1. читтасан̇гахаанудӣпана̄

анантан̃н̃а̄н̣ам̣ натва̄на, лока̄локакарам̣ джинам̣;

карисса̄ми параматтха-дӣпанийа̄ нудӣпаним̣.

[таттха, лока̄локакаранти дасасахассилокадха̄туйам̣ чатуссаччадхаммадесана̄локака̄ракам̣. параматтхадӣпанӣти еттха аттхо дувидхо падха̄наттхоча парийа̄йаттхоча. таттха падха̄наттхо параматтхона̄ма, падха̄наттхотича падава̄кйа̄нам̣ мукхйаттхо уджукаттхо. парийа̄йаттхопи кочи, йуттарӯпо аттхо параматтхо йева. параматтхам̣дӣпетипака̄сетӣтипараматтхадӣпанӣ]. там̣пара маттхадӣпаним̣каронтоа̄чарийо патхамам̣та̄ва буддхассабхагавато пан̣а̄мам̣кароти ‘‘удайа̄йасса̄’’тиа̄дина̄.

таттха ‘‘удайа̄’’ти удайатоуггаманато. ‘‘йасса̄’’ти йасса саббан̃н̃убуддхамаха̄сӯрасса. ‘‘екасса̄’’ти адутӣйасса, асади сассава̄. ‘‘саддхаммарам̣сиджа̄лино’’ти еттхасаддхаммотисаттхуса̄ санадхаммовуччати. таттхача чатура̄сӣтисахассадхаммаккхандхасан̇кха̄то десана̄саддхаммоидха̄дхиппето. саддхаммасан̇кха̄там̣рам̣сиджа̄лам̣асса аттхӣти саддхаммарам̣сиджа̄лӣ. тассасаддхаммарам̣сиджа̄лино. ‘‘пабуджджхим̣сӯ’’ти викасим̣су, чатуссаччан̃н̃а̄н̣авика̄сам̣тан̃н̃а̄н̣асампхуллам̣ па̄пун̣им̣су. ‘‘джанамбуджа̄’’ти джанасан̇кха̄та̄амбуджа̄. таттхаджана̄на̄ма идхабодханеййасатта̄ адхиппета̄, йесаббан̃н̃удесанам̣ сутва̄ чатуссачча дхаммам̣ буджджхиссанти. амбуджа̄типадума̄. ‘‘джа̄тиккхеттемаха̄сарети’’ джа̄тиккхетта сан̇кха̄те джанамбуджамаха̄саре. таттха джа̄тиккхеттам̣ на̄мадасасахасса чаккава̄л̣ам̣, йам̣ екам̣ буддхаккхеттанти вуччати. йаттха ча маха̄бодхисатта̄нам̣ буддхабха̄ваттха̄йа патхамамаха̄бхинӣха̄рака̄ла̄дӣсу екаппаха̄ренапатхавикампана̄дӣнипаваттанти. йаттхачавасанта̄девабрахма̄но буддхапариса̄хонти. джа̄тиккхеттемаха̄сарейасса екасса саддхаммарам̣сиджа̄лино маха̄сӯрасса удайа̄ тасмим̣ джа̄тиккхетте маха̄саре джанамбуджа̄пабуджджхим̣сӯтийоджана̄.

‘‘там̣ маха̄сӯра’’нти саббан̃н̃убуддхамаха̄сӯрийаман̣д̣алам̣. джанамбуджа санта̄несупаваттам̣ махантам̣ мохатамам̣нӯдати апанети, саддхаммарам̣сиджа̄лам̣ виссаджджанто антарадха̄петӣти маха̄мохатамонудо. там̣ ‘‘маха̄мохатамонудам̣’’.

евам̣ буддхассапан̣а̄мам̣ катва̄ аттана̄ иччхитам̣ пан̣а̄маппайоджанам̣ парин̣а̄менто ‘‘сан̃джа̄та’’нтиа̄дима̄ха. ‘‘сомаха̄сӯромайхам̣ хадайе сан̃джа̄там̣ тамокхандхам̣ панӯдата’’нтийоджана̄. таттха ‘‘сан̃джа̄та’’нти сут̣т̣худжа̄там̣, анаматаггесам̣са̄ре дал̣хам̣ паваттанти аттхо. ‘‘тамокхандха’’нти маха̄мохатамокхандхам̣. саббакилесатамокхандхам̣ ва̄. антара̄йакара̄ни упавӣл̣акопагха̄такакамма̄нипи тамокхандхе сан̇гахита̄ни ева. татха̄ рога̄дайо антара̄йа дхамма̄пи тамоджа̄тика̄еватамотамапара̄йанотиа̄дӣсу. ‘‘панӯдата’’нти панӯдату, апанету, антарадха̄пету.

евам̣ саппайоджанам̣ пан̣а̄мам̣ катва̄ ида̄ни санида̄нам̣ гантхаппат̣ин̃н̃ам̣ каронто ‘‘пора̄н̣акехӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха нида̄нам̣ на̄ма гантхаппат̣ин̃н̃а̄йа а̄саннака̄ран̣ам̣. катадхам̣панатанти, са̄раттха̄бхима̄нӣнам̣ йа̄чанан̃часан̇гахассавипулаттхата̄ ча.

таттха двӣхи га̄тха̄хи сака̄ран̣ам̣ йа̄чанам̣ дассети. пуна двӣхи га̄тха̄хи саупамам̣випулаттхатам̣дассети. ‘‘тасма̄’’тиа̄дина̄ гантхаппака̄ра гантхагун̣ехи сахагантхаппат̣ин̃н̃ам̣ дассети. таттха а̄дига̄тха̄йам̣ ‘‘абхидхамматтхасан̇гахе пора̄н̣акехи вин̃н̃ӯхи ван̣н̣ита̄ бахӯван̣н̣ана̄ идхалокамхидиссантӣ’’ти йоджана̄. ‘‘ван̣н̣ана̄’’ти пора̄н̣ат̣ӣка̄йо вуччанти. еван̃часати касма̄ абхинавам̣ ван̣н̣анам̣ йа̄чантӣти. ‘‘йе са̄раттха̄бхима̄нино, те та̄хибахӯхи пора̄н̣аван̣н̣ана̄хитут̣т̣хим̣ навинданти. тасма̄ там̣ йа̄чантӣ’’тийоджана̄. етена аппаса̄раттха̄ ева та̄пора̄н̣аван̣н̣ана̄йотипи дӣпетийева. таттха ‘‘тут̣т̣хи’’нти сантут̣т̣хим̣. навиндантинапат̣илабханти. ‘‘йе’’тийеджана̄.

са̄раттхамева абхима̄ненти, висесена нандантисӣлена̄ти са̄раттха̄бхима̄нино. тенавиндантӣтипурименасамбандхо. пуна ‘‘те’’ти та̄хи тут̣т̣хим̣ авинданта̄ теджана̄. ‘‘ма’’нти атта̄нам̣ ниддисати. ‘‘сан̇гамма̄’’ти сама̄гантва̄. йасма̄ параматтхассадӣпанам̣ йа̄чанти, тасма̄ имисса̄т̣ӣка̄йа ‘‘параматтхадӣпанӣ’’ти на̄мам̣пи сиддхам̣хоти. ‘‘махан̣н̣аве’’ти маха̄самудде. ‘‘ратана̄нӣ’’ти суван̣н̣араджата̄дӣни ратана̄ни. ‘‘уддхаритва̄’’ти уддхам̣ а̄харитва̄. ‘‘йатхиччхакам̣вӣ’’тийатхиччхитам̣пи. йаттакам̣ иччханти, таттакам̣вӣти адхиппа̄йо. ‘‘даджджеййум̣’’ти дадеййум̣. ка̄мам̣ дадантӯти аттхо. еййа̄дивачана̄нам̣ анумати аттхепаваттанато. ‘‘наваттабба̄ваӯната̄’’ти махан̣н̣авератана̄нам̣ ӯната̄ха̄нита̄ наваттабба̄ва. касма̄, апарима̄н̣а ратана̄дхит̣т̣ха̄натта̄ маха̄самуддасса. йато со са̄гароти вуччати, са̄нам̣дханаратана̄нам̣ гехагаббхасадисатта̄са̄гароти хисса аттхо.

‘‘татхеветтха̄’’ти етасмим̣ абхидхамматтха сан̇гахетатхева. ‘‘випулаттха̄’’ти маханта̄ аттха̄. ‘‘ратанӯпама̄’’ти махан̣н̣аве ратанасадиса̄. ‘‘сатаккхаттум̣пӣ’’ти анекасатава̄рам̣пи. ‘‘ван̣н̣еййум̣’’ти ка̄мам̣ван̣н̣енту. ‘‘парийа̄динна̄’’ти парито анавасесато а̄динна̄ гахита̄. париккхӣн̣а̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘нахессаре’’ти нахессанти набхависсанти. ‘‘тасма̄’’ти йасма̄ча йа̄чанти, йасма̄ча парийа̄динна̄нахессанти, тасма̄. ‘‘та̄суван̣н̣ана̄сӯ’’ти та̄су пора̄н̣ат̣ӣка̄су. ‘‘ван̣н̣ана’’нти абхинававан̣н̣анам̣, абхинават̣ӣкам̣кариссанти самбандхо. кӣдисам̣ван̣н̣анам̣ кариссатӣти а̄ха ‘‘на̄на̄са̄раттха сампун̣н̣а’’нтиа̄ди. таттха ‘‘утта̄нападабйан̃джана’’нти утта̄нападан̃ча утта̄нава̄кйан̃ча. ‘‘на̄тисан̇кхепавиттха̄ра’’нти на̄тисан̇кхепам̣на̄тивиттха̄ран̃ча. манда̄ буддхи йесам̣ те мандабуддхино. ‘‘манда̄’’ти мудука̄. ‘‘буддхӣ’’ти н̃а̄н̣ам̣. мандабуддхино сотуджане пабодхети вика̄сети, н̃а̄н̣а вика̄сам̣па̄петӣти мандабуддхиппабодхана̄. ‘‘карисса’’нти карисса̄ми. ‘‘та’’нти там̣ван̣н̣анам̣. ‘‘параматтхесупа̄т̣аваттхиносун̣антӯ’’ти йоджана̄. пат̣унобха̄вопа̄т̣авам̣. пат̣уноти бйаттассапан̣д̣итасса. па̄т̣авена аттхо йесам̣ те па̄т̣аваттхино. итисаддо парисама̄панаджотако. со хи гантха̄раббхавидха̄насса идхапарисама̄панам̣ паринит̣т̣ха̄нам̣ н̃а̄петум̣ гантха̄раббхава̄кйассапарийанте йоджито. авайава ва̄кйа̄нам̣ пийоджӣйатийева. есанайосаббаттха.

гантха̄раббхага̄тха̄ван̣н̣ана̄нит̣т̣хита̄.

1. евам̣ гантха̄раббхавидха̄нам̣ катва̄ ида̄ни а̄дига̄тха̄йа самбандхам̣ дассенто ‘‘абхидхамматтхасан̇гаха’’нтиа̄дима̄ха. самбандханти ка̄ран̣аппхаласам̣йогам̣. таттха га̄тха̄паваттанам̣ ка̄ран̣ам̣ на̄ма. пан̃чапин̣д̣аттха дассанам̣ пхалам̣ на̄ма. ка̄ран̣аппхаласам̣його самбандхона̄ма. ‘‘саппайоджане’’ти пхалаппайоджанасахите. гантхена абхидха̄таббо катхетабботи гантха̄бхидхеййо. нипатасса каммам̣ нипаччам̣. нипачча кирийа̄, нипачча̄ка̄ро, нипаччака̄рассакаран̣анти сама̄со. ‘‘са̄’’ти ратанаттайавандана̄. дассита̄тисамбандхо. ‘‘абхихита̄’’ти катхита̄. пака̄сита̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘падха̄наттхабхӯта̄’’ти адхиппетаттхабхӯта̄ти адхиппа̄йо. дувидхохи аттховачанаттхо ча абхидха̄наттхоча. таттха гаччхатӣти гато, пурисоти вуттегаччхати падена вутто йокочи гаччханто вачанаттхона̄ма. пурисоти паденадассито падха̄наттхо адхиппетаттхо абхидхеййаттхо на̄ма̄ти. ‘‘абхидхамматтха̄’’ти.

таттха вутта̄бхидхамматтха̄, чатудха̄ параматтхато;

читтам̣ четасикам̣ рӯпам̣, нибба̄намити саббатха̄. ти

евам̣ вутта̄ абхидхамматтха̄. евам̣ вуттатта̄йевача течатта̄ро абхидхамматтха̄ ева идхападха̄наттхабхӯта̄ти ча, - падха̄наттха̄ева идхагантха̄бхидхеййа бха̄вена адхиппета̄ти чавин̃н̃а̄йатӣти адхиппа̄йо.

кечипанавадеййум̣, теабхидхамматтха̄ сан̇гахаппакаран̣ам̣ патта̄ висум̣ сан̇гахаттха̄на̄мабхавеййум̣, наабхидхамматтха̄ на̄ма. идха ча сан̇гахаттха̄ ева абхидхеййабха̄вена адхиппета̄ти вуттам̣ абхидхеййо абхидхамматтха сан̇гахаппадена̄ти. вуччате. теабхидхамматтха̄ сан̇гахаппакаран̣ам̣ патта̄пи абхидхамматтха̄ евана̄ма хонти, на висум̣ сан̇гахаттха̄на̄ма. таттха вутта̄бхидхамматтха̄тихи вуттам̣, натувуттам̣ таттха вутта̄сан̇гахаттха̄ти. еван̃часати сан̇гахитабха̄ваматтам̣ висит̣т̣хам̣ хоти. тадева идха абхидхеййо на̄ма сийа̄ти вуттам̣ ‘‘сан̇гахитабха̄вопи абхидхеййо йева̄’’тиа̄ди. таттха ‘‘сан̇гахитабха̄во’’тичиттасан̇гахо, четасикасан̇гахотиа̄дина̄ сан̇гахан̣акирийа̄. са̄ сан̇гахитехи дхаммехи ан̃н̃а̄ нахоти. тесвевадхаммесусан̇гайхатӣти вуттам̣ ‘‘сан̇гахитабха̄вопи абхидхеййо йева̄’’ти. кин̃ча̄питехи ан̃н̃а̄нахоти, те свева сан̇гайхати. са̄пана гантхассападха̄наттхо нахоти. идха ча падха̄наттхова адхиппетоти вуттам̣ ‘‘там̣насундара’’нти. касма̄ насундаранти а̄ха ‘‘нахисо’’тиа̄дим̣. еттхачахисаддо имасса ва̄кйассахетува̄кйабха̄вам̣ джотети. есанайопараттхапи. ‘‘итопат̣т̣ха̄йа ча̄’’тиа̄ди гантха гарудосавиваджджанам̣. таттха ‘‘имассасан̇гахасса̄’’ти имассаабхидхамматтхасан̇гахасса. ‘‘дутӣйа̄’’тидутӣйа̄т̣ӣка̄. ‘‘двепӣ’’ти двепит̣ӣка̄йо. ‘‘висуддхимаггемаха̄т̣ӣка̄’’ти а̄чарийадхаммапа̄латтхерена ката̄параматтхаман̃джӯса̄на̄мат̣ӣка̄. са̄ браммарат̣т̣хе тирийапаббатава̄сина̄ тхеренакатам̣ чӯл̣ат̣ӣкам̣ упа̄да̄йа маха̄т̣ӣка̄ти па̄кат̣а̄. там̣сандха̄йетам̣ вуттам̣.

гантхаппака̄роча пака̄равантехи дхаммехи сахевасиджджхати, вина̄ насиджджхатӣти адхиппа̄йена ‘‘соабхидхамматтхападена̄’’ти вуттам̣. ка̄ман̃ча со техи сахевасиджджхати, вина̄насиджджхати. абхидхамматтхападам̣ пана сан̇гахан̣акирийа̄пака̄рам̣на вадатӣти вуттам̣ ‘‘там̣ насундара’’нти. дувидхам̣ на̄мам̣ анваттхана̄мам̣ рул̣ина̄манти. таттха, аттха̄нугатам̣ на̄мам̣ анваттхана̄мам̣, йатха̄ сукхитассаджанасса сукхотина̄мам̣. аттхарахитам̣ а̄ропитам̣ на̄мам̣ рул̣ина̄мам̣, йатха̄ дуккхитассаджанасса сукхоти на̄мам̣. идха пана анваттхана̄ мантидассетум̣ ‘‘аттха̄нугата̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ‘‘аттха̄нугата̄’’ти сакаттха̄нугата̄. саддаппаваттинимитта̄нугата̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘гантхасаман̃н̃а̄’’ти гантхасаммути. гантхассана̄манти вуттам̣ хоти. сан̇гахагантхона̄ма па̄л̣ийам̣таттха таттха виппакин̣н̣едхамме екаттха сабха̄гара̄сикаран̣авасена паватто гантхо. там̣ угган̣ханто аппакена гантхенабахукедхаммесукхенаджа̄на̄ти. ‘‘тадуггахапарипуччха̄дивасена̄’’ти тассауггахоча парипуччха̄ча̄ти двандо. а̄дисаддена дха̄ран̣а̄дӣни сан̇ган̣ха̄ти. таттха па̄т̣хассава̄чуггатакаран̣ам̣ уггахона̄ма. уггахи тассапа̄т̣хасса аттхаггахан̣ам̣ парипуччха̄на̄ма. ‘‘ана̄йа̄сато’’ти ниддуккхена. ‘‘ладдхаббам̣пхала̄нупхала’’нти самбандхо. сарӯпато авабуджджханам̣ сарӯпа̄вабодхо. а̄дисаддена лаккхан̣а̄вабодхо раса̄ва бодхотиа̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. анупа̄да̄паринибба̄нам̣ анто парийоса̄нам̣ йасса̄ти анупа̄да̄паринибба̄нантам̣. таттха ‘‘анупа̄да̄паринибба̄на’’нти тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи кхандхесу анупа̄да̄йапаринибба̄нам̣. анупа̄дисеса паринибба̄нанти вуттам̣ хоти. ‘‘пхала̄нупхала’’нти пхалан̃чева анупхалан̃ча. таттха ‘‘пхала’’нти мӯлаппхалам̣. ‘‘анупхала’’нти парампараппхалам̣. пайоджетӣти ‘‘пайоджанам̣’’. пайоджетӣти нийоджети. ким̣ нийоджети. пхалаттхикам̣джанам̣. каттха нийоджети. пхаланиббаттакекамме. киматтха̄йа нийоджети. тассакаммасса каран̣аттха̄йа̄ти. пхала̄нубхаванаттха̄йа таттхататтха пхала̄нубхаванакиччесу пайуджджӣйатӣти пайоджананти пиваданти. ‘‘са̄маттхийато’’ти вачанаса̄маттхийато. ким̣ вачанаса̄маттхийанти. ка̄ран̣авачанам̣ пхалам̣пидӣпети. пхалавачанам̣ ка̄ран̣ам̣пидӣпети. йатха̄там̣ асукасмим̣ рат̣т̣хе самма̄дево вут̣т̣хоти вутте там̣ рат̣т̣хам̣су бхиккханти вин̃н̃а̄йати. асукарат̣т̣хам̣ субхиккхантивутте тасмим̣ рат̣т̣хе самма̄дево вут̣т̣хоти вин̃н̃а̄йатӣти. пайоджанам̣ пана абхидхамматтха саддена дассетаббам̣ наттхи, сан̇гахавачанаса̄маттхийенева сиддхам̣ хотӣти адхиппа̄йена ‘‘сан̇гахасаддена̄’’ти вуттам̣. са̄маттхийадассане пана сут̣т̣ху парипун̣н̣авачанам̣ иччхитаббам̣ хоти. итаратха̄ анит̣т̣хаттхаппасан̇гопи сийа̄ти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘там̣ на сундара’’нти ватва̄ ‘‘нахӣ’’тиа̄дина̄ хетува̄кйена тадаттхам̣ са̄дхети.

2. евам̣ саппайоджане пан̃чапин̣д̣аттхети еттха пан̃чапин̣д̣аттхе дассетва̄ ида̄ни тесам̣пан̃чаннам̣ пин̣д̣аттха̄нам̣ висум̣висум̣ пан̃чаппайоджана̄ни дассенто ‘‘таттха̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘таттха̄’’ти тесупан̃часу пин̣д̣аттхесу. насан̇кхйа̄таббанти асан̇кхйеййам̣. сан̇кха̄тум̣асаккун̣еййанти аттхо. напаметаббанти аппамеййам̣. паметум̣ асаккун̣еййанти аттхо. евам̣ киччапаччайа̄нам̣ каттхачи саккаттха дӣпанам̣ хоти. сакавачанам̣ па̄л̣ивачанена са̄дхетум̣ ‘‘йатха̄ха̄’’ти пуччхитва̄ па̄л̣ига̄тхам̣ а̄хари. таттха ‘‘йатха̄ха̄’’ти катхам̣ а̄ха иччеваттхо. анантаре вуттасса аттхасса са̄дхакам̣ вачанам̣ катхам̣ па̄л̣ийам̣ а̄ха, катхам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄ха, катхам̣ т̣ӣка̄йам̣ а̄ха̄ти евам̣ йатха̄рахам̣ аттхо ведитаббо. ‘‘тета̄дисениббуте акутобхайе пӯджайато’’ти йоджана̄. таттха ‘‘те’’ти буддха буддха са̄ваке. ‘‘та̄дисе’’ти татха̄ рӯпесӣ лаккхандха̄дигун̣а сампанне. ‘‘ниббуте’’ти килеса нибба̄нена ниббуте. наттхи куточи хетуто бхайам̣ йесам̣ те акуто бхайа̄. ана̄га̄ми кхӣн̣а̄сава̄. ‘‘бхайа’’нти читтутра̄сабхайам̣. ‘‘пӯджайато’’ти пӯджентасса. ‘‘там̣ пайоджана’’нтитасса̄ратанаттайа вандана̄йа пайоджанам̣. ‘‘сан̇гахака̄ра̄’’ти буддхагхосаттхера̄дайо паччхима ат̣т̣хакатха̄ка̄ра̄ вуччанти. техи пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄су таттха таттха виппакин̣н̣епакин̣н̣акавиниччхайейуттат̣т̣ха̄несу сан̇гахетва̄ абхинава ат̣т̣хакатха̄йо каронти. тасма̄ сабба̄абхинаваат̣т̣хакатха̄йо сан̇гаха̄ на̄ма хонти. те ча а̄чарийа̄ сан̇гахака̄ра̄ на̄ма. тена вуттам̣ ‘‘сан̇гахака̄ра̄ти буддхагхоса. пе… вуччантӣ’’ти. те антара̄йа нӣва̄ран̣амева иччхантӣти катхам̣ вин̃н̃а̄йатӣти че. тесам̣ вачанена вин̃н̃а̄йатӣти дассетум̣ сан̇гахака̄ра га̄тхам̣ а̄хари. ‘‘ратанаттайекатасса етассанипаччака̄расса а̄нубха̄вена антара̄йе асесатососетва̄ти йоджана̄. ‘‘хӣ’’ти н̃а̄пакахету джотако. ‘‘вутта’’нти ат̣т̣хаса̄линийам̣ вуттам̣.

3. ‘‘катхан̃чахотӣ’’ти самбандхо. ити айам̣ пуччха̄. ‘‘вуччате’’ти висаджджана̄ катхӣйате. ‘‘хӣ’’тивиттха̄раджотако. ‘‘вандана̄ кирийа̄бхиниппха̄дако пун̃н̃аппава̄хо’’ти самбандхо. ‘‘анека…пе… ва̄ре’’ти аччанта сам̣йогаттхе упайога вачанам̣. ‘‘пун̃н̃а̄бхисандо’’ти пун̃н̃а̄бхисото, пун̃н̃аппава̄хоти тассева вевачанам̣. ‘‘со ча пун̃н̃а̄тиссайо хотӣ’’ти самбандхо. касма̄ со пун̃н̃а̄ тиссайо хотӣти. кхетта сампаттийа̄ ча аджджха̄сайа сампаттийа̄ ча хотӣти дассетум̣ ‘‘ануттаресӯ’’тиа̄дима̄ха. сам̣вад̣д̣хиттха̄ти сам̣вад̣д̣хито. пун̃н̃а̄бхисандо. сам̣вад̣д̣хитассабха̄во сам̣вад̣д̣хитаттам̣. сугандхехивийа супарисуддхам̣ваттхам̣ парибха̄вӣйиттха̄ти парибха̄вито. пун̃н̃а̄бхисандойева. парибха̄витасса бха̄во парибха̄витаттам̣. убхайаттха̄пи хету аттхе ниссаккавачанам̣. ‘‘маха̄джутико’’ти маха̄теджо. ‘‘махаппхало’’ти мӯлаппхалена махаппхало. ‘‘маха̄нисам̣со’’ти а̄нисам̣саппхалена маха̄нисам̣со. а̄нисам̣саппхаланти ча парампара̄ пхалам̣ вуччати. ан̃н̃ам̣ пун̃н̃ам̣ атиккаманто сайати паваттатӣти атиссайо. пун̃н̃ан̃ча там̣ атиссайоча̄ти пун̃н̃а̄тиссайо. атиссайапун̃н̃ам̣, адхика пун̃н̃анти аттхо. ‘‘со анубалам̣ дети, ока̄сала̄бхам̣ каротӣ’’ти самбандхо. катхан̃ча анубалам̣ дети, катхан̃ча ока̄сала̄бхам̣ каротӣти а̄ха ‘‘сайам̣ пайога сампаттибха̄вет̣хатва̄’’тиа̄дим̣. таттха пайогасампаттина̄ма атӣта пун̃н̃акамма̄нам̣ балаватарам̣ упаттхамбхакакаммам̣ хоти. ‘‘бахиддха̄’’ти бахиддхасанта̄нато. ‘‘випаттипаччайе сампаттипаччайе’’ти йоджетаббам̣. таттха, випаттипаччайа̄на̄ма-ра̄джатова̄ чоратова̄-тиа̄дина̄ а̄гата̄ дуккхуппаттипаччайа̄. сампаттипаччайа̄на̄ма ка̄йачитта̄нам̣ саппа̄йа паччайа̄. чатта̄ро паччайа̄ ча упат̣т̣ха̄какула̄ни ча а̄раккха девата̄дайо ча сукхуппатти паччайа̄. техи паччайехи па̄моджджа баху ласса тхерасса санта̄не раттидивам̣ пӣтипассаддхисукхасама̄дхӣнам̣ паваттийа̄ аджджхаттабхӯта̄ утучитта̄ха̄ра̄ ча ати пан̣ӣта̄ хонти. техи самут̣т̣хита̄ сарӣрат̣т̣хакадха̄туйо ча атипан̣ӣта̄ ева хутва̄ упабрӯханти. таттха сарӣрат̣т̣хакадха̄туйо на̄ма патхави а̄дайо ва̄тапиттасемха̄дайоча. ‘‘анубалам̣детӣ’’тиабхинавам̣тха̄мабалам̣ паваттети. ‘‘пун̃н̃антарасса̄’’ти паваттивипа̄каджанакасса бахувидхасса пун̃н̃а каммасса. ‘‘атха̄’’ти тасмим̣ ка̄лети аттхо. ‘‘балавабалавантийо хутва̄’’ти пакати балато атибалавантийо хутва̄. ‘‘тасмим̣ тхерасанта̄не’’ти самбандхо. ‘‘ит̣т̣хаппхалагханапӯрите’’ти ит̣т̣хаппхалабхӯта̄нам̣ рӯпасантатӣнам̣ гханена пӯрите. ‘‘ока̄со на̄ма наттхӣ’’ти патит̣т̣ха̄нока̄со на̄ма наттхи. ‘‘итӣ’’ти тасма̄. ‘‘дӯрато апанӣта̄нева хонтӣ’’ти самбандхо. ит̣т̣хаппхаласанта̄нам̣ виба̄дханти нӣва̄рентӣти ит̣т̣хаппхаласанта̄навиба̄дхака̄ни упапӣл̣акӯпагха̄такакамма̄ни. анит̣т̣хаппхала санта̄на джанака̄ни, акусала джанака камма̄ни, апун̃н̃а камма̄нӣти та̄нитивидха̄ни акусалакамма̄ни дӯрато апанӣта̄нева хонти, тесам̣ випа̄касса анока̄сакаран̣ена̄ти адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘нахӣ’’тиа̄дим̣. ‘‘тато’’ти тасма̄ апун̃н̃а камма̄нам̣ дӯрато апанӣтатта̄. абхива̄детабба̄нам̣ ма̄та̄питу саман̣абра̄хман̣а̄дӣнам̣ абхива̄данакаммегарум̣каран̣ам̣ абхива̄дана сӣлам̣ на̄ма. там̣ асса аттхӣти абхива̄данасӣлӣ. гун̣авуддхавайавуддхе апачети атта̄нам̣ нӣчавутти каран̣ена пӯджетисӣлена̄ти вуддха̄пача̄йӣ. убхайаттха̄писампада̄на вачанам̣. евантиа̄дини гамана вачанам̣. нигаманти ча нит̣т̣хан̇гаманам̣. тасма̄тиа̄ди ладдхагун̣а вачанам̣. ладдхагун̣оти ча там̣там̣пасан̇га висодханам̣ парипун̣н̣ам̣ катва̄ ладдховисуддхо аттхо вуччати. татха̄ вачана са̄маттхийена ладдхо аттхантаропи айамидха адхиппето. ‘‘накевалан̃ча тхерассева анантара̄йена парисама̄панаттхам̣ хотӣ’’ти йоджана̄. ‘‘сотӯнан̃чагахан̣а кичча сампаджджанаттха’’нтисамбандхо. сун̣антӣти сота̄ро. тесам̣. ‘‘ган̣ханта̄на’’нти угган̣ханта̄нам̣. ‘‘вандана̄сиддхийа̄’’тира танаттайевандана̄ пун̃н̃ассасиддхито. джаванавиниччхайе йасма̄ антара̄йа нӣва̄ран̣ам̣на̄ма дит̣т̣хадхамме иччхитаббам̣ пхалам̣ хоти. дит̣т̣ха дхаммо ча патхама джаванасса випа̄каккхеттам̣. тасма̄ упаттхамбхана киччам̣ патва̄пи патхама джавана четана̄ ева идхапарийатта̄ти адхиппа̄йена ‘‘дит̣т̣хадхаммаведанӣйабхӯта̄’’ти вуттам̣. са̄ пана патхама джавана четана̄ упаттхамбхана киччам̣ патва̄пи саббадуббала̄ евасийа̄. касма̄, аладдха̄севанатта̄. сеса четана̄йо ева балаватийо сийум̣. касма̄, ладдха̄ севанатта̄ти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘саттаджаванапаккхе адхиппетатта̄ упаладдхаббатта̄ там̣ насундара’’нти самбандхо. ‘‘итӣ’’ти ва̄кйапарисама̄панам̣. ‘‘йатха̄ аппаматтакам̣ хоти. евамевам̣ аппаматтакам̣ хотӣ’’ти йоджетаббам̣. ‘‘татха̄хӣ’’ти тато ева̄ти аттхо. пат̣т̣ха̄непи=кабал̣ӣка̄роа̄ха̄ро имассака̄йасса а̄ха̄ра паччайенапаччайо=тивибхатто. итаратха̄ ‘кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро а̄ха̄расамут̣т̣ха̄на̄нам̣ рӯпа̄нам̣ а̄ха̄рапаччайена паччайо’ти вибхатто сийа̄ти. ‘‘адхуна̄ва̄’’ти имасмим̣ бхаве ева. евам̣ вандана̄йапайоджанам̣ дӣпетва̄ ида̄ни сеса̄нам̣ пин̣д̣аттха̄нам̣ пайоджанам̣ дӣпетум̣ ‘‘йасма̄пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха, ‘‘а̄дитовидитесатӣ’’тиа̄димхи-бха̄сиссам̣ абхидхамматтха сан̇гаха-нти падам̣ сутва̄ вин̃н̃а̄тесати, ‘‘усса̄ходжа̄йати’’. имам̣ уггахетва̄ судуллабхе абхидхамматтхе ча ана̄йа̄сена джа̄нисса̄ма, таммӯлакасса ча анупа̄да̄ паринибба̄нантасса пайоджанассабха̄гино бхависса̄ма̄ти читтуппа̄да самбхаватоти адхиппа̄йо.

пин̣д̣аттха̄нудӣпана̄ нит̣т̣хита̄.

4. падаттхе. ‘‘буджджхӣ’’ти ан̃н̃а̄си. ‘‘еттха̄’’ти етасмим̣ паде. ча саддо ва̄кйа̄рамбха джотако. ва̄кйа̄ рамбхоти ча мӯлава̄кйе йам̣ йам̣ ваттаббам̣ авуттам̣, тасса тасса катханаттха̄йа анува̄кйасса а̄рамбхо. буджджханакирийа̄вуччатин̃а̄н̣ам̣. катхам̣панаавипарӣтаттхе паватто самма̄саддо асеса бйа̄панам̣ дӣпетӣти пуччха̄йа пуриматтхаме вабйатирекато ча анвайато ча пуна виттха̄ренто ‘‘татха̄хӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха, ‘‘татха̄хӣ’’ти тасса вачанасса айам̣ виттха̄роти джотети. ‘‘авипарӣта’’нти кирийа̄висесана падаметам̣. ‘‘аттано висайе ева̄’’ти аттано н̃а̄н̣ависайе ева тесам̣ висайоча̄ти самбандхо. йасма̄ екопи дхаммо ка̄ладесасанта̄на̄дибхедена ананта бхедо хоти. тасма̄ падесан̃а̄н̣ика̄ паччекабуддха̄дайо екадхаммам̣пи сабба̄ка̄рато джа̄нитум̣ на сакконти. тена̄ха ‘‘техӣ’’тиа̄дим̣. таттха ‘‘сабба̄ка̄рато’’ти сабха̄вато, хетуто, паччайато, пхалато, ниссандато, ка̄лато, десатотиа̄дина̄ а̄ка̄рена. ‘‘йаттха̄’’ти йасмим̣ ависайедхамме. ‘‘те випарӣтам̣ буджджхеййум̣, со ависайо на̄мадхаммонаттхӣ’’тийоджана̄. там̣ виттха̄ренто ‘‘техӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха, ‘‘тийаддхагате’’ти тӣсука̄лесу гате паватте. ‘‘аддха̄муттаке’’ти ка̄латтайавимуттаке. ‘‘хаттхаман̣икевийа̄’’ти хаттха тале т̣хапитаман̣иратана̄нивийа. ‘‘саббе дхамма̄’’тиа̄ди па̄л̣иса̄дхакам̣. таттха, ‘‘а̄па̄та’’нти абхимукхам̣ патанам̣. а̄ба̄дхантипи па̄т̣хо, оттхаритва̄ упат̣т̣ха̄нанти аттхо. ‘‘саббан̃н̃умаха̄бхаван̇га’’нти саббесам̣саббан̃н̃убуддха̄нам̣ паччхимабхаве пат̣исандхито пат̣т̣ха̄йа паваттам̣ ат̣т̣хасу маха̄випа̄кесу патхамамаха̄випа̄кам̣ бхаван̇га читтам̣. ‘‘таттха̄’’ти тасмим̣ маха̄бхаван̇ге. ‘‘ниччака̄лам̣ упат̣т̣хахантӣ’’ти саббака̄лам̣ упат̣т̣ха̄на̄ка̄ра патта̄ хутва̄ тит̣т̣ханти. касма̄, кассачи а̄варан̣асса абха̄вато. идам̣пихи екам̣ упат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма̄ти. ‘‘а̄ваджджана̄йа̄’’ти манодва̄ра̄ваджджана читтена. дхамма̄ маханта̄. бхаван̇гам̣ париттакам̣. тасма̄ париттакам̣ бхаван̇гам̣ екаккхан̣е маханта̄нам̣ дхамма̄нам̣ напахотӣти чодакасса адхиппа̄йо. ‘‘начодетаббамета’’нти етам̣ т̣ха̄нам̣ начодетаббам̣. ‘‘парамуккам̣сапатта̄на’’нти еттха ‘‘уккам̣со’’ти аччуггамо аччуттаро. парамо уккам̣со парамуккам̣сотивиггахо.

евам̣ самма̄саддасса аттхам̣ вича̄ретва̄ ида̄ни сам̣саддасса аттхам̣ вича̄ренто ‘‘сам̣саддопана̄’’тиа̄дима̄ха. таттха, ‘‘упасагго’’ти упасаггападам̣. ‘‘пат̣иведхадхаммесӯ’’ти пат̣иччасамуппа̄да̄дӣнам̣ пат̣ивиджджханан̃н̃а̄н̣есу. наттхи а̄чарийо етасса̄ти ана̄чарийо. сама̄санте кака̄рена саха ана̄чарийако. ана̄чарийакасса бха̄во ана̄чарийаката̄. там̣ ана̄чарийакатам̣. татӣйа̄ руппасама̄патти на̄ма а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанаджджха̄нам̣. там̣ бхагава̄ а̄л̣а̄расса сантике угган̣ха̄ти. чатуттха̄руппасама̄патти на̄ма невасан̃н̃а̄ на̄сан̃н̃а̄йатанаджджха̄нам̣. там̣ удакассасантике угган̣ха̄тӣти вуттам̣ ‘‘а̄л̣а̄рудакамӯлика̄’’ти. ‘‘аналан̇каритва̄’’ти а̄ваджджанасама̄паджджана̄дивасена аналан̇каритва̄. ана̄севитва̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘чхад̣д̣итатта̄’’ти ета̄сама̄паттийона̄лам̣ бодха̄йа, атха кхо йа̄вадева татӣйа чатуттха̄руппабхаваппат̣ила̄бха̄йа сам̣ваттантӣти евам̣ а̄дӣнавам̣ дисва̄ чхад̣д̣итатта̄. ‘‘буджджханакирийа̄йа̄’’ти пат̣иведхан̃н̃а̄н̣асса. ‘‘куто пат̣иведхадхамма̄’’ти та̄ куто пат̣иведхадхамма̄ хонти. пат̣иведхадхамма̄ ева ча буддхабха̄ва̄йападат̣т̣ха̄на̄хонтӣти адхиппа̄йо.

па̄л̣ийам̣. ‘‘пуббе анануссутесудхаммесӯ’’ти имасмим̣ бхаве ито пуббе кассачисантике анануссуте сучатуссачча дхаммесу. ‘‘абхисамбуджджхӣ’’типаде абхисамбодхисан̇кха̄там̣ арахаттамагган̃н̃а̄н̣ам̣ вуттам̣. тадева н̃а̄н̣ам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса падат̣т̣ха̄нам̣ хоти. таппаччайа̄ таданантара̄ евасаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ па̄туббхаватӣти вуттам̣ ‘‘таттха ча саббан̃н̃утам̣ па̄пун̣а̄тӣ’’ти. ‘‘таданантара̄’’ти ча арахатта маггавӣтхийа̄ча чатуннам̣ паччавеккхана ва̄ра̄нан̃ча анантаре ка̄лети аттхо. ‘‘нимиттаттхе’’ти нимитта хетваттхе. ‘‘бхумма’’нти ат̣т̣хакатха̄суа̄гатам̣ саттамӣвибхаттийа̄на̄мам̣. та̄су хи паччаттавачанам̣, упайогавачанам̣, каран̣а вачанам̣, сампада̄на вачанам̣, ниссаккавачанам̣, са̄мивачанам̣, суммавачананти евам̣ ануккамена саттаннам̣ вибхаттӣнам̣ на̄ма̄ни а̄гата̄нӣти.

‘‘дасабалан̃н̃а̄н̣есӯ’’ти т̣ха̄на̄т̣ха̄на косаллан̃н̃а̄н̣а̄дӣсу даса н̃а̄н̣абалесу. ‘‘васибха̄ва’’нти еттха аттано васам̣ ваттетум̣ саматтхата̄ сан̇кха̄тосатти висесо васона̄ма. васо етасса аттхӣти васӣ-васиган̣ехӣтиа̄дӣсувийа. васино бха̄во васибха̄во. там̣ васибха̄ванти аттхо. тена̄ха ‘‘васибха̄ва’’нти иссарабха̄ванти. каттхачи пана ‘‘васӣ’’ти иттхилин̇гападам̣пи диссати=татрима̄ пан̃чавасийо а̄ваджджанавасӣсама̄паджджанавасӣ=тиа̄дӣсу.

самма̄самбуддхапада.

5. атулападе. анекехигун̣ападехи паваттита̄вандана̄ ‘‘анекагун̣ападависайа̄на̄ма’’. ‘‘итиким̣дутӣйена̄’’ти ити тасма̄ дутӣйена атулападена ким̣ пайоджанам̣ аттхӣти аттхо. ‘‘нана саматтха̄’’ти насаматтха̄ на хотӣти йоджана̄. саматтха̄ ева̄ти адхиппа̄йо. ‘‘маттака̄рино’’ти пама̄н̣ака̄рино. ‘‘тхеро ча тесам̣ ан̃н̃атаро’’, тасма̄ маттам̣ на кароти, дутӣйам̣ атула падам̣ а̄харӣти адхиппа̄йо. ‘‘апича̄’’ти кин̃чи ваттаббам̣ аттхӣти аттхо. ‘‘накевалам̣ вандана̄йа антара̄йанӣва̄ран̣амева иччхи таббам̣ хотӣ’’ти йоджана̄. ‘‘вандана̄йа̄’’ти вандана̄хету. сопи пан̃н̃а̄па̄т̣ава̄ди аттхо. ‘‘гантхапа̄рисуддхийа̄’’ти гантхадоса̄на̄ма пададоса ва̄кйадоса аттхадоса̄дайо аттхи. техи досехи имасса гантхасса па̄рисуддхийа̄. катхам̣ пана вандана̄йа пан̃н̃а̄па̄т̣ава̄ди аттхосамбхаватӣти вуттам̣ ‘‘ануссатит̣т̣ха̄несӯ’’тиа̄ди. ануссатит̣т̣ха̄на̄ни на̄ма буддха дхамма сан̇гхасӣла̄дӣни. читтасама̄дха̄нам̣ а̄вахатӣти читтасама̄дха̄на̄вахо. ‘‘тиккха̄сӯра̄хутва̄вахатӣ’’ти гамбхӣресу аттха бйан̃джана падесу аманда̄ виссат̣т̣ха̄ хутва̄ вахати. ‘‘тадаттха̄йапӣ’’ти пан̃н̃а̄па̄т̣ава̄ди аттха̄йапи. гун̣ана̄мапада̄нам̣ гун̣аттхона̄мавиггаха ва̄кйесу па̄кат̣о, сиддхападесу апа̄кат̣о. тасма̄ та̄ни виггахаттхам̣ аджа̄нанта̄нам̣ сантике на̄ма матта̄ни сампаджджантӣти вуттам̣ ‘‘йатха̄вутта вачанаттхайогепи…пе… паваттатта̄’’ти. ‘‘сабха̄ванируттим̣ джа̄нанта̄на’’нти ма̄гадха бха̄сам̣ джа̄нанта̄нам̣. ма̄гадхабха̄са̄хи мӯлабха̄са̄ти ча арийабха̄са̄ти ча ма̄гадхабха̄са̄ти ча па̄л̣ибха̄са̄ти ча дхамманируттӣти ча сабха̄ванируттӣти ча вуччати. ‘‘бха̄ваттхасун̃н̃а’’нти еттха гун̣ана̄ма̄нам̣ гун̣аттхо бха̄ваттхо на̄ма. со евасакаттхоти ча вачанаттхоти ча виггахаттхоти ча вуччати. кирийана̄ма̄дӣсӯпи есеванайо. ‘‘саттхӯ’’ти саттхуно. ‘‘саман̃н̃а̄матта’’нти на̄масан̃н̃а̄маттам̣ бхавитум̣ на̄рахати. татха̄хи ана̄тхапин̣д̣икосет̣т̣хи ра̄джагахам̣ анупатто буддхо локе уппанноти сутва̄ уда̄нам̣ уда̄неси=гхосопи кхо есодуллабхо локасмим̣ йадидам̣ буддхо=ти. тасма̄ буддхоти на̄мам̣пи локе махантам̣ судуллабхам̣гун̣ападам̣ хоти. самма̄самбуддха на̄меваттаббамеванаттхӣти. ‘‘сабха̄ванируттим̣ аджа̄нанта̄нам̣ пана падасахассам̣ вуччама̄нам̣пӣ’’ти тит̣т̣хату екам̣ атулападам̣, падасахассам̣пи вуччама̄нам̣ саттхусаман̃н̃а̄маттамева сампаджджати. та̄диса̄хи джана̄ идам̣ локе махантам̣ гун̣ападантипи наджа̄нанти. бха̄ваттхам̣ ким̣джа̄ниссанти.

‘‘атуло’’ти ан̃н̃ена со асадисоти ва̄, ан̃н̃о ва̄тена садисотассанаттхӣтива̄, - двидха̄пиаттхолаббхати. са̄дхакага̄тха̄йам̣ ‘‘пат̣ипуггало’’ти йугагга̄хӣпуггало. кин̃ча̄пи маккхали пӯран̣а̄дайо висум̣висум̣ - ахам̣ саббан̃н̃ӯ саббадасса̄вӣ - тича, ахам̣ самма̄самбуддхо-тича пат̣иджа̄нанта̄ йугагга̄хино хутва̄ вичаранти. дхаммато пана синеру паббата ра̄джасса сантике саккхара катхала̄нивийасампаджджантӣти. ‘‘аначчхарийа’’нти ната̄ва аччхаритаббам̣ хотӣти аттхо. ‘‘буддхабхӯтасса̄’’ти буддхабха̄вам̣ бхӯтассапаттасса. ‘‘йам̣ буддха бхӯтасса атулаттам̣, етам̣ аначчхарийа’’нти йоджана̄. йади четам̣ аначчхарийам̣ хоти, катамам̣ пана та̄ва аччхарийам̣ бхаватӣти а̄ха ‘‘сампатиджа̄тасса̄’’тиа̄дим̣. таттха ‘‘сампатиджа̄тасса̄’’ти аджджеваджа̄тассапи асса бхагавато. катхам̣ атулата̄ пан̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘тада̄хӣ’’тиа̄дим̣. ‘‘екан̇ган̣а̄нӣ’’ти екатала̄ни. тада̄хи бодхисаттассапун̃н̃а̄нубха̄вена атимаханто обха̄со па̄туббхавати. = ул̣а̄ро обха̄со па̄турахоси атиккаммадева̄нам̣ дева̄нубха̄ва=нтихи вуттам̣. тена обха̄сена пхарита̄ саббе патхави паббата̄дайо джа̄типхаликаккхандха̄вийа суппасанна̄ хонти. дасасахасса чаккава̄л̣а̄ни екаталам̣ хутва̄ пан̃н̃а̄йанти. тена вуттам̣ ‘‘анека̄ни чаккава̄л̣асахасса̄ни екан̇ган̣а̄ни ахесу’’нти. ‘‘парама̄йа пӯджа̄йа̄ти тхутиман̇галавачанапӯджа̄йа. ‘‘локасса̄’’ти сабба сатталокато. евам̣ аччхамбхи ва̄чам̣ ниччха̄реси дхаммата̄йа сан̃чодитатта̄ти адхиппа̄йо. таттха ‘‘аччхамбхива̄ча’’нти виса̄радава̄чам̣. а̄сабхим̣ ва̄чантипи па̄т̣хо. уттамава̄чанти аттхо. ‘‘ниччха̄ресӣ’’ти уда̄харати. идампи аначчхарийам̣, ан̃н̃ам̣ питато аччхарийатарам̣ аттхӣти дассетум̣ ‘‘йада̄пана̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. па̄рамита̄ гун̣ехи тена садисо кочинаттхева тхапетва̄ ан̃н̃е ча маха̄бодхи саттети адхиппа̄йо. ‘‘асса̄’’ти тена садисасса. ‘‘наттхибха̄во дӣпетаббо’’ти самбандхо. ‘‘дӣпетаббо’’ти буддхавам̣сапа̄л̣ито а̄харитва̄ дӣпетаббо. ‘‘кутоса̄вакабодхисатта̄нам̣ сатасахассам̣ саккхиссатӣ’’ти йоджана̄. па̄рамийо пака̄ренавичинанти етена̄ти па̄рамипавичайо. н̃а̄н̣ам̣. там̣панан̃а̄н̣ам̣ маха̄бодхисатта̄нам̣ ева уппаннам̣ нахоти. паччекабодхисатта са̄вакабодхисатта̄нам̣пи уппаннамева. тадева ча саббесам̣пи бодхисатта̄нам̣ нийатабйа̄каран̣аппат̣ила̄бхе падха̄нака̄ран̣анти дассетум̣ ‘‘са̄вакабодхисатта̄пӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха бодхивуччативимоккхан̃н̃а̄н̣ам̣. арийамаггассетам̣ на̄мам̣. бодхимхисаджанти лаггантӣти бодхисатта̄. ‘‘лаггантӣ’’ти таппат̣ила̄бхаттха̄йа нийата читта̄ хонтӣти аттхо. бодхи аттха̄йа пат̣ипанна̄ сатта̄ бодхисатта̄типи йуджджати. буддха сун̃н̃епилоке каммассаката̄н̃а̄н̣е т̣хатва̄ ват̣т̣адуккхато моккхадхаммапарийесино сатта̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘самбха̄ра дхамме’’ти дасавидхе па̄рами дхамме. ват̣т̣ам̣ анусаранти анугаччхантӣти ват̣т̣а̄нуса̄рино. патхавийам̣ пам̣сучун̣н̣а̄ни вийа пакатийа̄ вапутхубхӯта̄джана̄ти путхуджджана̄. маханта̄путхуджджана̄ти маха̄путхуджджана̄. ват̣т̣а̄нуса̄рино ча те маха̄путхуджджана̄ча̄ти сама̄со. тесам̣ бха̄воти виггахо. айам̣ бха̄войева тесам̣ бхӯмӣти ча вуччати. аттхато пана моккхадхамманирапеккхата̄ ева. аччхандиката̄типи вуччати. ‘‘окканта̄’’ти павит̣т̣ха̄. тайонийата̄, бодхисаттанийато ча чӯл̣асота̄паннанийато ча арийа сота̄паннанийато ча. таттха бодхисаттанийато бодхисамбха̄рабалена сиддхо. чӯл̣асота̄панна нийато паччайа̄ка̄ра̄нубодхан̃н̃а̄н̣абалена. арийасота̄панна нийато сота̄патти магган̃н̃а̄н̣а балена. тесу бодхисаттанийато идха адхиппетоти вуттам̣ ‘‘екена парийа̄йена̄’’тиа̄ди. ваттаббамеванаттхитесам̣ двиннам̣ бодхисатта̄нам̣ па̄рами павичайан̃н̃а̄н̣а сампаттийа̄ вина̄ нийатабйа̄каран̣а ла̄бха̄ сан̇ка̄йа ева абха̄ватоти адхиппа̄йо.

падасиддхивича̄рейам̣ вуттам̣ вибха̄ванийам̣=тула̄йасамитотулйо. тулйо ева тулойака̄ра лопавасена̄=ти. там̣сандха̄йа ‘‘йа ка̄рассава̄васена̄’’ти вуттам̣. йан̃чавуттам̣ таттхева=атхава̄самӣтаттхе ака̄рапаччайавасена тула̄йасамӣтотуло=ти. там̣ сандха̄йа ‘‘ака̄рассава̄васена̄’’ти вуттам̣. таттха ‘‘тула̄йа̄’’ти локе дха̄ран̣атула̄садиса̄йа пан̃н̃а̄йа̄ти аттхо. ‘‘самӣто’’ти самам̣ като. нахи туласаддо бхавитум̣ найутто. йутто ева̄ти адхиппа̄йо. катхам̣ вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘тулайиту’’нтиа̄дим̣. таттхахи ‘‘тулайитум̣ асаккун̣еййо’’тивачанена тассакаммаса̄дханаттам̣дассети. ‘‘каммаса̄дханенева̄’’ти пуббе-тулайитаббо ан̃н̃ена саха памитабботи тулоти евам̣ идхавуттена камма са̄дхана вачанаттхенева. ‘‘тадаттхасиддхито’’ти тасса вибха̄ванийам̣ вуттасса дувидхасса аттхасса сиддхито. ‘‘тато’’ти туласаддато. чинта̄йа ким̣ пайоджанам̣ аттхи. наттхийева̄ти адхиппа̄йо. вадати сӣлена̄ти ватта̄. ва̄дӣ пуггало. ваттуно иччха̄ваттиччха̄. ваттум̣ иччха̄ваттиччха̄типиваданти. ваттиччхам̣ анугато саммути сан̇кетавоха̄ра сиддхатта̄ти сама̄со. ‘‘ета’’нти етам̣ двидха̄сиддхавачанам̣. ‘‘че’’ти чевадеййа. ‘‘на̄’’ти найуттам̣. ‘‘йатха̄сута’’нти тула ити сутам̣. ‘‘йутта’’нти йатха̄сута нийа̄менева йуттам̣ ваджджетва̄. ‘‘ассутасса̄’’ти дха̄ран̣атула̄парийа̄йасса иттхилин̇гатула̄саддасса. татойевайака̄ра йуттассатулйасаддасса ча ассутасса. иттхилин̇гесати, татопи еко ака̄роти катва̄ самӣтаттхе дутӣйо таддхита ака̄ропи ассутойевана̄махоти. ‘‘парикаппана̄йа̄’’ти парикаппетва̄ катхана̄йа. пайоджана̄бха̄вато на йуттантисамбандхо. атулападам̣.

6. евам̣ двиннам̣ пада̄нам̣ падаттха сам̣ван̣н̣анам̣ катва̄ ида̄ни тесам̣йева аттхуддха̄расам̣ван̣н̣анам̣ каронто ‘‘имехи пана̄’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘сампада̄’’ти сампаттийо. ‘‘бодхисамбха̄расамбхаран̣ам̣ на̄ма’’ саматим̣ сапа̄рамӣнам̣ парипӯран̣ам̣. ‘‘маха̄ваджиран̃н̃а̄н̣а’’нти бхагавато а̄саваккхайан̃н̃а̄н̣ампи вуччати. тасса пуббабха̄ге буддхабха̄ваттха̄йа анупададхаммавипассана̄васена чхаттим̣са кот̣и сатасахасса сан̇кха̄нам̣ девасикам̣ вал̣ан̃джанакаппхаласама̄паттӣнам̣ пуббабха̄га випассана̄н̃а̄н̣ампи маха̄ваджиран̃н̃а̄н̣анти вуччати. саббампетам̣ маха̄т̣ӣка̄йам̣ вуттам̣. ‘‘маха̄бодхийа̄’’ти саббан̃н̃у буддха̄нам̣ абхисамбодхи сан̇кха̄тасса аггамагган̃н̃а̄н̣асса. пахиййанти паха̄табба̄ дхамма̄ етена̄ти паха̄нам̣. паджаханти паха̄таббедхаммеетена̄тива̄ паха̄нанти катва̄ там̣ аггамагган̃н̃а̄н̣ампитам̣ випассана̄н̃а̄н̣ампи паха̄нанти вуччатӣти имина̄ адхиппа̄йена ‘‘паха̄насампада̄йам̣ ва̄ са̄ сан̇гахита̄’’ти вуттам̣. пан̃часӣла̄ни. па̄н̣а̄типа̄тасса паха̄нам̣сӣлам̣, вераман̣исӣлам̣, четасикам̣сӣлам̣, сам̣варосӣлам̣, авӣтиккамосилантиа̄дӣсувийа еттхахи паха̄насӣлам̣ на̄ма йатха̄ вуттена аттхена вераман̣исӣламева̄ти йуджджати. паха̄нам̣ на̄ма кочидхаммо нахотӣти адхиппа̄йе пана сатипаха̄на сӣсена паха̄наса̄дхакам̣ тадеван̃а̄н̣адвайам̣ упача̄ренапаха̄нанти гахетаббам̣. итаратха̄ паха̄насампада̄ на̄ма аса̄ра̄ апхала̄ти а̄паджджеййа̄ти. паччекабуддха буддхаса̄вака̄ килесе паджаханта̄пи ва̄сана̄йа саха аппаджаханато читта санта̄не мохава̄сана̄йа виджджама̄натта̄ саббан̃н̃у бха̄вам̣ нагаччханти. тасма̄ йатха̄тесам̣ килесаппаха̄нам̣ паха̄насампада̄ на̄ма нахоти. нататха̄саббан̃н̃убуддха̄нанти а̄ха ‘‘сахава̄сана̄йа̄’’тиа̄дим̣. вибха̄ванийам̣н̃а̄н̣асампада̄ патхамам̣ вутта̄. тато паха̄на сампада̄. т̣ӣка̄йам̣ пана паха̄насампада̄ патхамам̣ вутта̄. тато адхигама сампада̄на̄ма вутта̄. тато н̃а̄н̣асампада̄. паха̄насампада̄йан̃ча аггамагган̃н̃а̄н̣ам̣ дасситам̣. адхигама сампада̄ти ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аппат̣ила̄бхо вутто. н̃а̄н̣асампада̄йампана техи двӣхи н̃а̄н̣ехи авасеса̄нидасабалан̃н̃а̄н̣а̄дӣнисаббан̃н̃а̄н̣а̄нидассита̄ни. идхапи т̣ӣка̄найамева самбха̄венто ‘‘паха̄насампада̄йевапана̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аппадат̣т̣ха̄на’’нти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ассападат̣т̣ха̄нам̣, а̄санна ка̄ран̣ам̣. ‘‘на хи магган̃н̃а̄н̣ато ан̃н̃а̄ паха̄насампада̄на̄ма аттхи’’. параматтхато наттхӣти адхиппа̄йо. идан̃ча висуддхимагге=паха̄нанти кочи дхаммона̄ма наттхи ан̃н̃атра вуттаппака̄ра̄нам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣ ануппа̄даматтато=ти а̄гататта̄ вуттам̣. паха̄йакадхаммасама̄да̄нена пана паха̄табба дхамма̄нам̣ ануппа̄до на̄ма екопан̣ӣта дхаммохоти. екам̣ санти падам̣ хоти. татха̄хи вуттам̣ пат̣исамбхида̄ магге=уппа̄до бхайам̣, ануппа̄до кхеманти сантипаде н̃а̄н̣ам̣. паватти бхайам̣, аппаватти кхеманти сантипаден̃а̄н̣а=нти. тадан̇гаппаха̄нам̣ панатадан̇гаануппа̄до на̄ма. виккхамбханаппаха̄нам̣ виккхамбхана ануппа̄до на̄ма. самуччхедаппаха̄нам̣ самуччхеда ануппа̄до на̄ма̄ти ваттаббам̣. идха пана ануппа̄да сампа̄пакам̣ випассана̄ н̃а̄н̣ан̃ча магган̃н̃а̄н̣ан̃ча упача̄рена паха̄нанти адхиппетам̣. касма̄, упарин̃а̄н̣а сампада̄дӣнам̣ паччайатта̄ти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘сампада̄сан̇каро’’ти сампада̄самбхедо, сампада̄саммиссо. ‘‘н̃а̄йа̄гата’’нти йуттито а̄гатам̣. ‘‘сӣла̄дигун̣ехӣ’’ти сӣла сама̄дхи пан̃н̃а̄ вимутти вимуттин̃н̃а̄н̣адассана гун̣ехи. ‘‘иддхидхаммехӣ’’ти иддхивидха̄бхин̃н̃а̄дӣхи иддхигун̣ехи. ‘‘лаккхан̣а̄нубйан̃джанаппат̣иман̣д̣итасса̄’’ти дваттим̣са маха̄пурисалаккхан̣ехи ча асӣти кхуддакалаккхан̣ехи ча пат̣иман̣д̣итасса. ‘‘а̄сайо’’ти читта санта̄не адхисайито иччха̄висесо. ‘‘аджджха̄сайасса̄’’ти алобхаджджха̄сайа̄дикассааджджха̄сайасса. ‘‘ул̣а̄рата̄’’ти пан̣ӣтата̄. ‘‘хитаджджха̄сайата̄’’тихитака̄мата̄. апарипа̄ка гатиндрийа̄нам̣ сатта̄нам̣ индрийапарипа̄кака̄ла̄гаманан̃ча еттха ваттаббам̣. ‘‘абхин̃н̃а̄та̄на’’нти атипа̄кат̣а̄нам̣. ‘‘двепаха̄насампада̄’’ти двепаха̄на сампада̄ н̃а̄н̣асампада̄. самма̄самбуддхападе. ‘‘са̄мам̣ сачча̄ни абхисамбуджджхӣ’’ти еттха абхисамбодхисан̇кха̄там̣ аггамагган̃н̃а̄н̣ам̣ гахитам̣. тан̃ча паха̄накиччаппадха̄нам̣ хоти. ‘‘таттха ча саббан̃н̃утам̣ патто’’ти еттха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣. ‘‘балесу ча васибха̄ва’’нти еттха дасабалан̃н̃а̄н̣а̄ни гахита̄ни. тена вуттам̣ ‘‘две…пе… самма̄самбуддхападенавибха̄вита̄’’ти.

сампада̄нит̣т̣хита̄.

7. сасаддхаммаган̣уттамападе. йатха̄=сасан̇гхам̣локана̄йакам̣ намассиссам̣=ти еттхасахасаддасса самава̄йаттхатта̄ ахам̣локана̄йакан̃ча сан̇гхан̃ча намассиссанти евам̣ самава̄йаттхо вин̃н̃а̄йати. татха̄ идхапи самма̄самбуддхан̃часаддхамман̃ча ган̣уттаман̃ча абхива̄дийа̄мӣти евам̣ кирийа̄самава̄йаттхо сахасаддена дӣпитоти дассетум̣ ‘‘дӯратохам̣…пе… евамидам̣ дат̣т̣хабба’’нти вуттам̣. ‘‘ида’’нти сасаддхаммаган̣уттамападам̣. еттха ча‘‘самава̄йо’’ти двиннам̣ тин̣н̣ам̣ бахӯнам̣ ва̄ аттха̄нам̣ екасмим̣ даббева̄ гун̣ева̄кирийа̄йава̄самам̣ авечча айанам̣паваттанам̣ самава̄йо. пачча̄нута̄па пачча̄нумодана̄дит̣ха̄несу=ахам̣ пуббеда̄нам̣ нададиссам̣, сӣлам̣ нараккхиссам̣. - анекаджа̄ти сам̣са̄рам̣ сандха̄висса=нтиа̄дина̄ атӣтепика̄ле ана̄гатавачанам̣ пайуджджатӣти а̄ха ‘‘намассисса’’нти намассим̣ти. ‘‘гун̣ӣбхӯта̄на’’нти сама̄сападе висесанабхӯта̄нам̣, аппадха̄набхӯта̄нанти аттхо. аббхӯта таббха̄веча̄йам̣ ӣка̄ро. йатха̄, ка̄ко сетӣ бхавати, бако кан̣хӣбхаватӣти. еттха ча ‘‘сетӣ бхаватӣ’’ти асетапуббо сетобхавати. ‘‘кан̣хӣбхаватӣ’’ти акан̣хапуббо кан̣хобхаватӣти аттхо. татха̄ идхапи. буддхам̣ дхамман̃ча сан̇гхан̃чавандитва̄-тиа̄дӣсу висум̣висум̣ падха̄натта̄ агун̣абхӯта̄пи дхаммасан̇гха̄ идхасама̄сападе ан̃н̃ападаттхассагун̣абхӯта̄хонти. айам̣ аббхӯтатаббха̄ваттхо на̄ма. ‘‘абхива̄дитабха̄во’’ти вутте тапаччайасса бахулам̣ атӣтака̄лависайатта̄ пуббегантха̄рамбхака̄ле дхамма сан̇гха̄нам̣пи тхерасса вандана̄сиддхи дассита̄ хоти. ‘‘абхива̄детабба бха̄во’’ти вуттепана таббапаччайассака̄ласа̄ман̃н̃ависайатта̄на татха̄ дассита̄ хоти. да̄нам̣ да̄таббам̣, сӣлам̣ раккхитаббантиа̄дӣсу вийа дхаммасан̇гха̄на̄масаббака̄лам̣пи абхива̄детабба̄ти. евам̣ дхаммасан̇гха̄нам̣ саббака̄лам̣пи абхива̄дана̄рахагун̣о ева дасситоти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘таттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха, ‘‘абхива̄дана’’нти идам̣ кирийа̄самава̄йадассанато вуттам̣. ка̄лависесам̣ пана надӣпетийева. ‘‘аттано нидассанена̄’’ти сапуттада̄ро а̄гатоти аттана̄ нӣхаритва̄ дасситена пайогена. сохи пайого кирийа̄ самава̄йассева. нагун̣асамава̄йасса̄ти. еттха ча тхерасса вандана̄вачане тхеро имехи йевападехи ратанаттайам̣тӣхидва̄ре хивандатӣти гахетва̄ ‘‘абхива̄дийа̄’’ти еттха абхива̄дийа̄дхӣти ча аттхам̣ нӣхаранти. аппадха̄на кирийа̄паде пана тадаттха нӣхаран̣ам̣ асамбха̄венто ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘апича̄’’ти кин̃чи ваттаббам̣ аттхӣти аттхаджотане айам̣ нипа̄тасамудайо. ‘‘гантхаппат̣ин̃н̃а̄йа̄’’ти гантхаппат̣ин̃н̃а̄вачанена. ‘‘сахагхат̣етва̄’’ти екато самбандхитва̄.

вачанаттхе. садхано пурисо, дханава̄пурисо-ти а̄дайо сама̄сатаддхитасадда̄ йебхӯййена атиссайаттха дӣпака̄ хонти. нахи аппакена дханена татха̄ вохаранти. тасма̄ идха̄пи татха̄ рӯпам̣ атиссайаттхам̣ дассетум̣ ‘‘аттана̄ниммитена…пе… саран̣абхӯтена̄’’ти вуттам̣. таттха, ‘‘аттана̄ниммитена̄’’ти аттана̄ уппа̄дитена. ‘‘нахӣ’’тиа̄дина̄ тадаттхамева бйатирекато виварати. таттха, ‘‘параниммитена̄’’ти буддханиммитена̄ти адхиппа̄йо. ‘‘татха̄ тхомана’’нти сасаддхамма ган̣уттаманти тхоманам̣. ‘‘идам̣пӣ’’ти дутӣйаттха сампин̣д̣ане айам̣пика̄ро. накевалам̣ пуримапададвайамева саттху аса̄дха̄ран̣агун̣ападам̣ хоти. атха кхо идам̣пи падам̣ саттху паччекабуддха̄дӣхи аса̄дха̄ран̣а падамевахотӣти йоджана̄.

дхаммавачанаттхе. ‘‘дха̄ретӣ’’ти вахати. га̄тха̄йам̣ ‘‘раккхатӣ’’ти апа̄йа̄дидуккхатораккхати. ‘‘йеса’’нти килеса̄нам̣. ‘‘имасмим̣ аттхе’’ти килесасамуччхинданасан̇кха̄те дха̄ран̣аттхе. ‘‘нибба̄нан̃чаниппарийа̄йато дхаммо на̄ма̄’’ти касма̄ вуттам̣, нану ниссаран̣аппаха̄намева нибба̄насса киччам̣, идан̃ча самуччхедаппаха̄нанти чоданам̣ парихаранто ‘‘арийамагга̄хӣ’’тиа̄дима̄ха. ‘‘нибба̄нена сахева хутва̄’’ти а̄рамман̣а̄дхипатибхӯтам̣ а̄рамман̣ӯ паниссайабхӯтан̃ча нибба̄нам̣ аттано патит̣т̣хам̣ катва̄ти адхиппа̄йо. апича, самуччхедоти ча ниссаран̣анти ча аттхато сама̄нагатикам̣ хоти. тасма̄ ниссаран̣ам̣пи мукхйадха̄ран̣а мева̄ти дат̣т̣хаббам̣. ниссаран̣амевава̄ падха̄надха̄ран̣анти пийуджджатийева. ‘‘дха̄ран̣ӯпа̄йойевахоти’’. намукхйадха̄ран̣ам̣. касма̄, самуччхеда кичча̄бха̄вато. ‘‘етепан̃ча парийа̄йадхамма̄йева’’. касма̄, нибба̄нассавийамагга̄нам̣ самуччхеда кичче асаха̄йатта̄ти. еттха ча ‘‘са̄ман̃н̃аппхала̄нӣ’’ти саман̣асса бха̄во са̄ман̃н̃ам̣. арийамаггассетам̣ на̄мам̣. са̄ман̃н̃ассапхалам̣ са̄ман̃н̃аппхалам̣. дутӣйавикаппе акичча паччайабхӯта̄пи кечикитакапаччайа̄ камматтхегата̄ киччапаччайа̄нам̣пи аттхам̣ дӣпети. йатха̄, дит̣т̣хам̣, сутам̣, мутам̣, вин̃н̃а̄танти вуттам̣ ‘‘дха̄ран̣а̄рахо’’ти. ‘‘йатха̄ вутта дхамма̄ йева̄’’ти пан̃чамукхйадхамма̄, пан̃чапарийа̄йадхамма̄йева. ‘‘кечӣ’’ти чатта̄ро магга̄. пуна ‘‘кечӣ’’ти нибба̄намева. бахувачана сотепатитатта̄ еттха бахувачанам̣ рул̣ам̣. пуна ‘‘кечӣ’’ти чатта̄ро са̄ман̃н̃аппхала дхамма̄. ‘‘кечӣ’’ти парийатти дхаммо. еттха̄пи бахувачанам̣ сотапатитамева. ‘‘дха̄рента’’нти дха̄рентам̣ пуггалам̣. татӣйа викаппе ‘‘апатама̄нам̣ вахантӣ’’ти апатама̄нам̣ катва̄ ваханти. чатуттха викаппе ‘‘еттха̄’’ти етасмим̣ дхамме. дхаммовадӣпам̣ етесанти дхаммадӣпа̄. дхаммова пат̣исаран̣ам̣ етесанти дхаммаппат̣исаран̣а̄. дхаммадӣпа̄ бхиккхаве бхаватха дхаммаппат̣исаран̣а̄, анан̃н̃аппат̣исаран̣а̄ тихи вуттам̣. ладдха̄ патит̣т̣ха̄ етесанти ладдхаппатит̣т̣ха̄. йуджджатийева. дхаммадӣпапа̄т̣ха̄нуломатта̄ти адхиппа̄йо. дхаммавича̄ран̣а̄йам̣, чодакопат̣ипатти дхаммам̣ дасавидха дхаммато ан̃н̃ам̣ман̃н̃ама̄но ‘‘касма̄’’тиа̄дина̄ чодети. со пана пат̣ипатти дхаммо тато ан̃н̃она хоти, таттхева антогадхоти дассенто ‘‘сопана̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘маггасса пуббабха̄гаппат̣ипада̄ хотӣ’’ти йатха̄ амбаруккхо амбапуппхаамбаппхаласса патит̣т̣ха̄ бха̄вена пуббабха̄га ниссайо хоти. касма̄, итойеватасса пуппхаппхаласса джа̄татта̄ еттхевасам̣ вад̣д̣хитатта̄ ча. татха̄ пат̣ипатти дхаммопи арийамаггаппхалассапатит̣т̣ха̄бха̄вена пуббабха̄гӯпаниссайаппат̣ипада̄хоти. касма̄, итойева тассаджа̄татта̄ еттхевасам̣ вад̣д̣хитатта̄ ча. вуттан̃хетам̣ маха̄вагга сам̣йутте. сеййатха̄пи бхиккхаве йекечи мебӣджага̄мабхӯтага̄ма̄вуд̣д̣хим̣ вирул̣им̣ вепуллам̣ а̄паджджанти. саббете патхавим̣ нисса̄йа патхавим̣ патит̣т̣ха̄йа. евамева кхо бхиккхаве бхиккхусӣлам̣ нисса̄йа сӣлепатит̣т̣ха̄йа арийам̣ ат̣т̣хан̇гӣкам̣ маггам̣ бха̄венто вуд̣д̣хим̣ вирул̣хим̣ вепуллам̣ па̄пун̣а̄ти дхаммесӯти. ‘‘пуббачетана̄вийада̄не’’ти йатха̄ тивидхам̣ пун̃н̃ам̣, да̄намайам̣ пун̃н̃ам̣ сӣламайам̣ пун̃н̃ам̣ бха̄вана̄майам̣ пун̃н̃анти вутте да̄наваттху парийесанато пат̣т̣ха̄йа да̄нам̣ а̄раббхапаватта̄ сабба̄ пуббабха̄га четана̄ да̄навачане сан̇гахита̄ да̄нантвева сан̇кхйам̣гата̄. евам̣ со пат̣ипатти дхаммо арийа маггавачане евасан̇гахито, арийамагго твева сан̇кхйам̣ гатоти вуттам̣ хоти.

имасмим̣ дхаммасам̣сандане апарампи ваттаббам̣ ваданто ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘йадаггена̄’’ти йенака̄ран̣акот̣т̣ха̄сена дха̄ран̣ӯпа̄йотиа̄дина̄ ка̄ран̣абха̄гена̄ти аттхо. ванданам̣ араха тӣти ванданеййо. тасмим̣ ванданеййе. ‘‘путхуджджанакалйа̄н̣ако’’ти еттха тивидхо калйа̄н̣ако винайакалйа̄н̣ако суттантакалйа̄н̣ако абхидхаммакалйа̄н̣акоти. таттха винайе пан̃н̃атта̄йа калйа̄н̣аппат̣ипаттийа̄ саманна̄гато бхиккху винайакалйа̄н̣ако на̄ма. со идха бхиккху па̄тимоккха сам̣варасам̣вуто вихарати а̄ча̄ра гочара сампанно, ан̣уматтесу ваджджесу бхайадасса̄вӣ сама̄да̄йа сиккхати сиккха̄падесӯти еттха ведитаббо. таттха винайе пан̃н̃атта̄калйа̄н̣аппат̣ипаттидувидха̄, а̄ди брахмачарийакасӣлам̣ абхисамача̄рикасӣланти. таттха, убхатовибхан̇гапарийа̄паннам̣ сӣлам̣ а̄дибрахмачарийакам̣ на̄ма. кхандхакапарийа̄паннам̣ сӣлам̣ абхисамача̄рикам̣ на̄ма.

суттантесу вутта̄йа калйа̄н̣аппат̣ипаттийа̄ саманна̄гато гахат̣т̣хо ва̄ паббаджито ва̄ суттанта калйа̄н̣ако на̄ма. со чатӯхи бхиккхаве дхаммехи саманна̄гато арийаса̄вако саббам̣ дуггатибхайам̣ саматикканто хоти. катамехи чатӯхи. идха бхиккхаве арийаса̄вако буддхе авеччаппаса̄дена саманна̄гато хоти ити писо бхагава̄…пе… саттха̄деваманусса̄нам̣, буддхо, бхагава̄ти. дхамме авеччаппаса̄дена саманна̄гато хоти сва̄ккха̄то бхагавата̄ дхаммо…пе… паччаттам̣ ведитаббо вин̃н̃ӯхӣти. сан̇гхе авеччаппаса̄дена саманна̄гато хоти суппат̣ипанно бхагавато са̄вакасан̇гхо…пе… ануттарам̣ пун̃н̃аккхеттам̣ локасса̄ти. арийакантехи сӣлехи саманна̄гато хотӣти еттха ведитаббо. таттха буддхе авеччаппаса̄до на̄ма арахам̣, самма̄самбуддхо, тиа̄дика̄нам̣ гун̣апада̄нам̣ аттха джа̄нанан̃н̃а̄н̣ена йутто паса̄до. арийехика̄мӣйанти иччхӣйантӣти арийаканта̄ни. супарисуддхасса а̄джӣват̣т̣хамакасӣлассетам̣ на̄мам̣. чатта̄рима̄ни бхиккхаве сота̄паттийан̇га̄ни. катама̄ни чатта̄ри. саппурисасам̣сево, саддхаммассаванам̣, йонисо манасика̄ро, дхамма̄ну дхаммаппат̣ипаттӣтиа̄дӣни бахӯни суттанта̄ни идха ваттабба̄ни.

абхидхамме ва̄ суттантесу ва̄ вутта̄йа калйа̄н̣аппат̣ипаттийа̄ саманна̄гатогахат̣т̣хо ва̄ паббаджито ва̄ абхидхаммакалйа̄н̣ако на̄ма. со идха сутава̄ арийаса̄вако арийа̄нам̣ дасса̄вӣ арийа дхаммассаковидо арийадхаммесу винӣто. со рӯпам̣ аттато на саманупассатӣти еттха ведитаббо. таттха, ‘‘сутава̄’’ти еттха кхандха̄, йатана, дха̄ту, пат̣иччасамуппа̄да, сатипат̣т̣ха̄на̄, дӣсу уггаха парипуччха̄ виниччхайан̃н̃а̄н̣а саманна̄гато гахат̣т̣хо ва̄ паббаджито ва̄ сута ва̄ на̄ма̄ти ат̣т̣хакатха̄су вутто. со ева путхуджджана калйа̄н̣акоти ча вуччати.

дуве путхуджджана̄ вутта̄, буддхена̄диччабандхуна̄;

андхо путхуджджано еко, калйа̄н̣еко путхуджджано. ти

ча вуттам̣. ан̇гуттаре пана чатукканипа̄те катамо пуггало аппассуто сутена упапанно хоти. идхекаччо дхаммам̣ сун̣а̄ти ека̄йапи ча̄туппадика̄йа га̄тха̄йа аттха ман̃н̃а̄йа дхамма ман̃н̃а̄йа дхамма̄ ну дхаммаппат̣ипанно хоти. айам̣ аппассутосутена упапанноти вуттам̣. сутава̄ти ча сутена упапанноти ча аттхато еканти. путхуджджана калйа̄н̣ако сан̇гхе секкхесусан̇гахито. вуттам̣хетам̣ парива̄ре ке сиккхантӣти. путхуджджана калйа̄н̣акена саддхим̣ сатта арийапуггала̄ сиккханти. араха̄ кхӣн̣а̄саво сиккхитасиккхоти. даккхин̣а вибхан̇гасутта ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана. ти саран̣а саран̣ам̣ гато упа̄сакопи сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанне сан̇гахитоти вуттам̣. таттха, сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипаннона̄ма сота̄патти маггат̣т̣хо арийапуггало. ‘‘сохисан̇гахито’’ти самбандхо. ‘‘етта̄вата̄ пат̣иккхиттам̣ хотӣ’’ти самбандхо. ‘‘сан̇гхе асан̇гахито’’ти сан̇гхам̣саран̣ам̣ гаччха̄мӣти ча, суппат̣ипанно бхагавато са̄вакасан̇гхоти ча, еварӯпесу т̣ха̄несу а̄гате сан̇гха вачане асан̇гахито. ‘‘на хитам̣ саран̣ам̣ гаччхантассасаран̣агаманам̣ сампаджджатӣ’’ти идам̣ сан̇гхам̣саран̣ам̣ гаччха̄мӣти еттха сан̇гха вачанетассапуггаласса асан̇гахита бха̄васа̄дханаттхам̣ вуттам̣. тена̄ха ‘‘там̣ пат̣иккхиттам̣ хотӣ’’ти. саче пана саббам̣ бхагавато са̄вакасан̇гхам̣ ануддхиссатамева пуггалам̣ сан̇гхам̣саран̣ам̣ гаччхеййа а̄йасмантам̣ саран̣ам̣ гаччха̄мӣти. саран̣а гаманам̣ на сампаджджатийева. атха саббам̣ бхагавато са̄вакасан̇гхам̣ уддисса тасса сантике саран̣ам̣ гаччхеййа сан̇гхам̣ саран̣ам̣ гаччха̄мӣти. сампаджджатийева. идан̃ча дахарака̄ле саббаппатхамам̣ саран̣агаманам̣ сандха̄йа вуттам̣. идан̃хи саран̣а гаманам̣ на̄ма саким̣ гахетва̄ ратанаттайе саддхам̣ аджахантасса йа̄ваджӣвам̣пи на бхиджджати. пунаппунам̣ гахан̣а киччам̣ наттхи. пунаппунам̣ ган̣хантепи досонаттхи. пунаппунам̣ пун̃н̃ам̣ вад̣д̣хати. саббаппатхамам̣ гахан̣ака̄ле ча ан̃н̃ена диннатта̄ ладдхам̣ нахоти. аттановачӣ бхедена ладдхам̣ хоти. тасма̄ ан̃н̃асса сантике аггахетва̄ сайамева вачӣбхедам̣ ган̣хантасса гахат̣т̣хасса саран̣а гаманам̣ сампаджджатийева. татха̄ сабба̄ни гахат̣т̣хасӣла̄нӣти. са̄ман̣ера саран̣а гаманампана бхиккхуна̄диннамева лаббхати. тан̃ча кхо убхиннам̣пит̣ха̄накаран̣а сампаттийа̄ сати ева̄ти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘во’’ти тумха̄кам̣. йодхаммо ча десито йовинайочапан̃н̃атто. ‘‘мамаччайена̄’’ти мама̄тиккамена. майи париниббутети вуттам̣ хоти. саттха̄ бхависсатӣти па̄т̣хасесо. ‘‘сам̣ван̣н̣ито’’ти сут̣т̣хутарам̣ван̣н̣ито тхомито. ‘‘калйа̄н̣аппат̣ипаттийам̣ т̣хитопӣ’’ти тӣсукалйа̄н̣аппат̣ипаттӣсу ан̃н̃атараппат̣ипаттийам̣ т̣хитопи. ‘‘ат̣т̣хитопӣ’’ти саббаппат̣ипаттиба̄хиро дуссӣлопа̄падхаммоти адхиппа̄йо. висесато пана винайаппат̣ипатти ева идха парийатта̄ти дат̣т̣хабба̄. ‘‘со’’ти содуссӣло па̄падхаммо. аттанопи саран̣ам̣ нахоти. авассам̣ апа̄йага̄мӣйева со хотӣти адхиппа̄йо. ‘‘куто саран̣ам̣ бхависсатӣ’’ти йоджана̄. ‘‘анекесу суттасахассесӯ’’ти винайепи бахӯни гарахасуттапада̄ни диссанти суттантесупи. висесато пана аггиккхандхопамасутта̄дӣсу.

саддхаммавачанаттхе. килесесаменти вӯпасаментӣти сантоти вачанаттхам̣ сандха̄йа ‘‘самитакилеса̄на’’нти вуттам̣. санта саддо пана пасаттхеча, пӯджитеча, саппурисеча, пан̣д̣итеча, диссатӣти имам̣ абхидха̄наттхам̣ сандха̄йа ‘‘пасаттха̄на’’нтиа̄дивуттам̣. ‘‘саччова̄ дхаммо саддхаммо’’ти йоджана̄. етена сабха̄вато аттхисам̣виджджатӣти сантоти дассети. ‘‘со’’ти ан̃н̃атиттхийа дхаммо. ‘‘дха̄рентасса̄’’ти савануггахадха̄ран̣аппат̣ипаджджана̄дивасена дха̄рентасса. ахитойева сампаджджати, йебхуййена дуггати випа̄катта̄ти адхиппа̄йо. ‘‘айам̣ пана̄’’ти саттху саддхаммо пана. ‘‘татха̄ дха̄рентасса̄’’ти айам̣ ме хитоти дха̄рентасса хитойевасампаджджати, сугати нибба̄на сампа̄пакатта̄ти адхиппа̄йо.

‘‘сама̄надит̣т̣хисӣла̄на’’нти сама̄надит̣т̣хика̄нам̣ сама̄насӣла̄нан̃ча. етена сама̄надит̣т̣хисӣла̄ джана̄ ган̣ӣйанти еттха̄ти ган̣о. сам̣ханӣйанти екатокарӣйанти еттха̄ти сан̇гхоти имаматтхам̣ дӣпети. саха екато дхаммам̣ чарантӣти сахадхаммика̄. екасса саттхуно дхамма винайе паббаджита̄. тесам̣ сахадхаммика̄нам̣. бхагавато са̄вакасан̇гхо уттамаган̣о на̄ма. йе кечи локе сан̇гха̄ва̄ ган̣а̄ва̄. татха̄гатасса са̄вакасан̇гхо тесам̣ аггамаккха̄йатӣти хи вуттам̣. сойева идха ган̣уттамоти вуччати висесана пара нипа̄та васена̄ти адхиппа̄йо. уттамасаддасса гун̣ана̄матта̄ ‘‘гун̣амхийева паваттатӣ’’ти вуттам̣. ‘‘тена̄’’ти уттама саддена. ‘‘ган̣оти сан̇гхойева вуччати’’ сан̇гхасаддассапи самӯхат̣т̣хе нирул̣хатта̄, ‘‘со винайакаммесу пасиддхо’’ти пан̃часан̇гха̄ чатуваггасан̇гхо, пан̃чаваггасан̇гхо, дасаваггасан̇гхо, вӣсативаггасан̇гхо, атирекавӣсативаггасан̇гхо, чатуваггакаран̣ӣйам̣ каммам̣, пан̃чаваггакаран̣ӣйам̣ каммантиа̄дина̄ пасиддхо па̄кат̣о. даккхин̣а̄ вуччати камман̃ча каммапхалан̃ча саддахитва̄ а̄йатим̣ випа̄каппхалаппат̣и ла̄бхаттха̄йа диннам̣ да̄накаммам̣ даккханти вад̣д̣ханти сатта̄ ета̄йа̄ти катва̄. там̣даккхин̣ам̣ пат̣игган̣хитум̣ арахатӣти даккхин̣еййо. ‘‘арахатӣ’’ти ча ануттара пун̃н̃аккхетта висесатта̄да̄йакена иччхита паттхитасса а̄йатим̣ пхаласса сут̣т̣хусампа̄данавасена да̄йакасса ча авира̄дханато асан̇кхйеййа̄ппамеййавад̣д̣хи а̄ваханато ча пат̣игган̣хитум̣ арахати. еварӯпам̣хида̄нам̣ на̄ма ул̣а̄рада̄нам̣ хоти. там̣ йесудуссӣлесудиййати. тесам̣ кхетта дут̣т̣хатта̄ да̄йакена иччхитапаттхитам̣ пхалам̣ на сампа̄дети. ниппхалам̣ ва̄ хоти. аппаппхалам̣ ва̄. евам̣сати, те да̄йакан̃ча вира̄дхенти на̄ма. пун̃н̃аппхала̄ни ча вина̄сенти на̄ма. сайан̃ча там̣да̄нам̣ пат̣иггахан̣ато ва̄ парибхогато ва̄ саддха̄деййам̣ винипа̄танато ва̄ дуггати бха̄гино хонти. тасма̄те еварӯпам̣ да̄нам̣ пат̣игган̣хитум̣ на̄рахантӣти. ‘‘упасампада̄каммам̣ саммути на̄ма̄’’ти екена парийа̄йена саммути каммам̣ на̄ма. тан̃хи ка̄мам̣тера сасусаммути каммесуна̄гатам̣. н̃атти чатуттха каммава̄ча̄ сан̇кха̄та̄йа пана сан̇гхасаммутийа̄ сиддхатта̄ тена парийа̄йена саммути камманти вуччатӣти. ‘‘упасампаннабхӯмим̣ патва̄’’ти упасампаннабхӯми сан̇кха̄там̣ упарит̣ха̄нантарам̣ патва̄. татха̄ хи вуттам̣ винайе бхиккху вибхан̇ге. н̃атти чатуттхена каммена акуппена т̣ха̄на̄рахена̄ти. таттха, ‘‘т̣ха̄на̄рахена̄’’ти упасампанна бхӯмисан̇кха̄там̣ т̣ха̄нантарам̣ па̄петум̣ арахена̄ти аттхо. ‘‘упасампаннабхӯмӣ’’ти ча упасампанна сӣлам̣ вуччати. ‘‘винайакаммесу пасиддхо’’ти. сун̣а̄тумебханте сан̇гхо тиа̄дӣсу па̄кат̣о. апича ‘‘саммути сан̇гхо’’ти, девасан̇гха̄сама̄гата̄тиа̄дӣсу вийа бахӯнам̣ самӯханат̣т̣хена локасаммутийа̄ сиддхосан̇гхо саммути сан̇гхотипи йуджджати. ‘‘арийапуггаласамӯхо’’ти путхуджджанакалйа̄н̣ако бхиккху пуббе вуттанайена сота̄патти маггат̣т̣хе сан̇гахитоти, тена саха ат̣т̣хавидхо арийа пуггаласамӯхо. ‘‘саммути сан̇гхе антогадхойева̄’’ти етена даккхин̣еййасан̇гхо на̄ма висум̣ наваттаббо. тасмин̃ча наваттаббе сати, саммути сан̇гхотипи ваттабба киччам̣ наттхи. бхагавато са̄вакасан̇гхо твева ваттаббам̣ хотӣти дассети. саччаметам̣. идха пана сан̇гхавачанена а̄гатат̣т̣ха̄насса дувидхатта̄ сан̇гхасса дувидхата̄ вутта̄. таттха саммути сан̇гхасса а̄гатат̣т̣ха̄нам̣ винайакаммесӯти вуттамева. ида̄ни арийасан̇гхасса а̄гатат̣т̣ха̄нам̣ дассенто ‘‘татха̄пӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха саран̣а гамана…пе… ануссатит̣т̣ха̄несу упасампаннабхӯто бхиккхусан̇гхова гахетаббо. даккхин̣а̄висуддхит̣т̣ха̄не пана пуггаликада̄несу чатӯхи сота̄паттийан̇гехи саманна̄гато упа̄сакопи са̄ман̣еропи йуджджати. сан̇гхика да̄несу пана бхиккхусан̇гхова. ‘‘татха̄ татха̄ сам̣ван̣н̣етва̄’’ти а̄хунеййо, па̄хунеййо, даккхин̣еййо, ан̃джалӣкаран̣ӣййо, ануттарам̣ пун̃н̃аккхеттам̣ локасса̄, тиа̄дина̄сут̣т̣ху тхометва̄. со даккхин̣еййа сан̇гхо. ‘‘путхуджджана сан̇гхо’’ти идам̣ арийа сан̇гхена вина̄кевалам̣ путхуджджанасан̇гхам̣ сандха̄йа вуттам̣. еттха ча сан̇гха вачанена сан̇гха парийа̄панно екопи бхиккху гахетаббо. со саче путхуджджано хоти, ануттарам̣ пун̃н̃аккхеттам̣ нахоти. йади арийа пуггало хоти, ануттарам̣ пун̃н̃аккхеттам̣ хоти.

даккхин̣авибхан̇гасутте сан̇гхикада̄не бхависсанти кхо пана̄нанда готрабхуно ка̄са̄вакан̣т̣ха̄ дуссӣла̄ па̄падхамма̄. тесам̣пи сан̇гхам̣ уддисса да̄нам̣ дассанти. тада̄па̄нанда сан̇гхагатам̣ даккхин̣ам̣ асан̇кхйеййам̣ аппамеййанти вада̄мӣти вуттатта̄ сан̇гхикат̣т̣ха̄нам̣ патва̄ кочи бхиккху даккхин̣еййа сан̇гхе асан̇гахитоти наттхӣти дат̣т̣хаббо.

кхеттам̣ дӯсентӣти кхеттадут̣т̣ха̄ни. тин̣а̄ни. кхеттадут̣т̣ха̄ килеса̄. вуттан̃хидхаммападе.

тин̣адоса̄ни кхетта̄ни, ра̄гадоса̄ айам̣паджа̄;

тасма̄хи вӣтара̄гесу, диннам̣ хоти махаппхалам̣.

тин̣адоса̄ни кхетта̄ни, досадоса̄ айам̣паджа̄;

тасма̄хи вӣтадосесу, диннам̣ хоти махаппхалам̣.

тин̣адоса̄ни кхетта̄ни, мохадоса̄ айам̣паджа̄;

тасма̄хи вӣтамохесу, диннам̣ хоти махаппхаланти.

идха пана са̄тиссайато кхеттадут̣т̣хе килесе дассетум̣ ‘‘сакка̄йадит̣т̣хивичикиччха̄нусайа̄на’’нти вуттам̣. ‘‘саббха̄ва̄’’ти сантасса виджджама̄нассабха̄во саббха̄вотивиггахо. ‘‘асса̄’’ти путхуджджана сан̇гхасса. ‘‘саддхаммападе вуттанайена̄’’ти апичайадаггена̄ти вуттанайена.

сасаддхаммаган̣уттамападаттха̄нудӣпанӣ нит̣т̣хита̄.

8. ‘‘абхива̄дийа̄’’ти сукхӣхохисаппуриса̄ти евам̣ абхивада̄петва̄. абхива̄данан̃ча на̄ма вандана̄мева̄ти вуттам̣ ‘‘вандитва̄’’ти. вандантохи ванданеййе вуддхе татха̄ вада̄пети на̄ма. татха̄ ваданан̃ча ванданеййа̄нам̣вуддха̄нам̣ ваттам̣. ‘‘паччупат̣т̣ха̄петва̄’’ти пат̣имукхам̣ упат̣т̣ха̄петва̄. ‘‘тивидха̄’’ти два̄ра бхедена тивидха̄. ‘‘ванданеййа̄на’’нти буддха̄дӣнам̣. ‘‘нипаджджанто’’ти нипатанто. ‘‘авандийесӯ’’ти бхиккхӯхи авандитаббе сунавакатара̄дӣсу. ‘‘гун̣апада̄нӣ’’ти гун̣адӣпака̄ни арахам̣ самма̄самбуддхотиа̄дипада̄ни. еттхачака̄йенавандатӣтиа̄ди упача̄ра вачанам̣ хоти. йатха̄ чаккхуна̄ рӯпам̣ пассатӣти. татха̄хи вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄су чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ти каран̣авасена чаккхӯти ладдхавоха̄рена рӯпадассана саматтхена чаккху вин̃н̃а̄н̣ена рӯпам̣ дисва̄. пора̄н̣а̄ пана̄ху чаккху рӯпам̣ на пассати, ачиттатта̄. читтам̣ на пассати, ачаккхутта̄. два̄ра̄рамман̣а сан̇гхат̣т̣ане пана сати чаккху паса̄даваттху кеначиттена пассати. ӣдисӣ панеса̄ катха̄ дхануна̄ виджджхатӣтиа̄дӣсу вийа сасамбха̄ра катха̄на̄ма хоти. тасма̄ чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ти чаккху вин̃н̃а̄н̣ена рӯпам̣ дисва̄ти айамеветтха аттхоти. еттхахи ‘‘ка̄йена̄’’ти ка̄йа вин̃н̃аттисан̇кха̄там̣ два̄ра рӯпам̣ каран̣ам̣ хоти. тасма̄ чаккхуна̄ти вачане упача̄ра вачане сати ка̄йена̄ти вачанам̣пи упача̄ра вачананти вин̃н̃а̄йати. татха̄ чаккхуна̄ти паде чаккхувин̃н̃а̄н̣ена̄ти аттхе сати ка̄йена̄ти падепи ка̄йакаммена̄ти аттхо вин̃н̃а̄йати. ва̄ча̄йа вандати, манаса̄вандатӣ,ти падесупи есанайо. еван̃ча сати, ка̄йа камменаванда̄ми, вачӣкаммена ванда̄ми, манокаммена ванда̄ми, тӣхи каммехи ванда̄мӣти идамева мукхйавачананти сиддхам̣ хоти. саббамидам̣ индрийа сам̣варасӣлат̣т̣ха̄не ат̣т̣хакатха̄су а̄гататта̄ вуттам̣. чаккхуна̄ти идам̣ пана мукхйа каран̣а вачанамева самбхавати. касма̄, чаккхусса дассанасан̇кха̄тасса чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ваттху пуреджа̄тиндрийапаччайависесатта̄. сотена саддам̣сутва̄тиа̄дӣсупи есанайо.

ка̄йенавандати, ва̄ча̄йавандатӣ,ти еттха там̣ка̄йавачӣвин̃н̃атти рӯпа двайам̣ кин̃ча̄пи сахаджа̄та четана̄ каммена джа̄там̣ хоти. на там̣ четана̄каммам̣ вин̃н̃атти двайенаджа̄там̣. евам̣ сантепи там̣ рӯпа двайам̣ тасса̄четана̄йа ка̄йавандана̄камма, вачӣвандана̄камма сиддхийа̄ упаниссайа паччайависесо хоти. йатха̄там̣ ма̄тито джа̄то путто вуддхи патто там̣ там̣ каммесу ма̄туйа̄ бала вӯпаниссайо хоти. еван̃ча катва̄ там̣ рӯпадвайам̣ абхидхамме два̄рарӯпанти вуттам̣. тасма̄ ‘ка̄йена, ва̄ча̄йа̄,ти идам̣пи мукхйа каран̣а вачанамева̄ти дат̣т̣хаббам̣. ка̄йена̄ти пана ка̄йакаммена̄ти аттхе сати, тассакаммасса вандана̄кирийа̄йа саха абхедо а̄паджджатӣти че. на̄паджджати. касма̄ четана̄хам̣ бхиккхаве каммам̣ вада̄ми, четайитва̄ каммам̣ кароти ‘ка̄йена, ва̄ча̄йа, манаса̄ти имасмим̣ сутте йатха̄хи ‘‘четайитва̄’’ти пуримачетана̄хи чета йитва̄. ‘‘каммам̣ каротӣ’’ти паччхимам̣ саннит̣т̣ха̄пана четана̄ каммам̣ каротӣти аттхо. татха̄ идхапи пуримапаччхимачетана̄ самбхаватоти. еттха хи ‘‘ка̄йакаммена̄’’ти пуримачетана̄ каммам̣ гайхати. ‘‘вандатӣ’’ти паччхима саннит̣т̣ха̄паначетана̄камманти.

9. ‘‘рачайанто’’ти видаханто. ‘‘рачайиссатӣ’’ти апаччаккхе атӣте ана̄гатавачанам̣. ‘‘поттхака̄рул̣ха’’нти поттхака паттесуликханавасена а̄рул̣хам̣.

10. абхидхамматтхападе. ‘‘абхидхамме’’ти абхидхаммаппакаран̣е. ‘‘еттха, етена̄’’ти вачанехи сан̇гахасаддасса екасесавидха̄нам̣пи вин̃н̃а̄йати. ‘‘ан̃н̃ам̣па̄л̣идвайам̣ вуччати’’. касма̄там̣ па̄л̣идвайам̣ абхидхаммо на̄ма̄ти вуттам̣ ‘‘тан̃ча̄’’тиа̄ди. ‘‘йатха̄паватте’’ти аттано паччайа̄нурӯпам̣ паватте. ‘‘параматтхадхамме ева̄’’ти две ме бхиккхаве пуггала̄, тайомебхиккхаве пуггала̄тиа̄дина̄ пан̃н̃аттивоха̄рена паватта̄пи десана̄ параматтха дхаммехи вина̄ напаваттати. параматтха дхамма̄нам̣ на̄наттавасенева пуггала̄нам̣ на̄наттасамбхавато. тасма̄ параматтхадхамме ева дӣпети. на а̄н̣а̄видха̄нам̣ дӣпети. ‘‘двӣсудхаммесӯ’’ти ниддха̄ран̣е бхуммавачанам̣. ‘‘йоитарато’’ти ниддха̄ран̣ӣйам̣. ‘‘йо’’ти йо дхаммо. ‘‘итарато’’ти итара дхаммато суттанта дхаммато. ‘‘еван̃ча катва̄’’ти имина̄ка̄ран̣ена̄ти аттхо. ат̣т̣хакатха̄су вуттанти самбандхо. десетаббаппака̄ра̄нам̣ анавасесавибхаттивасена атиреката̄, суддха дхамма̄дхит̣т̣ха̄на десана̄ паваттивасена висесата̄ йоджетабба̄. ‘‘йато’’ти йасма̄ анавасесавибхаттито, ативиттха̄радесана̄бха̄ватоти вуттам̣ хоти. касма̄ девесу ева десентӣти а̄ха ‘‘на хи манусса̄’’тиа̄дим̣. таттха ‘‘на хи манусса̄ пат̣иггахетум̣ сакконтӣ’’ти самбандхо. ‘‘паваттанайогйа’’нти паваттанаттха̄йа пахонтам̣. ‘‘катха̄магга’’нти десана̄катха̄пабандхам̣. ‘‘екама̄тика̄ну бандха̄’’ти кусала̄ дхамма̄ акусала̄ дхамма̄тиа̄дикам̣ екам̣ абхидхамма ма̄тикам̣ анугата̄. ‘‘тасса̄’’ти абхидхаммасса. атирека висесатанти самбандхо. ‘‘таттха̄’’ти тиссам̣ ат̣т̣хаса̄линийам̣. а̄димхийевататтха кенат̣т̣хена абхидхаммо, дхамма̄тирека дхаммависесат̣т̣хе на̄-ти ватва̄ тадаттхам̣ виттха̄ренто суттан̃хи патва̄ пан̃чаккхандха̄ екадесенева вибхатта̄, наниппадесена. абхидхаммам̣ патва̄ пана ниппадесатова вибхатта̄-ти вуттам̣. тена̄ха ‘‘дхаммана̄мика̄на’’нтиа̄дим̣. ‘‘дхаммо пана̄’’ти па̄л̣идвайама̄ха.‘‘евам̣ сантепӣ’’ти ат̣т̣хаса̄линийам̣ евам̣ вича̄ритеписати. ‘‘саббаджет̣т̣хако’’ти тин̣н̣ам̣ пит̣ака̄нам̣ маджджхесаббаджет̣т̣хако. касма̄ саббаджет̣т̣хако сийа̄ти а̄ха ‘‘винайам̣ виван̣н̣ентассахӣ’’тиа̄дим̣. таттха ‘‘виван̣н̣ентасса̄’’ти гарахантасса. чарати паваттатӣти чаккам̣. локасмим̣ кеначи саман̣ена ва̄ бра̄хман̣ена ва̄ девена ва̄ ма̄рена ва̄ брахмуна̄ ва̄ пат̣иниваттитум̣ асаккун̣еййам̣ а̄н̣а̄видха̄нам̣ а̄н̣а̄чаккам̣ на̄ма. татха̄ асаккун̣еййам̣ десана̄ видха̄нам̣ дхаммачаккам̣ на̄ма. таттха, йо пана бхиккху метхунам̣ дхаммам̣ пат̣исевати, па̄ра̄джико хоти асам̣ва̄со-тиа̄дина̄ найена паваттам̣ а̄н̣а̄видха̄нам̣ а̄н̣а̄чаккам̣ на̄ма. чатта̄рима̄ни бхиккхаве арийасачча̄нӣ-тиа̄дикам̣ десана̄видха̄нам̣ дхаммачаккам̣ на̄ма. тадубхайам̣пи кочи бхиндитум̣ па̄ра̄джикам̣ ва̄ бхиккхум̣ апа̄ра̄джикам̣ ка̄тум̣ чатуссаччам̣ ва̄ дхаммам̣ асаччам̣ ка̄тум̣ насаккоти. атха кхо каронтойева девадаттовийа а̄па̄йико хоти. па̄ра̄джикоча бхиккху атта̄нам̣ суддхам̣ акаронто апа̄йага̄мӣйева хоти. евам̣ саббесу винайа сиккха̄падесу. евам̣ кеначи пат̣иниваттитум̣ асаккун̣еййатта̄ тадубхайам̣пи аппат̣иваттийам̣ чаккам̣ на̄ма хоти. ‘‘винайо на̄ма са̄санасса мӯла’’нти винайе т̣хите бхиккхусан̇гхо пан̃н̃а̄йати. бхиккху сан̇гхе пан̃н̃а̄йанте тивидхописаддхаммопан̃н̃а̄йати, тивидхам̣пи саттхуса̄санам̣ тит̣т̣хати. евам̣ винайо тивидхассаса̄санасса мӯлам̣ хотӣти. катхан̃чапарийаттисаддхамме пан̃н̃а̄йанте тивидхам̣пи са̄санам̣ тит̣т̣хатӣти. вуччате. таттха са̄санам̣ тит̣т̣хатӣти киттакам̣ка̄лам̣ тит̣т̣хатӣти. пан̃чавассасахасса̄ни тит̣т̣хатӣти пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄сукатхайим̣су. миччха̄ва̄динопанаваданти винайе чӯл̣аваггебхиккхуниккхандхаке саче а̄нанда мамаса̄санема̄туга̄мо паббаджджам̣ налабхеййа. вассасахассам̣ саддхаммо тит̣т̣хеййа. ида̄ни ма̄туга̄масса паббаджджа̄ анун̃н̃а̄та̄ готамийа̄ пунаппунам̣ а̄йа̄чанам̣ упа̄да̄йа. пан̃чевада̄ни а̄нанда вассасата̄ни саддхаммот̣хассатӣти вуттам̣. тасма̄ буддхаса̄санам̣ пан̃чавассасата̄ни ева тит̣т̣хати. татопарам̣ екадивасам̣пи на тит̣т̣хати. ида̄ни са̄санаппат̣и рӯпакаматтам̣ хотӣти. там̣ тесам̣ миччха̄ вачанаматтам̣. ‘‘пан̃чевавассасата̄нӣ’’ти идам̣ пана саннит̣т̣ха̄на вачанам̣ нахоти. ма̄туга̄ма̄нам̣ а̄дӣнава дӣпанаматтавачанам̣. со ча а̄дӣнаво ат̣т̣хагарудхамме сан̣т̣хапетва̄ саттха̄ра̄ ева пат̣иба̄хито. пуна ‘‘вассасахасса’’нти идамевасаннит̣т̣ха̄на вачанам̣ джа̄танти. еттхапикечиваданти вассасахассамева са̄санам̣ тит̣т̣хати, татопарам̣ екадиваса маттам̣пи на тит̣т̣хати, антарадха̄йати. тада̄ сӣма̄йопи асӣма̄ хонти. паччха̄та̄су упасампа̄дита̄пи анупасампанна̄ хонти. ида̄ни са̄санаппат̣и рӯпакаматтам̣ хотӣти. идам̣пи тесам̣ аттхан̃чака̄ран̣ан̃ча адисва̄ аджа̄нитва̄ вуттатта̄ миччха̄ вачанаматтам̣ хоти. айам̣ панеттха аттхо. ‘‘вассасахассам̣ саддхаммо тит̣т̣хеййа̄’’ти вассасахассамева саддхаммо апариха̄йама̄но тит̣т̣хеййа. татопарам̣ пана на тит̣т̣хеййа, ануккамена париха̄йама̄но гаччхеййа̄ти. катхам̣ пана апариха̄йама̄но тит̣т̣хати, катхан̃ча париха̄йама̄но гаччхатӣти. вуччате. пан̃часан̇гха̄ ведитабба̄. йесу сан̇гхе сусаддхаммо тит̣т̣хати. катаме пан̃ча. кхӣн̣а̄савасан̇гхо, ана̄га̄мисан̇гхо, сакада̄га̄мисан̇гхо, сота̄паннасан̇гхо, путхуджджанакалйа̄н̣акасан̇гхо,ти. таттха, вассасахассаббхантаре саббепан̃часан̇гха̄ пан̃н̃а̄йанти. евам̣ вассасахассам̣ саддхаммо апариха̄йама̄но тит̣т̣хати. татопарам̣ кхӣн̣а̄савасан̇гхо на пан̃н̃а̄йати. сеса̄ни чатта̄ривассасахасса̄ни ануккамена сеса̄нам̣ чатуннам̣ сан̇гха̄нам̣ кхетта̄ни джа̄та̄ни. евам̣ татопарам̣ париха̄йама̄но гаччхатӣти айаметтха аттхо. ка̄ран̣ам̣ вуччате. ‘‘саддхаммо тит̣т̣хеййа̄’’ти еттха тивидхо саддхаммо ‘парийаттисаддхаммо, пат̣ипаттисаддхаммо, пат̣иведхасаддхаммо,ти. со ева тивидхам̣ са̄сананти ча вуччати. таттха, парийатти саддхаммо на̄ма са̄т̣т̣хакатха̄нитӣн̣ипит̣ака̄ни. соча етарахи парипун̣н̣о тит̣т̣хати. катхам̣ парийатти са̄санам̣ пат̣ирӯпакаматтам̣ бхавеййа. бхиккхӯ ча парийаттикаммика̄ анека сатасахассаматта̄ пан̃н̃а̄йанти. катхан̃чидам̣ са̄санам̣ татопарам̣ екадивасам̣пи на тит̣т̣хеййа. те ча бхиккхӯ сӣлаппат̣ипаттийам̣ т̣хита̄ анека сатасахассаматта̄ етарахи сандхиссанти. катхан̃ча пат̣ипатти са̄санам̣ татопарам̣ на тит̣т̣хеййа. парийаттийа̄ча пат̣ипаттийа̄ча тит̣т̣хама̄на̄йапат̣иведхасаддхаммопи на тит̣т̣хатӣти на ваттаббо. йатха̄хи-еко дханасет̣т̣хи на̄ма аттхи. со путтадхӣту парампара̄нам̣ аттха̄йа маханта̄ратананидхайо бхӯмийам̣ бахӯсут̣т̣ха̄несу нидахитва̄ т̣хапита̄ хонти. поттхакесу ча тесам̣ паваттим̣ парипун̣н̣ам̣ ликхитва̄ т̣хапети. таттха нимӣсу ча поттхакесу ча аккхаресу ча дхарантесу тенидхайо нассанти антарадха̄йантӣти на ваттабба̄йева. евамидам̣ са̄санам̣ дат̣т̣хаббам̣. таттхахи нидхӣнам̣нидха̄набхӯмисадисам̣ тепит̣акам̣ буддхавачанам̣, дханаратанасадиса̄ни дхаммаратана̄ни. йатха̄ ча сет̣т̣хивам̣седжа̄то баласампанно пурисо поттхакам̣ пасситва̄ сут̣т̣ху кхан̣анто та̄ниратана̄ни лабхиссатийева. евамидхапи баласампанно бхиккху десана̄дхаммам̣ сутва̄ сут̣т̣ху пат̣ипаджджанто та̄нидхаммаратана̄ни лабхиссатийева. лабхама̄не ча сати, катхам̣ та̄нидхаммаратана̄ни антарахита̄ни. сӣма̄нан̃ча паваттива̄ниватти ва̄ а̄н̣а̄чаккассева висайо хоти. на дхаммачаккасса. йан̃ча вуттам̣-пан̃чевавассасата̄нисаддхаммо т̣хассатӣти ча, - вассасахассам̣ саддхаммо тит̣т̣хеййа̄ти ча. идан̃ча вачанам̣ дхаммачаккамева хоти, на а̄н̣а̄чаккам̣. баддхасӣма̄йо ча ниваттама̄на̄ двӣхи ка̄ран̣ехи ниваттанти антарадха̄йанти. а̄н̣а̄чаккабхӯта̄йа каммава̄ча̄йа самӯхананена ва̄, са̄санасса ва̄ антарадха̄нена. таттха вассасахассапарийанте каммава̄ча̄йа самӯхананан̃ча наттхи. са̄санантарадха̄нан̃ча на̄ма ана̄гате дха̄тупаринибба̄нена париччхиннам̣ хоти. дха̄тупаринибба̄нехи джа̄те саббам̣ а̄н̣а̄чаккам̣ вигатам̣ хоти, антарадха̄йати. дхаммачаккам̣ пана девалокесу йа̄ва̄на̄гатабуддхака̄ла̄пи паваттиссатийева а̄л̣авакапуччха̄га̄тха̄йо вийа. апичайо во а̄нанда майа̄ дхаммо ча винайо ча десито пан̃н̃атто. со во мамаччайена саттха̄-ти вуттам̣. сочати пит̣акабхӯто дхаммавинайо саттха̄ етарахи тивидхам̣пи са̄санам̣ локасса дӣпенто пака̄сенто тит̣т̣хати. йатобуддхабха̄сика̄нам̣ деваманусса̄нам̣ на̄на̄ ба̄хиракехи джанехи аса̄дха̄ран̣о маханто н̃а̄н̣а̄локо етарахи виджджотама̄но паваттати. техи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена десита̄ни етарахидхарама̄на̄ни чатура̄сӣти дхаммаккхандха сахасса̄ни сутва̄ анаматаггесам̣са̄ре ананта̄су локадха̄тӯсу саббам̣локаттайаппаваттин̃ча, саббам̣дхаммаппаваттин̃ча, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄нугатикена сутамайан̃н̃а̄н̣ена джа̄нанти. а̄йатин̃ча саггаттха̄йа ча маггапхаланибба̄наттха̄йа ча на̄на̄пун̃н̃акирийаваттхӯни а̄рабханти, паббаджанти. парийаттим̣ парийа̄пун̣анти. пат̣ипаттим̣ пӯренти. бха̄ванам̣бха̄венти. идам̣ саббам̣ са̄санаппат̣ирӯпакаматтам̣на хоти. еканта са̄санам̣ хоти. касма̄, йатха̄ дхаммам̣ йатха̄ винайам̣ пат̣ипаджджанато. има̄йа ча пат̣ипаттийа̄ а̄йатим̣ саггамаггапхала нибба̄наппат̣ила̄бха̄йа сам̣ваттаникатта̄ти. етта̄вата̄ саббам̣ миччха̄ва̄дӣнам̣ миччха̄вачанам̣ видхамитам̣виддхам̣ситам̣ хотӣти.

пан̣а̄мага̄тха̄ван̣н̣ана̄.

11. дутӣйага̄тха̄ван̣н̣ана̄йам̣. ‘‘а̄дига̄тха̄йа̄’’ти патхамага̄тха̄ва̄кйена. ‘‘там̣ там̣ пайоджанасахите’’ти тенатенапайоджанена сахите. ‘‘пан̃ча аттхе’’ти пан̃чапин̣д̣аттхе. ‘‘теабхидхамматтхе’’ти абхидхамматтхападе дӣпите теабхидхамматтхе. ‘‘таттха̄’’ти тиссам̣ дутӣйага̄тха̄йам̣. ‘‘нату вутта’’нти напанапакаран̣ам̣пи пуббевуттам̣ хоти. абхидхамматтха̄ кутопуббевутта̄ хонтӣти йоджана̄. евам̣тӣсу аттхавикаппесу патхамасса ка̄лавиродхам̣ дассетва̄ ида̄ни дутӣйа татӣйа̄нам̣ саддатовиродхам̣ ваттум̣ ‘‘нача̄’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘а̄димхи йева̄’’ти етена йада̄када̄чи пачча̄масанам̣ аппадха̄нанти дассети. ‘‘аппадха̄напада̄нӣ’’ти абхидхамматтхасан̇гаханти имасмим̣ екасмим̣ сама̄сападе пурима̄ни висесана пада̄ни. таттха саббатха̄пи вутта̄ти йоджите сати, тасмим̣ абхидхамматтхасан̇гахаппакаран̣е тасмим̣ абхидхамматтха падева̄ саббатха̄ майа̄ вутта̄ти аттхо хоти. со на йуджджати. тасмим̣ абхидхамме буддхена бхагавата̄ саббатха̄ вутта̄ти аттхо йуджджати. аппадха̄нападам̣ пачча̄масатӣти досопана а̄паджджатева. тена̄ха ‘‘еван̃хисатӣ’’тиа̄дим̣. таттха, ‘‘еван̃хисатӣ’’ти ат̣т̣хаса̄линийам̣ вийа идха абхидхамматтхасан̇гахападам̣ пачча̄масанте сати. хисаддо пхала ва̄кйаджотако. ладдхагун̣аджотакотипи йуджджати. ‘‘пат̣иккхитта̄ хоти’’ тасмим̣ абхидхамматтхасан̇гахападе майа̄ саббатха̄ вутта̄ти аттхасса самбхавато. на кевалам̣ со ева досо а̄паджджати. апаропидосо аттхӣти дассетум̣ ‘‘са̄хӣ’’тиа̄дима̄ха. дха̄тукатха̄йам̣ вуттенасан̇гаха̄сан̇гаха̄диппака̄рена̄тийоджана̄.

12. параматтхападаван̣н̣ана̄йам̣. висесанападам̣ на̄ма каттхачи бхӯтакатханаттха̄йава̄ пайуджджати кан̣хока̄ко, сетобако,ти. каттхачи ан̃н̃аниваттанаттха̄йа ва̄ пайуджджати нӣлопат̣о, нӣлам̣пуппха, нти. идха пана ан̃н̃а ниваттанаттха̄йа̄ти дассетум̣ ‘‘дувидха̄нихисачча̄нӣ’’тиа̄дима̄ха. пан̃н̃а̄пӣйатӣтипан̃н̃атти. пан̃н̃а̄панан̃ча на̄ма самагга̄нам̣ джана̄нам̣ воха̄рена ча сампат̣иччханена ча̄ти двӣхи ан̇гехи сиджджхатӣти а̄ха ‘‘течамаха̄джана̄’’тиа̄дим̣. ‘‘тасма̄те саммути саччанти вуччантӣ’’ти самбандхо. ‘‘саммататта̄’’ти вохаритатта̄чева сампат̣иччхитатта̄ ча. ‘‘вачӣсаччавиратисачча̄на’’нти еттха вачӣсаччам̣ на̄ма муса̄ва̄дарахитам̣ саччавачанам̣. виратисаччам̣ на̄ма самма̄ва̄ча̄вирати. са̄хи муса̄ва̄да̄дӣхи вачӣдуччаритехи вираман̣аматтена вачӣсаччанти вуччати. ‘‘ваттхубхӯтатта̄’’ти адхит̣т̣ха̄набхӯтатта̄. саммутисаччанти вуччанти, саммататта̄ саммути ча, са̄ сачча̄нам̣ ваттхубхӯтатта̄ саччан̃ча̄ти катва̄. саммутийа̄ сиддхам̣ саччам̣ саммутисаччантипи йуджджати. ‘‘самма̄пат̣ипаджджанта̄’’ти па̄н̣о нахантаббо, саббесатта̄ авера̄ хонтӯтиа̄дина̄ самма̄пат̣ипаджджанта̄. ‘‘саббалокийасампаттийо’’ти да̄насӣла̄дӣнам̣ пун̃н̃акирийаваттхӯнам̣ пхалавипа̄кабхӯта̄ саббалокийасампаттийо. саббе ‘‘бодхисамбха̄радхамме’’ти да̄напа̄рамисӣлапа̄рамиа̄дикепа̄рамидхамме. ‘‘а̄ра̄дхентӣ’’ти сампа̄денти. ‘‘миччха̄пат̣ипаджджанта̄’’ти дуччарита дура̄джӣвамиччха̄джӣва̄дӣнам̣ васена миччха̄пат̣ипаджджанта̄. ‘‘евам̣ махантам̣ саммути сачча’’нти етена ахам̣ параматтха саччамеваган̣ха̄мӣти саммути саччам̣ набхиндитаббам̣. бхиндантохи саббасампаттӣхи париба̄хиро асса̄ти дассети. катхан̃ча там̣ бхиндатӣти. сатто на̄ма наттхи. саттасса бхаватосан̇канти на̄ма наттхи. бхаваниббаттакам̣ кусала̄кусалакаммам̣ на̄ма наттхӣти ган̣ханто уччхедадит̣т̣хийам̣ тит̣т̣хати. саббасампаттӣхи париба̄хиро хоти. апа̄йа пӯрако бхаватӣти. ‘‘виджджама̄нантвева ган̣ха̄петӣ’’ти сан̃н̃а̄ читтадит̣т̣хи випалла̄са̄нам̣ ваттхубха̄вена ган̣ха̄пети. тена̄ха ‘‘сакка̄йадит̣т̣хӣ’’тиа̄дим̣. ‘‘евам̣ випарӣтан̃хи саммутисачча’’нти етенасаммути саччамевадал̣хам̣ гахетва̄ параматтха саччам̣ набхиндитаббам̣. бхиндантохи та̄хи дит̣т̣хӣхи намуччати. катхан̃ча там̣ бхиндати. кхандхе ва̄ кхандхамуттакева̄ аттаджӣве гахетва̄ теча аттаджӣва̄ параммаран̣а̄ уччхиджджантӣти ган̣ханто уччхедадит̣т̣хийам̣ тит̣т̣хати. те ча аттаджӣва̄ бхава̄бхавесусассата̄ хутва̄ бхаватобхавам̣ сам̣саранти сандха̄вантӣти ган̣хантосассатадит̣т̣хийам̣ тит̣т̣хати. ‘‘нависам̣ва̄дентӣ’’ти випарӣтам̣ на̄па̄денти. ‘‘там̣ пана̄’’ти сабха̄васаччам̣ пана. анубхаванабхедаматтам̣ упа̄да̄йева ведана̄ сукха̄ти вутта̄. сабба̄ка̄рато сукхабхӯтатта̄ ведана̄ сукха̄ти вутта̄ нахоти. ‘‘сабба̄пиведана̄ дуккха̄ ева̄’’ти падха̄наттхо. таттха анубхаванабхедо тивидхо. са̄тато ва̄ анубхаванам̣, асса̄тато ва̄, маджджхаттато ва̄. ‘‘дуккха̄ ева̄’’ти бхайат̣т̣хена дуккха̄ ева. бхайат̣т̣хена̄ти ча сам̣са̄ра бхайадассӣхибха̄йитаббат̣т̣хена. сукхо випа̄ко йесам̣ те сукхавипа̄ка̄. тебхӯмакакусала̄. ‘‘кусаласаммата̄’’ти етена сабха̄васаччепи етевоха̄ра̄ локасаммути ниссита̄ти дӣпети. ‘‘са̄савата̄’’ти а̄савехи сахитабха̄во. ‘‘сам̣килеси ката̄’’ти сам̣килеса дхаммехи сам̣йуттабха̄во. огхехи ча йогехи ча упа̄да̄нехи ча паттаббабха̄во ‘‘огханӣйайоганӣйа упа̄да̄нӣйата̄’’. адхика̄ атта̄ аджджхатта̄. бахиддха̄руккхерӯпадхамма̄руккхасса атта̄на̄ма са̄рат̣т̣хена. са̄кха̄йам̣ рӯпадхамма̄ са̄кха̄йа атта̄на̄ма са̄рат̣т̣хена. саттасанта̄напарийа̄панна̄ пана рӯпа̄рӯпадхамма̄ тан̣ха̄париггаха дал̣хат̣т̣хена тато бахиддха̄ аттато адхика̄ атта̄ти аттхена аджджхатта̄ти локасаммути хоти. тена̄ха ‘‘аджджхаттатикан̃ча̄’’тиа̄дим̣. дуккханиродха маггабха̄во ча, ити идам̣ чатуккам̣ арийасаччам̣ на̄ма̄ти йоджана̄. ‘‘идамева̄’’ти идам̣ чатуккамева. ‘‘ачалама̄на’’нти етена арийасаддасса аттхам̣ дӣпети. тебхӯмака дхамма̄нам̣ сукхата̄ на̄ма чала̄ хоти. касма̄, аничча дхамматта̄. те дхаммесукха̄ти гахетва̄ аттано аджджхаттан̇гам̣ каронта̄ ачиренева дуккхам̣ па̄пун̣анти. те дхамме дуккха̄ти н̃атва̄ техивимутта̄ пуна дуккхам̣ па̄пун̣антӣти наттхи. есанайо сесаарийасаччесу. ‘‘тесӯ’’тиа̄димхи дувидха̄нихи сачча̄нӣти вуттесу двӣсу саччесу. ‘‘тена вутта’’нтиа̄ди ладдхагун̣авачанам̣. ‘‘йо вина̄ ан̃н̃а̄падесена̄’’ти еттха ан̃н̃а̄падесо на̄ма ат̣т̣хадхамма самодха̄нам̣ нисса̄йа гхат̣асан̣т̣ха̄нам̣ пан̃н̃а̄йати, пат̣асан̣т̣ха̄нам̣ пан̃н̃а̄йати, там̣ сан̣т̣ха̄нам̣ аттано сабха̄вена вина̄ ан̃н̃а̄падесена сиддхам̣ хоти. йа̄паначинтана кирийа̄ на̄ма аттхи. йам̣ читтанти вуччати. са̄ ан̃н̃а̄падесена сиддха̄ на хоти. аттано сабха̄веневасиддха̄. есанайо пхусанакирийа̄, ведайитакирийа̄, дӣсӯти. имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘йовина̄ ан̃н̃а̄падесена̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘читтенапарикаппетва̄’’ти мановин̃н̃а̄н̣а читтена авиджджама̄нам̣ сан̣т̣ха̄нам̣ виджджама̄нам̣ катва̄. ‘‘савиггахам̣ катва̄’’ти сарӣрам̣ катва̄. ваттху даббасахитам̣ катва̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘читтамайочиттаниммито’’ти супинанте дит̣т̣харӯпа̄ни вийа читтенапакато читтена ниммито. касма̄ сабха̄васиддхо параматтхо на̄ма̄ти а̄ха ‘‘сохӣ’’тиа̄дим̣. ‘‘сантӣ’’ти етена асадха̄ту васена аттхоти сиддхам̣ вуттам̣. садда̄буддхӣхи аран̣ӣйато упагантаббато аттхотипиваданти. ‘‘итарато’’ти парикаппасиддхато. ‘‘парамо’’ти адхико. тена̄ха ‘‘уккам̣сагато’’ти. етена парамасаддасса адхикаттхам̣ вадати. ида̄ни тасса уттаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄дивуттам̣. таттха, имасмим̣ буддхаса̄сане пан̃часа̄сана кичча̄ни маханта̄ни абхин̃н̃еййа̄нам̣ дхамма̄нам̣ абхиджа̄нанам̣. парин̃н̃еййа̄нам̣ париджа̄нанам̣. паха̄табба̄нам̣ паха̄нам̣. саччхи ка̄табба̄нам̣ саччхикаран̣ам̣. бха̄ветабба̄нам̣ бха̄вана̄ти. таттха саббепи параматтха дхамма̄ абхин̃н̃еййа̄ на̄ма. дуккха саччадхамма̄ парин̃н̃еййа̄ на̄ма. самудайа саччадхамма̄ паха̄табба̄ на̄ма. са̄ман̃н̃аппхала̄ни ча нибба̄нан̃ча саччхика̄табба̄ на̄ма. маггасаччадхамма̄ бха̄ветабба̄ на̄ма. тесу дхаммесу тесам̣ кичча̄нам̣ сиддхийа̄ имасмим̣ са̄сане са̄санакиччам̣ сиддхам̣ хоти. нит̣т̣ха̄нам̣ гаччхати. те ча дхамма̄ ева рӯпа̄нам̣ са̄сана кичча̄нам̣ авира̄дхакатта̄ ависам̣ва̄дакатта̄ уттамат̣т̣хена параматтха̄ на̄ма хонтӣти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘йе’’тийеджана̄. ‘‘айа’’нти айам̣ дхаммо. ‘‘тасса̄’’ти тассаабхин̃н̃еййасса, тассапарин̃н̃еййасса, тассапаха̄таббасса, тассасаччхика̄ таббасса тассабха̄ветаббасса̄ти самбандхо. параматтхаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

‘‘там̣ насундара’’нти бйан̃джанато насундарам̣. накевалам̣ бйан̃джанатойева насундарам̣, аттхатопи насундарамева. чатусачча дхамма̄хи паччекабуддхан̃н̃а̄н̣ассапи гочара̄ хонти. пан̃чан̃еййа дхамма̄ пана саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ассева. таттха чатусачча дхамма̄ на̄ма параматтха дхамма̄ ева. пан̃чан̃еййадхамма̄ пана сабба пан̃н̃аттийа̄ саха саббапараматтха дхамма̄. саббан̃н̃убуддха̄нам̣ чатусачча̄бхи самбодхо дхамма пан̃н̃аттийа̄ саха сиджджхати. паччекабуддха̄нам̣ чатусачча самбодхо дхаммапан̃н̃аттийа̄ саха насиджджхати. тасма̄ те сайам̣ пат̣ивиддхам̣ чатусачча дхаммам̣ на̄ма пан̃н̃аттим̣ нӣхаритва̄ паресам̣ десетум̣ на сакконти. тесам̣ чатусаччасамбодхо мӯгасса супинадассанам̣ вийа хотӣти ат̣т̣хакатха̄су вуттам̣. тасма̄ пан̃н̃аттийа̄ саха пан̃ча н̃еййа дхамма̄ ева саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса гочара̄ти сакка̄ваттунти.

параматтхападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

13. читтавачанаттхе. нахи са̄ а̄рамман̣енавина̄ лаббхати. чинтетӣти вутте ким̣ чинтети, а̄рамман̣ам̣ чинтетӣти евам̣ а̄рамман̣абхӯтена каммападена вина̄ асамбхавато. тасма̄ идха чинтана̄ти дат̣т̣хабба̄, тасма̄ асса на̄мам̣ сиддханти дат̣т̣хаббанти самбандхо. сутамайан̃н̃а̄н̣ам̣, чинта̄майан̃н̃а̄н̣а, нти еттха а̄рамман̣асса бхӯтасабха̄ва чинта̄пи аттхи, са̄пан̃н̃а̄ева̄ти там̣ ниваттетум̣ ‘‘а̄рамман̣а…пе… н̣ӯпаладдхийева̄’’ти вуттам̣. читтам̣, мано, ма̄насам̣, вин̃н̃а̄н̣а, нти саббам̣ читтасса на̄мам̣. а̄рамман̣а паччайаппат̣ибаддхам̣ хоти. на ан̃н̃апаччайаппат̣ибаддхам̣. на ча ан̃н̃апаччайена ладдхам̣ на̄мам̣. еварӯпасса а̄рамман̣а виджа̄нана сан̇кха̄тасса аттхантарассабодхакам̣ нахотӣти дассетум̣ ‘‘сантесу ча̄’’тиа̄дивуттам̣. ‘‘етена̄’’ти идам̣ каттуно кирийа̄са̄дхане атиссайӯпака̄ракам̣ каран̣а са̄дханам̣ вадатӣти дассетум̣ ‘‘тан̃хӣ’’тиа̄дивуттам̣. ‘‘чинтанаматта’’нти еттха маттасаддо висесаниватти аттхоти, тена ниваттитам̣ аттхам̣ дассети ‘‘саббепихӣ’’тиа̄дина̄. ‘‘виггахо ва̄’’ти сарӣрам̣ ва̄. паччайена а̄йатта̄ паччайа̄йатта̄. ‘‘а̄йатта̄’’ти самбандха̄. ваттанам̣ вутти. уппаджджанам̣ ва̄ т̣хити ва̄. паччайа̄йатта̄ вутти етесанти ‘‘паччайа̄йатта вуттино’’. ‘‘тха̄мена̄’’тиа̄ди ан̃н̃аман̃н̃авевачана̄ни. ‘‘екам̣ бха̄васа̄дханамева падха̄нато лаббхатӣ’’ти идам̣ дхамма̄нам̣ там̣ там̣ кирийа̄ маттабха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣. кирийа̄маттабхӯта̄пи пана те дхамма̄сайам̣ на̄на̄паччайа̄ ваттха̄йам̣ т̣хита̄ ва̄ хонти на̄на̄паччайуппанна̄ваттха̄йам̣ т̣хита̄ ва̄. тасма̄ параматтха падесупи йатха̄рахам̣ тадан̃н̃аса̄дхана̄нам̣ пат̣ила̄бхо ава̄рито хоти. итаратха̄ хету паччайо, а̄рамман̣а паччайо, сахаджа̄тапаччайо, ниссайапаччайотиа̄дӣсу катхам̣ бха̄васа̄дханам̣ йуттам̣ сийа̄ти. ‘‘падха̄нато’’ти мукхйато. ‘‘абхедасса чинтанассабхедакаран̣а’’нти идам̣ чинтетӣти читтантикатам̣ каттуса̄дханам̣ сандха̄йа вуттам̣. ‘‘сила̄путтакасса̄’’ти бхесаджджамӯла̄нам̣ писанасила̄потакасса. тасса сарӣрам̣ на̄ма висум̣ ан̇гам̣ наттхи. абхиннам̣пи бхиннам̣ катва̄ вуччати ‘‘сила̄путтакасарӣра’’нти. идам̣ абхедассабхедакаран̣ам̣ на̄ма абхӯтарӯпам̣ хоти. пайоджане сати ваттаббам̣, асати на ваттаббанти а̄ха ‘‘татха̄каран̣ан̃ча̄’’тиа̄дим̣. таттха ‘‘парапарикаппитасса̄’’ти парехи ан̃н̃атиттха̄ чарийехи паричинтитасса. ‘‘сатихи…пе… каппана̄йа̄’’ти саче атта̄ аттхи, атта̄ чинтети, тасма̄ атта̄ читтона̄ма̄тиа̄ди ваттаббам̣. на ваттаббам̣ чинтетӣти читтанти, читтасса кирийа̄маттатта̄. на пана атта̄дико катта̄ на̄ма аттхи. тасма̄ кирийа̄ маттамева катта̄рам̣ катва̄ ‘‘чинтетӣти читта’’нти вуттам̣. тена вин̃н̃а̄йатилоке атта̄дикокатта̄ на̄ма наттхӣти. идам̣ абхедассабхеда парикаппана̄йа пайоджананти вуттам̣ хоти. ‘‘аттаппадха̄но’’ти кирийа̄са̄дхане бахӯнам̣ка̄рака̄нам̣ маджджхе сайам̣падха̄но сайам̣джет̣т̣хако хутва̄. ‘‘там̣каттубха̄ва’’нти локесиддхам̣ каттубха̄вам̣. ‘‘пуна каран̣абха̄ва’’нти пуна локе сиддхам̣ каран̣абха̄вам̣. евам̣ читтасса вачанаттхам̣ дассетва̄ ида̄ни тасса абхидха̄наттхам̣ дассенто ‘‘апичеттха̄’’тиа̄дима̄ха. йатхайидам̣ йе име тираччха̄нагата̄ па̄н̣а̄ читта̄вичитта̄. евам̣ читтам̣ вичиттам̣ йам̣ ан̃н̃ам̣ аттхи, там̣ ан̃н̃ам̣ еканика̄йам̣пи насаманупасса̄мӣ-ти йоджана̄. ‘‘ника̄йа’’нти саттаджа̄тисамӯ хам̣.‘‘ниссакке каран̣авачана’’нти вибхатта̄па̄да̄наттхе каран̣авачанам̣. етена тато чаран̣ато читтатоти аттхам̣ вадати. га̄тха̄йам̣. ‘‘там̣ там̣ сабха̄во’’ти виджа̄нанапхусана̄дико сабха̄во, аггиссаун̣ховийа. ‘‘киччасампаттийорасо’’ти тена тена дхаммена каран̣акиччан̃ча, там̣ киччам̣ катва̄ ладдхо сампаттигун̣о ча. аггисса ваттхумхи парипа̄чанакиччам̣ вийа, обха̄санагун̣овийа ча. ‘‘гайха̄ка̄ро’’ти н̃а̄н̣ена гахетаббо тасса тасса дхаммасса дхаджабхӯто а̄ка̄ро. сампатти расойева вуччати. ‘‘пхалам̣ва̄пӣ’’ти ка̄рийаппхалам̣ ва̄пи, аггисса дхӯмовийа. ‘‘а̄саннака̄ран̣а’’нти аттано анантаре пхаланиббаттакам̣ ка̄ран̣ам̣, аггисса аггика̄рака пурисо вийа. ‘‘ала’’нти саматтха̄. ‘‘вибуддхино’’ти висесабуддхи сампаннасса пан̣д̣итасса. ‘‘пуббан̇гамараса’’нти а̄рамман̣аггахан̣е падха̄нараса киччам̣. ‘‘сандха̄на паччупат̣т̣ха̄на’’нти нирантараппаватта̄ка̄рапаччупат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘на̄ма рӯпападат̣т̣ха̄на’’нти пхасса̄дина̄ман̃ча ваттху рӯпан̃чачиттассападат̣т̣ха̄нам̣.

читтаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

14. ‘‘четаси бхава’’нти читтасмим̣ па̄тубхӯтам̣. ‘‘етена сиддха̄ хонтӣ’’ти самбандхо. ‘‘са̄ ева пхасса̄дӣнам̣ джа̄ти. йа̄читтассаджара̄, са̄ ева пхасса̄дӣнам̣джара̄’’тиа̄дина̄ йоджетаббам̣. ‘‘екаван̣т̣ӯпани бандха̄нӣ’’ти екена ван̣т̣адан̣д̣акена упанибандха̄ни. ‘‘екаджа̄тийа̄ди упанибандха̄’’ти екаджа̄тикатха̄ дивасена упанибандха̄. ‘‘че’’ти чевадеййа. ‘‘на̄’’ти на ваттаббам̣. га̄тха̄йам̣. ‘‘дхамма̄’’ти на̄маккхандха дхамма̄. ‘‘манаса̄ ева̄’’ти каттубхӯтена манена ева. ‘‘паката̄’’ти паваттита̄. ‘‘ниммита̄’’ти ниппха̄дита̄. ‘‘читтакирийа̄ бхӯта̄ ева̄’’ти а̄рамман̣ам̣ виджа̄нантам̣ читтам̣ пхусана̄ка̄рам̣ джанетва̄ва виджа̄на̄ти. со пхусана̄ка̄ро пхассоти вуччати. авасеса̄ пана саббепи четасикадхамма̄ пхассам̣ пат̣ичча уппаджджанти. пхассо хету пхассо паччайо ведана̄ккхандхасса упа̄да̄йа. сан̃н̃а̄ккхандхасса. сан̇кха̄раккхандхасса упа̄да̄йа̄ти хи вуттам̣. евам̣ сантепи читтамӯлакатта̄ читтанисситатта̄ ча тепидхамма̄ читтакири йа̄бхӯта̄ ева хонтӣти. ‘‘етена̄’’ти етенага̄тха̄падена. вибха̄ванийам̣ пана ека̄ламбан̣ата̄ маттена вибха̄вети. парипун̣н̣а̄ни че тасикан̇га̄ни упари тхерена сайамева ваккхама̄натта̄ти адхиппа̄йо. идха пана падаттхавибха̄ванат̣т̣ха̄натта̄ парипун̣н̣ехи ан̇гехи вибха̄ветум̣ ват̣т̣атӣти а̄ха ‘‘там̣ насундара’’нти. ‘‘ваттхумхӣ’’ти пат̣акот̣т̣хака̄димхи. ‘‘на̄на̄читтакамма̄нӣ’’ти хаттхи ассарӯпа̄дӣни. виджа̄нанаматтам̣ читтам̣, кусаланти ва̄ акусаланти ва̄ ваттаббам̣ наттхи. на̄на̄четасике хи йуттатта̄ ева татха̄ ваттаббам̣ хоти. вуттам̣хетам̣ бхагавата̄. пабхассарамидам̣ бхиккхаве читтам̣. тан̃ча кхо а̄гантукехи упаккилесехи упаккилит̣т̣ханти. тена̄ха ‘‘удакам̣ вийачитта’’нтиа̄дим̣.

четасикаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

15. руппатӣти падам̣ каттарива̄хетукамманива̄сиддхам̣. руппанан̃чавика̄ра̄патти ева̄ти дассетум̣ ‘‘сӣтун̣ха̄дӣхӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ‘‘висамаппаваттивасена̄’’ти дха̄тӯнам̣ висамаппаваттивасена. дха̄туккхо бхавасена̄ти вуттам̣ хоти, ‘‘кенаруппатӣ’’ти еттха ‘‘кена̄’’ти хету аттхева̄ хету каттарива̄ каран̣авачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. татха̄ сӣтена̄тиа̄дӣсупи. д̣ам̣самакаса̄ на̄ма сӯчимукха̄ кхуддакамаккхика̄чева маханта маккхика̄ ча. ва̄та̄ на̄ма пураттхимава̄та̄дайо. а̄тапо на̄ма сӯрийа̄тапо. сарим̣сапа̄на̄ма ахи виччхика сатападика̄дайо. тесам̣ сампхассехипи руппати. маран̣ам̣ ва̄ гаччхати, маран̣а маттам̣ ва̄ дуккхам̣. ‘‘йе дхамма̄’’ти два̄дасавидха̄ саппат̣игхарӯпадхамма̄. ‘‘ан̃н̃еса’’нти сол̣асаннам̣ аппат̣игхарӯпа̄нан̃ча арӯпадхамма̄нан̃ча. ‘‘тесӯ’’ти ниддха̄ран̣ебхуммам̣. ида̄ни па̄л̣ийа̄ саддхим̣ мукхйаруппанам̣ сам̣санденто ‘‘сама̄гамо ча̄’’тиа̄дима̄ха. сама̄гамо ча на̄ма ан̃н̃аман̃н̃а̄бхигхат̣т̣анам̣ вуччатӣти самбандхо. а̄па̄та̄гаманан̃ча а̄рамман̣акаран̣ан̃ча т̣хапетва̄ти йоджана̄. ‘‘маха̄бхӯта̄намева ва̄’’ти а̄подха̄ту ваджджита̄нам̣ тин̣н̣ам̣ маха̄бхӯта̄намева ва̄. ‘‘вика̄рам̣ а̄паджджатӣ’’ти ватва̄ тамеваттхам̣ виваранто ‘‘йасмим̣ кхан̣е’’тиа̄дима̄ха. ‘‘сайам̣пи вика̄рапатта̄ хонтӣ’’ти темаха̄бхӯта̄сайам̣пи пакатим̣ виджахитва̄ оматта̄дхиматтабха̄вам̣ па̄пун̣антӣти аттхо. ‘‘оматта̄дхиматтарӯпасантатӣнан̃ча̄’’ти парампарато уппаджджама̄на̄ рӯпасантатийо сандха̄йа вуттам̣. евам̣ па̄л̣инайена випаттивасена руппанам̣ ватва̄ ида̄ни випатти ва̄ хоту, сампатти ва̄. пуримапаччхи масантатӣнам̣ висадисаппаваттибхӯто вика̄ропи екена парийа̄йена руппанам̣на̄ма̄ти катва̄ пуна там̣ руппанам̣ дассенто ‘‘апичеттха̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘гхат̣т̣анавасена руппана дхамма̄на мева̄’’ти а̄па̄та̄гамана̄дивасена руппанадхаммехивина̄ абхигхат̣т̣анавасенаруппана сабха̄ва̄нам̣ рӯпадхамма̄намева сиддханти пуччха̄. ‘‘савиггаха̄ хонтӣ’’ти дабба сан̣т̣ха̄на̄ка̄расахита̄ хонти. касма̄, ол̣а̄рикасабха̄ватта̄. бахӯнан̃чарӯпакала̄па̄нам̣ екаккхан̣е ека̄баддхабха̄венапаваттатта̄. арӯпадхамма̄хи сан̣хасукхумасабха̄ва̄ ча хонти. саче анекасатасахасса̄нипи екато паваттеййум̣. даббасан̣т̣ха̄набха̄вам̣ нагамиссантийева. екасмин̃ча саттасанта̄не екаккхан̣е ека кала̄пова паваттати. касма̄, анантара паччайӯпанибандхена паваттатта̄. тасма̄те савиггаха̄на хонти. рӯпадхамма̄ пана ол̣а̄рика сабха̄ва̄ ча хонти. бахӯнам̣ санничайесати даббасан̣т̣ха̄наттха̄йа сам̣ваттанти. екаккхан̣е ча бахукала̄па̄пи ека̄баддха̄хутва̄ паваттанти. тасма̄ тесавиггаха̄хонтӣти.

‘‘сӣта̄диггахан̣аса̄маттхийена̄’’ти сӣтенапи руппати, ун̣хенапи руппатӣтиа̄дина̄ локасса паччаккхато па̄кат̣асса сӣта̄дивачанассаса̄маттхийена. тан̃хи вачанам̣ локасса апа̄кат̣ам̣ арӯпадхамма̄нам̣ руппанам̣ идхана̄дхиппетанти дӣпетӣти адхиппа̄йо. ‘‘воха̄ро на̄ма̄’’ти на̄масан̃н̃а̄ на̄ма̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘локопача̄рена̄’’ти бахуджанасса упача̄рена воха̄рена катханена. ‘‘па̄кат̣а нимиттавасенева̄’’ти па̄кат̣асса саддаппаваттинимиттасса васенева. ‘‘сӣта̄диггахан̣ена вина̄пӣ’’ти писаддена сӣта̄диггахан̣аса̄маттхийенапӣти дӣпети. евам̣ сантепи па̄л̣иса̄дхакам̣ на̄ма на сакка̄саббаттха ладдхум̣. па̄кат̣анимитта вачанамева саббаттха са̄дха̄ран̣анти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘таппасан̇ганиваттӣ’’ти тасса арӯпадхамма̄нам̣ рӯпата̄пасан̇гасса ниватти. ‘‘иддхивикуббана̄васаппаватта̄’’ти еттха иддхивикуббана̄на̄маиддхийа̄на̄наппака̄рама̄панам̣. ‘‘рӯпата̄ сиддхӣ’’ти рӯпанти на̄ма сан̃н̃а̄сиддхи. ‘‘идам̣ пана̄’’ти идам̣ рӯпам̣ пана. ‘‘ануггаха̄нам̣ сӣта̄дӣнам̣ васена̄’’ти кин̃ча̄пипа̄л̣ийам̣ сӣта̄дивачанам̣ упагха̄така̄нам̣ сӣта̄дӣнам̣ васена вуттам̣. теча брахмалоке наттхи. анугга̄хака̄ ева аттхи. тесам̣васена̄ти адхиппа̄йо. ‘‘па̄л̣ийам̣ ниддит̣т̣ха̄нӣ’’ти сан̃джа̄на̄тӣти кхо бхиккхаве тасма̄ сан̃н̃а̄ти вуччати. кин̃ча сан̃джа̄на̄ти. нӣлам̣пи сан̃джа̄на̄ти, пӣтампи сан̃джа̄на̄тӣ-тиа̄дина̄ ча, виджа̄на̄тӣти кхо бхиккхаве тасма̄ вин̃н̃а̄н̣анти вуччати. кин̃ча виджа̄на̄ти. мадхурам̣пи виджа̄на̄ти, амбилам̣пи виджа̄на̄тӣ-тиа̄дина̄ ча-па̄л̣ийам̣ ниддит̣т̣ха̄ни.

рӯпападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

16. нибба̄нападе. ‘‘кхандха̄ва̄’’ти бхавантаре апа̄йа̄дӣсу бхависсама̄на̄ кхандха̄ва̄. на хи атӣта дхамма̄, нибба̄йанти на̄ма, сатте пӣл̣етва̄ нируддхатта̄ти адхиппа̄йо. паччуппанна̄ ча дхамма̄ етарахи пӣл̣енти, авассам̣ уппаджджама̄на̄ ана̄гатадхамма̄ ча ана̄гате пӣл̣ессанти, катхам̣ те нибба̄йанти на̄ма̄ти а̄ха ‘‘паччуппаннесу…пе… ваттаббамева наттхӣ’’ти. ‘‘висайебхумма’’нти висайа̄дха̄ребхуммам̣. висайа̄дха̄ро на̄маманусса̄бхӯмийам̣ гаччхантӣтиа̄дӣсу вийа мукхйа̄дха̄ро нахоти. тена пана вина̄ ан̃н̃аттха там̣ кирийам̣ ка̄тум̣ насаккоти. тасма̄ а̄дха̄рабха̄вена парикаппито а̄дха̄роти дассетум̣ ‘‘йатха̄а̄ка̄се’’тиа̄дивуттам̣. йатха̄ сакун̣а̄нам̣ паккхана кирийа̄ на̄ма а̄ка̄сена вина̄ ан̃н̃аттха насиджджхати. татха̄ ват̣т̣адуккхадхамма̄нам̣ ниббути кирийа̄пи нибба̄нена вина̄ ан̃н̃аттха насиджджхатӣти дассетум̣ ‘‘йехите’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘йе’’ти йетивидхават̣т̣адуккхасанта̄падхамма̄. хисаддонипа̄то. тесаддо вачана̄лан̇ка̄ро. ‘‘таббинимутта’’нти нибба̄навинимуттам̣. ниббутит̣ха̄нам̣ на̄ма наттхи. тасма̄ нибба̄нам̣ тесам̣ ниббути кирийа̄йа висайа̄ дха̄рохотӣти адхиппа̄йо. йатха̄ айам̣ падӣпо нибба̄йати. татха̄дхӣра̄ ниббантӣти йоджана̄. ‘‘там̣ там̣ килеса̄нам̣ ва̄’’ти те сам̣тесам̣килеса̄нам̣ ва̄. ‘‘кхандха̄нам̣ ва̄’’ти ана̄гатабхавесу кхандха̄нам̣ ва̄. ‘‘пунааппат̣исандхикабха̄ва’’нти санта̄насса пуна пат̣исандха̄на̄бха̄вам̣ па̄пун̣анти арийа̄ джана̄. йатха̄ магге каран̣авачанам̣ диссати аддха̄ има̄йапат̣ипаттийа̄ джара̄маран̣амха̄ паримуччисса̄мӣтиа̄дӣсу. на татха̄ нибба̄нети а̄ха ‘‘маггевийа̄’’тиа̄дим̣. нибба̄непанабхуммавачанамева диссати йаттхана̄ман̃чарӯпан̃ча. асесам̣ упаруджджхатӣтиа̄дӣсу. тасма̄ нибба̄не каран̣а вачанам̣ на диссати, каран̣а лаккхан̣ассева абха̄ватоти дассетум̣ ‘‘на ча нибба̄на’’нтиа̄ди вуттам̣. каран̣а лаккхан̣ам̣ на̄макаттуно сахака̄рӣ паччайабха̄во. нану анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ нибба̄йантӣти диссатӣти. саччам̣, таттха пана висесане каран̣а вачанам̣. на каран̣ака̄раке. тан̃хи саупа̄дисесанибба̄надха̄туйа̄ниваттанаттхам̣ вуттанти.

нибба̄нападаван̣н̣ана̄.

дутӣйага̄тха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

18. ка̄ма̄вачарападе. ‘‘ка̄мӣйатӣ’’ти иччхӣйати. нимиттасса̄даваттху маджджхимат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄гатам̣. ‘‘тека̄мӣйантӣ’’ти те авӣчинирайа̄дайо иччхӣйанти. ‘‘таттха уппанна̄нампӣ’’ти авӣчинирайа̄дӣсу уппанна̄нам̣пи сатта̄нам̣. ‘‘бхаваниканти на̄ма хотӣ’’ти бхавасан̇кха̄там̣ аттано кхандхам̣ етам̣ мама, есохамасми, есоме атта̄ти ган̣хантӣ тан̣ха̄ бхаваниканти на̄ма. са̄ нерайикасатта̄нам̣пи аттхийева. ‘‘ка̄ме авачаратӣ’’ти ка̄мепарийа̄паннам̣ хоти. ка̄ме антогадхам̣ хоти. рӯпа̄рӯпабхӯмӣсу уппаннам̣пи рӯпа̄рӯпасан̇кхйам̣ нагаччхати. ка̄масан̇кхйамева гаччхати. ка̄маган̣анамевагаччхатӣти аттхо. ‘‘тӣсубхавесу уппанна̄нипӣ’’ти ка̄марӯпа̄рӯпасаттасанта̄несу уппанна̄нипи на татрапарийа̄ панна̄нева хонти. татра апарийа̄панна̄нева хонтӣти адхиппа̄йо. ‘‘ка̄ма̄вачарата̄паттидосо’’ти ка̄ма̄вачара дхамма̄ти ваттаббата̄ паттидосо. ‘‘рӯпа̄вачарата̄димуттидосо’’ти име рӯпа̄вачара дхамма̄ на хонти, арӯпа̄вачара дхамма̄ на хонти, локуттара дхамма̄ на хонтӣти евам̣ ваттаббата̄патти досоти вуттам̣ хоти. есанайо ‘‘рӯпа̄рӯпа̄вачарата̄патти досо ка̄ма̄вачарата̄мутти досо’’ типадесу. авачарасаддасса уппаннаттхе гахитепи етедоса̄ на̄паджджанти. касма̄, локе йебхӯййанайатаббахуланайа̄нам̣пи саббха̄ва̄ти имаматтхам̣ ваданто ‘‘нануйебхӯййа вуттивасенапӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘кесан̃чӣ’’ти кесан̃чи пуггала̄нам̣ ва̄ дхамма̄нам̣ ва̄. йатха̄мигалуддако га̄ме чарантопи ване чаран̣абахулатта̄ ваначаракоти на̄мам̣ лабхати. ра̄джахаттхӣ ан̃н̃аттха чарантопи сан̇га̄ме чаран̣абахулатта̄ сан̇га̄ма̄вачароти на̄мам̣ лабхати. айам̣ йебхӯййанайо на̄ма. йасмим̣ ване амбаруккха̄пи аттхи, ан̃н̃аруккха̄пи аттхи. амбаруккхабахулатта̄ пана там̣ ванам̣ амбавананти на̄мам̣ лабхати. евам̣ симбаливана̄дӣсу. айам̣ таббахуланайо. идха пана бхӯмийо таббахуланайена ка̄марӯпа̄рӯпа на̄мам̣ лабханти, дхамма̄ йебхӯййанайена ка̄ма̄вачара̄ди на̄мам̣ лабхантӣти. евам̣ гахите сати, те доса̄на̄ паджджантӣти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘тасма̄ идхапи…пе… досотӣ’’тиа̄ха. ‘‘на̄’’ти на кочидосо наттхи. аттхи ева̄ти адхиппа̄йо. ‘‘тасма̄сса̄’’ти еттха ‘‘асса̄’’ти авачарасаддасса. ‘‘татха̄ аттхам̣ аггахетва̄’’ти уппаджджанаттхам̣ аггахетва̄. ‘‘паригга̄хинийа̄ ка̄матан̣ха̄йа като’’ти татха̄ паригга̄хинийа̄ ка̄матан̣ха̄йа гочарависайатта̄та̄йатан̣ха̄йа катона̄ма хоти. етена ка̄метӣти ка̄мо, ка̄матан̣ха̄. авачарати еттха̄ти авачарам̣. ка̄масса авачаранти ка̄ма̄вачарам̣. ка̄ма тан̣ха̄йа гочарависайатта̄ ка̄ма̄вачаранти айаматтхопи сиджджхати.

рӯпеавачаратӣти рӯпа̄вачарам̣. ‘‘рӯпе’’ти сол̣асавидха̄йарӯпабхӯмийа̄. ‘‘авачаратӣ’’ти таттха парийа̄паннабха̄вена паваттати. арӯпе авачаратӣти арӯпа̄вачарам̣. ‘‘арӯпе’’ти чатуббидха̄йа арӯпабхӯмийа̄. ‘‘авачаратӣ’’ти таттха парийа̄паннабха̄вена паваттатӣти имаматтхам̣ вадати ‘‘рӯпа̄рӯпа̄вачаресупи айам̣найо нетаббо’’ти. рӯпе бхаво рӯпам̣. рӯпатан̣ха̄. арӯпе бхаво арӯпам̣, арӯпатан̣ха̄. рӯпасса авачарам̣ рӯпа̄вачарам̣. арӯпасса авачарам̣ арӯпа̄вачаранти имаматтхам̣ дӣпети ‘‘тесу пана̄’’тиа̄дина̄. ‘‘атра̄’’ти имасмим̣ т̣ха̄не. йадипи лобхо, ра̄го, ка̄мо, тан̣ха̄, тисаббампетам̣ лобхассавевачанам̣ хоти. рӯпара̄го арӯпара̄готи пана висум̣ вибхаттатта̄ идха ка̄масаддена там̣ дан̃н̃олобхо гайхати. ‘‘саббопи лобхо’’ти етенасассатуччхеда дит̣т̣хисахагатопи сан̇гахитоти дат̣т̣хаббам̣.

19. ‘‘рӯпа̄рӯпасадда̄ та̄су бхӯмӣсу нирул̣ха̄’’ти анимитта̄ хутва̄ нирул̣ха̄ти адхиппа̄йо. ида̄ни санимиттам̣ найам̣ вадати ‘‘апича̄’’тиа̄дина̄. ‘‘ниссайопача̄ро’’ти т̣ха̄нӯпача̄ро, йатха̄ саббога̄мо а̄гатоти. ‘‘ниссито пача̄ро’’ти т̣ха̄нйӯпача̄ро. йатха̄ дхаджа̄ а̄гаччхантӣти. ‘‘йам̣ етасмим̣ антаре’’ти йе етасмим̣ антаре кхандхадха̄ту а̄йатана̄. йам̣ рӯпам̣, йа̄ ведана̄, йа̄сан̃н̃а̄, йе сан̇кха̄ра̄, йам̣вин̃н̃а̄н̣анти йоджана̄. ‘‘сувисада’’нти йебхӯййа̄ди найехи ана̄кулатта̄сувисуддхам̣. ‘‘ким̣ виккхепена̄’’ти читтавиккхепена ким̣ пайоджананти аттхо.

20. ‘‘луджджанаппалуджджанат̣т̣хена̄’’ти бхиджджанаппабхиджджанат̣т̣хена. ‘‘йаттха̄’’ти йасмим̣ тебхӯмаке дхаммасамӯхе. ‘‘нивисатӣ’’ти ниччам̣ висати, упагаччхати. ‘‘тасса̄’’ти миччха̄гга̄хасса. ‘‘теса’’нти локуттара дхамма̄нам̣. ‘‘йеса’’нти локийа дхамма̄нам̣. ‘‘луджджана’’нти кхан̣икабхан̇гена бхиджджанам̣. ‘‘палуджджана’’нти сан̣т̣ха̄набхедена сантатиччхедена на̄наппака̄рато бхиджджанам̣. нибба̄нам̣ пана идха на лаббхати читтасан̇гаха̄дхика̄ратта̄ти адхиппа̄йо. со ча апарийа̄паннабха̄во, висум̣ ека̄чатуттхӣ аваттха̄ бхӯмина̄ма̄ти йоджана̄.

чатуббхӯмивибха̄гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

21. ‘‘хӣна’’нти саддха̄сатиа̄дӣхи собхан̣адхаммехи айуттатта̄хӣнам̣. ‘‘саббахӣна’’нти лобха̄дӣхи па̄падхаммехи йуттатта̄ сабба читтехи хӣнатарам̣. ‘‘тадаттхо’’ти упарима̄нам̣ читта̄нам̣ собхан̣асан̃н̃а̄каран̣асукхаттхо. ‘‘а̄дито’’тиа̄димхи. ‘‘вӣтхичиттавасена̄ти етам̣ мама, есохамасми, есоме атта̄ти евам̣ паваттасса бхаваниканти джаванавӣтхичиттасса васена. еван̃часати, ким̣ ка̄ран̣ам̣ лобхамӯлачиттассапатхамам̣ вачанети а̄ха ‘‘акусалесу пана̄’’тиа̄дим̣.‘‘двӣхиват̣т̣амӯлехӣ’’ти лобхамохасан̇кха̄техи двӣхи ват̣т̣амӯлехи.

22. ‘‘синиддхачитта’’нти са̄таведана̄йуттатта̄лӯкхачиттам̣ на хотӣти адхиппа̄йо. суманассабха̄воти вутте ка̄йикасукхаведана̄йапи пасан̇го сийа̄ти вуттам̣ ‘‘ма̄насика…пе… на̄ма’’нти. ‘‘сумана̄бхидха̄насса̄’’ти суманана̄масса. ‘‘паваттинимитта’’нти паваттийа̄ а̄санна ка̄ран̣ам̣. катхам̣ пана бха̄во паваттинимиттам̣ на̄махотӣти а̄ха ‘‘бхаванти…пе… катва̄’’ти. нимитте бхуммам̣. татха̄хи бха̄во на̄ма саддаппаваттинимиттанти вуттам̣. ида̄ни нимитта лаккхан̣ам̣ дассенто ‘‘йатха̄хӣ’’тиа̄дима̄ха. ‘‘таттха̄’’ти тасмим̣ пайоге. ‘‘данта нимитта’’нти дантака̄ран̣а̄. ‘‘там̣ ведана̄ нимитта’’нти там̣ ведана̄ка̄ран̣а̄. еттха сийа̄, ‘‘етасминти нимитте бхумма’’нти вуттам̣, нимиттан̃чана̄ма ака̄ракам̣ аса̄дханам̣, там̣ катхам̣ са̄дханавиггахе йуджджатӣти. адхикаран̣а са̄дхана̄нурӯпатта̄ саддаппаваттинимиттасса̄ти дат̣т̣хаббам̣. етена̄ти ча етасма̄ти ча хету аттхе убхайавачананти ваданти. а̄саннахету на̄маса̄дханарӯпо бхаватӣти тесам̣ адхиппа̄йо. сут̣т̣ху кароти, пакатипаччайена аниппханнам̣ каммам̣ аттано балена ниппха̄детӣти сан̇кха̄ро. ‘‘пубба̄бхисан̇кха̄ро’’ти пуббабха̄ге абхисан̇кха̄ро. пайоджети нийоджетӣти пайого. упети пхаласан̇кха̄то аттхо етена̄ти упа̄йо. ‘‘а̄н̣аттийа̄ва̄’’ти песана̄йава̄. ‘‘аджджхесанена ва̄’’ти а̄йа̄чанена ва̄. ‘‘таджджетва̄ ва̄’’ти бхайам̣ дассетва̄ ва̄. ‘‘там̣ там̣ упа̄йам̣ паре а̄чиккха’’нти. катхам̣ а̄чиккхантӣти а̄ха ‘‘акаран̣е’’тиа̄дим̣. ‘‘тасмим̣ тасмим̣ камме пайоджетӣтикатва̄ идха сан̇кха̄ро на̄ма̄’’ти йоджана̄. ‘‘паччайа ган̣о’’ти пакатипаччайаган̣о. ‘‘тена̄’’ти сан̇кха̄рена. ‘‘са̄дха̄ран̣о’’ти кусала̄кусала̄бйа̄ката̄нам̣ са̄дха̄ран̣о. ‘‘дувидхена сан̇кха̄рена̄’’ти пайогена ва̄ упа̄йена ва̄. ‘‘йо пана тенасахито’’тиа̄дина̄ пуббевуттамеваттхам̣ пака̄рантаренапа̄кат̣ам̣ ка̄тум̣ ‘‘сопана йада̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘итӣ’’тиа̄ди ладдхагун̣а вачанам̣. ‘‘паччайаган̣ассевана̄ма’’нти паччайаган̣ассева висеса на̄манти вуттам̣ хоти. уппаннаттхе икапаччайоти катхам̣ вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘йасмим̣ самайе’’тиа̄дим̣. ‘‘па̄л̣ийа’’нти дхаммасан̇ган̣ипа̄л̣ийам̣. ‘‘асаллаккхетва̄’’ти ачинтетва̄ иччеваттхо. саббаметам̣ найуджджатийева. касма̄, па̄л̣иат̣т̣хакатха̄хи асам̣санданатта̄, аттхайуттибйан̃джанайуттӣнан̃ча ависадатта̄ти адхиппа̄йо. ‘‘та’’нти читтам̣. ‘‘етена̄’’ти пуббаппайогена. ‘‘йатха̄вуттанайена̄’’ти тиккхабха̄васан̇кха̄таман̣д̣анависесена. ‘‘со пана̄’’ти пуббаппайого пана. ‘‘итӣ’’ти тасма̄. ‘‘там̣ ниббаттито’’ти тена пуббаппайогена ниббаттито. ‘‘вираджджхитва̄’’ти айуттапаккхепатитва̄. етенапат̣иккхитта̄ хотӣти самбандхо. га̄тха̄йам̣. ‘‘читтасамбхавӣ’’ти читтасмим̣ самбхӯто. висесо сан̇кха̄ро на̄ма̄ти йоджана̄. саломако, сапаккхакотйа̄дӣсувийа̄ти вуттам̣. са̄сава̄ дхамма̄, са̄рамман̣а̄ дхамма̄тйа̄дӣсувийа̄ти пана вутте йуттатарам̣. ‘‘па̄л̣иат̣т̣хакатха̄ сиддха’’нти па̄л̣иат̣т̣хакатха̄то сиддхам̣. апичайаттхависуддхимагга̄дӣсу асан̇кха̄рам̣ читтам̣, сасан̇кха̄рам̣ читтанти а̄гатам̣. таттха айам̣ паччхиманайо йутто. упа̄йасамут̣т̣хитасса анекасатасамбхавато ‘‘идан̃ча найадассанамева̄’’ти вуттам̣. ‘‘уда̄синабха̄вена̄’’ти маджджхаттабха̄вена. ‘‘йато’’ти йасма̄. вика̄рапатто хоти. тато адхиматтапассанам̣ вин̃н̃а̄йатӣти йоджана̄.

23. ида̄ни сахагатавачана сампайуттавачана̄ни вича̄ренто ‘‘еттхача̄’’тиа̄дима̄рабхи. ‘‘на пана те бхедаванта̄ хонтӣ’’ти касма̄ вуттам̣. на ну тепичаккху сампхассо, сотасампхассо, тиа̄дина̄ ча, ка̄мавитакко, бйа̄па̄давитакко, тиа̄дина̄ ча, дуккхе ан̃н̃а̄н̣ам̣, дуккхасамудайе ан̃н̃а̄н̣а, нтиа̄дина̄ча бхедаванта̄ хонтӣти. саччам̣. те пана бхеда̄ имам̣ читтам̣ бхиннам̣ на каронти. тасма̄ те бхедаванта̄на хонтӣти вутта̄. на ча тесам̣ айам̣ викаппо аттхӣти самбандхо. ‘‘имасмим̣ читте’’ти лобхамӯлачитте. ‘‘каттхачӣ’’ти кисмин̃чи читте. йева̄пана̄ти вутте судхаммесу а̄гата̄нийева̄панака̄ни. ‘‘ан̃н̃ехӣ’’ти досамӯламохамӯлехи. нанута̄нипи идха гахетабба̄нӣти самбандхо. ‘‘на̄’’ти на гахетабба̄ни. касма̄ти а̄ха ‘‘тесухӣ’’тиа̄дим̣. тепи идха нагахетабба̄ сийум̣. на пана на гахетабба̄. касма̄, ведана̄йа ча сайам̣ бхедавантатта̄, дит̣т̣хисан̇кха̄ра̄нан̃ча викаппасаббха̄ва̄ти адхиппа̄йо.

24. ‘‘соманассассака̄ран̣а’’нти соманассуппаттийа̄ ка̄ран̣ам̣. соманассуппаттийа̄ ка̄ран̣е вутте там̣ сахагата читтуппаттийа̄пика̄ран̣ам̣ сиддхам̣ хотӣти катва̄ тамева вуттанти дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ‘‘соманассаппат̣исандхикохӣ’’тиа̄дим̣. хӣнена ва̄…пе… а̄рамман̣ена сама̄його, тена сама̄йуттасса̄пи читтам̣ уппаджджама̄нантиа̄дина̄ ваттаббам̣. татха̄ бйасанамуттийам̣пи. упеккха̄ка̄ран̣е ‘‘бйасанамуттӣ’’ти идам̣ доманассаппасан̇гапариха̄равачанам̣. аджджха̄сайовуччати аджджха̄вуттам̣ гехам̣. дит̣т̣хисан̇кха̄то аджджха̄сайойасса̄ти дит̣т̣хаджджха̄сайо. тасса бха̄во дит̣т̣хаджджха̄сайата̄. ‘‘айонисо уммуджджана’’нти анупа̄йато а̄бхуджанам̣, манасикаран̣ам̣. ‘‘чинта̄ пасутавасена̄’’ти гамбхӣресу дхаммесу чинта̄пасаванавасена, вӣмам̣са̄ вад̣д̣ханавасена. ‘‘дит̣т̣хака̄ран̣амева̄’’ти дит̣т̣хам̣ ка̄ран̣аппат̣ирӯпакамева. тена̄ха ‘‘са̄ратосаччато уммуджджана’’нти. ‘‘таббипарӣтена̄’’ти тато випарӣтена. адит̣т̣хаджджха̄сайата̄, дит̣т̣хивипаннапуггалапариваджджаната̄, саддхаммасаваната̄, самма̄витаккабахулата̄, йонисо уммуджджанан̃ча дит̣т̣хивиппайогака̄ран̣анти ваттаббам̣.

‘‘имесам̣ пана читта̄нам̣ уппаттивидха̄нам̣ висуддхимаггегахетабба’’нти висуддхи маггекхандха ниддесато гахетаббам̣. вуттан̃хитаттха. йада̄ хинаттхика̄месу а̄дӣнавотиа̄дина̄найена миччха̄дит̣т̣хим̣ пуреккхитва̄ хат̣т̣хатут̣т̣хо ка̄мева̄ парибхун̃джати, дит̣т̣хаман̇гала̄дӣни ва̄ са̄ратопаччети сабха̄ва тиккхена анусса̄хитеначиттена. тада̄ патхамам̣ акусала читтам̣ уппаджджати. йада̄ мандена самусса̄хитена читтена, тада̄дутӣйам̣. йада̄ миччха̄ дит̣т̣хим̣ апуреккхитва̄ кевалам̣ хат̣т̣хатут̣т̣хо метхунам̣ ва̄ севати, пара сампаттим̣ ва̄ абхиджджха̄йати, парабхан̣д̣ам̣ ва̄ харати сабха̄ватиккхенева анусса̄хитена читтена. тада̄ татӣйам̣. йада̄ мандена самусса̄хитеначиттена, тада̄ чатуттхам̣. йада̄ пана ка̄ма̄нам̣ ва̄ асампаттим̣ а̄гамма ан̃н̃есам̣ ва̄ соманассахетӯнам̣ абха̄вена чатӯсупи викаппесу соманассарахита̄хонти, тада̄сеса̄ни чатта̄ри упеккха̄сахагата̄ни уппаджджантӣти.

лобхамӯлачиттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

25. досамӯлачитте. ‘‘вирӯпа’’нти дут̣т̣хам̣, луддам̣. думманасса бха̄воти вутте ка̄йикадуккхаведана̄йапи пасан̇го сийа̄ти вуттам̣ ‘‘ма̄насика…пе… на̄ма’’нти. пат̣ихан̃н̃ати ба̄дхати. ‘‘сантатте’’ти санта̄пите.

26. ‘‘бхедакаро’’ти ан̃н̃аман̃н̃ависесакаро. ‘‘бхедакара̄на хонтӣ’’ти имасса читтасса ан̃н̃аман̃н̃ависесакара̄на хонти. доманассаггахан̣ам̣ пасан̇ганиваттанаттхам̣ гахитанти йоджана̄. пасан̇готи чана̄наппака̄рато саджджанам̣ лагганам̣. катхам̣ пасан̇готи а̄ха ‘‘йада̄хӣ’’тиа̄дим̣. ‘‘тут̣т̣хим̣ паведентӣ’’ти тут̣т̣ха̄майам̣ имесам̣ маран̣ена̄тиа̄ди чиккханти. евам̣ сахагатаппасан̇гам̣ ниваттетва̄ сампайуттаппасан̇гам̣ ниваттетум̣ ‘‘пат̣игхаггахан̣ам̣пӣ’’тиа̄ди вуттам̣. тираччха̄нагатапа̄н̣авадхе апун̃н̃ам̣ на̄ма наттхи. а̄дикаппато пат̣т̣ха̄йа манусса̄нам̣ йатха̄ка̄ма парибхогаттха̄йа локиссарийенатха̄варат̣т̣ха̄йина̄ ниммитатта̄ти адхиппа̄йо. ‘‘виссат̣т̣ха̄’’ти ана̄сан̇ка̄. ‘‘ан̃н̃ева̄’’ти ан̃н̃е ва̄ джане. вимати ева вематикам̣. вематикам̣ джа̄там̣ йесам̣ те вематикаджа̄та̄. пуримачиттассалобхасахагатабха̄во има̄ниат̣т̣хапи лобхасахагатачитта̄нина̄ма̄ти имина̄ чӯл̣анигамане нева сиддховийа̄ти йоджана̄. чӯл̣анигаманена пат̣игхасампайутта бха̄весиддхе доманассасахагатабха̄вопи тенасиддхо йева̄ти катва̄ ‘‘тесам̣ гахан̣ам̣’’ти вуттам̣. ‘‘теса’’нти донассапат̣игха̄нам̣. имасмим̣ читте исса̄маччхарийакуккучча̄ничатхинамиддха̄ни ча анийатайогӣни ча хонти йева̄панака̄ни ча. тена̄ха ‘‘пуримачитте’’тиа̄дим̣. доманассам̣ имасмим̣ читте аттхи, ан̃н̃ачиттесу наттхи, тасма̄ аса̄дха̄ран̣а дхаммо на̄ма. анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а дхаммотипи вуччати. ‘‘йатха̄там̣’’ти там̣ нидассанам̣ тадуда̄харан̣ам̣ йатха̄ катаманти аттхо. ‘‘упалаккхетӣ’’ти сан̃н̃а̄пети. а̄тапам̣та̄йатираккхатӣти а̄тапаттам̣. сетаччхаттам̣. ладдхам̣ а̄тапаттам̣ йена̄ти ладдха̄тапатто. ра̄джакума̄ро. со а̄тапаттам̣ ладдхоти вутте саббам̣ ра̄джасампаттим̣ ладдхоти вин̃н̃а̄йати. тасма̄ идам̣ упалаккхан̣а вачанам̣ джа̄танти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘убхинна’’нти двиннам̣ доманасса пат̣игха̄нам̣. пуббе доманассасахагатанти ватва̄ нигамане пат̣игхасампайуттачитта̄нӣти вуттатта̄ ‘‘имасса…пе… сиддхито’’ти вуттам̣.

27. ‘‘анит̣т̣халокадхаммехӣ’’ти ала̄бхо ча, айасоча, нинда̄ча, дуккхан̃ча̄ти чатӯхи анит̣т̣халокадхаммехи. ‘‘там̣ кутеттха лаббха̄’’ти ахам̣ ала̄бха̄дӣхи ма̄сама̄гаччхӣти паттхентассапи кутомееттхалокетам̣ паттхана̄ пӯран̣ам̣ саббака̄лам̣ лаббха̄ти аттхо. ‘‘лаббха̄’’ти ча камматтхадӣпакам̣ па̄т̣ипадикападам̣. имесам̣ уппаттивидха̄нам̣ висуддхимагге сан̇кхепатова вуттам̣ тасса па̄н̣а̄ти па̄та̄дӣсу тиккхамандаппаваттика̄ле паваттиведитабба̄ти.

досамӯлачиттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

28. мохамӯлачитте. ‘‘мӯлантаравирахена̄’’ти ан̃н̃амӯлавирахена. сам̣саппатӣти сам̣саппама̄на̄. евам̣ ну кхо, ан̃н̃атха̄ну кхоти евам̣ двидха̄ ерайати кампатӣти аттхо. виккхипатӣти виккхипама̄нам̣. ‘‘нийаманаттха’’нти идам̣ вичикиччха̄сампайуттам̣ на̄ма̄ти нийаманаттхам̣. идан̃хи пат̣игхасампайуттам̣ вийа нигаманена сиддхам̣ на хоти. ‘‘идха ладдхока̄сам̣ хутва̄’’ти мӯлантара вирахатта̄ ева идхаладдхока̄сам̣ хутва̄. пакати сабха̄вабхӯтам̣, ити тасма̄ наттхӣти йоджана̄. ‘‘аносаккама̄на’’нти паччхато аниваттама̄нам̣. ‘‘асам̣сӣдама̄на’’нти хет̣т̣хато апатама̄нам̣. убхайена аббоччхиннанти вуттам̣ хоти. ‘‘атисаммул̣хата̄йа̄’’ти мӯлантара вирахена мохена атисаммул̣хата̄йа. ‘‘атичан̃чалата̄йа̄’’ти сам̣саппама̄навиккхипама̄нехивичикиччхуддхаччехи атичан̃чалата̄йа. ‘‘саббаттхапӣ’’ти саббесупи а̄рамман̣есу. ат̣т̣хакатха̄йам̣ сан̇кха̄ра бхедена авиджджа̄йа дувидхабха̄вова вутто. катхам̣ вутто. авиджджа̄ аппат̣ипатти миччха̄ пат̣ипаттито дувидха̄ татха̄ сасан̇кха̄ ра̄сан̇кха̄ратоти вутто. ‘‘тивидхабха̄вова̄’’ти имасмим̣ читтесан̇кха̄равимутта̄йа авиджджа̄йа саддхим̣ тивидхабха̄вова. имесам̣ двиннам̣ читта̄нам̣ уппаттивидха̄нам̣ висуддхимаггесан̇кхепатовавуттам̣ тассаасаннит̣т̣ха̄навиккхепака̄лепаватти ведитабба̄ти.

29. ‘‘саббатха̄пӣ’’ти нипа̄тасамуда̄йо ва̄ хоту ан̃н̃аман̃н̃авевачано ва̄, висум̣ нипа̄това̄ти евам̣ саббаппака̄ратопи. акусалападе ака̄ро вируддхаттхо. йатха̄ амитто, асуро, тидассетум̣ ‘‘акусала̄нӣ’’тиа̄дима̄ха. ‘‘пат̣ивируддхабха̄во’’ти моха̄дӣхи акусалехи вируддхабха̄во. бха̄ванам̣на̄рахантӣти ‘‘абха̄вана̄раха̄’’. катхам̣ пана бха̄ванам̣на̄рахантӣти а̄ха ‘‘пунаппуна’’нтиа̄дим̣. ‘‘нийа̄мам̣ оккаманта̄пӣ’’ти пан̃ча̄нантарийа каммабха̄вена нийатамиччха̄дит̣т̣хибха̄вена ча нийа̄мам̣ оккаманта̄пи. апа̄йам̣ бхаджантӣти апа̄йабха̄гино. каммака̄рака̄. тесам̣ бха̄во. та̄йа. ‘‘ват̣т̣асотанийате’’ти сам̣са̄рават̣т̣а сотасмим̣ нийате. ‘‘тхиратарапатта̄’’ти сама̄дхивасена тхиратарабха̄вам̣ патта̄. ида̄ни тамеваттхам̣ пака̄рантарена вибха̄ветум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘сийу’’нти падам̣ дха̄тупаччайехи сиддхам̣ ниппханнападам̣ на̄ма нахоти. касма̄, идхапарикаппаттхасса асамбхавато. нипа̄тападам̣ хоти. касма̄, анекаттхата̄ самбхавато. идха пана бхаванти саддена сама̄наттхо. тена̄ха ‘‘нипа̄тападам̣ идха дат̣т̣хабба’’нти.

акусалаван̣н̣ана̄.

30. ахетукачитте. ‘‘саббанихӣна’’нти саббачиттехи хӣнам̣. пуна ‘‘саббанихӣна’’нти сабба̄хетукехи хӣнам̣. ‘‘та’’нти акусала випа̄кам̣.

31. суттапа̄л̣ийам̣, ‘‘кат̣т̣ха’’нти суккхада̄рум̣. ‘‘сакалика’’нти чхиндитапха̄литам̣ кат̣т̣хаккхан̣д̣акам̣. ‘‘тхуса’’нти вӣхисун̇кам̣. ‘‘сан̇ка̄ра’’нти качаварам̣. чаккхун̃чарӯпе ча пат̣ичча йам̣вин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. там̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣антвева вуччатӣтиа̄дина̄ йоджетаббам̣. таттха ‘‘рӯпе’’ти рӯпа̄рамман̣а̄на. ‘‘садде’’тиа̄дӣсупи есанайо. еттха ча вин̃н̃а̄н̣а̄ни екаваттху ниссита̄ни хонти. тасма̄ ваттху два̄ресу екавачанам̣ вуттам̣. а̄рамман̣а̄ни пана екавин̃н̃а̄н̣ена̄пи бахӯни гахита̄ни. тасма̄ а̄рамман̣есу бахувачанам̣. ‘‘дуккхайатӣ’’ти дуккхам̣ кароти. на̄мадха̄ту падан̃хетам̣. йатха̄ атта̄нам̣ сукхети вӣн̣етӣти саддавидӯ. дха̄тупа̄т̣хесу пана сукхадуккхатаккирийа̄йам̣ти вуттам̣. таккирийа̄ти ча сукхакирийа̄ дуккха кирийа̄ти аттхо. са̄такирийа̄ асса̄такирийа̄ти вуттам̣ хоти. ча саддо ока̄саттхоти катва̄ ‘‘дуккарам̣ ока̄сада̄на’’нти вуттам̣.

32. ‘‘чаккхусса асамбхинната̄’’ти чаккхупаса̄дарӯпасса абхинната̄. тасмин̃хи бхиннесати андхасса чаккхусса рӯпа̄нинупат̣т̣хахантӣти. ‘‘сотассаасамбхинната̄’’тиа̄дӣсупи есанайо. ‘‘а̄локасанниссайаппат̣ила̄бхо’’ти чаккху ча а̄локесати киччака̄рӣ хоти. асати нахоти. татха̄ рӯпан̃ча. тасма̄ а̄локо тесам̣ висайависайӣбха̄вӯпагамане санниссайо хоти. тасса а̄локасанниссайасса пат̣ила̄бхо. есанайо а̄ка̄сасанниссайа̄дӣсу. имесам̣ ан̇га̄нам̣ йутти дӣпана̄ упарирӯпасан̇гахе а̄гамиссати. ‘‘ат̣т̣хакатха̄йа’’нти ат̣т̣хаса̄линийам̣. таттха ‘‘тасмим̣ пана а̄па̄там̣ а̄гаччхантепи а̄локасанниссайе асати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ нуппаджджатӣ’’ти вачанам̣ асамбха̄венто ‘‘там̣ вина̄ а̄локена̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘абха̄вадассана пара’’нти абха̄вадассанаппадха̄нам̣.

33. випа̄кавачанаттхе. випаччатӣти випа̄кам̣. випаччатӣти ча випаккабха̄вам̣ а̄паджджати. пуббе катакаммам̣ ида̄ни ниббаттим̣ па̄пун̣а̄тӣти вуттам̣ хоти. ида̄ни тадаттхам̣ па̄кат̣ам̣ каронто ‘‘айан̃ча аттхо’’тиа̄дима̄ха. ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄йӯхана саман̇гита̄пи а̄гата̄. идха панаса̄ четана̄ саман̇гита̄йа сан̇гахита̄ти катва̄ ‘‘чатассо саман̇гитха̄’’ти вуттам̣. саман̇гита̄ти ча сампанната̄. ‘‘там̣ там̣ камма̄йӯхана ка̄ле’’ти па̄н̣а̄ти па̄та̄дикасса таббираман̣а̄дикасса ча тасса тасса дуччаритасучаритакаммасса а̄йӯханака̄ле. самуччинанака̄лети аттхо. ‘‘саббасо абха̄вам̣ патва̄на нируджджхатӣ’’ти йатха̄ абйа̄ката дхамма̄нируджджхама̄на̄ саббасо абха̄вам̣ патва̄ нируджджханти. татха̄ нанируджджхантӣти адхиппа̄йо. ‘‘сабба̄ка̄ра парипӯра’’нти па̄н̣а̄типа̄там̣ каронтасса камма̄ну рӯпа̄бахӯка̄йа вачӣмано вика̄ра̄ сандиссанти. есанайо адинна̄да̄на̄дӣсу. еварӯпехи саббехи а̄ка̄ра вика̄рехи парипӯрам̣. ‘‘нидахитва̄ ва̄’’ти сан̣т̣хапетва̄ ева. ‘‘йам̣сандха̄йа̄’’ти йам̣кирийа̄висесанидха̄нам̣ сандха̄йа.

га̄тха̄йам̣. ‘‘саджджӯ’’ти имасмим̣ дивасе. ‘‘кхӣрам̣ вамуччатӣ’’ти йатха̄ кхӣрам̣ на̄ма имасмим̣ дивасе муччати. пакатим̣ джахати. випарин̣а̄мам̣ гаччхати. на татха̄ па̄пам̣ катам̣ камманти йоджана̄. катхам̣ пана хотӣти а̄ха ‘‘дахантам̣ ба̄ламанветӣ’’ти. ‘‘бхасма̄чханновапа̄вако’’ти чха̄рика̄ чханновийа агги. ‘‘со пана̄’’ти кирийа̄ висесо пана. ‘‘висум̣ еко параматтха дхаммотипи сан̇кхйам̣ на гаччхатӣ’’ти висум̣ сампайутта дхамма бха̄вена сан̇кхйам̣ на гаччхатӣти адхиппа̄йо. со хи каммапаччайадхамматта̄ параматтха дхаммо на хотӣти на ваттаббо. тена̄ха ‘‘анусайадха̄туйо вийа̄’’ти. ‘‘со’’ти кирийа̄висесо. ‘‘та’’нти каммам̣ ва̄, камманимиттам̣ ва̄, гатинимиттам̣ ва̄. ‘‘тада̄ ока̄сам̣ лабхатӣ’’ти випаччанаттха̄йа ока̄сам̣ лабхати. ока̄сам̣ лабхитва̄ паччупат̣т̣ха̄тӣти адхиппа̄йо. ‘‘таттха̄’’ти та̄су ча тӯсусаман̇гита̄су. ‘‘итӣ’’ти ладдхагун̣авачанам̣. ‘‘еван̃ча катва̄’’тиа̄ди пуна ладдхагун̣авачанам̣. ‘‘па̄л̣ийа’’нти дхаммасан̇ган̣и па̄л̣ийам̣. ‘‘каммасанта̄нато’’ти арӯпасанта̄нам̣ ева вуччати. ‘‘йе пана̄’’ти гантхака̄ра̄ пана. ‘‘теса’’нти гантхака̄ра̄нам̣. а̄паджджатӣти самбандхо. тесам̣ ва̄дети ва̄ йоджетаббам̣. йан̃чаупамам̣ дассентӣти йоджана̄. ‘‘таттха̄’’ти тасмим̣ вачане. на ча на лабхантӣти йоджана̄. ‘‘тада̄’’ти тасмим̣ парин̣атака̄ле. ‘‘на̄л̣а’’нти пуппхапхала̄нам̣ дан̣д̣акам̣.

34. ‘‘самбхаво’’ти пасан̇гака̄ран̣ам̣. абхивисесена чаран̣ам̣ паваттанам̣ абхича̄ро. висеса вутти. на абхича̄ро бйабхича̄ро. са̄ман̃н̃а вутти. паккхантарена са̄дха̄ран̣ата̄ти вуттам̣ хоти. паккхантарена са̄дха̄ран̣ата̄ на̄мапаккхантарасса на̄наппака̄рато саджджанамева лагганамева̄ти вуттам̣ бйабхича̄расса̄ти пасан̇гасса иччеваттхоти. еттхача̄тиа̄дина̄ самбхавабйабхича̄ра̄нам̣ абха̄вамева вадати. акусалахетӯхи ча сахетуката̄ самбхаво наттхӣти самбандхо. ‘‘теса’’нти акусалавипа̄ка̄нам̣. ‘‘абйабхича̄ройева̄’’ти бйабхича̄рарахитойева.

35. ‘‘пан̃чадва̄ре уппанна’’нти пан̃чадва̄равика̄рам̣ пат̣ичча уппаннатта̄ вуттам̣. тена̄ха ‘‘тан̃хӣ’’тиа̄дим̣. есанайо манодва̄ра̄ваджджанепи.

йади хи айаматтхосийа̄, еван̃часати, айаматтхо а̄паджджатӣти самбандхо. ‘‘теса’’нти вӣтхичитта̄нам̣. уппа̄дасаддонийатапуллин̇готи катва̄ ‘‘т̣ӣка̄су пана…пе… ниддит̣т̣хам̣’’ сийа̄ти вуттам̣. ‘‘вуттанайена̄’’ти сампайуттахетувирахатоти вуттанайена. випаччана киччам̣ на̄ма випа̄ка̄нам̣ киччам̣. випа̄куппа̄данакиччам̣ на̄ма кусала̄кусала̄нам̣ киччам̣. ‘‘там̣ там̣ кирийа̄маттабхӯта̄нӣ’’ти а̄ваджджана кирийа̄ хасанакирийа̄маттабхӯта̄ни. пат̣исандхибхаван̇гачутичитта̄ни на̄ма кевалам̣ каммавегуккхиттабха̄венасанта̄непатитаматтатта̄ дуббала кичча̄ни хонти. пан̃ча вин̃н̃а̄н̣а̄ни ча аса̄ра̄нам̣ абала̄нам̣ паса̄даваттхӯнам̣ нисса̄йа уппаннатта̄ дуббалаваттхука̄ни хонти. сампат̣иччхана̄дӣни ча пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄нубандха маттатта̄ дуббала киччат̣т̣ха̄на̄ни хонти. тасма̄ та̄ни сабба̄ни аттано усса̄хенавина̄ кевалам̣ випаччанаматтена паваттанти. ‘‘випа̄касанта̄нато’’ти пан̃чадва̄ра̄ваджджанан̃ча манодва̄ра̄ваджджанан̃ча бхаван̇гавипа̄касанта̄нато ладдхапаччайам̣ хоти. вот̣т̣хаббанам̣ пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ди випа̄касанта̄нато ладдхапаччайам̣. ‘‘итара̄ни пана̄’’ти хаситуппа̄дачитта маха̄кирийачитта̄дӣни. ‘‘ниранусайасанта̄не’’ти анусайарахите кхӣн̣а̄савасанта̄не. ‘‘усса̄харахита̄ни ева̄’’ти йатха̄ руккха̄нам̣ ва̄тапуппха̄ни на̄ма аттхи. та̄ни пхалуппа̄дакасинехарахитатта̄ пхала̄ни на уппа̄денти. татха̄ та̄ни ча випа̄куппа̄дакатан̣ха̄синехарахитатта̄ усса̄хабйа̄па̄ра рахита̄ни ева.

36. ведана̄вича̄ран̣а̄йам̣. ‘‘пичупин̣д̣ака̄нам̣ вийа̄’’ти двиннам̣ каппа̄сапичупин̣д̣ака̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асан̇гхат̣т̣анам̣ вийа упа̄да̄рӯпа̄нан̃ча ан̃н̃аман̃н̃асан̇гхат̣т̣анам̣ дуббаламева̄ти йоджана̄. ‘‘тесам̣ а̄рамман̣абхӯта̄на’’нти тин̣н̣ам̣ маха̄бхӯта̄нам̣. ‘‘ка̄йаниссайабхӯтесӯ’’ти ка̄йаниссайамаха̄бхӯтесу.‘‘техӣ’’ти пан̃чавин̃н̃а̄н̣ехи. ‘‘пуримачиттена̄’’ти сампат̣иччханачиттато. ‘‘та’’нти акусалавипа̄касантӣран̣ам̣. пат̣игхена вина̄ наппаваттати. касма̄ наппаваттатӣти а̄ха ‘‘еканта̄кусалабхӯтена̄’’тиа̄дим̣. ‘‘абйа̄катесу асамбхавато’’ти абйа̄ката читтесу йуджджитум̣ асамбхавато. камма̄нубха̄вато ча мун̃читва̄ йатха̄пуримам̣ випа̄касанта̄нам̣ камма̄нубха̄вена паваттам̣ хоти. татха̄ аппаваттитва̄ти адхиппа̄йо. ‘‘кеначӣ’’ти кеначи читтена. ‘‘висадисачиттасанта̄на пара̄ват̣т̣анавасена̄’’ти пурименавипа̄ка читта санта̄нена висадисам̣ кусала̄ди джавана читтасанта̄нам̣ парато а̄ват̣т̣а̄ пана васена. татха̄хидам̣ читтадвайам̣ па̄л̣ийам̣ а̄ват̣т̣ана̄, анва̄ват̣т̣ана̄, а̄бхого, саманна̄ха̄роти ниддит̣т̣хам̣. ‘‘саббаттха̄пӣ’’ти ит̣т̣ха̄рамман̣епи анит̣т̣ха̄рамман̣епи. ‘‘аттано паччха̄ паваттасса читтасса васена̄’’ти аттано паччха̄ паваттам̣ читтам̣ пат̣ичча на ваттабботи адхиппа̄йо. ‘‘аттано паччайехи ева со сакка̄ ватту’’нти аттано паччайесу балавантесу сати, балава̄ хоти. дуббалесу сати, дуббало хотӣти сакка̄ваттунти адхиппа̄йо. ‘‘висадиса читтасанта̄на’’нти вот̣т̣хаббанакирийачиттасанта̄нам̣.

37. сан̇кха̄ра вича̄ран̣а̄йам̣ ‘‘випа̄куддха̄ре’’ти ат̣т̣хаса̄линийам̣ випа̄куддха̄ра катха̄йам̣. ‘‘убхайакамменапӣ’’ти сасан̇кха̄рика камменапи, асан̇кха̄рика камменапи. ‘‘тхерена̄’’ти маха̄даттаттхерена. ‘‘тадубхайабха̄ва̄бха̄во’’ти сасан̇кха̄рика асан̇кха̄рикабха̄ва̄нам̣ абха̄во. ‘‘та̄нипи хи апарибйаттакичча̄нийева̄’’ти еттха а̄ваджджана двайам̣ джавана̄нам̣ пуреча̄рика киччатта̄ апарибйаттакиччам̣ хоту. хаситуппа̄дачиттам̣ пана джаванакиччатта̄ катхам̣ апарибйаттакиччам̣ бхавеййа̄ти. тампи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ануча̄рикаматтатта̄ апарибйаттакиччам̣ на̄ма хотӣти. ‘‘ат̣т̣хамаха̄випа̄кесу вийа ваттаббо’’ти маха̄випа̄ка̄нам̣ сасан̇кха̄рика̄ сан̇кха̄рикабха̄во пуримабхаве маран̣а̄саннака̄ле а̄рамман̣а̄нам̣ пайогена саха ва̄ вина̄ ва̄ упат̣т̣ха̄нам̣ пат̣ичча вутто, татха̄ ваттабботи адхиппа̄йо.

38. ‘‘дуббала камманиббаттесӯ’’ти пат̣исандхи бхаван̇га чутикичча̄ни сандха̄йа вуттам̣. ‘‘дуббалаваттху киччат̣т̣ха̄несӯ’’ти чаккха̄диваттхукесу а̄ваджджана̄ди дуббалакичча дуббалат̣т̣ха̄никесу. ‘‘таттха̄’’тиа̄дина̄ тадаттхам̣ виварати. таттха ‘‘виккхепайутта’’нти виккхепакиччена уддхачченайуттам̣ хутва̄. ‘‘каппат̣т̣хитикам̣’’ на̄ма сан̇гхабхедакаммам̣. чхасуваттху рӯпесу хадайаваттхумева суван̣н̣араджатам̣ вийа са̄раваттху хоти. итара̄ни пхалика̄нивийа паса̄даматтатта̄ аса̄ра̄ни хонтӣти вуттам̣ ‘‘чаккха̄дӣсу дуббалаваттхӯсӯ’’ти. дассана̄дӣни ча кичча̄ни джавана киччасса пуречаратта̄ кхуддакичча̄ни хонти. тена̄ха ‘‘дассана̄дӣсӯ’’тиа̄дим̣.

39. идха дӣпанийам̣ иччеванти падам̣ ат̣т̣ха̄раса̄типадассависесананти катва̄ ‘‘саббатха̄пӣти падасса…пе… ведитаббо’’ти вуттам̣. вибха̄ванийам̣ пана там̣ саббатха̄пӣти падасса висесананти катва̄ ‘‘саббатха̄ пӣтикусала̄кусалавипа̄какирийа̄бхедена̄’’ти вуттам̣.

ахетукачиттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

40. собхан̣ачиттесу. авутта̄пи сиддха̄ хоти. йатха̄ ат̣т̣хачитта̄ни локуттара̄нӣти ча вутте авуттеписиджджханти сесачитта̄ни локийа̄нӣти ча сауттара̄нӣти ча̄ти адхиппа̄йо. ‘‘аттасаман̇гӣно’’ти аттана̄ па̄пакаммена саманна̄гате. ‘‘аниччханте йева̄’’ти сачепи авӣчинимиттасса̄даваттху вийа кечи иччханту. аджа̄нанта̄нам̣ пана иччха̄ аппама̄н̣анти адхиппа̄йо. ‘‘собхагга паттийа̄’’ти еттха субхагасса бха̄во собхагганти виггахо. субхагасса̄ти ча сусирикасса.

41. ‘‘йа̄тха̄вато’’ти йатха̄ сабха̄вато. еттха сийа̄ джа̄на̄тӣти н̃а̄н̣анти вуттам̣, ким̣ саббам̣ н̃а̄н̣ам̣ йа̄тха̄вато джа̄на̄тӣти. кин̃четтха. йади саббам̣ н̃а̄н̣ам̣ йа̄тха̄вато джа̄на̄ти. евам̣ сати, н̃а̄н̣ена чинтента̄нам̣ аджа̄нанам̣ на̄ма наттхи, вираджджханам̣ на̄ма наттхӣти а̄паджджати. атха саббам̣ н̃а̄н̣ам̣ йа̄тха̄вато на джа̄на̄ти, каттхачи джа̄на̄ти, каттхачи на джа̄на̄ти. еван̃часати, йаттха джа̄на̄ти, таттхева там̣ н̃а̄н̣ам̣ хоти. йаттха на джа̄на̄ти, таттха там̣ н̃а̄н̣амева на хотӣти а̄паджджатӣти. вуччате. н̃а̄н̣ена чинтесса̄мӣти чинтента̄нам̣пи йаттха йаттха йа̄тха̄вато джа̄нанам̣ на хоти, таттха таттха н̃а̄н̣а виппайутта читтам̣ хоти. н̃а̄н̣аппат̣и рӯпака̄ ча дхамма̄ аттхи читтан̃ча витакко ча, вича̄ро ча, дит̣т̣хи ча. етехи чинтента̄пи ахам̣ н̃а̄н̣ена чинтемӣти ман̃н̃анти. ‘‘деййа дхаммапат̣игга̄хака сампаттӣ’’ти деййадхамма ваттху сампатти, пат̣игга̄хака пуггала сампатти. ‘‘абйа̄паджджалокӯпапаттита̄’’ти еттха абйа̄паджджалоко на̄ма ка̄йикадуккха четасика дуккха рахито упаридевалоко ва̄ брахмалоко ва̄. упападжджанам̣ упапатти. пат̣исандхивасена упагамананти аттхо. абйа̄паджджалокам̣ упапатти йасса со абйа̄паджджа локӯпапатти. тасса бха̄воти виггахо. ‘‘килеса дӯрата̄’’ти сама̄патти балена ва̄, ан̃н̃атараппат̣ипаттийа̄ ва̄, виккхамбхита килесата̄ ва̄, арийамаггена самуччхинна килесата̄ ва̄.

тесам̣ уппатти видха̄нам̣ висуддхи магге кхандханиддесе евам̣ вуттам̣. йада̄хи деййадхамма пат̣игга̄хака̄ди сампаттим̣ ан̃н̃ам̣ ва̄ соманассахетум̣ а̄гамма хат̣т̣хатут̣т̣хо аттхидиннантиа̄динайаппаваттам̣ самма̄дит̣т̣хим̣ пуреккхитва̄ асам̣сӣданто анусса̄хитопарехи да̄на̄дӣни пун̃н̃а̄ни кароти, тада̄сса соманассасахагатам̣ н̃а̄н̣а сампайуттам̣ читтам̣ асан̇кха̄рам̣ хоти. йада̄ пана вуттанайена хат̣т̣хатут̣т̣хо самма̄дит̣т̣хим̣ пуреккхитва̄ амутта ча̄ гата̄дивасена сам̣сӣдама̄но ва̄ парехи ва̄ усса̄хито кароти, тада̄сса тадева читтам̣ сасан̇кха̄рам̣ хоти. имасмин̃хи аттхе сан̇кха̄роти етам̣ аттано ва̄ паресам̣ ва̄ васена паваттасса пуббаппайогасса̄дхивачанам̣. йада̄ пана н̃а̄ти джанасса пат̣ипатти дассанена джа̄тапаричайа̄ба̄лада̄рака̄ бхиккхӯ дисва̄ соманасса джа̄та̄сахаса̄ кин̃чи дева хаттхагатам̣ даданти ва̄ ванданти ва̄, тада̄ татӣйам̣ читтам̣ уппаджджати. йада̄ пана детхавандатха̄ти н̃а̄тӣхи усса̄хита̄ евам̣ пат̣ипаджджанти, тада̄ чатуттхам̣ читтам̣ уппаджджати. йада̄ пана деййадхамма пат̣игга̄хака̄дӣнам̣ асампаттим̣ ан̃н̃есам̣ ва̄ соманассахетӯнам̣ абха̄вам̣ а̄гамма чатӯсупи викаппесу соманассарахита̄ хонти. тада̄ сеса̄ни чатта̄ри упеккха̄сахагата̄ни уппаджджантӣти.

42. ат̣т̣хапӣти еттха писаддена има̄ни читта̄ни на кевалам̣ ат̣т̣хева хонти. атха кхо тато бахӯнипи бахутара̄нипи хонтӣти имам̣ сампин̣д̣анаттхам̣ дӣпетӣти дассетум̣ ‘‘тена̄’’тиа̄дивуттам̣. дасасу пун̃н̃акирийа̄ваттхӯсу дит̣т̣худжу каммам̣ на̄ма н̃а̄н̣а киччам̣. там̣ катхам̣ н̃а̄н̣а виппайутта читтехи каронтӣти. вуччате. н̃а̄н̣а сампайутта читтехи дит̣т̣хим̣ уджум̣каронта̄ тесам̣ антарантара̄ н̃а̄н̣асоте патитавасена н̃а̄н̣авиппайутта читтехипи каронтийева. саббесатта̄ каммассака̄тиа̄дина̄, буддхо собхагава̄, сва̄ккха̄то со дхаммо, суппат̣ипанно со сан̇гхо, тиа̄дина̄ ча̄ти дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ‘‘има̄ни ат̣т̣ха читта̄нӣ’’тиа̄дим̣. таттха дасапун̃н̃акирийаваттхӯни на̄ма ‘да̄нам̣, сӣлам̣, бха̄вана̄, апача̄йанам̣, веййа̄ваччам̣, паттида̄нам̣, патта̄нумоданам̣, дхаммассавана̄, дхаммадесана̄, дит̣т̣худжу каммам̣,. техи гун̣ита̄ни вад̣д̣хита̄ни. та̄ни ча ат̣т̣хачхасу а̄рамман̣есу уппаджджанти. тӣн̣и ча камма̄ни каронта̄ те хева ат̣т̣хахи каронти. та̄нийева ча сабба̄ни аттхи хӣна̄ни, аттхи маджджхима̄ни, аттхи пан̣ӣта̄ни. тасма̄ пуна ануккамена а̄рамман̣а̄дӣхи вад̣д̣ханам̣ кароти. таттха ‘‘та̄ни т̣хапетабба̄нӣ’’ти самбандхо. ‘‘суддхика̄нӣ’’ти адхипатӣхи амиссита̄ни. ‘‘ити катва̄’’ти ити манаси каритва̄. татха̄ н̃а̄н̣авиппайутта̄ни двесахасса̄ни сатам̣ сат̣т̣хи ча хонтӣти йоджана̄. ‘‘вӣмам̣са̄ваджджитехӣ’’ти вӣмам̣са̄дхипати ваджджитехи. ‘‘татха̄гун̣ита̄нӣ’’ти сабба̄ни пун̃н̃акирийа̄дӣхи самам̣ гун̣ита̄ни. ‘‘косаллена̄’’ти косалласан̇кха̄тена. ‘‘на̄на̄ваджджанавӣтхийа’’нти н̃а̄н̣авиппайутта вӣтхӣхи висум̣ бхӯта̄йа а̄ваджджана̄йа йутта вӣтхийам̣. ‘‘тенева̄’’ти вӣмам̣са̄дхипатибхӯтена тенева упаниссайан̃н̃а̄н̣ена. евам̣ сантепи на сакка̄бхавитунти самбандхо.

43. вачанаттхе ‘‘руджджанат̣т̣хена̄’’ти туданат̣т̣хена. ‘‘ахитат̣т̣хена̄’’ти хитавируддхат̣т̣хена. ‘‘анипун̣ат̣т̣хена̄’’ти асан̣ха̄ сукхумат̣т̣хена. ‘‘анит̣т̣хавипа̄кат̣т̣хена̄’’ти анит̣т̣хам̣ випа̄кам̣ етесанти анит̣т̣ха випа̄ка̄ни. тесам̣ бха̄во анит̣т̣ха випа̄кат̣т̣хо. тена анит̣т̣ха випа̄кат̣т̣хена. ‘‘таппат̣и паккхатта̄’’ти ра̄га̄дӣхи пат̣ипаккхатта̄. евам̣ парийа̄йаттха сан̇кха̄там̣ абхидха̄наттхам̣ дассетва̄ ида̄ни ат̣т̣хакатха̄су а̄гатам̣ вачанаттхам̣ дассети куччхитетиа̄дина̄. таттха ‘‘куччхите’’ти джегуччхитаббе, нинди таббе ва̄. ча̄ленти тадан̇гаппаха̄навасена, кампенти виккхамбханаппаха̄навасена, виддхам̣сенти самуччхедаппаха̄навасена. ‘‘танукаран̣ат̣т̣хена̄’’ти салликханат̣т̣хена. ‘‘антакаран̣ат̣т̣хена̄’’ти парийоса̄накаран̣ат̣т̣хена. ‘‘апи ча̄’’тиа̄ди дӣпанӣнайадассанам̣. ‘‘косалла самбхӯтат̣т̣хена̄’’ти маха̄ат̣т̣хакатха̄найо. таттха, кусаласса пан̣д̣итасса бха̄во ека̄саллам̣. н̃а̄н̣ам̣. тена самбхӯтам̣ сан̃джа̄там̣ косалла самбхӯтам̣ тивиггахо.

44. ‘‘балавакаммена̄’’ти тихету куккат̣т̣ха каммена. ‘‘дуббала каммена̄’’ти тихетукомакена ва̄ двихетука кусала каммена ва̄. ‘‘кехичи а̄чарийехӣ’’ти морава̄пи ва̄сӣ маха̄даттаттхерам̣ сандха̄йа вуттам̣. ‘‘сан̇гахака̄рена̄’’ти бхадданта буддхагхосаттхерена. ‘‘саннихита паччайавасена̄’’ти а̄санне сан̣т̣хитапаччайа васена. паччуппанна паччайавасенева̄ти вуттам̣ хоти. упат̣т̣хита̄ни камма̄дӣни а̄рамман̣а̄ни. паватта̄ни маха̄випа̄ка̄ни. ‘‘авипа̄ка сабха̄вато’’ти авипаччанасабха̄вато. авипа̄куппа̄данасабха̄ватоти вуттам̣ хоти. ‘‘ат̣т̣хакатха̄йа’’нти дхаммасан̇ган̣ит̣т̣хакатха̄йам̣. ‘‘идха̄’’ти маха̄випа̄качитте. ‘‘татха̄ аппаваттийа̄ ча̄’’ти да̄на̄дивасена аппаваттито ча.

45. маха̄кирийачитте. ‘‘упарӣ’’ти вӣтхисан̇гахе тада̄ рамман̣а нийаме. ‘‘сайамева̄’’ти ануруддхаттхеренева. ‘‘ваккхатӣ’’ти вуччиссати. ‘‘йатха̄раха’’нти кхӣн̣а̄савасанта̄не уппанна̄нам̣ маха̄кирийа̄нам̣ араха̄нурӯпам̣. бхӯтакатхана висесанам̣ тена ниваттетаббасса аттхасса абха̄ва̄ти адхиппа̄йо. ‘‘там̣’’ти сахетукаггахан̣ам̣. ‘‘бйаваччхедакависесана’’нти ахетука випа̄какирийа читта̄нан̃ча саббха̄ва̄таппасан̇гасса аваччхедакам̣ висесанам̣. ‘‘йатха̄ саккхара катхаликам̣пи маччхагумбам̣пи тит̣т̣хантам̣пи чарантам̣пи пассатӣ’’ти вачане саккхара катхаликам̣ тит̣т̣хантам̣, маччхагумбам̣ тит̣т̣хантам̣пи чарантам̣пи пассатӣти евам̣ йатха̄ ла̄бха йоджана̄ хоти. татха̄ идха пӣти.

46. ‘‘йадида’’нти йа̄ айам̣ дӣпана саматтхата̄, ‘‘идам̣ са̄маттхийа’’нти йоджана̄. айам̣ саматтха бха̄воти аттхо. бхедавачане чодана̄йа̄ти самбандхо. рачана̄га̄тха̄йам̣. ‘‘ета̄нӣ’’ти собхан̣а ка̄ма̄вачара читта̄ни. ‘‘пун̃н̃а па̄па крийа̄бхеда̄’’ти пун̃н̃а па̄па крийабхедена.

47. катаме дхамма̄ ка̄ма̄вачара̄. хет̣т̣хато авӣчинирайам̣ парийантам̣ каритва̄ упарито параниммита васаваттидеве анто каритва̄ти евам̣ па̄л̣ийам̣ ниддит̣т̣хатта̄ идхака̄масаддена сахока̄са̄ка̄мабхӯми вуччатӣти а̄ха ‘‘ка̄ме ка̄мабхӯмийа’’нти. парийа̄панна̄ти па̄т̣хасесо. ‘‘крийа̄ ча̄’’ти еттха ча саддо пана саддаттхо. ити саддо иччевам̣ саддаттхо. етена пат̣исиддха̄ти самбандхо. ‘‘идха̄’’ти имасмим̣ читтасан̇гахе. ‘‘тасса̄’’ти саббатха̄саддасса. бхаво на̄ма индрийа баддхасанта̄нагато дхамма самӯхо вуччати. идха пана ка̄ма̄вачара̄ дхамма̄ти паде ка̄масаддо. со ча патхави паббата̄дӣхи саддхим̣ саббам̣ ка̄мабхӯмим̣ вадатӣти вуттам̣ ‘‘бхӯмипарийа̄йо ча̄’’тиа̄ди. ‘‘индрийа̄ниндрийабаддха дхамма самӯхо’’ти индрийабаддха дхамма самӯхо саттасанта̄на̄гато, аниндрийабаддха дхамма самӯхо патхави паббата̄ди гато. таттха джӣвитиндрийена ана̄баддхо ана̄йатто аниндрийабаддхоти.

итика̄мачиттасан̇гахадӣпанийа̄анудӣпана̄ нит̣т̣хита̄.

48. рӯпа̄вачарачитте. ‘‘самудитена̄’’ти пан̃чан̇га самудитена. пан̃чаннам̣ ан̇га̄нам̣ екато са̄маггибхӯтена̄ти аттхо. пан̃чаннан̃хи екато са̄маггийам̣ сатийева аппана̄ хоти, но асати. са̄маггийанти ча сут̣т̣ху балавата̄йа самаггабха̄вети аттхо. ‘‘пат̣ипаджджитаббатта̄’’ти паттаббатта̄. джха̄нам̣ дувидхам̣ а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нан̃ча лаккхан̣ӯ паниджджха̄нан̃ча̄ти а̄ха ‘‘касин̣а̄дикасса̄’’тиа̄дим̣. идха пана а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нам̣ адхиппетам̣. упаниджджха̄нанти ча касин̣а нимитта̄дикам̣ а̄рамман̣ам̣ четаса̄ упагантва̄ниджджха̄нам̣ олоканам̣. джха̄насаддассаджха̄панаттхопи самбхаватӣти вуттам̣ ‘‘паччанӣка дхамма̄нан̃ча джха̄панато’’ти. аггина̄ вийа кат̣т̣ха̄нам̣ килеса̄нам̣ дайханатоти аттхо. екаггата̄ ева са̄тиссайа йутта̄ аппана̄паттака̄лети адхиппа̄йо. пуббабха̄ге пана патхамаджджха̄не витаккасса балавабха̄во иччхитаббо. ‘‘са̄хӣ’’тиа̄дина̄ тадаттхам̣ виварати. са̄хи екаггата̄ти ча вуччатӣти самбандхо. еко атта̄сабха̄во асса̄ти екаттам̣. екаттам̣ а̄рамман̣амасса̄ти екатта̄ рамман̣а̄. екаггата̄. тасса бха̄воти виггахо.

аггасаддо кот̣и аттхо. кот̣т̣ха̄сат̣т̣хова̄. ‘‘татха̄ паваттане’’ти читтасса екаггабха̄вена паваттийам̣. ‘‘а̄дхиппаччагун̣айогена̄’’ти адхипатибха̄вагун̣айогена. индрийапаччайата̄гун̣айогена̄ти вуттам̣ хоти. са̄йева екаггата̄ екаггата̄, сама̄дхӣ,ти ча вуччатӣти самбандхо. ‘‘сама̄дхӣ’’ти падасса-сам̣-а̄дхӣ-ти-ва̄, самаа̄дхӣти-ва̄, двидха̄ падаччхедо. таттха сам̣упасагго самма̄саддаттхо. самасаддо пана дхаммена самена раджджам̣ ка̄ретӣтиа̄дӣсу вийа на̄микасаддоти двидха̄ викаппам̣ дассенто ‘‘са̄йева читта’’нтиа̄дима̄ха. са̄йева читтам̣-самма̄ ча а̄дхийатӣти сама̄дхи, са̄йева читтам̣-саман̃ча а̄дхийатӣти сама̄дхӣти двидха̄ викаппо. таттха самма̄ ча̄ти сундарена. а̄дхийатӣти а̄дахати. а̄даханан̃ча т̣хапанамева̄ти вуттам̣ ‘‘т̣хапетӣ’’ти. саман̃ча̄ти ависаман̃ча. ‘‘таттхева̄’’ти тасмим̣ а̄рамман̣е ева. ‘‘лӣнуддхачча̄бха̄ва̄ па̄данена̄’’ти лӣнасса ча уддхаччасса ча абха̄во лӣнуддхачча̄бха̄во. тасса а̄па̄данам̣ а̄паджджа̄пананти виггахо. вивидхена читтасса сам̣харан̣ам̣ виса̄ха̄ро. на виса̄ха̄ро ависа̄ха̄ро. са̄йева ча ниддит̣т̣ха̄. ити евам̣ имесу двӣсу аттхесу екаггата̄ ева са̄тиссайайутта̄ти йоджетаббам̣. евам̣ пана сати, екаггата̄ ева джха̄нанти ваттабба̄, на витакка̄дайоти чоданам̣ парихаранто ‘‘витакка̄дайопана̄’’тиа̄дима̄ха. аписаддо сампин̣д̣анаттхо. панасаддо паккхантараттхо. тасса̄ екаггата̄йа. ‘‘са̄ тиссайа’’нти атиссайена саха. ‘‘осаккиту’’нти сам̣сӣдитум̣. ‘‘нам̣’’ти читтам̣. ‘‘сам̣саппиту’’нти евам̣ ну кхо ан̃н̃атха̄ну кхоти двидха̄ чан̃чалитум̣. ‘‘уккан̣т̣хиту’’нти ан̃н̃а̄бхимукхӣ бхавитум̣. а̄рамитунти вуттам̣ хоти. ладдхам̣ са̄там̣ йена̄ти ладдхасса̄там̣. ‘‘са̄там̣’’ти са̄раттам̣. ‘‘упабрӯхитам̣’’ти бхусам̣вад̣д̣хитам̣. ‘‘санта сабха̄ватта̄’’ти упасанта сабха̄ватта̄. ‘‘татха̄ ануггахита̄’’ти а̄рамман̣а̄бхимукхакаран̣а̄дивасена анугга хита̄. сама̄дхисса ка̄маччханданӣваран̣аппат̣ипаккхатта̄ ‘‘сайам̣…пе… нӣва̄ретва̄’’ти вуттам̣. ‘‘ниччалам̣т̣хатва̄’’ти аппана̄киччама̄ха.

евам̣ упаниджджха̄наттхам̣ дассетва̄ джха̄панаттхам̣ дассенто ‘‘тесу ча̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘таппаччанӣка̄’’ти тесам̣ джха̄нан̇га дхамма̄нам̣ паччанӣка̄ пат̣ипаккха̄. ‘‘манасмим̣ пӣ’’ти манодва̄репи. пагева ка̄йавачӣдва̄ресӯти евам̣ самбха̄ванаттхо четтха писаддо. аписаддопи йуджджати. ‘‘джха̄пита̄ на̄ма хонтӣ’’ти джха̄нан̇га дхаммаггӣхи дад̣д̣ха̄на̄ма хонти. ‘‘евам̣ сантепи тесам̣ самуда̄йе ева джха̄на воха̄ро сиддхо’’ти йоджана̄. ‘‘дхамма са̄маггипадха̄на’’нти джха̄нат̣т̣ха̄не джха̄нан̇га дхамма̄нам̣ маггат̣т̣ха̄не магган̇га дхамма̄нам̣ бодхит̣т̣ха̄не боджджхан̇га дхамма̄нам̣ самаггабха̄ваппадха̄нам̣.

евам̣ сан̇гахака̄ра̄нам̣ матийа̄ джха̄нам̣ ватва̄ ида̄ни апареса̄нам̣ матийа̄ там̣ дассетум̣ ‘‘апаре’’тиа̄дима̄ха. апаре пана вадантӣти самбандхо. таттха ‘‘йатха̄ сакам̣кичча̄нӣ’’ти сасса идам̣ сакам̣. сасса̄ти аттано. иданти сантакам̣. йа̄нийа̄ни аттано сантака̄нӣти аттхо. ‘‘итӣ’’ти тасма̄. ‘‘пат̣т̣ха̄не джха̄напаччайам̣ патва̄…пе… са̄дхентийева’’. вуттан̃хи таттха. джха̄напаччайоти джха̄нан̇га̄ниджха̄насампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣ самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ джха̄напаччайена паччайо. маггапаччайоти магган̇га̄ни маггасампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣ самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ маггапаччайена паччайоти. ‘‘пан̃часамудита̄дӣнӣ’’ти пан̃часамӯха дасасамӯха̄ни. ‘‘патхамаджджха̄на̄дибха̄вассевача̄’’ти патхамаджджха̄на̄ди на̄мала̄бхассевача̄ти адхиппа̄йо. ‘‘джха̄набха̄васса̄’’ти джха̄нана̄мала̄бхасса. ‘‘татха̄видхакиччависеса̄бха̄ва̄’’ти татха̄видха̄нам̣ а̄рамман̣а̄бхиниропана̄дӣнам̣ кичча висеса̄нам̣ абха̄вато.

49. ‘‘еттха сийа̄’’ти етасмим̣ т̣ха̄не пуччха̄сийа̄. ‘‘ан̇га бхедо’’ти патхамаджджха̄не пан̃ча ан̇га̄ни, дутӣйаджджха̄не чатта̄ри ан̇га̄нӣ тиа̄дико ан̇габхедо. ‘‘пуггаладжджха̄сайена̄’’ти пуггаласса иччха̄висесена. ити айам̣ висаджджана̄. ‘‘со’’ти со пуггало. ‘‘хӣ’’ти виттха̄ра джотако. витакко саха̄йо йасса̄ти витаккасаха̄йо. ‘‘витакке ниббиндатӣ’’ти ол̣а̄риковата̄йам̣ витакко, нӣваран̣а̄нам̣ а̄санне т̣хитоти евам̣ витакке а̄дӣнавам̣ дисва̄ ниббиндати. тасса аджджха̄сайоти самбандхо. витаккам̣ вира̄джети вигамети атиккама̄петӣти витаккавира̄го. витаккавира̄го ча со бха̄вана̄ ча̄ти сама̄со. ‘‘уттаруттараджджха̄на̄дхигамане’’ти уттари уттариджха̄наппат̣ила̄бхе. аджджха̄сайа балена па̄дакаджджха̄насадисам̣ на хотӣти самбандхо. четопан̣идхи иджджхатӣти самбандхо. ‘‘висуддхатта̄’’ти сӣлависуддхатта̄.

50. сан̇кха̄ра бхедавича̄ран̣а̄йам̣. ‘‘сан̇кха̄ра бхедо на вутто’’ти патхамаджджха̄на кусала читтам̣ асан̇кха̄рикамекам̣, сасан̇кха̄рикамекантиа̄дина̄ на вуттоти адхиппа̄йо. ‘‘со’’ти сан̇кха̄ра бхедо. ‘‘сиддхатта̄’’ти сан̇кха̄ра бхедасса сиддхатта̄. катхам̣ сиддхоти а̄ха ‘‘татха̄хӣ’’тиа̄дим̣. сукха̄ пат̣ипада̄ йесам̣ та̄ни сукхаппат̣ипада̄ни. тесам̣ бха̄воти виггахо. ‘‘йо’’ти йогӣпуггало. ‘‘а̄дито’’тиа̄димхи. ‘‘виккхамбхенто’’ти вимоченто вийогам̣ каронто. дуккхена виккхамбхетӣти самбандхо. ‘‘ка̄ма̄дӣнавадассана̄дина̄’’ти ан̇га̄рака̄сӯ пама̄ка̄ма̄бахудуккха̄бахупа̄йа̄са̄, а̄дӣнаво еттхабхиййотиа̄дина̄ ка̄месуа̄дӣнавам̣ дисва̄. а̄дисаддена витакка̄дӣсу а̄дӣнавадассанам̣ сан̇гайхати. ‘‘тенева̄’’ти ка̄ма̄дӣнавадассана̄дина̄ ева. еттха абхин̃н̃а̄бхедена сан̇кха̄ра бхедо на ваттаббо, пат̣ипада̄ бхеденева ваттабботи дассетум̣ ‘‘кхиппа̄бхин̃н̃аджджха̄на̄нам̣пӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха, абхиджа̄нанам̣ абхин̃н̃а̄. кхиппа̄сӣгха̄ абхин̃н̃а̄ йесам̣ та̄ни кхиппа̄бхин̃н̃а̄ни. дандха̄ асӣгха̄ абхин̃н̃а̄ йесам̣ та̄ни дандха̄бхин̃н̃а̄ни. джха̄на̄ни. ‘‘йади ева’’нти евам̣ пат̣ипада̄ бхедена сан̇кха̄ра бхедо йади сийа̄ти аттхо. ‘‘вал̣ан̃джанака̄ле’’ти сама̄патти сама̄паджджанака̄ле. пат̣ибандхака̄ на̄ма антара̄йика̄. ‘‘саннихита̄саннихитавасена̄’’ти а̄санне сан̣т̣хита̄сан̣т̣хитавасена. суддхам̣ випассана̄йа̄нам̣ йесам̣ те суддхавипассана̄йа̄ника̄. ‘‘суддхам̣’’ти саматхаджджха̄нена асаммиссам̣. ‘‘саттхена ханитва̄’’ти паре на саттхена хананато чхинданато. ‘‘сахаса̄’’ти сӣгхатарена. ‘‘маранта̄нам̣ уппаннам̣’’ти маран̣а̄саннака̄ле уппаннам̣ти адхиппа̄йо. ана̄га̄мино хи суддха випассана̄йа̄ника̄пи сама̄на̄ сама̄дхисмим̣ парипӯрака̄рино на̄ма хонти. иччханте сусати кин̃чи нимиттам̣ а̄раббхаманасика̄ра маттенапи джха̄нам̣ иджджхати. тена̄ха ‘‘там̣пи маггасиддхагатика’’нти. ‘‘рӯпӣбрахмалоке’’ти идам̣ ат̣т̣ханнам̣ сама̄паттӣнам̣пи таттха па̄катикабха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣. арӯпӣ брахмалоке пана ека̄ ева сама̄патти па̄катика̄самбхавати. упапаттисиддхаджджха̄на̄нам̣ бхавантаре саннихита паччайабхедена сан̇кха̄ра бхедо вутто, со катхам̣ паччетабботи а̄ха ‘‘екасмим̣ бхавепи…пе… йутта̄ни хонтӣ’’ти. екасмим̣ бхавесаббаппатхамам̣ ладдхака̄ле сан̇кха̄ра бхедасса а̄саннатта̄ вал̣ан̃джанака̄лепи со ева сан̇кха̄ра бхедо сийа̄ти а̄сан̇ка̄самбхавато идам̣ вуттам̣. тена бхавантаре упапатти сиддхаджджха̄на̄нам̣ саннихита паччайабхедена сан̇кха̄рабхеде ваттаббамева наттхӣти дассети. ида̄ни та̄ни магга сиддхаджджха̄на упапатти сиддхаджджха̄на̄ни саннихитапаччайам̣ анапеккхитва̄ маггаккхан̣а упапаттиккхан̣есу сиддхака̄ле джха̄нуппатти пат̣ипада̄йа ева саббасо абха̄вам̣ гахетва̄ апарам̣ викаппам̣ дассетум̣ ‘‘джха̄нуппатти пат̣ипада̄ рахитатта̄ ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. евам̣ махаггатаджха̄на̄нам̣ ат̣т̣хакатха̄васена сиддхам̣ сан̇кха̄ра бхедам̣ ватва̄ ида̄ни па̄л̣ивасена̄пи со сиддхо йева̄ти дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. дуккхаппат̣ипада̄пуббака̄нам̣ двиннам̣ дандха̄бхин̃н̃акхиппа̄бхин̃н̃асама̄дхӣнам̣. ‘‘етта̄вата̄’’ти етам̣ парима̄н̣ам̣ асса̄ти етта̄вам̣. етта̄вантена. еттха сийа̄, касма̄ идха сан̇кха̄рабхедо на вуттотиа̄дина̄ вачанаккамена сиддхо хотӣти самбандхо. сесам̣ сувин̃н̃еййам̣.

51. вибха̄ванипа̄т̣хе. парикаммам̣ на̄ма патхавӣ, патхавӣ, а̄по, а̄по-тиа̄дикам̣, рӯпам̣ аниччам̣, рӯпам̣ дуккхам̣, рӯпам̣ анатта̄-тиа̄дикан̃чабха̄вана̄парикаммам̣ адхика̄ро на̄ма пуббабхавекатабха̄вана̄каммам̣. пуббабхаведжха̄намаггапхала̄нипаттхетва̄ катам̣ да̄насӣла̄ди пун̃н̃акамман̃ча. ‘‘идам̣ та̄ванайуджджатӣ’’ти еттха та̄васаддо ваттаббантара̄пеккхане нипа̄то. тена апарам̣пи ваттаббам̣ аттхӣти дӣпети. пубба̄бхисан̇кха̄ро дувидхо пакати пубба̄бхисан̇кха̄ро, пайогапубба̄бхисан̇кха̄роти. таттха парикамма пубба̄бхисан̇кха̄ро пакати пубба̄бхисан̇кха̄ро на̄ма, айам̣ пакати паччайаган̣о ева. пуббе вутто пуббаппайого пайогапубба̄бхисан̇кха̄ро на̄ма. со ева идха̄дхиппетоти дассетум̣ ‘‘нахӣ’’тиа̄дима̄ха. ‘‘антамасо’’ти антима париччхедена. ‘‘а̄лопабхиккха̄’’ на̄ма ека̄ лопабхиккха̄. со парикаммасан̇кха̄тапубба̄бхисан̇кха̄ро. джха̄на̄ни ча сабба̄ни уппанна̄ни на̄ма наттхӣти самбандхо. ‘‘итӣ’’ти тасма̄. ‘‘со’’ти бха̄вана̄бхисан̇кха̄ро. ‘‘тесам̣’’ти саббесам̣пи джха̄на̄нам̣. на хи локийаджджха̄на̄ни на̄ма…пе… аттхи, имесам̣ сатта̄нам̣ саббакаппесупи каппавина̄сака̄ле джха̄на̄ни бха̄ветва̄ брахмалока пара̄йаната̄ саббха̄ва̄ти адхиппа̄йо. ‘‘пуббе саматхакаммесу ката̄дхика̄расса̄’’ти а̄саннабхавеката̄дхика̄рам̣ сандха̄йа вуттам̣. дӯрабхаве пана саматхакаммесу аката̄дхика̄ро на̄ма кочи наттхӣти. ‘‘евамева̄’’ти евам̣ ева. випа̄каджджха̄несу сан̇кха̄ра бхедасса пубба каммавасена ваттаббатта̄ ‘‘кусала крийаджджха̄несӯ’’ти вуттам̣. ‘‘атхава̄тиа̄дико паччхима викаппо на̄ма’’ атхава̄ пубба̄бхисан̇кха̄ренева уппаджджама̄насса накада̄чи асан̇кха̄рикабха̄во самбхаватӣти асан̇кха̄риканти ча, бйабхича̄ра̄бха̄вато сасан̇кха̄риканти ча на вуттанти айам̣ викаппо. таттха асан̇кха̄риканти ча на вуттанти самбандхо. ‘‘бйабхича̄ра̄ бха̄вато’’ти асан̇кха̄рикабха̄вена пасан̇га̄бха̄вато. сасан̇кха̄риканти ча на вуттам̣. йади вуччеййа. нираттха камеватам̣бхавеййа. касма̄, самбхава бйабхича̄ра̄нам̣ абха̄вато. самбхаве бйабхича̄ре ча. висесанам̣ са̄ттхакам̣ сийа̄ти хи вуттам̣. на ча нираттхакавачанам̣ пан̣д̣ита̄ ваданти. касма̄, апан̣д̣италаккхан̣атта̄. сати пана самбхаве ча бйабхича̄ре ча, татха̄ сакка̄ ваттум̣. касма̄, са̄ттхакатта̄. са̄ттхакамева пан̣д̣ита̄ ваданти. касма̄, пан̣д̣ита лаккхан̣атта̄ти адхиппа̄йо.

52. пат̣ипада̄ абхин̃н̃а̄ваваттха̄не. ‘‘нимиттуппа̄дато’’ти пат̣ибха̄ганимиттасса уппа̄дато. сукха̄пана пат̣ипада̄, паччха̄дандхам̣ ва̄ кхиппам̣ ва̄ уппаннам̣ джха̄нам̣ сукхаппат̣ипадам̣ на̄ма каротӣти йоджана̄. ‘‘пуббабхаве’’ти а̄санне пуббабхаве. антара̄йикадхамма̄ на̄ма ‘килесантара̄йико ча, каммантара̄йико ча, випа̄кантара̄йико ча, пан̃н̃атти вӣтиккамантара̄йико ча, арийӯпава̄дантара̄йико ча. таттха тиссо нийатамиччха̄дит̣т̣хийокилесантара̄йико на̄ма. пан̃ча̄нантарийа камма̄ни каммантара̄йико на̄ма. ахетука двихетукаппат̣исандхивипа̄ка̄ випа̄кантара̄йико на̄ма. бхиккху бха̄вет̣хита̄нам̣ винайа пан̃н̃аттим̣ вӣтиккамитва̄ акатаппат̣икаммо вӣтиккамо пан̃н̃аттивӣтиккамантара̄йико на̄ма. пат̣икаммепанакате антара̄йико на хоти. арийапуггала̄нам̣ джа̄тиа̄дӣхи упавадитва̄ аккоситва̄ акатаппат̣икаммам̣ аккосанам̣ арийӯпава̄дантара̄йико на̄ма. идхапи пат̣икамме кате антара̄йико на хоти. сесесу тӣсу пат̣икаммам̣ на̄ма наттхи. име дхамма̄ имасмим̣ бхаве джха̄намагга̄нам̣ антара̄йам̣ каронтӣти антара̄йика̄ на̄ма. техи вимутто антара̄йика дхамма вимутто на̄ма. ‘‘калйа̄н̣аппат̣ипаттийам̣ т̣хито’’ти сӣлависуддхи а̄дика̄йа калйа̄н̣аппат̣ипаттийам̣ парипӯран̣а васена т̣хито. ‘‘чхиннапалибодхо’’ти а̄ва̄сапалибодха̄дӣни дасавидха̄ни палибодхакамма̄ни чхиндитва̄ т̣хито. ‘‘пахитатто’’ти, йантам̣ пурисатха̄мена пурисапараккамена паттаббам̣, на там̣ апатва̄ вӣрийасса сан̣т̣ха̄нам̣ бхависсатӣти евам̣ паваттена саммаппадха̄на вӣрийена саманна̄гато. со хи пахито песито анапеккхито аттабха̄во анена̄ти пахитаттоти вуччати. ‘‘насампаджджатӣти наттхи’’. саче пан̃чападха̄нийан̇гасаманна̄гато хотӣти адхиппа̄йо. пан̃чападха̄нийан̇га̄ни на̄ма саддха̄сампанната̄, аса̄т̣хеййам̣, а̄рогйам̣, алӣнавӣрийата̄, пан̃н̃авантата̄,ти.

52. випа̄каджджха̄не. ‘‘мудубхӯтам̣’’ти бха̄вана̄ балапариттатта̄мандабхӯтам̣. мандабхӯтатта̄ ча дуббалам̣. ‘‘на̄на̄ киччат̣т̣ха̄несу ча̄’’ти дассанасавана̄дӣсу. ‘‘хӣнесупи аттабха̄весӯ’’ти ахетука двихетукапуггалесупи. ‘‘асадисам̣пӣ’’ти тихетукуккат̣т̣хам̣пи каммам̣ ахетукавипа̄кам̣пи джанетӣтиа̄дина̄ асадисам̣пи випа̄кам̣ джанети. ‘‘бхаван̇гат̣т̣ха̄несу йева̄’’ти еттха бхаван̇га саддена пат̣исандхит̣т̣ха̄на чутит̣т̣ха̄на̄нипи сан̇гайханти. ‘‘кусаласадисамева̄’’ти патхамаджджха̄накусалам̣ патхамаджджха̄на випа̄камева джанети, дутӣйаджджха̄на кусалам̣ дутӣйаджджха̄на випа̄камева джанетӣтиа̄дина̄ кусала садисамева випа̄кам̣ джанети. ‘‘кусаламева…пе… крийаджджха̄нам̣ на̄ма хоти’’ абхедӯ пача̄рена̄ти адхиппа̄йо. бхедампи абхедам̣ катва̄ упача̄ро воха̄ро абхедӯ пача̄ро.

54. сан̇гахага̄тха̄ ван̣н̣ана̄йам̣. джха̄на̄нам̣ бхедо джха̄набхедо. аттхато пана джха̄нехи сампайогабхедо джха̄набхедоти вутто хотӣти а̄ха ‘‘джха̄нехи сампайогабхедена̄’’ти. патхамаджджха̄никам̣ читтантиа̄дина̄ йоджетаббам̣. ‘‘тамева̄’’ти рӯпа̄вачара ма̄насамева. вибха̄ванийам̣ пана упарисан̇гахага̄тха̄йам̣ джха̄нан̇га йогабхедена, катвекеканту пан̃чадха̄ти вачанам̣ дисва̄ идха джха̄на бхедена̄ти джха̄нан̇гехи сампайогабхедена̄ти вуттам̣. евам̣ сантепи идха джха̄набхедасса висум̣ адхиппетатта̄ ‘‘ан̃н̃охи джха̄набхедо’’тиа̄ди вуттам̣.

рӯпа̄вачарачиттадӣпанийа̄анудӣпана̄ нит̣т̣хита̄.

55. арӯпачиттадӣпанийам̣. ‘‘бхусо’’ти атирекатарам̣. ‘‘сарӯпато’’ти параматтха сабха̄вато. наттхи джат̣а̄ еттха̄ти аджат̣о. аджат̣о а̄ка̄соти аджат̣а̄ка̄со. ‘‘париччхинна̄ка̄со’’ти два̄раччхиддава̄тапа̄наччхидда̄дико а̄ка̄со, йаттха а̄ка̄са касин̣а нимиттам̣ угган̣ханти. касин̣а нимиттам̣ уггха̄т̣етва̄ ладдхо а̄ка̄со касин̣уггха̄т̣има̄ка̄со, касин̣ам̣ уггха̄т̣ена ниббатто касин̣уггха̄т̣имоти катва̄. рӯпакала̄па̄нам̣ париччхедаматтабхӯто а̄ка̄со рӯпапариччхеда̄ка̄со. ‘‘анантабха̄вена пхарӣйатӣ’’ти чатуран̇гуламаттописо ананта на̄мам̣ катва̄ бха̄вана̄манасика̄рена пхарӣйати. ‘‘дева̄нам̣ адхит̣т̣ха̄наваттхӯ’’ти махиддхика̄нам̣ га̄манагара дева̄нам̣ балиппат̣иггахан̣ат̣т̣ха̄нам̣ вуччати, йаттха манусса̄ самайе кула девата̄нам̣ балим̣ абхихаранти. ‘‘балим̣’’ти пӯджанӣйа ваттху вуччати. ‘‘тасмим̣’’ти касин̣уггха̄т̣има̄ка̄се. ‘‘тадева̄’’ти там̣ а̄рамман̣амева. кусаладжджха̄нам̣ сама̄паннассава̄, випа̄каджджха̄нена упапаннассава̄, крийаджджха̄нена дит̣т̣хадхамма сукха виха̄риссава̄, тийоджетаббам̣. анантанти вуччати, йатха̄патхавӣкасин̣е паваттанато джха̄нам̣ патхавӣкасин̣анти вуччатӣти. ‘‘екадесе’’ти уппа̄дева̄ т̣хитийам̣ ва̄ бхан̇гева̄. антарахитатта̄ анантанти вуччати. ‘‘ананта сан̃н̃ите’’ти ананта на̄маке. ‘‘анантанти бха̄вана̄йа паваттатта̄’’ти идам̣ патхама̄ руппавин̃н̃а̄н̣ам̣ анантанти евам̣ пуббабха̄га бха̄вана̄йа паваттатта̄. ‘‘аттано пхаран̣а̄ка̄ра васена̄’’ти пуббабха̄габха̄ванам̣ анапеккхитва̄ти адхиппа̄йо. ‘‘нирутти найена̄’’ти сакаттхе йапаччайам̣ катва̄ нака̄рассалопена. ‘‘па̄л̣ийа̄ насаметӣ’’ти вибхан̇га па̄л̣ийа̄насамети. ‘‘анантам̣ пхаратӣ’’ти анантам̣ анантанти пхарати. ‘‘патхама̄ руппавин̃н̃а̄н̣а̄бха̄во’’ти тасса абха̄ва пан̃н̃аттиматтам̣. ‘‘неваттхӣ’’ти наттхи. ‘‘асса̄’’ти чатуттха̄ руппаджджха̄насса. атхава̄тиа̄дӣсу ‘‘пат̣усан̃н̃а̄ киччасса̄’’ти бйаттасан̃н̃а̄ киччасса. ‘‘сан̇кха̄ра̄васеса сукхумабха̄вена виджджама̄натта̄’’ти имасса аттхам̣ вибха̄венто ‘‘еттхача̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘муддхабхӯтам̣’’ти маттхакапаттам̣. ‘‘десана̄сӣсаматтам̣’’ти ра̄джа̄ а̄гаччхатӣтиа̄дӣсу вийа падха̄на катха̄маттанти вуттам̣ хоти. ‘‘тассева̄’’ти патхама̄ руппавин̃н̃а̄н̣ассева. кусалабхӯтам̣ патхама̄ руппавин̃н̃а̄н̣ам̣ путхуджджана̄нан̃ча секкха̄нан̃ча кусалабхӯтасса дутӣйа̄руппавин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣ам̣ хоти. араха̄ пана тивидхо. таттха, екопатхама̄ руппет̣хатва̄ арахаттам̣ патва̄ патхама̄руппам̣ асама̄паджджитва̄ва дутӣйа̄ руппам̣ уппа̄дети. тасса кусалабхӯтам̣ патхама̄ руппам̣ крийабхӯтасса дутӣйа̄ руппасса а̄рамман̣ам̣. екопатхама̄ руппет̣хатва̄ арахаттам̣ патва̄ пуна тамева патхама̄ руппам̣ сама̄паджджитва̄ дутӣйа̄ руппам̣ уппа̄дети. еко дутӣйа̄ руппет̣хатва̄ арахаттам̣ гаччхати. тесам̣ двиннам̣ крийабхӯтам̣ патхама̄ руппавин̃н̃а̄н̣ам̣ крийабхӯтассева дутӣйа̄руппасса а̄рамман̣ам̣. тена̄ха ‘‘вин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄ма̄’’тиа̄дим̣.

арӯпачитта̄нудӣпана̄.

57. локуттарачитте. ‘‘джалаппава̄хо’’ти удакадха̄ра̄сан̇гха̄т̣о. ‘‘пабхавато’’тиа̄дипаваттит̣т̣ха̄нато. ‘‘йатха̄ха̄’’ти катхам̣ па̄л̣ийам̣ а̄ха. ‘‘сеййатхида’’нти со катамо. ‘‘айам̣ пӣ’’ти айам̣ арийамаггопи. екачиттаккхан̣ико арийамагго, катхам̣ йа̄ва анупа̄дисеса нибба̄надха̄туйа̄савати сандатӣти а̄ха ‘‘а̄нубха̄ваппхаран̣авасена̄’’ти. па̄л̣ийам̣ ган̇га̄дӣни пан̃чаннам̣ маха̄надӣнам̣ на̄ма̄ни. ‘‘самудда нинна̄’’ти маха̄самудда̄бхимукхам̣ нинна̄ намита̄. ‘‘пон̣а̄’’ти анупатита̄. ‘‘паббха̄ра̄’’ти адхова̄хита̄. ‘‘килеса̄нам̣’’ти анупагамане каммападам̣. па̄л̣ийам̣ ‘‘гхат̣о’’ти удака пун̣н̣агхат̣о. ‘‘никуджджо’’ти адхомукхам̣ т̣хапито. ‘‘нопачча̄ва матӣ’’ти пуна ногилати. ‘‘на пунетӣ’’ти на пуна ети нупагаччхати арийаса̄вако. ‘‘на паччетӣ’’ти на пат̣и ети. тадаттхам̣ вадати ‘‘на пачча̄гаччхатӣ’’ти. евам̣ там̣ аниваттагаманам̣ па̄л̣иса̄дхакехи дӣпетва̄ ида̄ни йуттиса̄дхакехи пака̄сетум̣ ‘‘йатха̄ ча̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘йато’’ти йам̣ ка̄ран̣а̄. ‘‘те’’ти путхуджджана̄. ‘‘дуссӣла̄’’ти ниссӣла̄. ‘‘умматтака̄’’ти питтумматтака̄. ‘‘кхитта читта̄’’ти чхат̣т̣итапакати читта̄йаккхумматтака̄. ‘‘дуппан̃н̃а̄’’ти ниппан̃н̃а̄. ‘‘ел̣амӯга̄’’ти дуппан̃н̃ата̄йа ева паггхаритала̄ла мукха мӯга̄. ‘‘тасмим̣ магге ева̄’’ти ат̣т̣хан̇гӣке арийамагге ева. со пана магго патхама магго, дутӣйа магго, татӣйа магго, чатуттха магго,ти чатуббидхо хоти. ‘‘а̄дито паджджанам̣’’ти чатӯсу маггесу а̄димхи патхама маггасотасса паджджанам̣ гаманам̣. пат̣ила̄бхоти вуттам̣ хоти. ‘‘сота̄паттийа̄’’ти сотасса а̄паджджанена. ‘‘адхигаммама̄но’’ти пат̣илаббхама̄но. саббе бодхипаккхийа дхамма̄ аниватта гатийа̄ паваттама̄на̄ сототи вуччантӣти самбандхо. самбодхи вуччати чатӯсу маггесу н̃а̄н̣ам̣. упарисамбодхи ева пара̄йанам̣ йесам̣ те упарисамбодхи пара̄йана̄. пара̄йананти ча пат̣исаран̣ам̣. катхам̣ сота̄патти вачанам̣ маггена сама̄на̄дхикаран̣ам̣ хотӣти вуттам̣ ‘‘патхама магга сан̇кха̄та̄йа сота̄паттийа̄’’тиа̄ди. ‘‘маггетӣ’’ти гавесати. ма̄рента гаманонируттинайена магготи сиджджхатӣти вуттам̣ ‘‘килесе ма̄ренто гаччхатӣти магго’’ти.

58. сакада̄га̄ми магге. ‘‘саким̣ а̄гаччхатӣ’’ти итогантва̄ пуна идха а̄гаччхатӣти аттхо. ‘‘сӣлена̄’’ти пакатисабха̄вена. ка̄малокам̣ а̄гаччханти етехӣти ка̄малока̄гамана̄. килеса̄. тесам̣ саббха̄вена виджджама̄набха̄вена. па̄л̣ийам̣ ‘‘екаччасса пуггаласса̄’’ти катту аттхеса̄мивачанам̣. екаччена пуггалена аппахӣна̄ нӣти самбандхо. ‘‘сахабйатам̣’’ти саха̄йабха̄вам̣. ‘‘а̄га̄мӣхотӣ’’ти ватва̄ тамеваттхам̣ вадати ‘‘а̄гантва̄ иттхатта’’нти. а̄гаччхати сӣлена̄ти а̄гантва̄. иттхам̣ бха̄во иттхаттам̣. имам̣ ка̄маттабха̄вам̣ а̄гантва̄, тасма̄ а̄га̄мӣ на̄ма хотӣти йоджана̄. ‘‘айан̃ча аттхо’’ти пат̣исандхивасена саким̣ имам̣ локам̣ а̄гаччхатӣтиа̄дико аттхо. ‘‘килеса гативасена̄’’ти ка̄малока̄ гамана килеса гативасена. маггасаха̄йена джха̄нена виккхамбхита̄ килеса̄ маггена самуччхинна гатика̄ хонти. айам̣ маггасаха̄йоджха̄на̄нубха̄во на̄ма. тена̄ха ‘‘на хӣ’’тиа̄дим̣. ‘‘девалокато’’ти еттха брахмалокопи сан̇гахито. паччхимасмим̣ пана аттхе сатӣти йоджана̄. а̄гаманасӣло а̄гантва̄. на а̄гантва̄ ана̄гантва̄. ‘‘тена̄’’ти ана̄гаманена. ‘‘на̄наттха̄ самбхавато’’ти двӣсу иттхаттасаддесу екасмим̣ имам̣ ка̄ма̄вачара локанти екасмим̣ имам̣ манусса локанти евам̣ на̄наттха̄нам̣ асамбхавато. па̄л̣ийам̣ ‘‘сабйа̄ баджджхо’’ти четодуккха сан̇кха̄тена четасикарога̄ ба̄дхена сахито. тена̄ха ‘‘техи пат̣игха̄нусайасса̄’’тиа̄дим̣. таттха ‘‘те’’ти путхуджджана сота̄панна сакада̄га̄мино. сабйа̄ баджджха̄на̄ма̄ти самбандхо. ‘‘паччхимасса ва̄кйасса̄’’ти а̄гантва̄ иттхаттам̣ сота̄панна сакада̄га̄мино тена дат̣т̣хабба̄ти ва̄кйасса. ‘‘двӣсу сакада̄га̄мӣсӯ’’ти а̄гантва̄ иттхаттанти вуттатта̄ тена аттхена сакада̄га̄мина̄макесу двӣсу сота̄панна сакада̄га̄мӣсу. ‘‘пуримасса̄’’ти сота̄паннасса. ‘‘анан̃н̃а са̄дха̄ран̣е нева̄’’ти дутӣйа пхалат̣т̣ха̄дӣхи аса̄ман̃н̃енева. брахмалокет̣хита̄нам̣ сота̄панна̄нам̣ саттаккхатту парама та̄дибха̄во наттхи вийа дутӣйа пхалат̣т̣ха̄нам̣ сакада̄га̄ми бха̄вопи наттхи. тена̄ха ‘‘патхама дутӣйа пхалат̣т̣ха̄пӣ’’тиа̄дим̣. ‘‘тасма̄’’тиа̄ди ладдхагун̣авачанам̣. ‘‘ити катва̄’’ти имина̄ ка̄ран̣ена. ‘‘хет̣т̣хӯ парӯпапаттивасена̄’’ти упарито а̄гантва̄ хет̣т̣хӯпапатти ча, хет̣т̣хато а̄гантва̄ упарӯпапатти ча̄ти евам̣ хет̣т̣хӯпарӯпапаттивасена. ‘‘еван̃ча катва̄’’тиа̄ди дутӣйа ладдха гун̣авачанам̣. ‘‘пан̃чаннам̣ идха нит̣т̣ха̄’’ти пан̃чаннам̣ пуггала̄нам̣ идха ка̄малоке нит̣т̣ха̄ анупа̄дисеса нибба̄напаттӣти вуттам̣ хоти. ‘‘со пана̄’’ти сакада̄га̄ми пуггало пана. йесам̣ пана ат̣т̣хакатха̄ чарийа̄нам̣ аттхо, тесам̣ аттхесо сакада̄га̄ми пуггало пан̃чавидхова вутто, на чхат̣т̣хо пуггалоти йоджана̄. йесам̣ пана имам̣ локанти аттхо, тесам̣ аттхе чхат̣т̣хопи лаббхатӣти дассетум̣ ‘‘маха̄паринибба̄на…пе… а̄гато йева̄’’ти вуттам̣. таттха ‘‘саким̣ а̄гаманат̣т̣хена а̄гато йева̄’’ти саким̣ а̄гаманат̣т̣хена сакада̄га̄мӣсу а̄гатойева. саббан̃н̃у буддха̄пи патхама пхалат̣т̣ха бхӯта̄ саттаккхатту парамата̄йам̣ сан̣т̣хита̄ вийа̄ти йоджана̄. еттха ча ‘‘саттаккхаттупарамата̄йам̣’’ти саттаккхатту парамабха̄ве. идан̃ча нидассана вачанаматтам̣. саббан̃н̃у буддха̄пи дутӣйа пхалат̣т̣хабхӯта̄ саким̣ а̄гаманаппакатийам̣ сан̣т̣хита̄йева хонти. касма̄, тасмим̣ кхан̣е там̣ сабха̄ва̄нати ваттанатоти адхиппа̄йо. саббопи со чхаббӣдхо пуггало идха…пе… дат̣т̣хаббо. етена йам̣ вуттам̣ вибха̄ванийам̣ пан̃часу сакада̄га̄мӣсу пан̃чамакова идха̄дхиппетоти. там̣ пат̣иккхиттам̣ хоти. касма̄, пан̃чамако ева идха сакада̄га̄мипаде адхиппетесати итаре чатта̄ро каттха адхиппета̄ сийунти ваттаббатта̄. джанакабхӯто сама̄но. ‘‘н̃а̄йа̄гата̄ ева̄’’ти йуттито парампара̄гата̄ ева. тена̄ха ‘‘йатха̄’’тиа̄дим̣. ‘‘авируддхо’’ти н̃а̄йена авируддхо.

59. орамбха̄го на̄ма хет̣т̣ха̄бха̄го ка̄малоко. орамбха̄га̄йа сам̣ваттантӣти орамбха̄гийа̄ни ка̄мара̄га бйа̄па̄да сам̣йоджана̄дӣни. ‘‘со’’ти ана̄га̄ми пуггало.

60. махаппхалам̣ каронти сӣлена̄ти махаппхала ка̄рино. тесам̣ бха̄во ‘‘махаппхала ка̄рита̄’’. сӣла̄ди гун̣о. ‘‘арахатӣ’’ти пат̣иггахитум̣ арахати. ‘‘арахато’’ти арахантасса. ‘‘ниббачанам̣’’ти нирутти. виггаха ва̄кйанти вуттам̣ хоти. суддхикасун̃н̃ата̄йа татха̄ на вачитта̄ни, сун̃н̃атаппат̣ипада̄йа татха̄ на вачитта̄нӣтиа̄дина̄ йоджетаббам̣. таттха ‘‘суддхика сун̃н̃ата̄йа̄’’ти суддхикасун̃н̃атава̄ре. ‘‘сун̃н̃атаппат̣ипада̄йа̄’’ти сун̃н̃атаппат̣ипада̄ва̄ре. ‘‘сачча сатипат̣т̣ха̄на вибхан̇гесу пана̄’’ти сачча вибхан̇га сатипат̣т̣ха̄на вибхан̇гесу пана, саббам̣ читта вад̣д̣ханам̣ па̄л̣и ат̣т̣хакатха̄су десана̄ва̄ре вича̄ретва̄ ведитаббам̣.

61. пхалачитте. сота̄паттийа̄ адхигатам̣ пхалам̣ сота̄патти пхалам̣. таттха ‘‘адхигатам̣’’ти пат̣иладдхам̣. ат̣т̣хан̇гӣка пхалам̣ сандха̄йа ‘‘тена сампайутта’’нти вуттам̣. ‘‘нируттӣ’’ти виггахо.

62. танубхӯтепи ка̄тум̣ на саккоти, куто самуччхиндитум̣. ‘‘та̄нӣ’’ти индрийа̄ни. ‘‘пат̣ӯ нӣ’’титиккха̄ни. ‘‘со’’ти чатуттха магго. ‘‘та̄ ча̄’’ти рӯпара̄га, арӯпара̄га, ма̄на, уддхачча, авиджджа̄дайо ча. ‘‘ан̃н̃е ча̄’’ти техи дасахи сам̣йоджанехи ан̃н̃е ахирика̄ноттаппа̄дике, саббепи па̄па дхамме ча.

63. кирийа читта вича̄ран̣а̄йам̣. на гахитам̣ ити айам̣ пуччха̄. абха̄ва̄ ити айам̣ висаджджана̄тиа̄дина̄ йоджетаббам̣. ‘‘асса̄’’ти кирийа̄нуттарасса. ‘‘ниранусайасанта̄непӣ’’ти анусайа рахите араханта санта̄непи. ‘‘итӣ’’ти ва̄кйа парисама̄панаматтам̣. ‘‘вуччате’’ти висаджджана̄ катхӣйате. пуна ануппаджджанам̣ ануппа̄до. ануппа̄до дхаммо сабха̄во йесам̣ те ануппа̄да дхамма̄. тесам̣ бха̄воти виггахо. випа̄кан̃ча джанетӣти самбандхо. катхам̣ джанетӣти а̄ха ‘‘кусала…пе… катва̄’’ти. таттха, ‘‘катва̄’’ти са̄дхетва̄. сачепи кареййа̄ти йоджана̄. ‘‘кочӣ’’ти абйатто кочи арийаса̄вако. тада̄ пхала читтамева паваттеййа̄ти самбандхо. ‘‘пат̣иба̄хитум̣ асаккун̣еййо’’ти аппат̣иба̄хийо а̄нубха̄во асса̄ти сама̄со.

64. ‘‘а̄ди анта падесве ва̄’’тиа̄димхи два̄даса̄ кусала̄нӣти ча, анте крийа читта̄ни вӣсатӣти ча падесу. рӯпе парийа̄ панна̄ни читта̄ни. арӯпе парийа̄ панна̄ни читта̄ни. ‘‘патхама̄йа бхӯмийа̄ паттийа̄’’ти патхамабхӯмим̣ па̄пун̣итум̣. ‘‘са̄ман̃н̃а пхалам̣ адхиппетанти вуттам̣’’ ат̣т̣хаса̄линийам̣. аттхато пана дхамма висесоти самбандхо. магга пхала нибба̄на сан̇кха̄то дхамма висесо локуттарабхӯми на̄ма̄ти йоджана̄. аваттха̄ бхӯми ева ниппарийа̄йабхӯми. касма̄, аваттха̄ ванта̄нам̣ дхамма̄нам̣ сарӯпато ладдхатта̄. итара̄ ока̄сабхӯми ниппарийа̄йа бхӯми на хоти. касма̄, пан̃н̃аттийа̄ миссакатта̄. ‘‘дхамма̄нам̣ там̣ там̣ аваттха̄ висесавасенева сиддха̄’’ти етена аваттха̄ бхӯми ева падха̄на бхӯмӣти дассети. ка̄матан̣ха̄йа висайабхӯто ол̣а̄рика̄ка̄ро ка̄ма̄вачарата̄ на̄ма. бхаватан̣ха̄йа висайабхӯто маджджхима̄ка̄ро рӯпа̄рӯпа̄вачарата̄ на̄ма. та̄сам̣ тан̣ха̄нам̣ ависайабхӯто сан̣ха сукхума̄ка̄ро локуттарата̄ на̄ма. хӣна̄нам̣ акусала камма̄нам̣ васена хӣна̄ апа̄йабхӯмийо. пан̣ӣта̄нам̣ кусала камма̄нам̣ васена пан̣ӣта̄ сугати бхӯмийо. таттха ча на̄на̄ акусала камма̄нам̣ ва̄ на̄на̄ кусала камма̄нам̣ ва̄ ол̣а̄рика сукхумата̄ васена на̄на̄ дуггати бхӯмийо на̄на̄ сугати бхӯмийо ча сиддха̄ хонтӣти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘апи ча̄’’тиа̄дима̄ха.

65. га̄тха̄йа пуббаддхам̣ на̄ма-иттха мекӯна навути, ппабхедам̣ пана ма̄насанти па̄дадвайам̣. апараддхам̣ на̄ма екавӣсасатам̣ва̄тха, вибхаджанти вичаккхан̣а̄ти па̄дадвайам̣. там̣ имина̄ на самети. катхам̣ на самети. имина̄ вачанена сакалампи га̄тхам̣ екӯна навутиппабхедам̣ ма̄насам̣ екавӣса сатам̣ катва̄ вибхаджантӣ-ти евам̣ екава̄кйам̣ катва̄ йоджанам̣ н̃а̄пети. ‘‘патхамаджджха̄на садисат̣т̣хена̄’’ти локийа патхамаджджха̄на садисат̣т̣хена. йам̣ чатуран̇гӣкам̣, там̣ сайамева дутӣйаджджха̄нанти сиддхам̣. йам̣ тийан̇гӣкам̣, там̣ сайамева татӣйаджджха̄нанти сиддхам̣. йам̣ дуван̇гӣкам̣, там̣ сайамева чатуттхаджджха̄нанти сиддхам̣. йам̣ пуна дуван̇гӣкам̣, там̣ сайамева пан̃чамаджджха̄нанти сиддхам̣. ‘‘евам̣ вутта’’нти вибха̄ванийам̣ джха̄нан̇гавасена патхамаджджха̄на садисатта̄ патхамаджджха̄нан̃ча̄ти евам̣ вуттам̣. витакка̄ди ан̇гапа̄тубха̄вена пан̃чадха̄ вибхаджантӣти самбандхо. на итара̄ни локийаджджха̄на̄ни са̄тиссайато джха̄на̄ни на̄ма сийум̣. касма̄ти а̄ха ‘‘та̄ни хӣ’’тиа̄дим̣. таттха ‘‘та̄нӣ’’ти локийаджджха̄на̄ни. ‘‘упечча̄’’ти упагантва̄. ‘‘джха̄пентӣ’’ти даханти. пакатийа̄ ева сиддхо хоти, на па̄дакаджджха̄на̄дивасена сиддхо. ‘‘кичча’’нти пан̃чан̇гӣка бха̄ваттха̄йа каттабба киччам̣. ‘‘тена паччайа висесена̄’’ти па̄дакаджджха̄на̄дина̄ паччайа висесена. ‘‘тасмим̣’’ти паччайа висесе. йатха̄локийаджджха̄несу упача̄рабхӯта̄ бха̄вана̄ ка̄чи витакка вира̄га бха̄вана̄ на̄ма хоти…пе… ка̄чи рӯпа вира̄га бха̄вана̄ на̄ма. асан̃н̃и га̄мӣнам̣ пана сан̃н̃а̄ вира̄га бха̄вана̄ на̄ма хоти. евамеванти йоджана̄. ‘‘са̄’’ти упача̄ра бха̄вана̄.‘‘упеккха̄ сахагатам̣ ва̄’’ти еттха ва̄ саддена рӯпасаматиккамам̣ ва̄ сан̃н̃а̄ саматиккамам̣ ва̄ти авуттам̣ викаппети. а̄дикаммикака̄ле евам̣ хоту, васибхӯтака̄ле пана катханти а̄ха ‘‘джха̄несӯ’’тиа̄дим̣. на̄на̄саттийутта̄ хотӣти ватва̄ на̄на̄саттийо дассети ‘‘ка̄чӣ’’тиа̄дина̄. йа̄ упача̄ра бха̄вана̄. ‘‘витаккам̣ вира̄джетум̣’’ти витаккам̣ вигаметум̣. аттано джха̄нам̣ авитаккам̣ ка̄тунти вуттам̣ хоти. тена̄ха ‘‘атикка̄метум̣’’ти. са̄ упача̄ра бха̄вана̄. сеса̄супи упача̄ра бха̄вана̄су.

66. (ка) ‘‘са̄ випассана̄’’ти вут̣т̣ха̄нага̄мини випассана̄. ‘‘випассана̄ па̄катика̄ ева̄’’тика̄чи вира̄га бха̄вана̄ на̄ма на хотӣти адхиппа̄йо. ‘‘нийа̄метум̣’’ти авитаккамева хотӯти вадама̄на̄ вийа ваваттхапетум̣. ‘‘адхиппа̄йо’’ти па̄дакава̄диттхерасса адхиппа̄йо. ‘‘саммасӣйатӣ’’ти идам̣ джха̄нам̣ аниччам̣ кхайат̣т̣хена, дуккхам̣ бхайат̣т̣хена, анатта̄ аса̄ракат̣т̣хена̄ти саммасӣйати саманупассӣйати. там̣ ат̣т̣хакатха̄йа на самети. вуттан̃хи таттха. йато йато сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа йе йе сама̄патти дхамме саммаситва̄ магго ниббаттито хоти. там̣ там̣ сама̄патти садисова хоти. саммаситасама̄патти садисоти аттхоти. еттха хи ‘‘йато йато сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа̄’’ти етена па̄дакаджджха̄нам̣ катхитам̣ хоти. ‘‘па̄дакаджджха̄не сатӣ’’ти етена айам̣ ва̄допи па̄дакаджджха̄нена вина̄ насиджджхатӣти дассети. ‘‘випассана̄пи…пе… патта̄ хотӣ’’ти етена имасмим̣ ва̄депи випассана̄ нийа̄мо иччхитабботи дассети. тена̄ха ‘‘йатха̄локийаджджха̄несӯ’’тиа̄дим̣. ка̄ман̃четтха…пе… авиродхо вутто вийа диссати. катхам̣. пан̃чамаджджха̄нато вут̣т̣ха̄йа хи патхамаджджха̄на̄дӣни саммасато уппаннамагго патхаматтхерава̄дена пан̃чамаджджха̄нико, дутӣйа ва̄дена патхама̄диджджха̄нико а̄паджджатӣти двепи ва̄да̄ вируджджханти. татӣйа ва̄дена панеттха йам̣ иччхати, там̣ джха̄нико хотӣти те ча ва̄да̄ на вируджджханти, аджджха̄сайо ча са̄ттхако хотӣти евам̣ авируддхо вутто хотӣти. еттха пана йам̣ иччхати, там̣ джха̄нико хоти. иччха̄йа пана асати, виродхойева. тена̄ха ‘‘име пана ва̄да̄. …пе…. виродхо парихаритум̣’’ти. па̄л̣ийам̣ ‘‘аджджхаттам̣ сун̃н̃атам̣ манаси каротӣ’’ти аджджхаттасанта̄нетам̣ там̣ джха̄нан̃ча джха̄насахагатан̃ча кхандха пан̃чакам̣ ничча сукха атта джӣвато сун̃н̃атам̣ манаси кароти. ‘‘на паккхандатӣ’’ти на пависати. ‘‘санниса̄детаббам̣’’ти саннисиннам̣ ка̄таббам̣. ‘‘екодика̄таббам̣’’ти екамукхам̣ ка̄таббам̣. ‘‘сама̄даха̄таббам̣’’ти сут̣т̣ху т̣хапетаббам̣. ‘‘нисса̄йа̄’’ти па̄дакам̣ катва̄ти адхиппа̄йо.

67. (ка) ва̄давича̄ран̣а̄йам̣. упача̄ра бха̄вана̄ ева упариджджха̄не джха̄нан̇гам̣ нийа̄метӣти вуттам̣. хет̣т̣ха̄ пана аджджха̄сайо ева упариджджха̄не джха̄нан̇гам̣ нийа̄метӣти вуттам̣. таттха ‘‘аджджха̄сайо ева̄’’ти ева саддена па̄дакаджджха̄нам̣ ниваттети. ‘‘идха упача̄ра бха̄вана̄ ева̄’’ти ева саддена аджджха̄сайам̣ ниваттети. етесу хи двӣсу саха бха̄вӣсу упача̄ра бха̄вана̄ ева падха̄нам̣ хоти. аджджха̄сайо пана тасса на̄на̄ саттийогам̣ са̄дхети. ‘‘аджджха̄сайа са̄ман̃н̃ам̣ сан̣т̣ха̄тӣ’’ти магге йам̣ ладдхаббам̣ хоти, там̣ лаббхату, майхам̣ висесо наттхӣти евам̣ аджджха̄сайа са̄ман̃н̃ам̣ сан̣т̣ха̄ти. ‘‘тасми’’нти аджджха̄сайа висесе. ‘‘со’’ти аджджха̄сайа висесо. касма̄ йуттанти а̄ха ‘‘иччхи тиччхита…пе… ниббаттанам̣’’ти. ‘‘саббаджджха̄несу чин̣н̣авасибхӯта̄нам̣’’ти идам̣ сама̄паджджананти ча ниббаттананти ча пада двайе самбандха вачанам̣. ‘‘випассана̄ висесаттха̄йа ева̄’’ти вут̣т̣ха̄на га̄мини випассана̄ висесаттха̄йа ева. йасма̄ пана ат̣т̣хасу сама̄паттӣсу екека̄йа сама̄паттийа̄ вут̣т̣ха̄йа вут̣т̣хита сама̄патти дхамма саммасанам̣ а̄гатам̣, на пана ан̃н̃аджджха̄на саммасанам̣. тасма̄ па̄дакаджджха̄намева пама̄н̣анти йоджана̄. па̄л̣ипадесу ‘‘гахапатӣ’’ти а̄лапана вачанам̣. ‘‘вивиччева̄’’ти вивиччитва̄ ева. вивитто вигато хутва̄ ева. ‘‘упасампаджджа̄’’ти сут̣т̣ху сампа̄пун̣итва̄. ‘‘ити пат̣исан̃чиккхатӣ’’ти евам̣ паччавеккхати. ‘‘абхисан̃четайита’’нти сусам̣ сампин̣д̣итам̣, сам̣видахитам̣. ‘‘таттха т̣хито’’ти тасмим̣ патхамаджджха̄не апарихӣно хутва̄ т̣хито. ‘‘метта̄чето вимуттӣ’’ти метта̄джха̄насан̇кха̄та̄ четовимутти, ан̃н̃аттха алагганавасена читтасса паватти. татха̄ карун̣а̄ четовимутти. мудита̄ четовимутти. ‘‘вивекаджа’’нти ка̄йавивека читтавивека̄нам̣ васена джа̄там̣. ‘‘пӣти сукхам̣’’ти пӣтийа̄ ча сукхена ча сампаннам̣. атхава̄, вивекехи джа̄та̄ни пӣти сукха̄ни асса̄ти вивекаджам̣ пӣти сукхам̣. маджджхе ниггахита̄гамо. рӯпамева рӯпагатам̣, ведана̄ ева ведана̄ гатантиа̄дина̄ сама̄со. гатасаддо ча падапӯран̣аматте дат̣т̣хаббо. ‘‘тенева дхамма ра̄гена та̄йадхамманандийа̄’’ти випассана̄ни кантима̄ха. сахаттхе ча каран̣а вачанам̣. опапа̄тико хотӣти самбандхо. ‘‘таттха паринибба̄йӣ’’ти брахмалоке авассам̣ паринибба̄йа на дхаммо. тена̄ха ‘‘ана̄ватти дхаммо тасма̄ лока̄’’ти. ‘‘па̄дакаджджха̄намева пама̄н̣а’’нти па̄дакаджджха̄намева маггеджха̄нан̇гам̣ нийа̄мессати, на саммаситаджджха̄нанти адхиппа̄йо. ‘‘па̄дакам̣ акатва̄’’ти а̄санне асама̄паджджитва̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘йам̣ йам̣ джха̄нам̣ иччхантӣ’’ти магге иччханти.

66. (кха) ‘‘татха̄ видхо’’ти татха̄ пака̄ро. а̄санне вут̣т̣хитассева джха̄насса. ‘‘читтасанта̄нам̣ висесетум̣’’ти саче па̄дакаджджха̄нам̣ патхамаджджха̄нам̣ хоти, тато парам̣ паваттам̣ читтасанта̄нам̣ витакке ниннам̣ хоти, витакке паккхандати. атха па̄дакаджджха̄нам̣ дутӣйаджджха̄нам̣ хоти. тато парам̣ паваттам̣ читтасанта̄нам̣ вича̄ре ниннам̣ хоти, вича̄ре паккхандатӣтиа̄дина̄ найена читтасанта̄нам̣ висесетум̣. ‘‘йам̣ таттха вуттам̣’’ тийам̣ вибха̄ванийам̣ вуттам̣.

ведана̄ вича̄ран̣а̄йам̣. ‘‘на сиддхо’’ти сиддхо на хоти. ‘‘ан̃н̃атха̄’’ти ан̃н̃ена пака̄рена. гахите сатӣти йоджана̄. па̄дакаджджха̄на̄дӣнам̣ васена сиддхоти гахите сатӣти вуттам̣ хоти. ‘‘йа̄йа ка̄йа чи ведана̄йа йутта̄ хутва̄’’ти соманасса ведана̄йа ва̄йутта̄ хутва̄ упеккха̄ ведана̄йа ва̄ йутта̄ хутва̄. ‘‘техи нийамита̄йа екека̄йа магга ведана̄йа̄’’ти па̄дакаджджха̄на̄дӣхи нийамита̄йа магге соманасса ведана̄йа ева ва̄саддхим̣ гхат̣ийеййа магге упеккха̄ ведана̄йа ева ва̄ти аттхо. ведана̄ на̄ма екам̣ джха̄нан̇гам̣ хоти. тасма̄ маггеджха̄нан̇га нийаме сиддхе магге ведана̄ нийамопи сиддхо. та̄ни пана па̄дакаджджха̄на̄дӣни маджджхе вут̣т̣ха̄на га̄мини випассана̄йам̣ накин̃чинийа̄менти. еван̃ча сати, па̄дакаджджха̄на̄дӣхи нийамита̄йа магге екека̄йа ведана̄йа саддхим̣ две две випассана̄ ведана̄йо гхат̣ийеййум̣. магге соманасса ведана̄йа ва̄ саддхим̣ две випассана̄ ведана̄йо гхат̣ийеййум̣. магге упеккха̄ ведана̄йа ва̄ саддхим̣ две випассана̄ ведана̄йо гхат̣ийеййум̣ти вуттам̣ хоти. еван̃часати екавӣтхийам̣ джавана̄ни бхинна ведана̄ни сийум̣. тан̃ча на йуджджати. тасма̄ магге ведана̄ нийамо па̄дакаджджха̄на̄ди нийамена сиддхо на хоти, випассана̄ нийаменева сиддхоти адхиппа̄йо. та̄ни пана па̄дакаджджха̄на̄дӣни маджджхе вут̣т̣ха̄на га̄мини випассана̄йам̣ на кин̃чи на нийа̄менти. веданам̣ нийа̄менти йева̄ти дассетум̣ ‘‘там̣пи на йуджджатӣ’’ти ватва̄ ‘‘па̄дакаджджха̄на̄дӣнам̣ васенева̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘чха неккхаммассита̄ упеккха̄’’ти ека̄ва чатуттхаджджха̄ну пеккха̄ чхасу а̄рамман̣есу соманасса̄ни паджахитва̄ паваттатта̄ чха неккхаммассита̄ упеккха̄ на̄ма хоти. ‘‘чха неккхаммассита̄ни соманасса̄нӣ’’ти екам̣ вапатхамаджджха̄на соманассам̣ чхасу а̄рамман̣есу чха гехассита̄ни паджахитва̄ паваттатта̄ чха неккхаммассита̄ни соманасса̄ни на̄ма хонти. ат̣т̣хакатха̄йан̃ча вуттанти самбандхо. ‘‘патхама̄дӣни ча тӣн̣и джха̄на̄нӣ’’ти чатукканайе тӣн̣и соманасса джха̄на̄ни па̄дака̄ни катва̄. ‘‘суддхасан̇кха̄ре ча па̄дакекатва̄’’ти а̄рамман̣а бха̄вена па̄дакекатва̄ти адхиппа̄йо. айан̃ча па̄дакаджджха̄на̄дӣнам̣ васена вут̣т̣ха̄на га̄мини випассана̄йан̃ча магге ча ведана̄ парин̣а̄мо ат̣т̣хаса̄линийам̣пи виттха̄рато вутто. ‘‘ама̄нусӣ ратӣ хотӣ’’ти манусса̄нам̣ гехасситаратим̣ атиккамма т̣хитатта̄ ама̄нусӣ на̄ма рати хоти. ‘‘саммадхаммам̣ випассато’’ти самма̄ аничча лаккхан̣а дхаммам̣ пассантасса бхиккхуноти самбандхо.

67. (кха) ‘‘джха̄нан̇гайогабхедена̄’’ти вуттам̣, джха̄найогабхедо пана адхиппето. ‘‘пан̃ча видхеджха̄на кот̣т̣ха̄се’’ти пан̃чака найавасена вуттам̣. идха читта бхедасса адхиппетатта̄ джха̄набхедети ча джха̄нанти ча вуттепи читтамева адхиппетанти дат̣т̣хаббам̣.

га̄тха̄йоджана̄су. ‘‘апара̄пи йоджана̄ вутта̄’’ти атхава̄ рӯпа̄вачарам̣ читтам̣ ануттаран̃ча патхама̄диджджха̄на бхедена йатха̄ гайхати, татха̄ а̄руппан̃ча̄пи пан̃чамеджха̄не гайхатӣти евам̣ апара̄пи йоджана̄ вутта̄. ‘‘пат̣хитатта̄’’ти учча̄ритатта̄. антимага̄тха̄ ван̣н̣ана̄йам̣. ‘‘йатха̄’’ти йена пака̄рена. ‘‘там̣ сан̇гахам̣’’ти ека вӣсасатасан̇гахам̣. буджджхантӣти будха̄. ‘‘а̄ха̄’’ти ча ‘‘а̄хӯ’’ти ча ваттама̄нака̄лепи иччханти саддавидӯти вуттам̣ ‘‘катхенти ва̄’’ти. идан̃ча вачанам̣ пуббе ‘‘иттхамекӯна навути…пе… вибхаджанти вичаккхан̣а̄’’ти га̄тха̄йа нигамананти н̃а̄панаттхам̣ ‘‘вибхаджанти вичаккхан̣а̄’’ти вуттам̣ хотӣ’’ти вуттам̣.

итипараматтхадӣпанийа̄на̄мат̣ӣка̄йаанудӣпанийам̣

читтасан̇гахассаанудӣпана̄ нит̣т̣хита̄.