3. ка̄ракакан̣д̣а

пат̣хама̄вибхаттира̄си

атха на̄мавибхаттӣнам̣ аттхабхеда̄ вуччанте.

касмим̣ аттхе пат̣хама̄?

289. пат̣хаматтхаматте [чам̣. 2.1.93; па̄. 2.3.46].

на̄масса абхидхеййаматте пат̣хама̄вибхатти хоти.

руккхо, ма̄ла̄, дханам̣.

еттха ча маттасаддена катту, камма̄дике вибхатйаттхе ниваттети. тасма̄ аттхаматтанти лин̇гаттхойева вуччати.

таттха анучча̄рите сати сун̣антасса авидито аттхо лӣнаттхо на̄ма. там̣ лӣнаматтхам̣ гамети бодхетӣти лин̇гам̣, учча̄ритападам̣.

там̣ пана пакатилин̇гам̣, ниппханналин̇ганти дувидхам̣. таттха вибхаттирахитам̣ пакатилин̇гам̣ идха̄дхиппетам̣ лин̇га, вибхаттӣнам̣ висум̣ висум̣ вибха̄гат̣т̣ха̄натта̄.

лӣнам̣ ан̇ганти лин̇гам̣. таттха ‘лӣна’нти апа̄кат̣ам̣. ‘ан̇га’нти авайаво. лин̇гам̣, на̄мам̣, па̄т̣ипадиканти аттхато екам̣.

лин̇гасса аттхо параматтхо, пан̃н̃аттиаттхоти дувидхо. татха̄ висесанаттхо, висесйаттхоти.

таттха висесанаттхо на̄ма сакаттхо, тасса тасса саддасса пат̣инийато па̄т̣ипуггаликаттхоти вуттам̣ хоти. сойева тасмим̣ тасмим̣ аттхе а̄димхи саддуппаттийа̄ чирака̄лан̃ча саддапаваттийа̄ нибаддхака̄ран̣атта̄ нимиттаттхоти ча вуччати. со сути, джа̄ти, гун̣а, дабба, крийа̄, на̄ма, самбандхавасена саттавидхо хоти.

висесйаттхо на̄ма са̄ман̃н̃аттхо, бахунимитта̄нам̣ са̄дха̄ран̣аттхоти вуттам̣ хоти, сойева там̣там̣нимиттайога̄ немиттакаттхоти ча вуччати, со джа̄ти, гун̣а, дабба, крийа̄, на̄мавасена пан̃чавидхо. го, сукко, дан̣д̣ӣ, па̄чако, тиссоти.

таттха госаддо йада̄ джа̄тиматтам̣ вадати го джа̄тӣти, тада̄ сути висесанам̣. йада̄ даббам̣ вадати го гаччхатӣти, тада̄ сути ча джа̄ти ча висесанам̣.

суккасаддо йада̄ гун̣аматтам̣ вадати сукко гун̣оти, тада̄ сути висесанам̣. йада̄ гун̣ависесам̣ вадати госса суккоти, тада̄ сути ча гун̣аджа̄ти ча висесанам̣. йада̄ гун̣авантам̣ даббам̣ вадати сукко готи, тада̄ сути ча гун̣аджа̄ти ча гун̣ависесо ча самбандхо ча висесанам̣.

дан̣д̣ӣсаддо йада̄ джа̄тиматтам̣ вадати дан̣д̣ӣ джа̄тӣти, тада̄ сути ча даббан̃ча висесанам̣. йада̄ даббавантам̣ даббам̣ вадати дан̣д̣ӣ пурисоти, тада̄ сути ча даббан̃ча джа̄ти ча самбандхо ча висесанам̣.

па̄чакасаддо йада̄ джа̄тиматтам̣ вадати па̄чако джа̄тӣти, тада̄ сути ча крийа̄ ча висесанам̣. йада̄ крийа̄ниппха̄дакам̣ даббам̣ вадати па̄чако пурисоти, тада̄ сути ча крийа̄ ча джа̄ти ча крийа̄ка̄ракасамбандхо ча висесанам̣.

тиссасаддо йада̄ на̄маматтам̣ вадати тиссо на̄манти, тада̄ сути висесанам̣. йада̄ на̄мавантам̣ даббам̣ вадати, тиссо бхиккхӯти, тада̄ сути ча на̄маджа̄ти ча самбандхо ча висесанам̣.

саббаттха йам̣ йам̣ вадатӣти вуттам̣, там̣ там̣ висесйанти ча даббанти ча ведитаббам̣. еттха ча сути на̄ма саддасабха̄ва̄ ева хоти, саддапаккхика̄ ева. саббо саддо пат̣хамам̣ сатта̄бхидха̄йакоти ча н̃а̄се вуттам̣. тасма̄ саббаттха сутит̣т̣ха̄не сатта̄ ева йутта̄ ваттунти. сатта̄ти ча тасса тасса аттхасса воха̄раматтенапи локе виджджама̄ната̄ вуччати, там̣ там̣ саддам̣ сун̣антасса ча н̃а̄н̣ам̣ там̣тадаттхасса аттхита̄маттам̣ саббапат̣хамам̣ джа̄на̄ти, тато парам̣ джа̄тисадде джа̄тим̣ джа̄на̄ти. гун̣асадде гун̣анти евама̄ди саббам̣ ваттаббам̣. лин̇га, сан̇кхйа̄, парима̄н̣а̄нипи висесанаттхе сан̇гайханти.

таттха лин̇гам̣ на̄ма йе иттхи, пуриса̄нам̣ лин̇га, нимитта, кутта̄’каппа̄ на̄ма абхидхамме вутта̄, йе ча напум̣сака̄нам̣ лин̇га, нимитта, кутта̄’каппа̄ на̄ма авуттасиддха̄, йе ча саддесу чева аттхесу ча висада̄’висада̄ка̄ра, маджджхима̄ка̄ра̄ сандиссанти, саббаметам̣ лин̇гам̣ на̄ма.

евам̣ висесана, висесйавасена дувидхо аттхо пуббе вуттасса саддалин̇гасса аттхо на̄ма, со салин̇го, сасан̇кхйо, сапарима̄н̣о ча̄ти тивидхо хоти.

таттха салин̇го йатха̄? сан̃н̃а̄, пхассо, читтам̣. кан̃н̃а̄, пурисо, кулам̣. ма̄ла̄, руккхо, дхананти.

сасан̇кхйо йатха̄? еко, две, тайо, бахӯ ичча̄ди.

сапарима̄н̣о йатха̄? видаттхи, хаттхо, дон̣о, а̄л̣хакам̣ ичча̄ди.

апи ча суддхо, сам̣сат̣т̣хоти дувидхо лин̇гаттхо. таттха камма̄дисам̣саггарахито суддхо на̄ма. со салин̇го, сасан̇кхйо, сапарима̄н̣о, упасаггаттхо, нипа̄таттхо, па̄т̣и-падикаттхоти чхаббидхо. аттхи, сакка̄, лаббха̄ичча̄ди идха па̄т̣ипадикам̣ на̄ма. туна, тва̄на, тва̄, таве, тум̣, кхаттум̣паччайанта̄пи нипа̄тесу гайханти.

сам̣сат̣т̣хо вуттасам̣сат̣т̣хо, авуттасам̣сат̣т̣хоти дувидхо. таттха вуттасам̣сат̣т̣хо чатуббидхо сама̄сена вуттасам̣сат̣т̣хо, таддхитена, а̄кхйа̄тена, китена̄ти. таттха сама̄сена вутто чхака̄ракасамбандхавасена саттавидхо, бха̄вена саддхим̣ ат̣т̣хавидхо ва̄, татха̄ таддхитена вутто. а̄кхйа̄тена вутто катту, камма, бха̄вавасена тивидхо. китена вутто чхака̄рака, бха̄вавасена саттавидхо. саббо суддхо чева вуттасам̣сат̣т̣хо ча пат̣хама̄йа висайо.

авуттасам̣сат̣т̣хопи каттусам̣сат̣т̣хо, каммасам̣сат̣т̣хотиа̄дина̄ анекавидхо. со дутийа̄дӣнам̣ ева висайоти. еттха ча вибхаттийа̄ вина̄ кевало саддо пайогам̣ на̄рахатӣти катва̄ пайога̄рахаттхамева чхаббидхе суддхе чатуббидхе ча вуттасам̣сат̣т̣хе пат̣хама̄ пайуджджати, на аттхаджотанаттхам̣.

кеначи ва̄чакена авутта̄ни пана камма̄дӣни вибхаттӣхи вина̄ видита̄ни на хонтӣтикатва̄ аттхаджотанаттхампи камма̄дӣсу дутийа̄дайо пайуджджанти. тасма̄ аттхаматтети идха десантара̄ваччхедаке висайаматте бхуммам̣. камме дутийа̄ичча̄дӣсу пана ниппха̄детаббе пайоджане бхумманти евам̣ двиннам̣ бхумма̄нам̣ на̄наттам̣ ведитаббанти.

290. а̄мантане [ка. 285; рӯ. 70; нӣ. 578; чам̣. 2.1.94; па̄. 2.3.47; а̄мантан̣е (бахӯсу)].

пагева сиддхасса ваттхуно на̄мена ва̄ нипа̄тена ва̄ аттано абхимукхӣкаран̣ам̣ а̄мантанам̣ на̄ма. адхика̄мантане аттхаматте пат̣хама̄ хоти. еттха ча а̄мантанападам̣ на̄ма крийа̄пеккхам̣ на хоти, тасма̄ ка̄ракасан̃н̃ам̣ на лабхати.

там̣ пана дувидхам̣ са̄дара̄’на̄даравасена. ехи самма, ехи джети.

татха̄ саджӣва, ниджджӣвавасена, бхо пуриса, вадехи бхо сан̇кха, вадехи бхо сан̇кха [дӣ. ни. 2.426]. уммуджджа бхо путхусиле, уммуджджа бхо путхусилети [сам̣. ни. 4.358].

татха̄ паччаккха̄’паччаккхавасена, бхо пуриса, кахам̣ екапуттака, кахам̣ екапуттака̄ти [сам̣. ни. 2.63; дха. па. ат̣т̣ха. 1.2].

татха̄ нийама̄’нийамавасена, бхо пуриса, аччхарийам̣ вата бхо аббхутам̣ вата бхо [дӣ. ни. 2.192]. йатра хи на̄ма сан̃н̃ӣ сама̄нотиа̄ди [дӣ. ни. 2.192]. идам̣ а̄мантанам̣ на̄ма пагева сиддхе ева хоти, на видха̄таббе, на хи пагева ра̄джабха̄вам̣ ва̄ бхиккхубха̄вам̣ ва̄ аппаттам̣ джанам̣ ‘‘бхо ра̄джа̄’’ти ва̄ ‘‘бхо бхиккхӯ’’ти ва̄ а̄мантентӣти.

пат̣хама̄вибхаттира̄си нит̣т̣хито.

дутийа̄вибхаттира̄си

касмим̣ аттхе дутийа̄?

291. камме дутийа̄ [ка. 297; рӯ. 284; нӣ. 580; чам̣. 2.1.43; па̄. 1.4.49-51].

камматтхе дутийа̄ хоти. карийатети каммам̣, там̣ ниббаттикаммам̣, викатикаммам̣, паттикамманти тивидхам̣ хоти.

таттха ниббаттикаммам̣ йатха̄? иддхима̄ хаттхиван̣н̣ам̣ ма̄пети, ра̄джа̄ нагарам̣ ма̄пети, ма̄та̄ путтам̣ виджа̄йати, бӣджам̣ руккхам̣ джанети, каммам̣ випа̄кам̣ джанети, а̄ха̄ро балам̣ джанети, джано пун̃н̃ам̣ кароти, па̄пам̣ кароти, буддхо дхаммам̣ десеси, винайам̣ пан̃н̃апеси, бхиккху джха̄нам̣ уппа̄дети, маггам̣ уппа̄дети ичча̄ди.

викатикаммам̣ йатха̄? гехам̣ кароти, ратхам̣ кароти, гхат̣ам̣ кароти, пат̣ам̣ ва̄йати, оданам̣ пачати, бхаттам̣ пачати, кат̣т̣хам̣ ан̇га̄рам̣ кароти, суван̣н̣ам̣ кат̣акам̣ кароти, гехам̣ джха̄пети, руккхам̣ чхиндати, па̄ка̄рам̣ бхиндати, вихайо луна̄ти, па̄н̣ам̣ ханати, бхаттам̣ бхун̃джати ичча̄ди.

паттикаммам̣ йатха̄? га̄мам̣ гаччхати, гехам̣ пависати, руккхам̣ а̄рохати, надим̣ тарати, а̄диччам̣ пассати, дхаммам̣ сун̣а̄ти, буддхам̣ вандати пайирупа̄сати ичча̄ди.

пакатикаммам̣, викатикамманти дувидхам̣. суван̣н̣ам̣ кат̣акам̣ кароти, кат̣т̣хам̣ ан̇га̄рам̣ кароти, пурисам̣ т̣хитам̣ пассати, пурисам̣ гаччхантам̣ пассати, бхиккхум̣ пассати сатам̣, сампаджа̄нам̣, абхиккамантам̣, пат̣иккамантам̣, а̄локентам̣, вилокентам̣, самин̃джентам̣, паса̄рентам̣.

еттха ‘пурисам̣, бхиккху’нти пакатикаммам̣, ‘т̣хитам̣, сатам̣’ичча̄дӣни викатикамма̄ни.

дха̄тукаммам̣, ка̄ритакамманти дувидхам̣. га̄мам̣ гаччхати, пурисам̣ га̄мам̣ гамети.

дха̄тукамман̃ча двикаммикадха̄тӯнам̣ дувидхам̣ падха̄накаммам̣, аппадха̄накамманти. аджапа̄ло аджам̣ га̄мам̣ нети, пурисо бха̄рам̣ га̄мам̣ вахати, харати, га̄мам̣ са̄кхам̣ кад̣д̣хати, га̄вим̣ кхӣрам̣ дохати, бра̄хман̣ам̣ камбалам̣ йа̄чати, бра̄хман̣ам̣ бхаттам̣ бхиккхати, га̄вийо ваджам̣ аварундхати, бхагавантам̣ пан̃хам̣ пуччхати, руккхам̣ пхала̄ни очина̄ти, сиссам̣ дхаммам̣ бравӣти, бхагава̄ бхиккхӯ етадавоча [уда̄. 23 (тхокам̣ висадисам̣)], сиссам̣ дхаммам̣ ануса̄сати ичча̄ди.

еттха ча ‘аджам̣, кхӣрам̣’ ичча̄ди падха̄накаммам̣ на̄ма катта̄ра̄ париггахетум̣ ит̣т̣хатаратта̄. ‘га̄мам̣, га̄вим̣’ичча̄ди аппадха̄накаммам̣ на̄ма татха̄ анит̣т̣хатаратта̄.

таттха падха̄накаммам̣ катхинакаммам̣ на̄ма, каммабха̄ве тхиракамманти вуттам̣ хоти. аппадха̄накаммам̣ акатхинакаммам̣ на̄ма, атхиракамманти вуттам̣ хоти. тан̃хи када̄чи сампада̄нам̣ хоти, када̄чи апа̄да̄нам̣, када̄чи са̄ми, када̄чи ока̄со. йатха̄ – со мам̣ дака̄йа нети, га̄вито кхӣрам̣ дохати, га̄вийа̄ кхӣрам̣ дохахи, га̄вийам̣ кхӣрам̣ дохати ичча̄ди.

камме дутийа̄ти ваттате.

292. гатибодха̄ха̄расаддаттха̄ каммака бхаджджа̄дӣнам̣ пайодждже [ка. 300; рӯ. 286; нӣ. 587; чам̣. 2.1.44; па̄. 1.4.52].

ниччавидхисуттамидам̣. гаманаттха̄нам̣ бодханаттха̄нам̣ а̄ха̄раттха̄нам̣ саддаттха̄нам̣ акаммака̄нам̣ бхаджджа̄дӣнан̃ча дха̄тӯнам̣ пайодждже каммани дутийа̄ хоти. еттха ча пайоджджакаммам̣ на̄ма ка̄ритакаммам̣ вуччати.

пурисо пурисам̣ га̄мам̣ гамайати, са̄мико аджапа̄лам̣ аджам̣ га̄мам̣ найа̄пети, а̄чарийо сиссам̣ дхаммам̣ бодхети, пурисо пурисам̣ бхаттам̣ бходжети, а̄чарийо сиссам̣ дхаммам̣ па̄т̣хети, пурисо пурисам̣ сайа̄пети, аччха̄пети, ут̣т̣ха̄пети, пурисо пурисам̣ дхан̃н̃ам̣ бхаджджа̄пети, кот̣т̣а̄пети, уддхара̄пети.

етесамӣти ким̣? пурисо пурисена оданам̣ па̄чети.

еттха ча гаманаттха̄дӣнам̣ пайодждже татийа̄пи рӯпасиддхийам̣ [141 пит̣т̣хе] садданӣтийан̃ча [сутта-148 пит̣т̣хе] вутта̄. садданӣтийам̣ татийа̄пайогепи камматтхамева иччхати. н̃а̄са̄дӣсу катваттхам̣ иччханти.

йада̄ пана пат̣хамам̣ пайоджакам̣ ан̃н̃о дутийо пайоджети, тада̄ пат̣хамо пайоджджо на̄ма. тасмим̣ татийа̄ева̄ти вуттийам̣ вуттам̣. аттана̄ виппакатам̣ кут̣им̣ парехи парийоса̄пети [па̄ра̄. 363].

293. хара̄дӣнам̣ ва̄ [ка. 300; рӯ. 286; нӣ. 587; чам̣. 2.1.45; па̄. 1.4.53].

хара̄дӣнам̣ пайодждже каммани викаппена дутийа̄ хоти.

са̄мико пурисам̣ бха̄рам̣ ха̄рети пурисена ва̄, пурисам̣ а̄ха̄рам̣ аджджхоха̄рети пурисена ва̄, пурисам̣ каммам̣ ка̄рети пурисена ва̄, ра̄джа̄ пурисам̣ атта̄нам̣ дассети пурисена ва̄, пурисам̣ буддхам̣ ванда̄пети пурисена ва̄.

194. на кха̄да̄дӣнам̣ [ка. 300; рӯ. 286; нӣ. 587; чам̣. 2.1.47; па̄. 1.4.57].

кха̄да̄дӣнам̣ пайодждже каммани на дутийа̄ хоти.

са̄мико пурисена кхаджджам̣ кха̄да̄пети, ада-бхаккхане, бхаттам̣ а̄дети, са̄мико да̄сена пурисам̣ авха̄пети, садда̄йа̄пети, кандайати, на̄дайати. еттха ча ‘садда̄йа̄петӣ’ти саддам̣ ка̄ра̄пети, на̄мадха̄ту чеса̄. канда, нада̄пи саддаттха̄йева.

295. вахисса̄нийантуке [ка. 300; рӯ. 286; нӣ. 587; чам̣. 2.1.48; па̄. 1.4.52].

вахисса̄ти дха̄туниддесо и-ка̄ро, нийа̄мети пайоджетӣти нийанта̄, наттхи нийанта̄ етасса̄ти анийантуко. йасса ан̃н̃ена пайоджакена киччам̣ наттхи, сайамева н̃атва̄ вахати, со анийантуко на̄ма, вахадха̄тусса та̄дисе анийантуке пайодждже каммани дутийа̄ на хоти.

са̄мико да̄сена бха̄рам̣ ва̄хети.

анийантукети ким̣? балӣбадде бха̄рам̣ ва̄хети.

296. бхаккхисса̄хим̣са̄йам̣ [ка. 300; рӯ. 286; нӣ. 587; чам̣. 2.1.49; па̄. 1.4.5].

бхаккхитум̣ иччхантасса бхаккха̄панам̣ хим̣са̄ на̄ма на хоти, аниччхантасса бхаккха̄панам̣ хим̣са̄ на̄ма, бхаккхадха̄тусса пайодждже каммани ахим̣са̄висайе дутийа̄ на хоти.

са̄мико пурисена модаке бхаккха̄пети.

ахим̣са̄йанти ким̣? балӣбадде сассам̣ бхаккха̄пети. еттха ‘сасса’нти тхӯлатарам̣ сассанти ваданти.

па̄л̣ийам̣ ‘‘саббесам̣ вин̃н̃а̄петва̄на [апа. тхера 1.1.438], тосенти саббапа̄н̣инам̣ [апа. тхера 1.1.300]. тхерасса патто дутийасса га̄хетаббо’’ ичча̄дина̄ [па̄ра̄. 615] пайодждже чхат̣т̣хӣпи диссати.

297. джха̄дӣхи йутта̄ [ка. 299; рӯ. 288; нӣ. 582, 586; чам̣. 2.1.50; па̄. 2.3.2].

дхӣичча̄дӣхи нипа̄топасаггехи йутта̄ лин̇гамха̄ дутийа̄ хоти.

дхӣ бра̄хман̣асса ханта̄рам̣ [дха. па. 389], дхӣраттху’мам̣ пӯтика̄йам̣ [джа̄. 1.3.129], дхӣраттху там̣ дханала̄бхам̣ [джа̄. 1.4.36], дхӣраттху бахуке ка̄ме. татийа̄пи диссати, дхӣраттху джӣвитена ме [джа̄. 2.17.135]. антара̄ ча ра̄джагахам̣ антара̄ ча на̄л̣андам̣ [дӣ. ни. 1.1], абхито га̄мам̣ васати, паритога̄мам̣ васати, надим̣ неран̃джарам̣ пати [су. ни. 427], етесу чхат̣т̣хйаттхе дутийа̄.

татха̄ пат̣ибха̄ти мам̣ бхагава̄ [уда̄. 45; сам̣. ни. 1.217], аписсу мам̣ тиссо упама̄йо пат̣ибхам̣су [ма. ни. 1.374], пат̣ибха̄ту там̣ бхиккху дхаммо бха̄ситум̣ [маха̄ва. 258]. пат̣ибханту там̣ чунда боджджхан̇га̄ [сам̣. ни. 3.79] – ‘ма’нти мама, ‘та’нти тава, сампада̄наттхе дутийа̄. ‘ма’нти маман̃а̄н̣е, ‘та’нти таван̃а̄н̣етипи ван̣н̣есум̣. на упа̄йамантарена аттхасса сиддхи, наттхи сама̄да̄намантарена сиккха̄пат̣ила̄бхо, невидха на хурам̣ на убхайамантарена, есеванто дуккхасса [ма. ни. 3.393; уда̄. 74]. таттха ‘антарена̄’ти нипа̄тападаметам̣, ваджджетва̄тйаттхо. пуббена га̄мам̣, даккхин̣ена га̄мам̣, уттарена га̄мам̣, га̄масса пуббети аттхо.

упасаггапубба̄нам̣ акаммакадха̄тӯнам̣ пайоге а̄дха̄ре дутийа̄, патхавим̣ адхисессати, га̄мам̣ адхитит̣т̣хати, руккхам̣ аджджха̄васати, ман̃чам̣ ва̄ пӣт̣хам̣ ва̄ абхинисӣдеййа ва̄ абхинипаджджеййа ва̄ [па̄чи. 130], га̄мам̣ упавасати, га̄мам̣ анувасати, паббатам̣ адхивасати, гхарам̣ а̄васати, ага̄рам̣ аджджха̄васати [дӣ. ни. 1.258; па̄ра̄. 519], упосатхам̣ упавасати, ка̄ма̄вачарам̣ упападжджати, рӯпа̄вачарам̣ упападжджати, арӯпа̄вачарам̣ упападжджати, саккасса сахабйатам̣ упападжджати, нипаннам̣ ва̄ упанипаджджеййа [дӣ. ни. 3.282], нисиннам̣ ва̄ упанисӣдеййа [дӣ. ни. 3.282], т̣хитам̣ ва̄ упатит̣т̣хеййа [дӣ. ни. 3.282] ичча̄ди.

таппа̄на, ча̄репи дутийа̄, надим̣ пивати, самуддам̣ пивати, га̄мам̣ чарати, аран̃н̃ам̣ чарати, надийам̣, га̄мети аттхо.

ка̄ла, диса̄супи а̄дха̄ре ева дутийа̄, там̣ кхан̣ам̣, там̣ мухуттам̣, там̣ ка̄лам̣, екамантам̣ [кху. па̄. 5.1], екам̣ самайам̣ [кху. па̄. 5.1; дӣ. ни. 1.1], пуббан̣хасамайам̣ [па̄ра̄. 16], са̄йанхасамайам̣, там̣ дивасам̣, имам̣ раттим̣ [дӣ. ни. 3.285], дутийампи, татийампи, чатуттхам̣ ва̄ пан̃чамам̣ ва̄ аппети, тато пуббам̣, тато парам̣, пуримам̣ дисам̣ [дӣ. ни. 2.336], даккхин̣ам̣ дисам̣ [дӣ. ни. 2.336], паччхимам̣ дисам̣ [дӣ. ни. 2.336], уттарам̣ дисам̣ [дӣ. ни. 2.336], има̄ даса диса̄йо, катамам̣ дисам̣ тит̣т̣хати на̄гара̄джа̄ [джа̄. 1.16.104], има̄су диса̄су катама̄йа диса̄йа тит̣т̣хати чхаддантана̄гара̄джа̄ти аттхоичча̄ди.

298. лаккхан̣иттхамбхӯтавиччха̄свабхина̄ [ка. 299; рӯ. 288; нӣ. 582, 586; чам̣. 2.1.54; па̄. 1.4.90, 91; 2.3.8].

лаккхан̣а̄дӣсу аттхесу паваттена абхина̄ йутта̄ лин̇гамха̄ дутийа̄ хоти.

лаккхӣйати лаккхитаббам̣ анена̄ти лаккхан̣ам̣. айам̣ пака̄ро иттхам̣, ӣдисо висесоти аттхо. иттхам̣ бхӯто паттоти иттхамбхӯто. бхинне аттхе бйа̄питум̣ иччха̄ виччха̄.

таттха лаккхан̣е –

руккхамабхи виджджотате виджджу, руккхам̣ абхи бйа̄петва̄ виджджотатети аттхо, виджджобха̄сена бйа̄пито руккхо виджджуппа̄дасса лаккхан̣ам̣ сан̃н̃а̄н̣ам̣ хоти.

иттхамбхӯте –

са̄дху девадатто ма̄тарамабхи, ма̄тарам̣ абхи висит̣т̣хам̣ катва̄ са̄дхӯти аттхо, девадатто саккаччам̣ ма̄тупат̣т̣ха̄не аггапурисоти вуттам̣ хоти. там̣ кхо пана бхавантам̣ готамам̣ евам̣ калйа̄н̣о киттисаддо аббхуггато [па̄ра̄. 1]. еттха ча ‘аббхуггато’ти абхи висит̣т̣хам̣ катва̄ уггатоти аттхо, айам̣ киттисаддо бхото готамасса сакалалокаггабха̄вам̣ пака̄сетва̄ уггатоти вуттам̣ хоти, киттисаддасамбандхе пана тасса кхо пана бхото готамасса̄ти аттхо.

виччха̄йам̣ –

руккхам̣ руккхам̣ абхи виджджотате чандо, бйа̄петва̄ виджджотатетйаттхо.

еттха ча лаккхан̣а̄диаттха̄ абхисаддена джотанӣйа̄ пин̣д̣аттха̄ ева, на вачанӣйаттха̄, бйа̄пана̄диаттха̄ ева вачанӣйаттха̄ти.

299. патипарӣхи бха̄ге ча [ка. 299; рӯ. 288; нӣ. 582, 586; чам̣. 2.1.55; па̄. 1.4.90].

лаккхан̣и’ттхамбхӯта, виччха̄су ча бха̄ге ча паваттехи пати, парӣхи йутта̄ лин̇гамха̄ дутийа̄ хоти.

лаккхан̣е –

руккхам̣ пати виджджотате виджджу, руккхам̣ пари виджджотате виджджу. таттха ‘патӣ’ти пат̣ичча, ‘парӣ’ти пхаритва̄.

иттхамбхӯте –

са̄дху девадатто ма̄тарам̣ пати, са̄дху девадатто ма̄тарам̣ пари.

виччха̄йам̣ –

руккхам̣ руккхам̣ пати виджджотате чандо, руккхам̣ руккхам̣ пари виджджотате чандо.

бха̄ге –

там̣ дӣйату, йадеттха мам̣ пати сийа̄, там̣ дӣйату, йадеттха мам̣ пари сийа̄. таттха ‘патӣ’ти пат̣ичча, ‘парӣ’ти паричча, уддисса̄ти аттхо, ‘т̣хапита’нти па̄т̣хасесо. еттха мам̣ уддисса йам̣ ваттху т̣хапитам̣ сийа̄, там̣ ме дӣйатӯтйаттхо, етесу бахӯсу бха̄гесу йо мама бха̄го, со майхам̣ дӣйатӯти вуттам̣ хотӣти.

300. ануна̄ [ка. 299; рӯ. 288; нӣ. 582, 586; чам̣. 2.1.56; па̄. 1.4.84, 90].

лаккхан̣и’ттхамбхӯта, виччха̄су ча бха̄ге ча паваттена ануна̄ йутта̄ лин̇гамха̄ дутийа̄ хоти.

лаккхан̣е –

руккхам̣ ану виджджотате виджджу, руккхам̣ ану пхаритва̄ти аттхо. чатура̄сӣтисахасса̄ни, самбуддхаманупаббаджум̣ [бу. вам̣. 21.5], ‘самбуддха’нти бодхисаттам̣, ану гантва̄ паббаджим̣сӯти аттхо, випассибодхисатте паббаджите сати та̄нипи чатура̄сӣтикулапуттасахасса̄ни паббаджим̣сӯти вуттам̣ хоти. саччакрийаману вут̣т̣хи па̄васси, ‘анӯ’ти анва̄йа, пат̣ичча̄ти аттхо, саччакрийа̄йа сати саччакрийахету дево па̄вассӣти вуттам̣ хоти. ‘‘хету ча лаккхан̣ам̣ бхаватӣ’’ти вуттийам̣ вуттам̣. саччакрийа̄йа сахева̄типи йуджджати. ‘‘саха сачче кате майха’’нти [чарийа̄. 3.82] хи вуттам̣.

иттхамбхӯте –

са̄дху девадатто ма̄тараману. таттха ‘анӯ’ти анва̄йа пат̣ичча.

виччха̄йам̣ –

руккхам̣ руккхам̣ ану виджджотате чандо. таттха ‘анӯ’ти ану пхаритва̄.

бха̄ге –

йадеттха мам̣ ану сийа̄, там̣ дӣйату. таттха ‘анӯ’ти анва̄йа. сесам̣ вуттанайамева.

301. сахаттхе [ка. 299; рӯ. 288; нӣ. 582, 586; чам̣. 2.1.57; па̄. 1.4.85].

сахаттхе ануна̄ йутта̄ лин̇гамха̄ дутийа̄ хоти.

паббатам̣ ану тит̣т̣хати [паббатаманусена̄ тит̣т̣хати (моггалла̄навуттийам̣)]. надим̣ анва̄васита̄ ба̄ра̄н̣асӣ. ‘анӯ’ти анугантва̄, надийа̄ саха а̄баддха̄ тит̣т̣хатӣти вуттам̣ хоти.

302. хӣне [ка. 299; рӯ. 288; нӣ. 582, 586; чам̣. 2.1.58; па̄. 1.4.86].

хӣне паваттена ануна̄ йутта̄ лин̇гамха̄ дутийа̄ хоти.

ану са̄рипуттам̣ пан̃н̃аванто, анугата̄ паччхато гата̄ти аттхо, саббе пан̃н̃аванто са̄рипуттато хӣна̄ти вуттам̣ хоти.

303. упена [ка. 299; рӯ. 288; нӣ. 582, 586; чам̣. 2.1.59; па̄. 1.4.87].

хӣне упена йутта̄ лин̇гамха̄ дутийа̄ хоти.

упа са̄рипуттам̣ пан̃н̃аванто, упечча гата̄ самӣпе гата̄ти аттхо, хӣна̄твева вуттам̣ хоти.

еттха ча абхиичча̄дайо каммаппавачанӣйа̄ти саддасаттхесу вутта̄. таттха пака̄рена вуччатӣти павачанӣйам̣, пака̄ро ча лаккхан̣и’ттхамбхӯта, виччха̄дико пин̣д̣аттхо вуччати, камманти бйа̄пана̄дикрийа̄, каммам̣ павачанӣйам̣ йехи те каммаппавачанӣйа̄.

таттха бйа̄пана̄дикрийа̄висесава̄чӣхи упасаггехи самбандхесати камматтхе дутийа̄ хоти, асамбандхе пана а̄дха̄ра, са̄мйа̄диаттхесу хоти, лаккхан̣а̄дайо пана са̄маттхийасиддха̄ пин̣д̣аттха̄ ева̄ти.

304. ка̄ладдха̄намаччантасам̣йоге [ка. 298; рӯ. 287; нӣ. 581; па̄. 2.3.5]

ка̄ласса ва̄ аддхуно ва̄ дабба, гун̣а, крийа̄хи аччантам̣ нирантарам̣ сам̣йоге ка̄ла’ддха̄нава̄чӣхи лин̇гехи парам̣ дутийа̄ хоти.

ка̄ле –

сатта̄хам̣ гавапа̄нам̣, ма̄сам̣ мам̣соданам̣, сарадам̣ раман̣ӣйа̄ надӣ, саббака̄лам̣ раман̣ӣйам̣ нанданам̣, ма̄сам̣ саджджха̄йати, вассасатам̣ джӣвати, тайо ма̄се абхидхаммам̣ десети.

аддха̄не –

йоджанам̣ ванара̄джи, йоджанам̣ дӣгхо паббато, косам̣ саджджха̄йати.

аччантасам̣йогети ким̣? ма̄се ма̄се бхун̃джати, йоджане йоджане виха̄ро.

еттха ча крийа̄висесанампи катта̄ра̄ са̄дхетаббатта̄ каммагатикам̣ хоти, тасма̄ тампи ‘камме дутийа̄’ти еттха каммасаддена гайхати.

сукхам̣ сети, дуккхам̣ сети, сӣгхам̣ гаччхати, кхиппам̣ гаччхати, дандхам̣ гаччхати, мудум̣ пачати, гарум̣ ессати, лахум̣ ессати, саннидхика̄ракам̣ бхун̃джати, сампариваттакам̣ ота̄пети, ка̄йаппача̄лакам̣ гаччхати [па̄чи. 590], хаттхаппача̄лакам̣ гаччхати, сӣсаппача̄лакам̣ гаччхати [па̄чи. 594-595], сурусурука̄ракам̣ бхун̃джати [па̄чи. 627], аваган̣д̣ака̄ракам̣ бхун̃джати [па̄чи. 622], пин̣д̣уккхепакам̣ бхун̃джати [па̄чи. 620], хаттханиддхунакам̣ бхун̃джати [па̄чи. 623], хаттханиллехакам̣ бхун̃джати [па̄чи. 628], чандимасӯрийа̄ самам̣ парийа̄йанти, висамам̣ парийа̄йанти ичча̄ди.

дутийа̄вибхаттира̄си нит̣т̣хито.

татийа̄вибхаттира̄си

касмим̣ аттхе татийа̄?

305. каттукаран̣есу татийа̄ [ка. 286, 288; рӯ. 291, 293; нӣ. 591, 594; чам̣. 2.1.62-3; па̄. 2.3.18].

каттари каран̣е ча татийа̄ хоти. катта̄ти ча ка̄ракоти ча аттхато екам̣ ‘‘каротӣти катта̄, каротӣти ка̄рако’’ти, тасма̄ ‘‘каттука̄рако’’ти вутте двиннам̣ парийа̄йасадда̄нам̣ васена айамева крийам̣ екантам̣ кароти, са̄мӣ хутва̄ кароти, аттаппадха̄но хутва̄ каротӣти вин̃н̃а̄йати, тато крийа̄ на̄ма каттуно ева бйа̄па̄ро, на ан̃н̃есанти ча, ан̃н̃е пана крийа̄са̄дхане каттуно упака̄ракатта̄ ка̄рака̄ на̄ма̄ти ча, татха̄ анупака̄ракатта̄ ака̄рака̄ на̄ма̄ти ча вин̃н̃а̄йантӣти.

таттха катта̄ тивидхо сайам̣катта̄, пайоджакакатта̄, каммакатта̄ти.

таттха дха̄тваттхам̣ сайам̣ каронто сайам̣катта̄ на̄ма, пурисо каммам̣ кароти.

парам̣ нийодженто пайоджакакатта̄ на̄ма, пурисо да̄сам̣ каммам̣ ка̄рети.

каммакатта̄ на̄ма пайоджджакакатта̄пи вуччати, пурисо да̄сена каммам̣ ка̄рети да̄сасса ва̄, йо ча ан̃н̃ена катам̣ пайогам̣ пат̣ичча каммабхӯтопи сукаратта̄ ва̄ каммабха̄вена аваттука̄мата̄йа ва̄ аджа̄наната̄йа ва̄ ван̃четука̄мата̄йа ва̄ каттубха̄вена вохарӣйати, со каммакатта̄ на̄ма, кусӯло сайамева бхиджджати, гхат̣о сайамева бхиджджати. апича сукаро ва̄ хоту дуккаро ва̄, йо каммарӯпакрийа̄паде пат̣хаманто катта̄, со каммакатта̄ти вуччати. саддарӯпена камман̃ча там̣ аттхарӯпена катта̄ ча̄ти каммакатта̄, кусӯло бхиджджати, гхат̣о бхиджджати, паччати мунино бхаттам̣, тхокам̣ тхокам̣ гхаре гхаре ичча̄ди.

