১. আগন্তুকৰত্তকথা

৩৫৬. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আগন্তুকা ভিক্খূ সউপাহনাপি আরামং পৰিসন্তি, ছত্তপগ্গহিতাপি আরামং পৰিসন্তি, ওগুণ্ঠিতাপি আরামং পৰিসন্তি, সীসেপি চীৰরং করিত্ৰা আরামং পৰিসন্তি, পানীযেনপি পাদে ধোৰন্তি, ৰুড্ঢতরেপি আৰাসিকে ভিক্খূ ন অভিৰাদেন্তি, নপি সেনাসনং পুচ্ছন্তি. অঞ্ঞতরোপি আগন্তুকো ভিক্খু অনজ্ঝাৰুট্ঠং ৰিহারং ঘটিকং উগ্ঘাটেত্ৰা কৰাটং পণামেত্ৰা সহসা পাৰিসি. তস্স উপরিপিট্ঠিতো [উপরিপিট্ঠতো (?)] অহি খন্ধে পপতি. সো ভীতো ৰিস্সরমকাসি. ভিক্খূ উপধাৰিত্ৰা তং ভিক্খুং এতদৰোচুং – ‘‘কিস্স ত্ৰং, আৰুসো, ৰিস্সরমকাসী’’তি? অথ খো সো ভিক্খু ভিক্খূনং এতমত্থং আরোচেসি. যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা…পে… তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম আগন্তুকা ভিক্খূ সউপাহনাপি আরামং পৰিসিস্সন্তি, ছত্তপগ্গহিতাপি আরামং পৰিসিস্সন্তি, ওগুণ্ঠিতাপি আরামং পৰিসিস্সন্তি, সীসেপি চীৰরং করিত্ৰা আরামং পৰিসিস্সন্তি, পানীযেনপি পাদে ধোৰিস্সন্তি, ৰুড্ঢতরেপি আৰাসিকে ভিক্খূ ন অভিৰাদেস্সন্তি, নপি সেনাসনং পুচ্ছিস্সন্তী’’তি! অথ খো তে ভিক্খূ ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং…পে… ‘‘সচ্চং কির, ভিক্খৰে, ‘‘আগন্তুকা ভিক্খূ সউপাহনাপি আরামং পৰিসন্তি, ছত্তপগ্গহিতাপি আরামং পৰিসন্তি, ওগুণ্ঠিতাপি আরামং পৰিসন্তি, সীসেপি চীৰরং করিত্ৰা আরামং পৰিসন্তি, পানীযেনিপি পাদে ধোৰন্তি, ৰুড্ঢতরেপি আৰাসিকে ভিক্খূ ন অভিৰাদেন্তি, নপি সেনাসনং পুচ্ছন্তীতি. সচ্চং ভগৰাতি. ৰিগরহি বুদ্ধো ভগৰা…পে… কথঞ্হি নাম ভিক্খৰে আগন্তুকা ভিক্খূ সউপাহনাপি আরামং পৰিসিস্সন্তি, ছত্তপগ্গহিতাপি আরামং পৰিসিস্সন্তি, ওগুণ্ঠিতাপি আরামং পৰিসিস্সন্তি, সীসেপি চীৰরং করিত্ৰা আরামং পৰিসিস্সন্তি, পানীযেনপি পাদে ধোৰিস্সন্তি, ৰুড্ঢতরেপি আৰাসিকে ভিক্খূ ন অভিৰাদেস্সন্তি, নপি সেনাসনং পুচ্ছিস্সন্তি, নেতং ভিক্খৰে অপ্পসন্নানং ৰা পসাদায…পে… ৰিগরহিত্ৰা…পে… ধম্মিং কথং কত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি –

৩৫৭. ‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, আগন্তুকানং ভিক্খূনং ৰত্তং পঞ্ঞপেস্সামি যথা আগন্তুকেহি ভিক্খূহি সম্মা ৰত্তিতব্বং. আগন্তুকেন, ভিক্খৰে, ভিক্খুনা ‘ইদানি আরামং পৰিসিস্সামী’তি উপাহনা ওমুঞ্চিত্ৰা নীচং কত্ৰা পপ্ফোটেত্ৰা গহেত্ৰা ছত্তং অপনামেত্ৰা সীসং ৰিৰরিত্ৰা সীসে চীৰরং [ৰিৰরিত্ৰা চীৰরং (ক.)] খন্ধে কত্ৰা সাধুকং অতরমানেন আরামো পৰিসিতব্বো. আরামং পৰিসন্তেন সল্লক্খেতব্বং – ‘কত্থ আৰাসিকা ভিক্খূ পটিক্কমন্তী’তি? যত্থ আৰাসিকা ভিক্খূ পটিক্কমন্তি – উপট্ঠানসালায ৰা মণ্ডপে ৰা রুক্খমূলে ৰা – তত্থ গন্ত্ৰা একমন্তং পত্তো নিক্খিপিতব্বো; একমন্তং চীৰরং নিক্খিপিতব্বং; পতিরূপং আসনং গহেত্ৰা নিসীদিতব্বং; পানীযং পুচ্ছিতব্বং, পরিভোজনীযং পুচ্ছিতব্বং – ‘কতমং পানীযং, কতমং পরিভোজনীয’ন্তি? সচে পানীযেন অত্থো হোতি, পানীযং গহেত্ৰা পাতব্বং. সচে পরিভোজনীযেন অত্থো হোতি, পরিভোজনীযং গহেত্ৰা পাদা ধোৰিতব্বা. পাদে ধোৰন্তেন একেন হত্থেন উদকং আসিঞ্চিতব্বং, একেন হত্থেন পাদা ধোৰিতব্বা. তেনেৰ উদকং আসিঞ্চিতব্বং [যেন হত্থেন উদকং আসিঞ্চিতব্বং (স্যা.)] ন তেনেৰ হত্থেন পাদা ধোৰিতব্বা. উপাহনপুঞ্ছনচোল়কং পুচ্ছিত্ৰা উপাহনা পুঞ্ছিতব্বা. উপাহনা পুঞ্ছন্তেন পঠমং সুক্খেন চোল়কেন পুঞ্ছিতব্বা, পচ্ছা অল্লেন. উপাহনাপুঞ্ছনচোল়কং ধোৰিত্ৰা [পীল়েত্ৰা (স্যা.)] একমন্তং ৰিস্সজ্জেতব্বং.

‘‘সচে আৰাসিকো ভিক্খু ৰুড্ঢো হোতি, অভিৰাদেতব্বো. সচে নৰকো হোতি, অভিৰাদাপেতব্বো. সেনাসনং পুচ্ছিতব্বং – ‘কতমং মে সেনাসনং পাপুণাতী’তি? অজ্ঝাৰুট্ঠং ৰা অনজ্ঝাৰুট্ঠং ৰা পুচ্ছিতব্বং, গোচরো পুচ্ছিতব্বো, অগোচরো পুচ্ছিতব্বো, সেক্খসম্মতানি [সেখসম্মতানি (ক.)] কুলানি পুচ্ছিতব্বানি, ৰচ্চট্ঠানং পুচ্ছিতব্বং, পস্সাৰট্ঠানং পুচ্ছিতব্বং, পানীযং পুচ্ছিতব্বং, পরিভোজনীযং পুচ্ছিতব্বং, কত্তরদণ্ডো পুচ্ছিতব্বো, সঙ্ঘস্স কতিকসণ্ঠানং পুচ্ছিতব্বং – ‘কং কালং পৰিসিতব্বং, কং কালং নিক্খমিতব্ব’ন্তি? সচে ৰিহারো অনজ্ঝাৰুট্ঠো হোতি, কৰাটং আকোটেত্ৰা মুহুত্তং আগমেত্ৰা ঘটিকং উগ্ঘাটেত্ৰা কৰাটং পণামেত্ৰা বহি ঠিতেন নিল্লোকেতব্বো.

‘‘সচে ৰিহারো উক্লাপো হোতি, মঞ্চে ৰা মঞ্চো আরোপিতো হোতি, পীