(12) 2. паччорохан̣ивагго

1. пат̣хамаадхаммасуттам̣

113. [а. ни. 10.171] ‘‘адхаммо ча, бхиккхаве, ведитаббо анаттхо ча; дхаммо ча ведитаббо аттхо ча. адхамман̃ча видитва̄ анаттхан̃ча, дхамман̃ча видитва̄ аттхан̃ча йатха̄ дхаммо йатха̄ аттхо татха̄ пат̣ипаджджитаббам̣.

‘‘катамо ча, бхиккхаве, адхаммо ча анаттхо ча? миччха̄дит̣т̣хи, миччха̄сан̇каппо, миччха̄ва̄ча̄, миччха̄камманто, миччха̄а̄джӣво, миччха̄ва̄йа̄мо, миччха̄сати, миччха̄сама̄дхи, миччха̄н̃а̄н̣ам̣, миччха̄вимутти – айам̣ вуччати, бхиккхаве, адхаммо ча анаттхо ча.

‘‘катамо ча, бхиккхаве, дхаммо ча аттхо ча? самма̄дит̣т̣хи, самма̄сан̇каппо, самма̄ва̄ча̄, самма̄камманто, самма̄а̄джӣво, самма̄ва̄йа̄мо, самма̄сати, самма̄сама̄дхи, самма̄н̃а̄н̣ам̣, самма̄вимутти – айам̣ вуччати, бхиккхаве, дхаммо ча аттхо ча.

‘‘‘адхаммо ча, бхиккхаве, ведитаббо анаттхо ча; дхаммо ча ведитаббо аттхо ча. адхамман̃ча видитва̄ анаттхан̃ча, дхамман̃ча видитва̄ аттхан̃ча йатха̄ дхаммо йатха̄ аттхо татха̄ пат̣ипаджджитабба’нти, ити йам̣ там̣ вуттам̣, идаметам̣ пат̣ичча вутта’’нти. пат̣хамам̣.

2. дутийаадхаммасуттам̣

114. ‘‘адхаммо ча, бхиккхаве, ведитаббо дхаммо ча; анаттхо ча ведитаббо аттхо ча. адхамман̃ча видитва̄ дхамман̃ча, анаттхан̃ча видитва̄ аттхан̃ча йатха̄ дхаммо йатха̄ аттхо татха̄ пат̣ипаджджитаббам̣.

‘‘катамо ча, бхиккхаве, адхаммо, катамо ча дхаммо, катамо ча анаттхо, катамо ча аттхо?

‘‘миччха̄дит̣т̣хи, бхиккхаве, адхаммо; самма̄дит̣т̣хи дхаммо; йе ча миччха̄дит̣т̣хипаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, айам̣ анаттхо; самма̄дит̣т̣хипаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, айам̣ аттхо.

‘‘миччха̄сан̇каппо, бхиккхаве, адхаммо; самма̄сан̇каппо дхаммо; йе ча миччха̄сан̇каппапаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, айам̣ анаттхо; самма̄сан̇каппапаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, айам̣ аттхо.

‘‘миччха̄ва̄ча̄, бхиккхаве, адхаммо; самма̄ва̄ча̄ дхаммо; йе ча миччха̄ва̄ча̄паччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, айам̣ анаттхо; самма̄ва̄ча̄паччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, айам̣ аттхо.

‘‘миччха̄камманто, бхиккхаве, адхаммо; самма̄камманто дхаммо; йе ча миччха̄каммантапаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, айам̣ анаттхо; самма̄каммантапаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, айам̣ аттхо.

‘‘миччха̄а̄джӣво, бхиккхаве, адхаммо; самма̄а̄джӣво дхаммо; йе ча миччха̄а̄джӣвапаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, айам̣ анаттхо; самма̄а̄джӣвапаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, айам̣ аттхо.

‘‘миччха̄ва̄йа̄мо, бхиккхаве, адхаммо; самма̄ва̄йа̄мо дхаммо; йе ча миччха̄ва̄йа̄мапаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, айам̣ анаттхо; самма̄ва̄йа̄мапаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, айам̣ аттхо.

‘‘миччха̄сати, бхиккхаве, адхаммо; самма̄сати дхаммо; йе ча миччха̄сатипаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, айам̣ анаттхо; самма̄сатипаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, айам̣ аттхо.

‘‘миччха̄сама̄дхи, бхиккхаве, адхаммо; самма̄сама̄дхи дхаммо; йе ча миччха̄сама̄дхипаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, айам̣ анаттхо; самма̄сама̄дхипаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, айам̣ аттхо.

‘‘миччха̄н̃а̄н̣ам̣, бхиккхаве, адхаммо; самма̄н̃а̄н̣ам̣ дхаммо; йе ча миччха̄н̃а̄н̣апаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, айам̣ анаттхо; самма̄н̃а̄н̣апаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, айам̣ аттхо.

‘‘миччха̄вимутти, бхиккхаве, адхаммо; самма̄вимутти дхаммо; йе ча миччха̄вимуттипаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, айам̣ анаттхо; самма̄вимуттипаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, айам̣ аттхо.

‘‘‘адхаммо ча, бхиккхаве, ведитаббо дхаммо ча; анаттхо ча ведитаббо аттхо ча. адхамман̃ча видитва̄ дхамман̃ча, анаттхан̃ча видитва̄ аттхан̃ча йатха̄ дхаммо йатха̄ аттхо татха̄ пат̣ипаджджитабба’нти, ити йам̣ там̣ вуттам̣, идаметам̣ пат̣ичча вутта’’нти. дутийам̣.

3. татийаадхаммасуттам̣

115. ‘‘адхаммо ча, бхиккхаве, ведитаббо дхаммо ча; анаттхо ча ведитаббо аттхо ча. адхамман̃ча видитва̄ дхамман̃ча, анаттхан̃ча видитва̄ аттхан̃ча йатха̄ дхаммо йатха̄ аттхо татха̄ пат̣ипаджджитабба’’нти. идамавоча бхагава̄. идам̣ ватва̄на сугато ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ виха̄рам̣ па̄виси.

атха кхо тесам̣ бхиккхӯнам̣ ачирапаккантасса бхагавато етадахоси – ‘‘идам̣ кхо но, а̄вусо, бхагава̄ сам̣кхиттена уддесам̣ уддиситва̄ виттха̄рена аттхам̣ авибхаджитва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ виха̄рам̣ павит̣т̣хо – ‘адхаммо ча, бхиккхаве, ведитаббо дхаммо ча; анаттхо ча ведитаббо аттхо ча. адхамман̃ча видитва̄ дхамман̃ча, анаттхан̃ча видитва̄ аттхан̃ча йатха̄ дхаммо йатха̄ аттхо татха̄ пат̣ипаджджитабба’нти. ко ну кхо имасса бхагавата̄ сам̣кхиттена уддесасса уддит̣т̣хасса виттха̄рена аттхам̣ авибхаттасса виттха̄рена аттхам̣ вибхаджеййа̄’’ти?

атха кхо тесам̣ бхиккхӯнам̣ етадахоси – ‘‘айам̣ кхо а̄йасма̄ а̄нандо саттху чева сам̣ван̣н̣ито самбха̄вито ча вин̃н̃ӯнам̣ сабрахмача̄рӣнам̣. пахоти ча̄йасма̄ а̄нандо имасса бхагавата̄ сам̣кхиттена уддесасса уддит̣т̣хасса виттха̄рена аттхам̣ авибхаттасса виттха̄рена аттхам̣ вибхаджитум̣. йам̣нӯна майам̣ йена̄йасма̄ а̄нандо тенупасан̇камеййа̄ма; упасан̇камитва̄ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ етаматтхам̣ пат̣ипуччхеййа̄ма [пуччхеййа̄ма (сӣ. сйа̄. пӣ.) ма. ни. 1.202 пасситаббам̣]. йатха̄ но а̄йасма̄ а̄нандо бйа̄кариссати татха̄ нам̣ дха̄ресса̄ма̄’’ти.

атха кхо те бхиккхӯ йена̄йасма̄ а̄нандо тенупасан̇камим̣су; упасан̇камитва̄ а̄йасмата̄ а̄нандена саддхим̣ саммодим̣су. саммоданӣйам̣ катхам̣ са̄ран̣ӣйам̣ вӣтиса̄ретва̄ екамантам̣ нисӣдим̣су. екамантам̣ нисинна̄ кхо те бхиккхӯ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ етадавочум̣ –

‘‘идам̣ кхо но, а̄вусо а̄нанда, бхагава̄ сам̣кхиттена уддесам̣ уддиситва̄ виттха̄рена аттхам̣ авибхаджитва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ виха̄рам̣ павит̣т̣хо – ‘адхаммо ча…пе… татха̄ пат̣ипаджджитабба’нти.

‘‘тесам̣ но, а̄вусо, амха̄кам̣ ачирапаккантасса бхагавато етадахоси – ‘идам̣ кхо но, а̄вусо, бхагавата̄ сам̣кхиттена уддесам̣ уддиситва̄ виттха̄рена аттхам̣ авибхаджитва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ виха̄рам̣ павит̣т̣хо – адхаммо ча…пе… татха̄ пат̣ипаджджитаббанти. ко ну кхо имасса бхагавата̄ сам̣кхиттена уддесасса уддит̣т̣хасса виттха̄рена аттхам̣ авибхаттасса виттха̄рена аттхам̣ вибхаджеййа̄’ти?

‘‘тесам̣ но, а̄вусо, амха̄кам̣ етадахоси – ‘айам̣ кхо а̄йасма̄ а̄нандо саттху чева сам̣ван̣н̣ито самбха̄вито ча вин̃н̃ӯнам̣ сабрахмача̄рӣнам̣. пахоти ча̄йасма̄ а̄нандо имасса бхагавата̄ сам̣кхиттена уддесасса уддит̣т̣хасса виттха̄рена аттхам̣ авибхаттасса виттха̄рена аттхам̣ вибхаджитум̣. йам̣нӯна майам̣ йена̄йасма̄ а̄нандо тенупасан̇камеййа̄ма; упасан̇камитва̄ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ етаматтхам̣ пат̣ипуччхеййа̄ма. йатха̄ но а̄йасма̄ а̄нандо бйа̄кариссати татха̄ нам̣ дха̄ресса̄ма̄’ти. вибхаджату а̄йасма̄ а̄нандо’’ти.

‘‘сеййатха̄пи, а̄вусо, пурисо са̄раттхико са̄рагавесӣ са̄рапарийесанам̣ чарама̄но махато руккхасса тит̣т̣хато са̄равато атиккаммева мӯлам̣ атиккамма кхандхам̣ са̄кха̄пала̄се са̄рам̣ парийеситаббам̣ ман̃н̃еййа; евам̣сампадамидам̣ а̄йасманта̄нам̣ саттхари саммукхӣбхӯте там̣ бхагавантам̣ атиситва̄ амхе етаматтхам̣ пат̣ипуччхитаббам̣ ман̃н̃атха. со ха̄вусо, бхагава̄ джа̄нам̣ джа̄на̄ти пассам̣ пассати, чаккхубхӯто н̃а̄н̣абхӯто дхаммабхӯто брахмабхӯто ватта̄ паватта̄ аттхасса ниннета̄ аматасса да̄та̄ дхаммасса̄мӣ татха̄гато. со чева панетасса ка̄ло ахоси йам̣ тумхе бхагавантам̣йева упасан̇камитва̄ етаматтхам̣ пат̣ипуччхеййа̄тха. йатха̄ во бхагава̄ бйа̄кареййа татха̄ нам̣ дха̄реййа̄тха̄’’ти.

‘‘аддха̄вусо а̄нанда, бхагава̄ джа̄нам̣ джа̄на̄ти пассам̣ пассати чаккхубхӯто н̃а̄н̣абхӯто дхаммабхӯто брахмабхӯто ватта̄ паватта̄ аттхасса ниннета̄ аматасса да̄та̄ дхаммасса̄мӣ татха̄гато. со чева панетасса ка̄ло ахоси йам̣ майам̣ бхагавантам̣йева упасан̇камитва̄ етаматтхам̣ пат̣ипуччхеййа̄ма, йатха̄ но бхагава̄ бйа̄кареййа татха̄ нам̣ дха̄реййа̄ма. апи ча̄йасма̄ а̄нандо саттху чева сам̣ван̣н̣ито самбха̄вито ча вин̃н̃ӯнам̣ сабрахмача̄рӣнам̣. пахоти ча̄йасма̄ а̄нандо имасса бхагавата̄ сам̣кхиттена уддесасса уддит̣т̣хасса виттха̄рена аттхам̣ авибхаттасса виттха̄рена аттхам̣ вибхаджитум̣. вибхаджата̄йасма̄ а̄нандо агарум̣ катва̄’’ти.

‘‘тенаха̄вусо, сун̣а̄тха, са̄дхукам̣ манаси каротха; бха̄сисса̄мӣ’’ти. ‘‘евама̄вусо’’ти кхо те бхиккхӯ а̄йасмато а̄нандасса паччассосум̣. атха̄йасма̄ а̄нандо етадавоча –

‘‘йам̣ кхо но, а̄вусо, бхагава̄ сам̣кхиттена уддесам̣ уддиситва̄ виттха̄рена аттхам̣ авибхаджитва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ виха̄рам̣ павит̣т̣хо – ‘адхаммо ча, бхиккхаве, ведитаббо дхаммо ча; анаттхо ча ведитаббо аттхо ча. адхамман̃ча видитва̄ дхамман̃ча, анаттхан̃ча видитва̄ аттхан̃ча йатха̄ дхаммо йатха̄ аттхо татха̄ пат̣ипаджджитабба’нти.

катамо ча̄вусо, адхаммо, катамо ча дхаммо, катамо ча анаттхо, катамо ча аттхо?

‘‘миччха̄дит̣т̣хи, а̄вусо, адхаммо; самма̄дит̣т̣хи дхаммо; йе ча миччха̄дит̣т̣хипаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, айам̣ анаттхо; самма̄дит̣т̣хипаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, айам̣ аттхо.

‘‘миччха̄сан̇каппо, а̄вусо, адхаммо; самма̄сан̇каппо дхаммо… миччха̄ва̄ча̄, а̄вусо, адхаммо; самма̄ва̄ча̄ дхаммо … миччха̄камманто, а̄вусо, адхаммо; самма̄камманто дхаммо… миччха̄а̄джӣво, а̄вусо, адхаммо; самма̄а̄джӣво дхаммо… миччха̄ва̄йа̄мо, а̄вусо, адхаммо; самма̄ва̄йа̄мо дхаммо… миччха̄сати, а̄вусо, адхаммо; самма̄сати дхаммо… миччха̄сама̄дхи, а̄вусо, адхаммо; самма̄сама̄дхи дхаммо… миччха̄н̃а̄н̣ам̣, а̄вусо, адхаммо; самма̄н̃а̄н̣ам̣ дхаммо….

миччха̄вимутти, а̄вусо, адхаммо; самма̄вимутти дхаммо; йе ча миччха̄вимуттипаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, айам̣ анаттхо; самма̄вимуттипаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, айам̣ аттхо.

‘‘айам̣ кхо но, а̄вусо, бхагава̄ сам̣кхиттена уддесам̣ уддиситва̄ виттха̄рена аттхам̣ авибхаджитва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ виха̄рам̣ павит̣т̣хо – ‘адхаммо ча, бхиккхаве, ведитаббо дхаммо ча…пе… татха̄ пат̣ипаджджитабба’нти, имасса кхо ахам̣, а̄вусо, бхагавата̄ сам̣кхиттена уддесасса уддит̣т̣хасса виттха̄рена аттхам̣ авибхаттасса евам̣ виттха̄рена аттхам̣ а̄джа̄на̄ми. а̄кан̇кхама̄на̄ ча пана тумхе, а̄вусо, бхагавантам̣йева упасан̇камитва̄ етаматтхам̣ пат̣ипуччхеййа̄тха. йатха̄ во бхагава̄ бйа̄кароти [бйа̄кареййа (сйа̄.)] татха̄ нам̣ дха̄реййа̄тха̄’’ти.

‘‘евама̄вусо’’ти кхо те бхиккхӯ а̄йасмато а̄нандасса бха̄ситам̣ абхинандитва̄ анумодитва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ йена бхагава̄ тенупасан̇камим̣су; упасан̇камитва̄ бхагавантам̣ абхива̄детва̄ екамантам̣ нисӣдим̣су. екамантам̣ нисинна̄ кхо те бхиккхӯ бхагавантам̣ етадавочум̣ –

‘‘йам̣ кхо но бхагава̄ сам̣кхиттена уддесам̣ уддиситва̄ виттха̄рена аттхам̣ авибхаджитва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ виха̄рам̣ павит̣т̣хо – ‘адхаммо ча, бхиккхаве, ведитаббо…пе… татха̄ пат̣иджджитабба’нти.

‘‘тесам̣ но, бханте, амха̄кам̣ ачирапаккантасса бхагавато етадахоси – ‘идам̣ кхо но, а̄вусо, бхагава̄ сам̣кхиттена уддесам̣ уддиситва̄ виттха̄рена аттхам̣ авибхаджитва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ виха̄рам̣ павит̣т̣хо – адхаммо ча, бхиккхаве, ведитаббо…пе… татха̄ пат̣ипаджджитаббанти. ко ну кхо имасса бхагавата̄ сам̣кхиттена уддесасса уддит̣т̣хасса виттха̄рена аттхам̣ авибхаттасса виттха̄рена аттхам̣ вибхаджеййа̄’ти?

‘‘тесам̣ но, бханте, амха̄кам̣ етадахоси – ‘айам̣ кхо а̄йасма̄ а̄нандо саттху чева сам̣ван̣н̣ито самбха̄вито ча вин̃н̃ӯнам̣ сабрахмача̄рӣнам̣. пахоти ча̄йасма̄ а̄нандо имасса бхагавата̄ сам̣кхиттена уддесасса уддит̣т̣хасса виттха̄рена аттхам̣ авибхаттасса виттха̄рена аттхам̣ вибхаджитум̣. йам̣нӯна майам̣ йена̄йасма̄ а̄нандо тенупасан̇камеййа̄ма; упасан̇камитва̄ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ етаматтхам̣ пат̣ипуччхеййа̄ма. йатха̄ но а̄йасма̄ а̄нандо бйа̄кариссати татха̄ нам̣ дха̄ресса̄ма̄’ти.

‘‘атха кхо майам̣, бханте, йена̄йасма̄ а̄нандо тенупасан̇камимха̄; упасан̇камитва̄ а̄йасмантам̣ а̄нандам̣ етаматтхам̣ апуччхимха̄. тесам̣ но, бханте, а̄йасмата̄ а̄нандена имехи а̄ка̄рехи имехи падехи имехи бйан̃джанехи аттхо сувибхатто’’ти [вибхаттоти (?) евамева хи ан̃н̃есу ӣдисасуттесу диссати].

‘‘са̄дху са̄дху, бхиккхаве! пан̣д̣ито, бхиккхаве, а̄нандо. маха̄пан̃н̃о, бхиккхаве, а̄нандо. мам̣ чепи тумхе, бхиккхаве, упасан̇камитва̄ етаматтхам̣ пат̣ипуччхеййа̄тха, ахампи четам̣ евамевам̣ [ахампи там̣ евамевам̣ (ма. ни. 1.205)] бйа̄кареййам̣ йатха̄ там̣ а̄нандена бйа̄катам̣. есо чева тасса [есо чеветасса (ма. ни. 1.205)] аттхо еван̃ча нам̣ дха̄реййа̄тха̄’’ти. татийам̣.

4. аджитасуттам̣

116. атха кхо аджито парибба̄джако йена бхагава̄ тенупасан̇ками; упасан̇камитва̄ бхагавата̄ саддхим̣ саммоди. саммоданӣйам̣ катхам̣ са̄ран̣ӣйам̣ вӣтиса̄ретва̄ екамантам̣ нисӣди. екамантам̣ нисинно кхо аджито парибба̄джако бхагавантам̣ етадавоча –

‘‘амха̄кам̣, бхо готама, пан̣д̣ито на̄ма сабрахмача̄рӣ. тена пан̃чаматта̄ни читтат̣т̣ха̄насата̄ни чинтита̄ни, йехи ан̃н̃атиттхийа̄ упа̄раддха̄ва джа̄нанти [упа̄раддха̄ паджа̄нанти (сӣ.)] упа̄раддхасма̄’’ти [упа̄раддхамха̄ти (сӣ. пӣ.)].

атха кхо бхагава̄ бхиккхӯ а̄мантеси – ‘‘дха̄ретха но тумхе, бхиккхаве, пан̣д̣итаваттхӯнӣ’’ти? ‘‘етасса, бхагава̄, ка̄ло етасса, сугата, ка̄ло йам̣ бхагава̄ бха̄сеййа, бхагавато сутва̄ бхиккхӯ дха̄рессантӣ’’ти.

‘‘тена хи, бхиккхаве, сун̣а̄тха, са̄дхукам̣ манаси каротха; бха̄сисса̄мӣ’’ти. ‘‘евам̣, бханте’’ти кхо те бхиккхӯ бхагавато паччассосум̣. бхагава̄ етадавоча –

‘‘идха, бхиккхаве, екаччо адхаммикена ва̄дена адхаммикам̣ ва̄дам̣ абхинигган̣ха̄ти абхиниппӣл̣ети, тена ча адхаммикам̣ парисам̣ ран̃джети. тена са̄ адхаммика̄ париса̄ учча̄саддамаха̄садда̄ хоти – ‘пан̣д̣ито вата, бхо, пан̣д̣ито вата, бхо’ти.

‘‘идха пана, бхиккхаве, екаччо адхаммикена ва̄дена дхаммикам̣ ва̄дам̣ абхинигган̣ха̄ти абхиниппӣл̣ети, тена ча адхаммикам̣ парисам̣ ран̃джети. тена са̄ адхаммика̄ париса̄ учча̄саддамаха̄садда̄ хоти – ‘пан̣д̣ито вата, бхо, пан̣д̣ито вата, бхо’ти.

‘‘идха пана, бхиккхаве, екаччо адхаммикена ва̄дена дхаммикан̃ча ва̄дам̣ адхаммикан̃ча ва̄дам̣ абхинигган̣ха̄ти абхиниппӣл̣ети, тена ча адхаммикам̣ парисам̣ ран̃джети. тена са̄ адхаммика̄ париса̄ учча̄саддамаха̄садда̄ хоти – ‘пан̣д̣ито вата, бхо, пан̣д̣ито вата, бхо’ти.

‘‘адхаммо ча, бхиккхаве, ведитаббо дхаммо ча; анаттхо ча ведитаббо аттхо ча. адхамман̃ча видитва̄ дхамман̃ча, анаттхан̃ча видитва̄ аттхан̃ча йатха̄ дхаммо йатха̄ аттхо татха̄ пат̣ипаджджитаббам̣.

‘‘катамо ча, бхиккхаве, адхаммо, катамо ча дхаммо, катамо ча анаттхо, катамо ча аттхо? миччха̄дит̣т̣хи, бхиккхаве, адхаммо; самма̄дит̣т̣хи дхаммо; йе ча миччха̄дит̣т̣хипаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, айам̣ анаттхо; самма̄дит̣т̣хипаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, айам̣ аттхо.

‘‘миччха̄сан̇каппо, бхиккхаве, адхаммо; самма̄сан̇каппо дхаммо… миччха̄ва̄ча̄, бхиккхаве, адхаммо; самма̄ва̄ча̄ дхаммо… миччха̄камманто, бхиккхаве, адхаммо; самма̄камманто дхаммо… миччха̄а̄джӣво, бхиккхаве, адхаммо; самма̄а̄джӣво дхаммо … миччха̄ва̄йа̄мо, бхиккхаве, адхаммо; самма̄ва̄йа̄мо дхаммо… миччха̄сати, бхиккхаве, адхаммо; самма̄сати дхаммо… миччха̄сама̄дхи, бхиккхаве адхаммо; самма̄сама̄дхи дхаммо… миччха̄н̃а̄н̣ам̣, бхиккхаве, адхаммо; самма̄н̃а̄н̣ам̣ дхаммо.

‘‘миччха̄вимутти, бхиккхаве, адхаммо; самма̄вимутти дхаммо; йе ча миччха̄вимуттипаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, айам̣ анаттхо; самма̄вимуттипаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, айам̣ аттхо.

‘‘‘адхаммо ча, бхиккхаве, ведитаббо дхаммо ча; анаттхо ча ведитаббо аттхо ча. адхамман̃ча видитва̄ дхамман̃ча, анаттхан̃ча видитва̄ аттхан̃ча йатха̄ дхаммо йатха̄ аттхо татха̄ пат̣ипаджджитабба’нти, ити йам̣ там̣ вуттам̣, идаметам̣ пат̣ичча вутта’’нти. чатуттхам̣.

5. сан̇га̄равасуттам̣

117. [а. ни. 10.169] атха кхо сан̇га̄раво бра̄хман̣о йена бхагава̄ тенупасан̇ками; упасан̇камитва̄ бхагавата̄ саддхим̣ саммоди. саммоданӣйам̣ катхам̣ са̄ран̣ӣйам̣ вӣтиса̄ретва̄ екамантам̣ нисӣди. екамантам̣ нисинно кхо сан̇га̄раво бра̄хман̣о бхагавантам̣ етадавоча – ‘‘ким̣ ну кхо, бхо готама, оримам̣ тӣрам̣, ким̣ па̄римам̣ тӣра’’нти? ‘‘миччха̄дит̣т̣хи кхо, бра̄хман̣а, оримам̣ тӣрам̣, самма̄дит̣т̣хи па̄римам̣ тӣрам̣; миччха̄сан̇каппо оримам̣ тӣрам̣, самма̄сан̇каппо па̄римам̣ тӣрам̣; миччха̄ва̄ча̄ оримам̣ тӣрам̣, самма̄ва̄ча̄ па̄римам̣ тӣрам̣; миччха̄камманто оримам̣ тӣрам̣, самма̄камманто па̄римам̣ тӣрам̣; миччха̄а̄джӣво оримам̣ тӣрам̣, самма̄а̄джӣво па̄римам̣ тӣрам̣; миччха̄ва̄йа̄мо оримам̣ тӣрам̣, самма̄ва̄йа̄мо па̄римам̣ тӣрам̣; миччха̄сати оримам̣ тӣрам̣, самма̄сати па̄римам̣ тӣрам̣; миччха̄сама̄дхи оримам̣ тӣрам̣, самма̄сама̄дхи па̄римам̣ тӣрам̣; миччха̄н̃а̄н̣ам̣ оримам̣ тӣрам̣, самма̄н̃а̄н̣ам̣ па̄римам̣ тӣрам̣; миччха̄вимутти оримам̣ тӣрам̣, самма̄вимутти па̄римам̣ тӣранти. идам̣ кхо, бра̄хман̣а, оримам̣ тӣрам̣, идам̣ па̄римам̣ тӣранти.

‘‘аппака̄ те мануссесу, йе джана̄ па̄рага̄мино;

атха̄йам̣ итара̄ паджа̄, тӣрамева̄нудха̄вати.

‘‘йе ча кхо саммадаккха̄те, дхамме дхамма̄нуваттино;

те джана̄ па̄рамессанти, маччудхеййам̣ судуттарам̣.

‘‘кан̣хам̣ дхаммам̣ виппаха̄йа, суккам̣ бха̄ветха пан̣д̣ито;

ока̄ анокама̄гамма, вивеке йаттха дӯрамам̣.

‘‘татра̄бхиратимиччхеййа, хитва̄ ка̄ме акин̃чано;

парийодапеййа атта̄нам̣, читтаклесехи пан̣д̣ито.

‘‘йесам̣ самбодхийан̇гесу, самма̄ читтам̣ субха̄витам̣;

а̄да̄напат̣иниссагге, анупа̄да̄йа йе рата̄;

кхӣн̣а̄сава̄ джутиманто [джутӣманто (сӣ.)], те локе париниббута̄’’ти. пан̃чамам̣;

6. ориматӣрасуттам̣

118. ‘‘ориман̃ча, бхиккхаве, тӣрам̣ десесса̄ми па̄риман̃ча тӣрам̣. там̣ сун̣а̄тха, са̄дхукам̣ манаси каротха; бха̄сисса̄мӣ’’ти. ‘‘евам̣, бханте’’ти кхо те бхиккхӯ бхагавато паччассосум̣. бхагава̄ етадавоча –

‘‘катаман̃ча, бхиккхаве, оримам̣ тӣрам̣, катаман̃ча па̄римам̣ тӣрам̣? миччха̄дит̣т̣хи оримам̣ тӣрам̣, самма̄дит̣т̣хи па̄римам̣ тӣрам̣…пе… миччха̄вимутти оримам̣ тӣрам̣, самма̄вимутти па̄римам̣ тӣрам̣. идам̣ кхо, бхиккхаве, оримам̣ тӣрам̣, идам̣ па̄римам̣ тӣранти.

‘‘аппака̄ те мануссесу, йе джана̄ па̄рага̄мино;

атха̄йам̣ итара̄ паджа̄, тӣрамева̄нудха̄вати.

‘‘йе ча кхо саммадаккха̄те, дхамме дхамма̄нуваттино;

те джана̄ па̄рамессанти, маччудхеййам̣ судуттарам̣.

‘‘кан̣хам̣ дхаммам̣ виппаха̄йа, суккам̣ бха̄ветха пан̣д̣ито;

ока̄ анока ма̄гамма, вивеке йаттха дӯрамам̣.

‘‘татра̄бхиратимиччхеййа, хитва̄ ка̄ме акин̃чано;

парийодапеййа атта̄нам̣, читтаклесехи пан̣д̣ито.

‘‘йесам̣ самбодхийан̇гесу, самма̄ читтам̣ субха̄витам̣;

а̄да̄напат̣иниссагге, анупа̄да̄йа йе рата̄;

кхӣн̣а̄сава̄ джутиманто, те локе париниббута̄’’ти. чхат̣т̣хам̣;

7. пат̣хамапаччорохан̣ӣсуттам̣

119. тена кхо пана самайена джа̄н̣уссон̣и [джа̄нуссони (ка. сӣ.), джа̄нуссон̣и (ка. сӣ.), джа̄н̣усон̣и (ка.)] бра̄хман̣о тадахупосатхе сӣсам̣нха̄то [сӣсам̣наха̄то (сӣ. пӣ.), сӣсанха̄то (сйа̄.)] навам̣ кхомайугам̣ ниваттхо аллакусамут̣т̣хим̣ а̄да̄йа бхагавато авидӯре екамантам̣ т̣хито хоти.

аддаса̄ кхо бхагава̄ джа̄н̣уссон̣им̣ бра̄хман̣ам̣ тадахупосатхе сӣсам̣нха̄там̣ навам̣ кхомайугам̣ ниваттхам̣ аллакусамут̣т̣хим̣ а̄да̄йа екамантам̣ т̣хитам̣. дисва̄на джа̄н̣уссон̣им̣ бра̄хман̣ам̣ етадавоча – ‘‘ким̣ ну твам̣, бра̄хман̣а, тадахупосатхе сӣсам̣нха̄то навам̣ кхомайугам̣ ниваттхо аллакусамут̣т̣хим̣ а̄да̄йа екамантам̣ т̣хито? ким̣ нваджджа [ким̣ ну аджджа (сйа̄.), ким̣ ну кхо аджджа (пӣ.), ким̣ ну кхваджджа (ка.)] бра̄хман̣акуласса̄’’ти [бра̄хман̣а брахмакусаласса̄ти (ка.)]? ‘‘паччорохан̣ӣ, бхо готама, аджджа бра̄хман̣акуласса̄’’ти [брахмакусаласса̄ти (ка.)].

‘‘йатха̄ катхам̣ пана, бра̄хман̣а, бра̄хман̣а̄нам̣ паччорохан̣ӣ хотӣ’’ти? ‘‘идха, бхо готама, бра̄хман̣а̄ тадахупосатхе сӣсам̣нха̄та̄ навам̣ кхомайугам̣ ниваттха̄ аллена гомайена патхавим̣ опун̃джитва̄ харитехи кусехи паттхаритва̄ [павиттха̄ретва̄ (ка.)] антара̄ ча велам̣ антара̄ ча агйа̄га̄рам̣ сеййам̣ каппенти. те там̣ раттим̣ тиккхаттум̣ паччут̣т̣ха̄йа пан̃джалика̄ аггим̣ намассанти – ‘паччороха̄ма бхавантам̣, паччороха̄ма бхаванта’нти. бахукена ча саппителанаванӣтена аггим̣ сантаппенти. тасса̄ ча раттийа̄ аччайена пан̣ӣтена кха̄данӣйена бходжанӣйена бра̄хман̣е сантаппенти. евам̣, бхо готама, бра̄хман̣а̄нам̣ паччорохан̣ӣ хотӣ’’ти.

‘‘ан̃н̃атха̄ кхо, бра̄хман̣а, бра̄хман̣а̄нам̣ паччорохан̣ӣ хоти, ан̃н̃атха̄ ча пана арийасса винайе паччорохан̣ӣ хотӣ’’ти. ‘‘йатха̄ катхам̣ пана, бхо готама, арийасса винайе паччорохан̣ӣ хоти? са̄дху ме бхавам̣ готамо татха̄ дхаммам̣ десету йатха̄ арийасса винайе паччорохан̣ӣ хотӣ’’ти.

‘‘тена хи, бра̄хман̣а, сун̣а̄хи, са̄дхукам̣ манаси карохи; бха̄сисса̄мӣ’’ти. ‘‘евам̣, бхо’’ти кхо джа̄н̣уссон̣и бра̄хман̣о бхагавато паччассоси. бхагава̄ етадавоча –

‘‘идха, бра̄хман̣а, арийаса̄вако ити пат̣исан̃чиккхати – ‘миччха̄дит̣т̣хийа̄ кхо па̄пако випа̄ко дит̣т̣хе чева дхамме абхисампара̄йан̃ча̄’ ти. со ити пат̣исан̇кха̄йа миччха̄дит̣т̣хим̣ паджахати; миччха̄дит̣т̣хийа̄ паччорохати.

… миччха̄сан̇каппасса кхо па̄пако випа̄ко – дит̣т̣хе чева дхамме абхисампара̄йан̃ча̄ти. со ити пат̣исан̇кха̄йа миччха̄сан̇каппам̣ паджахати; миччха̄сан̇каппа̄ паччорохати.

… миччха̄ва̄ча̄йа кхо па̄пако випа̄ко – дит̣т̣хе чева дхамме абхисампара̄йан̃ча̄ти. со ити пат̣исан̇кха̄йа миччха̄ва̄чам̣ паджахати; миччха̄ва̄ча̄йа паччорохати.

…миччха̄каммантасса кхо па̄пако випа̄ко – дит̣т̣хе чева дхамме абхисампара̄йан̃ча̄ти. со ити пат̣исан̇кха̄йа миччха̄каммантам̣ паджахати; миччха̄камманта̄ паччорохати.

…миччха̄а̄джӣвасса кхо па̄пако випа̄ко – дит̣т̣хе чева дхамме абхисампара̄йан̃ча̄ти. со ити пат̣исан̇кха̄йа миччха̄а̄джӣвам̣ паджахати; миччха̄а̄джӣва̄ паччорохати.

…миччха̄ва̄йа̄масса кхо па̄пако випа̄ко – дит̣т̣хе чева дхамме абхисампара̄йан̃ча̄ти. со ити пат̣исан̇кха̄йа миччха̄ва̄йа̄мам̣ паджахати; миччха̄ва̄йа̄ма̄ паччорохати.

…миччха̄сатийа̄ кхо па̄пако випа̄ко – дит̣т̣хе чева дхамме абхисампара̄йан̃ча̄ти. со ити пат̣исан̇кха̄йа миччха̄сатим̣ паджахати; миччха̄сатийа̄ паччорохати.

…миччха̄сама̄дхисса кхо па̄пако випа̄ко – дит̣т̣хе чева дхамме абхисампара̄йан̃ча̄ти. со ити пат̣исан̇кха̄йа миччха̄сама̄дхим̣ паджахати; миччха̄сама̄дхимха̄ паччорохати.

…миччха̄н̃а̄н̣асса кхо па̄пако випа̄ко – дит̣т̣хе чева дхамме абхисампара̄йан̃ча̄ти. со ити пат̣исан̇кха̄йа миччха̄н̃а̄н̣ам̣ паджахати; миччха̄н̃а̄н̣амха̄ паччорохати.

‘миччха̄вимуттийа̄ кхо па̄пако випа̄ко – дит̣т̣хе чева дхамме абхисампара̄йан̃ча̄’ти. со ити пат̣исан̇кха̄йа миччха̄вимуттим̣ паджахати; миччха̄вимуттийа̄ паччорохати. евам̣ кхо, бра̄хман̣а, арийасса винайе паччорохан̣ӣ хотӣ’’ти.

‘‘ан̃н̃атха̄, бхо готама, бра̄хман̣а̄нам̣ паччорохан̣ӣ, ан̃н̃атха̄ ча пана арийасса винайе паччорохан̣ӣ хоти. имисса̄ ча, бхо готама, арийасса винайе паччорохан̣ийа̄ бра̄хман̣а̄нам̣ паччорохан̣ӣ калам̣ на̄ггхати сол̣асим̣. абхиккантам̣, бхо готама…пе… упа̄сакам̣ мам̣ бхавам̣ готамо дха̄рету аджджатагге па̄н̣упетам̣ саран̣ам̣ гата’’нти. саттамам̣.

8. дутийапаччорохан̣ӣсуттам̣

120. ‘‘арийам̣ во, бхиккхаве, паччорохан̣им̣ десесса̄ми. там̣ сун̣а̄тха… катама̄ ча, бхиккхаве, арийа̄ паччорохан̣ӣ? идха, бхиккхаве, арийаса̄вако ити пат̣исан̃чиккхати – ‘миччха̄дит̣т̣хийа̄ кхо па̄пако випа̄ко – дит̣т̣хе чева дхамме абхисампара̄йан̃ча̄’ти. со ити пат̣исан̇кха̄йа миччха̄дит̣т̣хим̣ паджахати; миччха̄дит̣т̣хийа̄ паччорохати. миччха̄сан̇каппасса кхо па̄пако випа̄ко… миччха̄ва̄ча̄йа кхо… миччха̄каммантасса кхо… миччха̄а̄джӣвасса кхо… миччха̄ва̄йа̄масса кхо… миччха̄сатийа̄ кхо… миччха̄сама̄дхисса кхо… миччха̄н̃а̄н̣асса кхо… миччха̄вимуттийа̄ кхо па̄пако випа̄ко – дит̣т̣хе чева дхамме абхисампара̄йан̃ча̄ти. со ити пат̣исан̇кха̄йа миччха̄вимуттим̣ паджахати; миччха̄вимуттийа̄ паччорохати. айам̣ вуччати, бхиккхаве, арийа̄ паччорохан̣ӣ’’ти. ат̣т̣хамам̣.

9. пуббан̇гамасуттам̣

121. ‘‘сӯрийасса, бхиккхаве, удайато етам̣ пуббан̇гамам̣ етам̣ пуббанимиттам̣, йадидам̣ – арун̣уггам̣. евамевам̣ кхо, бхиккхаве, кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ етам̣ пуббан̇гамам̣ етам̣ пуббанимиттам̣, йадидам̣ – самма̄дит̣т̣хи. самма̄дит̣т̣хикасса, бхиккхаве, самма̄сан̇каппо пахоти, самма̄сан̇каппасса самма̄ва̄ча̄ пахоти, самма̄камманто пахоти, самма̄каммантасса самма̄а̄джӣво пахоти, самма̄а̄джӣвасса самма̄ва̄йа̄мо пахоти, самма̄ва̄йа̄масса самма̄сати пахоти, самма̄сатисса самма̄сама̄дхи пахоти, самма̄сама̄дхисса самма̄н̃а̄н̣ам̣ пахоти, самма̄н̃а̄н̣исса самма̄вимутти пахотӣ’’ти. навамам̣.

10. а̄саваккхайасуттам̣

122. ‘‘дасайиме, бхиккхаве, дхамма̄ бха̄вита̄ бахулӣката̄ а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа сам̣ваттанти. катаме даса? самма̄дит̣т̣хи, самма̄сан̇каппо, самма̄ва̄ча̄, самма̄камманто, самма̄а̄джӣво, самма̄ва̄йа̄мо, самма̄сати, самма̄сама̄дхи, самма̄н̃а̄н̣ам̣, самма̄вимутти – име кхо, бхиккхаве, даса дхамма̄ бха̄вита̄ бахулӣката̄ а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа сам̣ваттантӣ’’ти. дасамам̣.

паччорохан̣ивагго дутийо.