣ам̣, а̄раккхапаччупат̣т̣ха̄на̄ ча сати, на вина̄ сатийа̄ читтасса паггаханиггахо хотӣ’’ти.

дуппан̃н̃апуггалапариваджджана̄ на̄ма кхандха̄дибхедесу анога̄л̣хапан̃н̃а̄нам̣ думмедхапуггала̄нам̣ а̄рака̄ париваджджанам̣. пан̃н̃авантапуггаласевана̄ на̄ма самапан̃н̃а̄салаккхан̣апаригга̄хика̄йа удайаббайапан̃н̃а̄йа саманна̄гатапуггаласевана̄. гамбхӣран̃а̄н̣ачарийапаччавеккхан̣а̄ на̄ма гамбхӣресу кхандха̄дӣсу паватта̄йа гамбхӣрапан̃н̃а̄йа пабхедапаччавеккхан̣а̄. тададхимуттата̄ на̄ма т̣ха̄нанисаджджа̄дӣсу дхаммавичайасамбоджджхан̇гасамут̣т̣ха̄панаттхам̣ ниннапон̣апаббха̄рачиттата̄. тасма̄ а̄дикаммико кулапутто имехи саттахи ка̄ран̣ехи дхаммавичайасамбоджджхан̇гам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ тадева дхурам̣ катва̄ абхинивесам̣ пат̣т̣хапетва̄ ануккамена арахаттам̣ ган̣ха̄ти. со йа̄ва арахаттамагга̄ дхаммавичайасамбоджджхан̇гам̣ бха̄вети на̄ма, пхале патте бха̄вито на̄ма хоти.

ека̄даса дхамма̄ вӣрийасамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттанти – апа̄йабхайапаччавеккхан̣ата̄, а̄нисам̣садасса̄вита̄, гаманавӣтхипаччавеккхан̣ата̄, пин̣д̣апа̄та̄пача̄йаната̄, да̄йаджджамахаттапаччавеккхан̣ата̄, саттхумахаттапаччавеккхан̣ата̄, джа̄тимахаттапаччавеккхан̣ата̄, сабрахмача̄римахаттапаччавеккхан̣ата̄, кусӣтапуггалапариваджджаната̄, а̄раддхавӣрийапуггаласеваната̄, тададхимуттата̄ти.

таттха ‘‘нирайесу пан̃чавидхабандханакаммакаран̣ато пат̣т̣ха̄йа маха̄дуккхам̣ анубхаванака̄лепи, тираччха̄найонийам̣ джа̄лаккхипакумина̄дӣхи гахитака̄лепи, па̄джанакан̣т̣ака̄диппаха̄ратуннасса пана сакат̣авахана̄дика̄лепи, петтивисайе анека̄нипи вассасахасса̄ни екам̣ буддхантарампи кхуппипа̄са̄хи а̄турӣбхӯтака̄лепи, ка̄лакан̃джикаасуресу сат̣т̣хихаттхаасӣтихаттхаппама̄н̣ена ат̣т̣хичаммаматтенева аттабха̄вена ва̄та̄тапа̄дидуккха̄нубхаванака̄лепи на сакка̄ вӣрийасамбоджджхан̇гам̣ уппа̄детум̣. айамева те бхиккху ка̄ло’’ти евам̣ апа̄йабхайам̣ паччавеккхантасса̄пи вӣрийасамбоджджхан̇го уппаджджати.

‘‘на сакка̄ кусӣтена нава локуттарадхамма̄ ладдхум̣, а̄раддхавӣрийенева сакка̄, айама̄нисам̣со вӣрийасса̄’’ти евам̣ а̄нисам̣садасса̄винопи уппаджджати. ‘‘саббабуддхапаччекабуддхамаха̄са̄вакехи гатамаггова гантаббо, со ча на сакка̄ кусӣтена ганту’’нти евам̣ гаманавӣтхим̣ паччавеккхантасса̄пи уппаджджати.

‘‘йе там̣ пин̣д̣апа̄та̄дӣхи упат̣т̣хаханти, име те манусса̄ нева н̃а̄така̄, на да̄сакаммакара̄, на̄пи там̣ нисса̄йа джӣвисса̄ма̄ти те пан̣ӣта̄ни пин̣д̣апа̄та̄дӣни денти. атха кхо аттано ка̄ра̄нам̣ махаппхалатам̣ пачча̄сӣсама̄на̄ денти. саттха̄ра̄пи ‘айам̣ име паччайе парибхун̃джитва̄ ка̄йадал̣хӣбахуло сукхам̣ вихариссатӣ’ти на евам̣ сампассата̄ туйхам̣ паччайа̄ анун̃н̃а̄та̄, атха кхо ‘айам̣ име парибхун̃джама̄но саман̣адхаммам̣ катва̄ ват̣т̣адуккхато муччиссатӣ’ти те паччайа̄ анун̃н̃а̄та̄. со да̄ни твам̣ кусӣто вихаранто на там̣ пин̣д̣апа̄там̣ апача̄йиссаси. а̄раддхавӣрийассева хи пин̣д̣а̄пача̄йанам̣ на̄ма хотӣ’’ти евам̣ пин̣д̣апа̄та̄пача̄йанам̣ паччавеккхантасса̄пи уппаджджати маха̄миттаттхерасса вийа пин̣д̣апа̄тийатиссаттхерасса вийа ча.

маха̄миттаттхеро кира кассакален̣е на̄ма пат̣ивасати. тасса ча гочарага̄ме ека̄ маха̄упа̄сика̄ тхерам̣ путтам̣ катва̄ пат̣иджаггати. са̄ екадивасам̣ аран̃н̃ам̣ гаччхантӣ дхӣтарам̣ а̄ха – ‘‘амма, асукасмим̣ т̣ха̄не пура̄н̣атан̣д̣ула̄, асукасмим̣ кхӣрам̣, асукасмим̣ саппи, асукасмим̣ пха̄н̣итам̣, тава бха̄тикасса аййамиттасса а̄гатака̄ле бхаттам̣ пачитва̄ кхӣрасаппипха̄н̣итехи саддхим̣ дехи, датва̄ тван̃ча бхун̃джеййа̄си. ахам̣ пана хиййо паккам̣ па̄рива̄сикабхаттам̣ кан̃джийена бхуттамхӣ’’ти. дива̄ ким̣ бхун̃джиссаси, амма̄ти? са̄капан̣н̣ам̣ паккхипитва̄ кан̣атан̣д̣улехи амбилайа̄гум̣ пачитва̄ т̣хапехи, амма̄ти.

тхеро чӣварам̣ па̄рупитва̄ паттам̣ нӣхарантова там̣ саддам̣ сутва̄ атта̄нам̣ овади – ‘‘маха̄упа̄сика̄ кира кан̃джийена па̄рива̄сикабхаттам̣ бхун̃джи, дива̄пи кан̣апан̣н̣амбилайа̄гум̣ бхун̃джиссати, туйхам̣ аттха̄йа пана пура̄н̣атан̣д̣ула̄дӣни а̄чиккхати. там̣ нисса̄йа кхо панеса̄ нева кхеттам̣ на ваттхум̣ на бхаттам̣ на ваттхам̣ пачча̄сӣсати, тиссо пана сампаттийо паттхайама̄на̄ дети. твам̣ етисса̄ та̄ сампаттийо да̄тум̣ саккхиссаси, на саккхиссасӣти, айам̣ кхо пана пин̣д̣апа̄то тайа̄ сара̄гена садосена самохена на сакка̄ ган̣хиту’’нти паттам̣ тхавика̄йа паккхипитва̄ ган̣т̣хикам̣ мун̃читва̄ ниваттитва̄ кассакален̣амева гантва̄ паттам̣ хет̣т̣ха̄ман̃че, чӣваран̃ча чӣваравам̣се т̣хапетва̄, ‘‘арахаттам̣ апа̄пун̣итва̄ на никкхамисса̄мӣ’’ти вӣрийам̣ адхит̣т̣хахитва̄ нисӣди. дӣгхараттам̣ аппаматто хутва̄ нивуттхабхиккху випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ пуребхаттамева арахаттам̣ патва̄ викасама̄намива падумам̣ маха̄кхӣн̣а̄саво ситам̣ каронтова никкхами. лен̣адва̄ре руккхамхи адхиваттха̄ девата̄ –

‘‘намо те пуриса̄джан̃н̃а, намо те пурисуттама;

йасса те а̄сава̄ кхӣн̣а̄, даккхин̣еййоси ма̄риса̄’’ти. –

уда̄нам̣ уда̄нетва̄, ‘‘бханте, пин̣д̣а̄йа павит̣т̣ха̄нам̣ тумха̄диса̄нам̣ араханта̄нам̣ бхиккхам̣ датва̄ махаллакиттхийо дуккха̄ муччиссантӣ’’ти а̄ха. тхеро ут̣т̣хахитва̄ два̄рам̣ виваритва̄ ка̄лам̣ олокенто ‘‘па̄тойева̄’’ти н̃атва̄ паттачӣварам̣ а̄да̄йа га̄мам̣ па̄виси.

да̄рика̄пи бхаттам̣ сампа̄детва̄ ‘‘ида̄ни ме бха̄та̄ а̄гамиссати, ида̄ни ме бха̄та̄ а̄гамиссатӣ’’ти два̄рам̣ олокайама̄на̄ нисӣди. са̄ тхере гхарадва̄рам̣ сампатте паттам̣ гахетва̄ саппипха̄н̣итайоджитасса кхӣрапин̣д̣апа̄тасса пӯретва̄ хаттхе т̣хапеси. тхеро ‘‘сукхам̣ хотӯ’’ти анумоданам̣ катва̄ пакка̄ми. са̄пи там̣ олокайама̄на̄ва ат̣т̣ха̄си. тхерасса хи тада̄ ативийа парисуддхо чхавиван̣н̣о ахоси, виппасанна̄ни индрийа̄ни, мукхам̣ бандхана̄ павуттата̄лапаккам̣ вийа ативийа вирочиттха.

маха̄упа̄сика̄ аран̃н̃ато а̄гантва̄ ‘‘ким̣, амма, бха̄тико те а̄гато’’ти пуччхи. са̄ саббам̣ там̣ паваттим̣ а̄рочеси. упа̄сика̄ ‘‘аджджа ме путтасса паббаджитакиччам̣ маттхакам̣ патта’’нти н̃атва̄ ‘‘абхирамати те, амма, бха̄та̄ буддхаса̄сане, на уккан̣т̣хатӣ’’ти а̄ха.

пин̣д̣апа̄тикатиссаттхераваттху пана евам̣ ведитаббам̣ – маха̄га̄ме кира еко далиддапурисо да̄рувиккайена джӣвикам̣ каппети. со тенева ка̄ран̣ена на̄мам̣ лабхитва̄ да̄рубхан̣д̣акамаха̄тиссо на̄ма джа̄то. со екадивасам̣ аттано бхарийам̣ а̄ха – ‘‘ким̣ амха̄кам̣ джӣвитам̣ на̄ма, саттха̄ра̄ дал̣иддада̄насса махаппхалабха̄во катхито, майан̃ча нибаддхам̣ да̄тум̣ на саккома, паккхикабхаттаматтам̣ датва̄ пуна уппаннам̣ сала̄кабхаттампи дасса̄ма̄’’ти. са̄ ‘‘са̄дху са̄мӣ’’ти сампат̣иччхитва̄ пунадивасе йатха̄ла̄бхена паккхикабхаттам̣ ада̄си. бхиккхусан̇гхасса ча паччайехи ниппариссайака̄ло хоти, дахараса̄ман̣ера̄ пан̣ӣтабходжана̄ни бхун̃джитва̄ ‘‘айам̣ лӯкха̄ха̄ро’’ти тесам̣ паккхикабхаттам̣ гахитаматтакамева катва̄ тесам̣ пассанта̄нам̣йева чхад̣д̣етва̄ гаччханти.

са̄ иттхӣ там̣ дисва̄ са̄микасса катхеси, ‘‘майа̄ диннам̣ чхад̣д̣ентӣ’’ти на пана виппат̣иса̄ринӣ ахоси. тасса̄ са̄мико а̄ха – ‘‘майам̣ дуггатабха̄вена аййа̄нам̣ сукхена парибхун̃джа̄петум̣ на̄саккхимха. ким̣ ну кхо катва̄ аййа̄нам̣ манам̣ гахетум̣ саккхисса̄ма̄’’ти? атхасса бхарийа̄ а̄ха – ‘‘ким̣ вадеси, са̄ми, сапуттака̄ дуггата̄ на̄ма наттхӣти айам̣ те дхӣта̄, имам̣ екасмим̣ куле т̣хапетва̄ два̄даса каха̄пан̣е ган̣хитва̄ екам̣ кхӣрадхенум̣ а̄хара, аййа̄нам̣ кхӣрасала̄кабхаттам̣ дасса̄ма, евам̣ тесам̣ читтам̣ ган̣хитум̣ саккхисса̄ма̄’’ти. со са̄дхӯти сампат̣иччхитва̄ татха̄ ака̄си. тесам̣ пун̃н̃ена са̄ дхену са̄йам̣ тӣн̣и ма̄н̣ика̄ни, па̄то тӣн̣и ма̄н̣ика̄ни кхӣрам̣ дети. са̄йам̣ ладдхам̣ дадхим̣ катва̄ пунадивасе тато гахитанаванӣтена саппим̣ катва̄ сасаппипарисекам̣ кхӣрасала̄кабхаттам̣ денти. тато пат̣т̣ха̄йа тасса гехе сала̄кабхаттам̣ пун̃н̃аванта̄ва лабханти.

со екадивасам̣ бхарийам̣ а̄ха – ‘‘майам̣ дхӣту аттхита̄йа ладжджитаббато ча мутта̄, гехе ча но бхаттам̣ аййа̄нам̣ парибхога̄рахам̣ джа̄там̣. твам̣ йа̄ва ахам̣ а̄гаччха̄ми, та̄ва имасмим̣ калйа̄н̣аватте ма̄ памаджджи. ахам̣ кин̃чидева катва̄ дхӣтарам̣ мочесса̄мӣ’’ти. со екам̣ падесам̣ гантва̄ уччхуйантакаммам̣ катва̄ чхахи ма̄сехи два̄даса каха̄пан̣е лабхитва̄ ‘‘алам̣ еттакам̣ мама дхӣту мочанаттха̄йа̄’’ти те каха̄пан̣е дуссанте бандхитва̄ ‘‘гехам̣ гамисса̄мӣ’’ти маггам̣ пат̣ипаджджи.

тасмим̣ самайе амбарийамаха̄виха̄рава̄сӣ пин̣д̣апа̄тийатиссаттхеро ‘‘тиссамаха̄виха̄рам̣ гантва̄ четийам̣ вандисса̄мӣ’’ти аттано васанат̣т̣ха̄нато маха̄га̄мам̣ гаччханто тамева маггам̣ пат̣ипаджджи. со упа̄сако тхерам̣ дӯратова дисва̄ ‘‘екакова агантва̄ имина̄ аййена саддхим̣ екам̣ дхаммакатхам̣ сун̣анто гамисса̄ми. сӣлаванто хи саббака̄лам̣ дуллабха̄’’ти вегена тхерам̣ сампа̄пун̣итва̄ абхива̄детва̄ саддхим̣ гаччханто вела̄йа упакат̣т̣ха̄йа чинтеси – ‘‘майхам̣ хаттхе пут̣акабхаттам̣ наттхи, аййасса ча бхиккха̄ка̄ло сампатто, айан̃ча ме париббайо хаттхе аттхи, екам̣ га̄мадва̄рам̣ паттака̄ле аййасса пин̣д̣апа̄там̣ дасса̄мӣ’’ти.

тассевам̣ читте уппаннаматтейева еко пут̣акабхаттам̣ гахетва̄ там̣ т̣ха̄нам̣ сампатто. упа̄сако там̣ дисва̄, ‘‘бханте, тхокам̣ а̄гаметха̄’’ти ватва̄ там̣ упасан̇камитва̄ а̄ха – ‘‘каха̄пан̣ам̣ те, бхо пуриса, дамми, там̣ ме пут̣акабхаттам̣ дехӣ’’ти. со чинтеси – ‘‘имам̣ бхаттам̣ имасмим̣ ка̄ле ма̄сакампи на аггхати, айан̃ча майхам̣ екава̄ренева каха̄пан̣ам̣ дети, бхависсатеттха ка̄ран̣а’’нти чинтетва̄ ‘‘на̄хам̣ каха̄пан̣ена демӣ’’ти а̄ха. евам̣ санте две ган̣ха, тӣн̣и ган̣ха̄ти имина̄ нийа̄мена саббепи те каха̄пан̣е да̄тука̄мо джа̄то. итаро ‘‘ан̃н̃еписса аттхӣ’’ти сан̃н̃а̄йа ‘‘на деми’’ччева а̄ха. атха нам̣ со а̄ха – ‘‘саче ме, бхо, ан̃н̃епи ассу, тепи дадеййам̣. на кхо пана̄хам̣ аттано аттха̄йа ган̣ха̄ми, етасмим̣ ме руккхамӯле еко аййо нисӣда̄пито, туйхампи кусалам̣ бхависсати, дехи ме бхатта’’нти. тена хи, бхо, ган̣ха, а̄хара те каха̄пан̣ети каха̄пан̣е гахетва̄ пут̣акабхаттам̣ ада̄си. упа̄сако бхаттам̣ гахетва̄ хаттхе дховитва̄ тхерам̣ упасан̇камитва̄ ‘‘паттам̣ нӣхаратха, бханте’’ти а̄ха. тхеро паттам̣ нӣхаритва̄ упад̣д̣хабхатте динне паттам̣ пидахи. упа̄сако а̄ха – ‘‘айам̣, бханте, екассева пат̣ивисо, на сакка̄ майа̄ ито бхун̃джитум̣. тумха̄кам̣йева ме аттха̄йа имам̣ парийеситва̄ ладдхам̣, ган̣хатха нам̣ мам̣ анукампам̣ упа̄да̄йа̄’’ти. тхеро ‘‘аттхи еттха ка̄ран̣а’’нти гахетва̄ саббам̣ парибхун̃джи. упа̄сако дхамакаран̣ена па̄нӣйам̣ парисса̄ветва̄ ада̄си. тато нит̣т̣хитабхаттакичче тхере убхопи маггам̣ пат̣ипаджджим̣су.

тхеро упа̄сакам̣ пуччхи – ‘‘кена ка̄ран̣ена твам̣ на бхун̃джасӣ’’ти. со аттано гамана̄гаманавидха̄нам̣ саббам̣ катхеси. тхеро там̣ сутва̄ сам̣вегаппатто чинтеси – ‘‘дуккарам̣ упа̄сакена катам̣, майа̄ пана еварӯпам̣ пин̣д̣апа̄там̣ парибхун̃джитва̄ етасса катан̃н̃уна̄ бхавитаббам̣. саппа̄йасена̄санам̣ лабхитва̄ таттхева чхавимам̣салохитесу суккхантесупи нисиннапаллан̇кенева арахаттам̣ аппатва̄ на ут̣т̣хахисса̄мӣ’’ти. со тиссамаха̄виха̄рам̣ гантва̄ а̄гантукаваттам̣ катва̄ аттано паттасена̄санам̣ пависитва̄ паччаттхаран̣ам̣ аттхаритва̄ таттха нисинно аттано мӯлакаммат̣т̣ха̄намева ган̣хи. со та̄йа раттийа̄ обха̄саматтампи ниббаттетум̣ на̄саккхи. пунадивасато пат̣т̣ха̄йа бхиккха̄ча̄рапалибодхам̣ чхиндитва̄ тадева каммат̣т̣ха̄нам̣ ануломапат̣иломам̣ випасси. етенупа̄йена випассанто саттаме арун̣е саха пат̣исамбхида̄хи арахаттам̣ патва̄ чинтеси – ‘‘ативийа ме килантам̣ сарӣрам̣, ким̣ ну кхо ме джӣвитам̣ чирам̣ паваттиссати, на паваттиссатӣ’’ти. атхасса аппаваттанабха̄вам̣ дисва̄ сена̄санам̣ пат̣иса̄метва̄ паттачӣварама̄да̄йа виха̄рамаджджхам̣ гантва̄ бхерим̣ пахара̄петва̄ бхиккхусан̇гхам̣ саннипа̄теси.

сан̇гхаттхеро ‘‘кена бхиккхуна̄сан̇гхо саннипа̄тито’’ти пуччхи. майа̄, бхантети. киматтхам̣ саппуриса̄ти. бханте, ан̃н̃ам̣ каммам̣ наттхи, йесам̣ пана магге ва̄ пхале ва̄ кан̇кха̄ аттхи, те мам̣ пуччхантӯти. саппуриса та̄диса̄ на̄ма бхиккхӯ асантам̣ гун̣ам̣ на катхенти, амха̄кам̣ еттха кан̇кха̄ наттхи. ким̣ пана те сам̣вегака̄ран̣ам̣ ахоси, ким̣ паччайам̣ катва̄ арахаттам̣ ниббаттанти. бханте, имасмим̣ маха̄га̄ме валлийавӣтхийам̣ да̄рубхан̣д̣акамаха̄тиссо на̄ма упа̄сако аттано дхӣтарам̣ бахи т̣хапетва̄ два̄даса каха̄пан̣е ган̣хитва̄ техи екам̣ кхӣрадхенум̣ гахетва̄ сан̇гхасса кхӣрабхаттасала̄кам̣ пат̣т̣хапеси, со ‘‘дхӣтарам̣ мочесса̄мӣ’’ти чха ма̄се йантаса̄ла̄йа бхатим̣ катва̄ два̄даса каха̄пан̣е лабхитва̄ ‘‘дхӣтарам̣ мочесса̄мӣ’’ти аттано гехам̣ гаччханто антара̄магге мам̣ дисва̄ бхиккха̄ча̄равела̄йа саббепи те каха̄пан̣е датва̄ пут̣акабхаттам̣ ган̣хитва̄ саббам̣ майхам̣ ада̄си. ахам̣ там̣ пин̣д̣апа̄там̣ парибхун̃джитва̄ идха̄гантва̄ саппа̄йасена̄санам̣ лабхитва̄ ‘‘пин̣д̣а̄пача̄йанакаммам̣ карисса̄мӣ’’ти висесам̣ ниббаттесим̣, бхантети. там̣ т̣ха̄нам̣ сампатта̄ чатассопи париса̄ тхерасса са̄дхука̄рам̣ адам̣су. сакабха̄вена сан̣т̣ха̄тум̣ саматтхо на̄ма на̄хоси. тхеро сан̇гхамаджджхе нисӣдитва̄ катхенто катхентова ‘‘майхам̣ кӯт̣а̄га̄рам̣ да̄рубхан̣д̣акамаха̄тиссасса хаттхена пхут̣т̣хака̄лейева чалатӯ’’ти адхит̣т̣ха̄йа анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йи.

ка̄каван̣н̣атиссамаха̄ра̄джа̄ ‘‘еко кира тхеро париниббуто’’ти сутва̄ виха̄рам̣ гантва̄ сакка̄расамма̄нам̣ катва̄ кӯт̣а̄га̄рам̣ саджджетва̄ тхерам̣ таттха а̄ропетва̄ ‘‘ида̄ни читакат̣т̣ха̄нам̣ гамисса̄ма̄’’ти уккхипанто ча̄летум̣ на̄саккхи. ра̄джа̄ бхиккхусан̇гхам̣ пуччхи – ‘‘аттхи, бханте, тхерена кин̃чи катхита’’нти. бхиккхӯ тхерена катхитавидха̄нам̣ а̄чиккхим̣су. ра̄джа̄ там̣ упа̄сакам̣ паккоса̄петва̄ ‘‘тайа̄ ито саттадивасаматтхаке кассачи маггапат̣ипаннасса бхиккхуно пут̣акабхаттам̣ динна’’нти пуччхи. а̄ма, дева̄ти. кена те нийа̄мена диннанти? со там̣ ка̄ран̣ам̣ саббам̣ а̄рочеси. атха нам̣ ра̄джа̄ тхерасса кӯт̣а̄га̄рат̣т̣ха̄нам̣ песеси – ‘‘гаччха там̣ тхерам̣ сан̃джа̄на, со ва̄ ан̃н̃о ва̄’’ти. со гантва̄ са̄н̣им̣ уккхипитва̄ тхерасса мукхам̣ дисва̄ сан̃джа̄нитва̄ двӣхи хаттхехи хадайам̣ сандха̄ренто ран̃н̃о сантикам̣ гантва̄, ‘‘дева, майхам̣ аййо’’ти а̄ха. атхасса ра̄джа̄ маха̄паса̄дханам̣ да̄песи. там̣ паса̄дхетва̄ а̄гатам̣ ‘‘гаччха бха̄тика маха̄тисса майхам̣, аййа̄ти ватва̄ кӯт̣а̄га̄рам̣ уккхипа̄’’ти а̄ха. упа̄сако ‘‘са̄дху, дева̄’’ти гантва̄ тхерасса па̄де вандитва̄ убхохи хаттхехи уккхипитва̄ аттано маттхаке ака̄си. тасмим̣йева кхан̣е кӯт̣а̄га̄рам̣ а̄ка̄се уппатитва̄ читакаматтхаке патит̣т̣ха̄си. тасмим̣ ка̄ле читакасса чатӯхипи кан̣н̣ехи сайамева аггиджа̄ла̄ ут̣т̣хахим̣сӯти.

‘‘махантам̣ кхо панетам̣ саттху да̄йаджджам̣, йадидам̣ сатта арийадхана̄ни на̄ма, там̣ на сакка̄ кусӣтена гахетум̣. йатха̄ хи виппат̣ипаннам̣ путтам̣ ма̄та̄питаро ‘айам̣ амха̄кам̣ апутто’ти париба̄хирам̣ каронти, со тесам̣ аччайена да̄йаджджам̣ на лабхати, евам̣ кусӣтопи идам̣ арийадханада̄йаджджам̣ на лабхати, а̄раддхавӣрийова лабхатӣ’’ти да̄йаджджамахаттам̣ паччавеккхатопи уппаджджати.

‘‘маха̄ кхо пана те саттха̄. саттхуно хи те ма̄тукуччхимхи пат̣исандхим̣ гахан̣ака̄лепи, абхиниккхаманепи, абхисамбодхийампи, дхаммачаккаппаваттанайамакапа̄т̣иха̄рийадевороханаа̄йусан̇кха̄равоссаджджанесупи, паринибба̄нака̄лепи дасасахассилокадха̄ту кампиттха. йуттам̣ ну те еварӯпасса саттхуно са̄сане паббаджитва̄ кусӣтена бхавиту’’нти евам̣ саттхумахаттам̣ паччавеккхатопи уппаджджати.

‘‘джа̄тийа̄пи твам̣ ида̄ни на ла̄макаджа̄тико, асамбхинна̄йа маха̄самматапавен̣ийа̄ а̄гатаокка̄кара̄джавам̣се джа̄тоси, суддходанамаха̄ра̄джасса ча маха̄ма̄йа̄девийа̄ ча натта̄, ра̄хулабхаддасса канит̣т̣хо, тайа̄ на̄ма еварӯпена джинапуттена хутва̄ на йуттам̣ кусӣтена вихариту’’нти евам̣ джа̄тимахаттам̣ паччавеккхатопи уппаджджати.

‘‘са̄рипуттамоггалла̄на̄ чева асӣти маха̄са̄вака̄ ча вӣрийенева локуттарадхаммам̣ пат̣ивиджджхим̣су, твам̣ етесам̣ сабрахмача̄рӣнам̣ маггам̣ пат̣ипаджджаси, на пат̣ипаджджасӣ’’ти евам̣ сабрахмача̄римахаттам̣ паччавеккхатопи уппаджджати.

куччхим̣ пӯретва̄ т̣хитааджагарасадисе виссат̣т̣хака̄йикачетасикавӣрийе кусӣтапуггале париваджджентасса̄пи, а̄раддхавӣрийе пахитатте пуггале севантасса̄пи, т̣ха̄нанисаджджа̄дӣсу вирийуппа̄данаттхам̣ ниннапон̣апаббха̄рачиттасса̄пи уппаджджати. тасма̄ а̄дикаммико кулапутто имехи ека̄дасахи ка̄ран̣ехи вӣрийасамбоджджхан̇гам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ тадева дхурам̣ катва̄ абхинивесам̣ пат̣т̣хапетва̄ ануккамена арахаттам̣ ган̣ха̄ти. со йа̄ва арахаттамагга̄ вӣрийасамбоджджхан̇гам̣ бха̄вети на̄ма, пхале патте бха̄вито на̄ма хоти.

ека̄даса дхамма̄ пӣтисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттанти – буддха̄нуссати, дхаммасан̇гхасӣла^ ча̄гадевата̄нуссати упасама̄нуссати, лӯкхапуггалапариваджджаната̄, синиддхапуггаласеваната̄, паса̄данӣйасуттантапаччавеккхан̣ата̄, тададхимуттата̄ти.

буддхагун̣е ануссарантасса̄пи хи йа̄ва упача̄ра̄ сакаласарӣрам̣ пхарама̄но пӣтисамбоджджхан̇го уппаджджати, дхаммасан̇гхагун̣е ануссарантасса̄пи, дӣгхараттам̣ акхан̣д̣ам̣ катва̄ раккхитам̣ чатупа̄рисуддхисӣлам̣ паччавеккхантасса̄пи, гихино дасасӣлам̣ пан̃часӣлам̣ паччавеккхантасса̄пи, дуббхиккхабхайа̄дӣсу пан̣ӣтабходжанам̣ сабрахмача̄рӣнам̣ датва̄ ‘‘евам̣на̄ма адамха̄’’ти ча̄гам̣ паччавеккхантасса̄пи, гихинопи еварӯпе ка̄ле сӣлаванта̄нам̣ диннада̄нам̣ паччавеккхантасса̄пи, йехи гун̣ехи саманна̄гата̄ деваттам̣ патта̄, татха̄рӯпа̄нам̣ гун̣а̄нам̣ аттани аттхитам̣ паччавеккхантасса̄пи, сама̄паттийа̄ виккхамбхите килеса̄ сат̣т̣хипи саттатипи васса̄ни на самуда̄чарантӣти паччавеккхантасса̄пи, четийадассанабодхидассанатхерадассанесу асаккаччакирийа̄йа сам̣сӯчиталӯкхабха̄ве буддха̄дӣсу паса̄дасинеха̄бха̄вена гадрабхапит̣т̣хе раджасадисе лӯкхапуггале париваджджентасса̄пи, буддха̄дӣсу паса̄дабахуле мудучитте синиддхапуггале севантасса̄пи, ратанаттайагун̣апаридӣпаке паса̄данӣйасуттанте паччавеккхантасса̄пи, т̣ха̄нанисаджджа̄дӣсу пӣтиуппа̄данаттхам̣ ниннапон̣апаббха̄рачиттасса̄пи уппаджджати. тасма̄ а̄дикаммико кулапутто имехи ека̄дасахи ка̄ран̣ехи пӣтисамбоджджхан̇гам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ тадева дхурам̣ катва̄ абхинивесам̣ пат̣т̣хапетва̄ ануккамена арахаттам̣ ган̣ха̄ти. со йа̄ва арахаттамагга̄ пӣтисамбоджджхан̇гам̣ бха̄вети на̄ма, пхале патте бха̄вито на̄ма хоти.

сатта дхамма̄ пассаддхисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттанти – пан̣ӣтабходжанасеваната̄, утусукхасеваната̄, ирийа̄патхасукхасеваната̄, маджджхаттапайогата̄, са̄раддхака̄йапуггалапариваджджаната̄, пассаддхака̄йапуггаласеваната̄, тададхимуттата̄ти.

пан̣ӣтан̃хи синиддхам̣ саппа̄йабходжанам̣ бхун̃джантасса̄пи, сӣтун̣хесу ча утӯсу т̣ха̄на̄дӣсу ча ирийа̄патхесу саппа̄йаутун̃ча ирийа̄патхан̃ча севантасса̄пи пассаддхи уппаджджати. йо пана маха̄пурисаджа̄тико саббаутуирийа̄патхаккхамо хоти, на там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. йасса сабха̄гависабха̄гата̄ аттхи, тассева висабха̄ге утуирийа̄патхе ваджджетва̄ сабха̄ге севантасса уппаджджати. маджджхаттапайого вуччати аттано ча парасса ча каммассакатапаччавеккхан̣а̄. имина̄ маджджхаттапайогена уппаджджати. йо лед̣д̣удан̣д̣а̄дӣхи парам̣ вихет̣хайама̄но вичарати, еварӯпам̣ са̄раддхака̄йам̣ пуггалам̣ париваджджентасса̄пи, сам̣йатапа̄дапа̄н̣им̣ пассаддхака̄йам̣ пуггалам̣ севантасса̄пи, т̣ха̄нанисаджджа̄дӣсу пассаддхиуппа̄данаттха̄йа ниннапон̣апаббха̄рачиттасса̄пи уппаджджати. тасма̄ а̄дикаммико кулапутто имехи саттахи ка̄ран̣ехи пассаддхисамбоджджхан̇гам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ тадева дхурам̣ катва̄ абхинивесам̣ пат̣т̣хапетва̄ ануккамена арахаттам̣ ган̣ха̄ти. со йа̄ва арахаттамагга̄ пассаддхисамбоджджхан̇гам̣ бха̄вети на̄ма, пхале патте бха̄вито на̄ма хоти.

ека̄даса дхамма̄ сама̄дхисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттанти – ваттхувисадакирийата̄, индрийасаматтапат̣ипа̄даната̄, нимиттакусалата̄, самайе читтасса пагган̣ханата̄, самайе читтасса нигган̣ханата̄, самайе сампахам̣саната̄, самайе аджджхупеккханата̄, асама̄хитапуггалапариваджджаната̄, сама̄хитапуггаласеваната̄, джха̄навимоккхапаччавеккхан̣ата̄, тададхимуттата̄ти. таттха ваттхувисадакирийата̄ ча индрийасаматтапат̣ипа̄даната̄ ча вуттанайенева ведитабба̄.

нимиттакусалата̄ на̄ма касин̣анимиттасса уггахакусалата̄. самайе читтасса пагган̣ханата̄ти йасмим̣ самайе атиситхилавӣрийата̄дӣхи лӣнам̣ читтам̣ хоти, тасмим̣ самайе дхаммавичайавӣрийапӣтисамбоджджхан̇гасамут̣т̣ха̄панена тасса пагган̣ханам̣. самайе читтасса нигган̣ханата̄ти йасмим̣ самайе ачча̄раддхавӣрийата̄дӣхи уддхатам̣ читтам̣ хоти, тасмим̣ самайе пассаддхисама̄дхиупеккха̄самбоджджхан̇гасамут̣т̣ха̄панена тасса нигган̣ханам̣. самайе сампахам̣саната̄ти йасмим̣ самайе читтам̣ пан̃н̃а̄пайогамандата̄йа ва̄ упасамасукха̄надхигамена ва̄ нирасса̄дам̣ хоти, тасмим̣ самайе ат̣т̣хасам̣вегаваттхупаччавеккхан̣ена сам̣веджети. ат̣т̣ха сам̣вегаваттхӯни на̄ма – джа̄тиджара̄бйа̄дхимаран̣а̄ни чатта̄ри, апа̄йадуккхам̣ пан̃чамам̣, атӣте ват̣т̣амӯлакам̣ дуккхам̣, ана̄гате ват̣т̣амӯлакам̣ дуккхам̣, паччуппанне а̄ха̄рапарийет̣т̣химӯлакам̣ дуккханти. ратанаттайагун̣а̄нуссаран̣ена ча паса̄дам̣ джанети. айам̣ вуччати ‘‘самайе сампахам̣саната̄’’ти.

самайе аджджхупеккханата̄ на̄ма йасмим̣ самайе самма̄пат̣ипаттим̣ а̄гамма алӣнам̣ ануддхатам̣ анирасса̄дам̣ а̄рамман̣е самаппаваттам̣ саматхавӣтхипат̣ипаннам̣ читтам̣ хоти, тада̄сса паггаханиггахасампахам̣санесу на бйа̄па̄рам̣ а̄паджджати са̄ратхи вийа самаппаваттесу ассесу. айам̣ вуччати ‘‘самайе аджджхупеккханата̄’’ти. асама̄хитапуггалапариваджджаната̄ на̄ма упача̄рам̣ ва̄ аппанам̣ ва̄ аппатта̄нам̣ виккхиттачитта̄нам̣ пуггала̄нам̣ а̄рака̄ париваджджанам̣. сама̄хитапуггаласеваната̄ на̄ма упача̄рена ва̄ аппана̄йа ва̄ сама̄хитачитта̄нам̣ севана̄ бхаджана̄ пайирупа̄сана̄. тададхимуттата̄ на̄ма т̣ха̄нанисаджджа̄дӣсу сама̄дхиуппа̄данаттхам̣йева ниннапон̣апаббха̄рачиттата̄. еван̃хи пат̣ипаджджато еса уппаджджати. тасма̄ а̄дикаммико кулапутто имехи ека̄дасахи ка̄ран̣ехи сама̄дхисамбоджджхан̇гам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ тадева дхурам̣ катва̄ абхинивесам̣ пат̣т̣хапетва̄ ануккамена арахаттам̣ ган̣ха̄ти. со йа̄ва арахаттамагга̄ сама̄дхисамбоджджхан̇гам̣ бха̄вети на̄ма, пхале патте бха̄вито на̄ма хоти.

пан̃ча дхамма̄ упекха̄самбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттанти – саттамаджджхаттата̄, сан̇кха̄рамаджджхаттата̄, саттасан̇кха̄ракела̄йанапуггалапариваджджаната̄, саттасан̇кха̄рамаджджхаттапуггаласеваната̄ тададхимуттата̄ти. таттха двӣха̄ка̄рехи саттамаджджхаттатам̣ самут̣т̣ха̄пети ‘‘твам̣ аттано каммена а̄гантва̄ аттанова каммена гамиссаси, есопи аттано каммена а̄гантва̄ аттанова каммена гамиссати, твам̣ кам̣ кела̄йасӣ’’ти евам̣ каммассакатапаччавеккхан̣ена ча, ‘‘параматтхато саттойева наттхи, со твам̣ кам̣ кела̄йасӣ’’ти евам̣ ниссаттапаччавеккхан̣ена ча̄ти. двӣхева̄ка̄рехи сан̇кха̄рамаджджхаттатам̣ самут̣т̣ха̄пети ‘‘идам̣ чӣварам̣ анупуббена ван̣н̣авика̄ран̃чева джин̣н̣абха̄ван̃ча упагантва̄ па̄дапун̃чханачол̣акам̣ хутва̄ йат̣т̣хикот̣ийа̄ чхад̣д̣анӣйам̣ бхависсати, саче панасса са̄мико бхавеййа, на̄сса евам̣ винасситум̣ дадеййа̄’’ти евам̣ асса̄микабха̄вапаччавеккхан̣ена ча, ‘‘анаддханийам̣ идам̣ та̄вака̄лика’’нти евам̣ та̄вака̄ликабха̄вапаччавеккхан̣ена ча̄ти. йатха̄ ча чӣваре, евам̣ патта̄дӣсупи йоджана̄ ка̄табба̄.

саттасан̇кха̄ракела̄йанапуггалапариваджджаната̄ти еттха йо пуггало гихӣ ва̄ аттано путтадхӣта̄дике, паббаджито ва̄ аттано антева̄сикасама̄нупаджджха̄йака̄дике мама̄йати, сахаттхенева несам̣ кесаччхеданасӯчикаммачӣварадхованараджанапаттапачана̄дӣни кароти, мухуттампи апассанто ‘‘асуко са̄ман̣еро кухим̣, асуко дахаро кухи’’нти бхантамиго вийа ито чито ча олокети, ан̃н̃ена кесаччхедана̄дӣнам̣ аттха̄йа ‘‘мухуттам̣ та̄ва асукам̣ песетха̄’’ти йа̄чийама̄нопи ‘‘амхепи там̣ аттано каммам̣ на ка̄рема, тумхе нам̣ гахетва̄ киламиссатха̄’’ти на дети, айам̣ саттакела̄йано на̄ма. йо пана чӣварапаттатха̄лакакаттарайат̣т̣хиа̄дӣни мама̄йати, ан̃н̃асса хаттхена пара̄маситумпи на дети, та̄вака̄ликам̣ йа̄чито ‘‘майампи имам̣ дхана̄йанта̄ на парибхун̃джа̄ма, тумха̄кам̣ ким̣ дасса̄ма̄’’ти вадати, айам̣ сан̇кха̄ракела̄йано на̄ма.

йо пана тесу двӣсупи ваттхӯсу маджджхатто уда̄сино, айам̣ саттасан̇кха̄рамаджджхатто на̄ма. ити айам̣ упеккха̄самбоджджхан̇го еварӯпам̣ саттасан̇кха̄ракела̄йанапуггалам̣ а̄рака̄ париваджджентасса̄пи, саттасан̇кха̄рамаджджхаттапуггалам̣ севантасса̄пи, т̣ха̄нанисаджджа̄дӣсу тадуппа̄данаттхам̣ ниннапон̣апаббха̄рачиттасса̄пи уппаджджати. тасма̄ а̄дикаммико кулапутто имехи пан̃чахи ка̄ран̣ехи упеккха̄самбоджджхан̇гам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ тадева дхурам̣ катва̄ абхинивесам̣ пат̣т̣хапетва̄ ануккамена арахаттам̣ ган̣ха̄ти. со йа̄ва арахаттамагга̄ упеккха̄самбоджджхан̇гам̣ бха̄вети на̄ма, пхале патте бха̄вито на̄ма хоти. ити имепи сатта боджджхан̇га̄ локийалокуттарамиссака̄ва катхита̄.

419. самма̄дит̣т̣хим̣ бха̄ветӣти ат̣т̣хан̇гикасса маггасса а̄дибхӯтам̣ самма̄дит̣т̣хим̣ брӯхети вад̣д̣хети. сесападесупи есева найо. еттха пана самма̄дассаналаккхан̣а̄ самма̄дит̣т̣хи. самма̄абхиниропаналаккхан̣о самма̄сан̇каппо. самма̄паригга̄халаккхан̣а̄ самма̄ва̄ча̄. самма̄самут̣т̣ха̄паналаккхан̣о самма̄камманто. самма̄вода̄паналаккхан̣о самма̄а̄джӣво. самма̄паггахалаккхан̣о самма̄ва̄йа̄мо. самма̄упат̣т̣ха̄налаккхан̣а̄ самма̄сати. самма̄сама̄дха̄налаккхан̣о самма̄сама̄дхи.

тесу екекасса тӣн̣и тӣн̣и кичча̄ни хонти. сеййатхидам̣, самма̄дит̣т̣хи та̄ва ан̃н̃ехипи аттано паччанӣкакилесехи саддхим̣ миччха̄дит̣т̣хим̣ паджахати, ниродхам̣ а̄рамман̣ам̣ кароти, сампайуттадхамме ча пассати таппат̣иччха̄дакамохавидхаманавасена асаммохато. самма̄сан̇каппа̄дайопи татхева миччха̄сан̇каппа̄дӣни ча паджаханти, ниродхан̃ча а̄рамман̣ам̣ каронти. висесато панеттха самма̄сан̇каппо сахаджа̄тадхамме самма̄ абхиниропети, самма̄ва̄ча̄ самма̄ паригган̣ха̄ти, самма̄камманто самма̄ самут̣т̣ха̄пети, самма̄а̄джӣво самма̄ вода̄пети, самма̄ва̄йа̄мо самма̄ пагган̣ха̄ти, самма̄сати самма̄ упат̣т̣ха̄ти, самма̄сама̄дхи самма̄ падахати.

апи чеса̄ самма̄дит̣т̣хи на̄ма пуббабха̄ге на̄на̄ккхан̣а̄ на̄на̄рамман̣а̄ хоти, маггака̄ле екаккхан̣а̄ ека̄рамман̣а̄. киччато пана дуккхе н̃а̄н̣антиа̄дӣни чатта̄ри на̄ма̄ни лабхати. самма̄сан̇каппа̄дайопи пуббабха̄ге на̄наккхан̣а̄ на̄на̄рамман̣а̄ хонти, маггака̄ле екаккхан̣а̄ ека̄рамман̣а̄. тесу самма̄сан̇каппо киччато неккхаммасан̇каппо авихим̣са̄сан̇каппо абйа̄па̄дасан̇каппоти тӣн̣и на̄ма̄ни лабхати. самма̄ва̄ча̄дайо тайо пуббабха̄ге виратийопи хонти четана̄йопи, маггаккхан̣е пана виратийова. самма̄ва̄йа̄мо самма̄сатӣти идампи двайам̣ киччато саммаппадха̄насатипат̣т̣ха̄навасена чатта̄ри на̄ма̄ни лабхати. самма̄сама̄дхи пана пуббабха̄гепи маггаккхан̣епи самма̄сама̄дхийева.

ити имесу ат̣т̣хасу дхаммесу бхагавата̄ нибба̄на̄дхигама̄йа пат̣ипаннасса йогино бахука̄ратта̄ пат̣хамам̣ самма̄дит̣т̣хи десита̄. айан̃хи ‘‘пан̃н̃а̄паджджото пан̃н̃а̄саттха’’нти (дха. са. 16, 20, 29, 34) ча вутта̄. тасма̄ ета̄йа пуббабха̄ге випассана̄н̃а̄н̣асан̇кха̄та̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄ авиджджандхака̄рам̣ видхамитва̄ килесачоре гха̄тенто кхемена йога̄вачаро нибба̄нам̣ па̄пун̣а̄ти. тена вуттам̣ – ‘‘нибба̄на̄дхигама̄йа пат̣ипаннасса йогино бахука̄ратта̄ пат̣хамам̣ самма̄дит̣т̣хи десита̄’’ти.

самма̄сан̇каппо пана тасса̄ бахука̄ро, тасма̄ таданантарам̣ вутто. йатха̄ хи херан̃н̃ико хаттхена париваттетва̄ париваттетва̄ чаккхуна̄ каха̄пан̣ам̣ олокенто ‘айам̣ кӯт̣о, айам̣ чхеко’’ти джа̄на̄ти, евам̣ йога̄вачаропи пуббабха̄ге витаккена витаккетва̄ витаккетва̄ випассана̄пан̃н̃а̄йа олокайама̄но ‘‘име дхамма̄ ка̄ма̄вачара̄, име дхамма̄ рӯпа̄вачара̄дайо’’ти джа̄на̄ти. йатха̄ ва̄ пана пурисена кот̣ийам̣ гахетва̄ париваттетва̄ париваттетва̄ диннам̣ маха̄руккхам̣ таччхако ва̄сийа̄ таччхетва̄ камме упанети, евам̣ витаккена витаккетва̄ витаккетва̄ диннадхамме йога̄вачаро пан̃н̃а̄йа ‘‘име дхамма̄ ка̄ма̄вачара̄, име дхамма̄ рӯпа̄вачара̄’’тиа̄дина̄ найена париччхиндитва̄ камме упанети. тена вуттам̣ – ‘‘самма̄сан̇каппо пана тасса̄ бахука̄ро, тасма̄ таданантарам̣ вутто’’ти.

сва̄йам̣ йатха̄ самма̄дит̣т̣хийа̄, евам̣ самма̄ва̄ча̄йапи упака̄рако. йатха̄ха – ‘‘пуббе кхо, гахапати, витаккетва̄ вича̄ретва̄ паччха̄ ва̄чам̣ бхиндатӣ’’ти (ма. ни. 1.463). тасма̄ таданантарам̣ самма̄ва̄ча̄ вутта̄.

йасма̄ пана идан̃чидан̃ча карисса̄ма̄ти пат̣хамам̣ ва̄ча̄йа сам̣видахитва̄ локе камманте пайодженти, тасма̄ ва̄ча̄ ка̄йакаммасса упака̄рика̄ти самма̄ва̄ча̄йа анантарам̣ самма̄камманто вутто.

чатуббидхам̣ пана вачӣдуччаритам̣, тивидхам̣ ка̄йадуччаритам̣ паха̄йа убхайасучаритам̣ пӯрентассева йасма̄ а̄джӣват̣т̣хамакасӣлам̣ пӯрети, на итарасса. тасма̄ тадубхайа̄нантарам̣ самма̄а̄джӣво вутто.

евам̣ суддха̄джӣвена ‘‘парисуддхо ме а̄джӣво’’ти етта̄вата̄ паритосам̣ катва̄ суттаппаматтена вихаритум̣ на йуттам̣, атха кхо саббаирийа̄патхесу идам̣ вӣрийама̄рабхитаббанти дассетум̣ таданантарам̣ самма̄ва̄йа̄мо вутто.

тато а̄раддхавӣрийена̄пи ка̄йа̄дӣсу чатӯсу ваттхӯсу сати сӯпат̣т̣хита̄ ка̄табба̄ти дассанаттхам̣ таданантарам̣ самма̄сати десита̄.

йасма̄ пана евам̣ сӯпат̣т̣хита̄ сати сама̄дхисса упака̄ра̄нупака̄ра̄нам̣ дхамма̄нам̣ гатийо саманвеситва̄ пахоти екатта̄рамман̣е читтам̣ сама̄дхетум̣, тасма̄ самма̄сатийа̄ анантарам̣ самма̄сама̄дхи деситоти ведитаббо. ити айампи ат̣т̣хан̇гико магго локийалокуттарамиссакова катхито.

427. аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣтиа̄дӣсу аджджхаттарӯпе парикаммавасена аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ на̄ма хоти. аджджхаттан̃хи нӣлапарикаммам̣ каронто кесе ва̄ питте ва̄ аккхита̄рака̄йа ва̄ кароти, пӣтапарикаммам̣ каронто меде ва̄ чхавийа̄ ва̄ хаттхапа̄даталесу ва̄ аккхӣнам̣ пӣтакат̣т̣ха̄не ва̄ кароти, лохитапарикаммам̣ каронто мам̣се ва̄ лохите ва̄ дживха̄йа ва̄ аккхӣнам̣ раттат̣т̣ха̄не ва̄ кароти, ода̄тапарикаммам̣ каронто ат̣т̣химхи ва̄ данте ва̄ накхе ва̄ аккхӣнам̣ сетат̣т̣ха̄не ва̄ кароти. там̣ пана сунӣлам̣ супӣтам̣ сулохитакам̣ суода̄такам̣ на хоти, ависуддхамева хоти.

еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣти йассевам̣ парикаммам̣ аджджхаттам̣ уппаннам̣ хоти, нимиттам̣ пана бахиддха̄. со евам̣ аджджхаттам̣ парикаммасса бахиддха̄ ча аппана̄йа васена ‘‘аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣ’’ти вуччати. паритта̄нӣти авад̣д̣хита̄ни. суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣти суван̣н̣а̄ни ва̄ хонти дуббан̣н̣а̄ни ва̄, париттавасенева идам̣ абхибха̄йатанам̣ вуттанти ведитаббам̣. та̄ни абхибхуййа̄ти йатха̄ на̄ма сампаннагахан̣ико кат̣аччхуматтам̣ бхаттам̣ лабхитва̄ ‘‘ким̣ еттха бхун̃джитаббам̣ аттхӣ’’ти сан̇кад̣д̣хитва̄ екакабаламева кароти, евамева н̃а̄н̣уттарико пуггало висадан̃а̄н̣о ‘‘ким̣ еттха париттаке а̄рамман̣е сама̄паджджитаббам̣ аттхи, на̄йам̣ мама бха̄ро’’ти та̄ни рӯпа̄ни абхибхавитва̄ сама̄паджджати, саха нимиттуппа̄деневеттха аппанам̣ па̄петӣти аттхо. джа̄на̄ми пасса̄мӣти имина̄ панасса а̄бхого катхито. со ча кхо сама̄паттито вут̣т̣хитасса, на антосама̄паттийам̣. евам̣сан̃н̃ӣ хотӣти а̄бхогасан̃н̃а̄йапи джха̄насан̃н̃а̄йапи евам̣сан̃н̃ӣ хоти. абхибхавасан̃н̃а̄ хисса антосама̄паттийампи аттхи, а̄бхогасан̃н̃а̄ пана сама̄паттито вут̣т̣хитассева.

аппама̄н̣а̄нӣти вад̣д̣хитаппама̄н̣а̄ни, маханта̄нӣти аттхо. абхибхуййа̄ти еттха пана йатха̄ махаггхасо пурисо екам̣ бхаттавад̣д̣хитакам̣ лабхитва̄ ‘‘ан̃н̃ампи хоту, ким̣ етам̣ майхам̣ кариссатӣ’’ти там̣ на махантато пассати, евамева н̃а̄н̣уттаро пуггало висадан̃а̄н̣о ‘‘ким̣ еттха сама̄паджджитаббам̣, найидам̣ аппама̄н̣ам̣, на майхам̣ читтекаггата̄каран̣е бха̄ро аттхӣ’’ти та̄ни абхибхавитва̄ сама̄паджджати, саха нимиттуппа̄деневеттха аппанам̣ па̄петӣти аттхо.

аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣти ала̄бхита̄йа ва̄ анаттхиката̄йа ва̄ аджджхаттарӯпе парикаммасан̃н̃а̄вирахито.

бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣти йасса парикаммампи нимиттампи бахиддха̄ва уппаннам̣, со евам̣ бахиддха̄ парикаммасса чева аппана̄йа ча васена ‘‘аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ екова бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣ’’ти вуччати. сесаметтха чатуттхаабхибха̄йатане вуттанайамева. имесу пана чатӯсу париттам̣ витаккачаритавасена а̄гатам̣, аппама̄н̣ам̣ мохачаритавасена, суван̣н̣ам̣ досачаритавасена, дуббан̣н̣ам̣ ра̄гачаритавасена. етесан̃хи ета̄ни саппа̄йа̄ни, са̄ ча несам̣ саппа̄йата̄ виттха̄рато висуддхимагге чарийаниддесе вутта̄.

пан̃чамаабхибха̄йатана̄дӣсу нӣла̄нӣти саббасан̇га̄хакавасена вуттам̣. нӣлаван̣н̣а̄нӣти ван̣н̣авасена. нӣланидассана̄нӣти нидассанавасена, апан̃н̃а̄йама̄навивара̄ни асамбхиннаван̣н̣а̄ни еканӣла̄нева хутва̄ диссантӣти вуттам̣ хоти. нӣланибха̄са̄нӣти идам̣ пана обха̄савасена вуттам̣, нӣлобха̄са̄ни нӣлаппабха̄йутта̄нӣти аттхо. етена несам̣ сувисуддхатам̣ дассети. висуддхаван̣н̣авасенева хи има̄ни чатта̄ри абхибха̄йатана̄ни вутта̄ни. ‘‘нӣлакасин̣ам̣ ган̣ханто нӣласмим̣ нимиттам̣ ган̣ха̄ти пуппхасмим̣ ва̄ ваттхасмим̣ ва̄ ван̣н̣адха̄туйа̄ ва̄’’тиа̄дикам̣ панеттха касин̣акаран̣ан̃ча парикамман̃ча аппана̄видха̄нан̃ча саббам̣ висуддхимагге виттха̄рато вуттамева. има̄ни пана ат̣т̣ха абхибха̄йатанаджджха̄на̄ни ват̣т̣а̄нипи хонти ват̣т̣апа̄дака̄нипи випассана̄па̄дака̄нипи дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ра̄нипи абхин̃н̃а̄па̄дака̄нипи ниродхапа̄дака̄нипи, локийа̄нева пана на локуттара̄нӣти ведитабба̄ни.

435. рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣти еттха аджджхаттам̣ кеса̄дӣсу нӣлакасин̣а̄дӣсу нӣлакасин̣а̄дивасена уппа̄дитам̣ рӯпаджджха̄нам̣ рӯпам̣, там̣ асса аттхӣти рӯпӣ. бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣти бахиддха̄пи нӣлакасин̣а̄дӣни рӯпа̄ни джха̄начаккхуна̄ пассати. имина̄ аджджхаттабахиддха̄ваттхукесу касин̣есу уппа̄дитаджджха̄насса пуггаласса чатта̄рипи рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни дассита̄ни. аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣти аджджхаттам̣ на рӯпасан̃н̃ӣ, аттано кеса̄дӣсу ануппа̄дитарӯпа̄вачараджджха̄ноти аттхо. имина̄ бахиддха̄парикаммам̣ катва̄ бахиддха̄ва уппа̄дитаджджха̄насса пуггаласса рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни дассита̄ни.