еттха ча саддаттхо дувидхо параматтхо, пан̃н̃аттаттхоти. таттха параматтхо екантена виджджама̄нойева. пан̃н̃аттаттхо пана кочи виджджама̄ноти саммато. йатха̄? ра̄джапутто, говиса̄н̣ам̣, чампакапуппханти. кочи авиджджама̄ноти саммато. йатха̄? ван̃джха̄путто, сасависа̄н̣ам̣, удумбарапуппханти. саддо ча на̄ма ваттиччха̄пат̣ибаддхавуттӣ хоти, ваттама̄но ча саддо аттхам̣ на дӣпетӣти наттхи, сан̇кете сати сун̣антасса аттхависайам̣ буддхим̣ на джанетӣти наттхӣти адхиппа̄йо. ити авиджджама̄насамматопи аттхо саддабуддхӣнам̣ висайабха̄вена виджджама̄но ева хоти. итаратха̄ ‘ван̃джха̄путто’ти падам̣ сун̣антасса тадаттхависайам̣ читтам̣ на̄ма на паваттеййа̄ти, саддабуддхӣнан̃ча висайабха̄вена виджджама̄но на̄ма аттхо саддана̄на̄тте буддхина̄на̄тте ча сати на̄на̄ хоти, висум̣ висум̣ виджджама̄но на̄ма хотӣти адхиппа̄йо. евам̣ саддабуддхивисайабха̄вена виджджама̄нан̃ча на̄на̄бхӯтан̃ча аттхам̣ пат̣ичча ка̄ракана̄на̄ттам̣ крийа̄ка̄ракана̄на̄ттан̃ча хоти, на пана сабха̄вато виджджама̄намева на̄на̄бхӯтамева ча аттханти нит̣т̣хаметтха гантаббам̣. тасма̄ ‘‘сам̣його джа̄йате’’ ичча̄дӣсу саддабуддхӣнам̣ на̄на̄ттасиддхена аттхана̄на̄ттена двиннам̣ садда̄нам̣ двиннам̣ аттха̄нан̃ча крийа̄ка̄раката̄сиддхи ведитабба̄ти.

кайирате анена̄ти каран̣ам̣, крийа̄са̄дхане каттуно сахака̄рӣка̄ран̣анти вуттам̣ хоти. там̣ дувидхам̣ аджджхаттикакаран̣ам̣, ба̄хиракаран̣анти.

таттха каттуно ан̇габхӯтам̣ каран̣ам̣ аджджхаттикам̣ на̄ма, пурисо чаккхуна̄ рӯпам̣ пассати, манаса̄ дхаммам̣ виджа̄на̄ти, хаттхена каммам̣ кароти, па̄дена маггам̣ гаччхати, руккхо пхалабха̄рена он̣амати.

каттуно бахибхӯтам̣ ба̄хирам̣ на̄ма, пурисо йа̄нена гаччхати, пхарасуна̄ [парасуна̄ (саккатагантхесу)] чхиндати, руккхо ва̄тена он̣амати.

306. сахаттхена [ка. 287; рӯ. 296; нӣ. 592; чам̣. 2.1.65; па̄. 2.3.19].

сахасаддасса аттхо йасса соти сахаттхо, сахаттхена саддена йутта̄ лин̇гамха̄ татийа̄ хоти. сахасаддасса аттхо на̄ма самава̄йаттхо.

со тивидхо даббасамава̄йо, гун̣асамава̄йо, крийа̄самава̄йоти. путтена саха дханава̄ пита̄, путтена саха тхӯло пита̄, путтена саха а̄гато пита̄. саха, саддхим̣, самам̣, на̄на̄, вина̄ичча̄дико сахаттхасаддо на̄ма.

нисӣди бхагава̄ саддхим̣ бхиккхусан̇гхена [маха̄ва. 59], сахассена самам̣ мита̄ [сам̣. ни. 1.32], пийехи на̄на̄бха̄во вина̄бха̄во [дӣ. ни. 2.183, 207], сан̇гхо саха ва̄ гаггена вина̄ ва̄ гаггена упосатхам̣ кареййа [маха̄ва. 167].

307. лаккхан̣е [рӯ. 147 пит̣т̣хе; нӣ. 598; чам̣. 2.1.66; па̄. 2.3.21].

лаккхан̣ам̣ вуччати иттхамбхӯталаккхан̣ам̣, тасмим̣ татийа̄ хоти.

ассупун̣н̣ехи неттехи, питарам̣ со удиккхати [джа̄. 2.22.2123]. брахмабхӯтена аттана̄ вихарати [а. ни. 3.67], асамбхиннена вилепанена ра̄джа̄намадаккхи, тидан̣д̣акена парибба̄джакамадаккхи, ӯнапан̃чабандханена паттена ан̃н̃ам̣ паттам̣ чета̄пети [па̄ра̄. 612 (тхокам̣ висадисам̣)], бхиккху па̄са̄дикена абхиккантена пат̣иккантена а̄локитена вилокитена самин̃джитена паса̄ритена га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа па̄виси, са̄ ка̄л̣ӣ да̄сӣ бхиннена сӣсена лохитена галантена пативиссака̄нам̣ уджджха̄песи [ма. ни. 1.226], уккхиттака̄йа антарагхаре гаччханти [па̄чи. 584], паллаттхика̄йа антарагхаре нисӣданти [па̄чи. 599].

ан̇гавика̄ропи идха сан̇гайхати [ка. 291; рӯ. 299; нӣ. 603], аккхина̄ ка̄н̣ам̣ пассати, ‘аккхӣ’ти идам̣ ‘ка̄н̣а’нти паде висесанам̣, викалена чаккхуан̇гена со ка̄н̣о на̄ма хоти. хаттхена кун̣им̣ пассати, па̄дена кхан̃джам̣ пассати.

308. хетумхи [ка. 289; рӯ. 297; нӣ. 601].