субхантвева адхимутто хотӣти имина̄ сувисуддхесу нӣла̄дӣсу ван̣н̣акасин̣есу джха̄на̄ни дассита̄ни. таттха кин̃ча̄пи антоаппана̄йам̣ субханти а̄бхого наттхи, йо пана висуддхам̣ субхам̣ касин̣а̄рамман̣ам̣ катва̄ вихарати, со йасма̄ ‘‘субханти адхимутто хотӣ’’ти ваттаббатам̣ а̄паджджати, тасма̄ евам̣ десана̄ ката̄. пат̣исамбхида̄магге пана ‘‘катхам̣ субхантвева адхимутто хотӣти вимоккхо – идха бхиккху метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихарати…пе… метта̄йа бха̄витатта̄ сатта̄ аппат̣иккӯла̄ хонти. карун̣а̄сахагатена…пе… мудита̄сахагатена…пе… упеккха̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихарати…пе… упеккха̄йа бха̄витатта̄ сатта̄ аппат̣иккӯла̄ хонти. евам̣ субхантвева адхимутто хотӣти вимоккхо’’ти (пат̣и. ма. 1.212) вуттам̣. саббасо рӯпасан̃н̃а̄нантиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ саббам̣ висуддхимагге вуттамева.

443. патхавикасин̣ам̣ бха̄ветӣти еттха пана сакалат̣т̣хена касин̣ам̣, патхави ева касин̣ам̣ патхавикасин̣ам̣. парикаммапатхавийа̄пи уггаханимиттасса̄пи пат̣ибха̄ганимиттасса̄пи там̣ нимиттам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаннаджджха̄насса̄пи етам̣ адхивачанам̣. идха пана патхавикасин̣а̄рамман̣ам̣ джха̄нам̣ адхиппетам̣. там̣ хеса бха̄вети. а̄покасин̣а̄дӣсупи есева найо.

има̄ни пана касин̣а̄ни бха̄вентена сӣла̄ни содхетва̄ парисуддхасӣле патит̣т̣хитена йва̄сса дасасу палибодхесу палибодхо аттхи, там̣ упаччхиндитва̄ каммат̣т̣ха̄нада̄йакам̣ калйа̄н̣амиттам̣ упасан̇камитва̄ аттано чарийа̄нукӯлавасена йам̣ йасса саппа̄йам̣, там̣ тена гахетва̄ касин̣абха̄вана̄йа ананурӯпам̣ виха̄рам̣ паха̄йа анурӯпе вихарантена кхуддакапалибодхупаччхедам̣ катва̄ саббам̣ бха̄вана̄видха̄нам̣ апариха̄пентена бха̄ветабба̄ни. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимагге (висуддхи. 1.38 а̄дайо) вутто. кевалан̃хи таттха вин̃н̃а̄н̣акасин̣ам̣ на̄гатам̣, там̣ аттхато а̄ка̄сакасин̣е паваттавин̃н̃а̄н̣ам̣. тан̃ча кхо а̄рамман̣авасена вуттам̣, на сама̄паттивасена. тан̃хи анантам̣ вин̃н̃а̄н̣анти а̄рамман̣ам̣ катва̄ еса вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанасама̄паттим̣ бха̄венто вин̃н̃а̄н̣акасин̣ам̣ бха̄ветӣти вуччати. има̄нипи даса касин̣а̄ни ват̣т̣а̄нипи хонти ват̣т̣апа̄дака̄нипи випассана̄па̄дака̄нипи дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄раттха̄нипи абхин̃н̃а̄па̄дака̄нипи ниродхапа̄дака̄нипи, локийа̄нева пана на локуттара̄нӣти.

453. асубхасан̃н̃ам̣ бха̄ветӣти асубхасан̃н̃а̄ вуччати уддхума̄така̄дӣсу дасасу а̄рамман̣есу уппанна̄ пат̣хамаджджха̄насахагата̄ сан̃н̃а̄, там̣ бха̄вети брӯхети вад̣д̣хети, ануппаннам̣ уппа̄дети, уппаннам̣ анураккхатӣти аттхо. дасаннам̣ пана асубха̄нам̣ бха̄вана̄найо саббо висуддхимагге (висуддхи. 1.102 а̄дайо) виттха̄ритойева. маран̣асан̃н̃ам̣ бха̄ветӣти саммутимаран̣ам̣, кхан̣икамаран̣ам̣, самуччхедамаран̣анти тивидхампи маран̣ам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаджджанакасан̃н̃ам̣ бха̄вети, ануппаннам̣ уппа̄дети, уппаннам̣ анураккхатӣти аттхо. хет̣т̣ха̄ вутталаккхан̣а̄ ва̄ маран̣ассатийева идха маран̣асан̃н̃а̄ти вутта̄, там̣ бха̄вети уппа̄дети вад̣д̣хетӣти аттхо. бха̄вана̄найо панасса̄ висуддхимагге (висуддхи. 1.167 а̄дайо) виттха̄ритойева. а̄ха̄ре пат̣икӯласан̃н̃ам̣ бха̄ветӣти аситапӣта̄дибхеде кабал̣ӣка̄ре а̄ха̄ре гаманапат̣икӯла̄дӣни нава пат̣икӯла̄ни паччавеккхантасса уппаджджанакасан̃н̃ам̣ бха̄вети, уппа̄дети вад̣д̣хетӣти аттхо. тасса̄пи бха̄вана̄найо висуддхимагге виттха̄ритойева. саббалоке анабхиратисан̃н̃ам̣ бха̄ветӣти саббасмимпи тедха̄туке локе анабхиратисан̃н̃ам̣ уккан̣т̣хитасан̃н̃ам̣ бха̄ветӣти аттхо. аниччасан̃н̃ам̣ бха̄ветӣти пан̃чаннам̣ упа̄да̄наккхандха̄нам̣ удайаббайан̃н̃атхаттапаригга̄хикам̣ пан̃часу кхандхесу аниччанти уппаджджанакасан̃н̃ам̣ бха̄вети. аничче дуккхасан̃н̃ам̣ бха̄ветӣти аничче кхандхапан̃чаке пат̣ипӣл̣анасан̇кха̄тадуккхалаккхан̣апаригга̄хикам̣ дуккханти уппаджджанакасан̃н̃ам̣ бха̄вети. дуккхе анаттасан̃н̃ам̣ бха̄ветӣти пат̣ипӣл̣анат̣т̣хена дуккхе кхандхапан̃чаке авасаваттана̄ка̄расан̇кха̄таанатталаккхан̣апаригга̄хикам̣ анатта̄ти уппаджджанакасан̃н̃ам̣ бха̄вети. паха̄насан̃н̃ам̣ бха̄ветӣти пан̃чавидхам̣ паха̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаджджанакасан̃н̃ам̣ бха̄вети. вира̄гасан̃н̃ам̣ бха̄ветӣти пан̃чавидхамева вира̄гам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаджджанакасан̃н̃ам̣ бха̄вети. ниродхасан̃н̃ам̣ бха̄ветӣти сан̇кха̄раниродхам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаджджанакасан̃н̃ам̣ бха̄вети. нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаджджанакасан̃н̃антипи ваданти. еттха ча саббалоке анабхиратасан̃н̃а̄, аниччасан̃н̃а̄, аничче дуккхасан̃н̃а̄ти има̄хи тӣхи сан̃н̃а̄хи балававипассана̄ катхита̄. пуна аниччасан̃н̃ам̣ бха̄ветӣтиа̄дика̄хи дасахи сан̃н̃а̄хи випассана̄сама̄рамбхова катхито.

473. буддха̄нуссатинтиа̄дӣни вуттаттха̄нева.

483. пат̣хамаджджха̄насахагатанти пат̣хамаджджха̄нена саддхим̣ гатам̣ паваттам̣, пат̣хамаджджха̄насампайуттанти аттхо. саддхиндрийам̣ бха̄ветӣти пат̣хамаджджха̄насахагатам̣ катва̄ саддхиндрийам̣ бха̄вети брӯхети вад̣д̣хети. еса найо саббаттха.

апарааччхара̄сан̇гха̄таваггаван̣н̣ана̄.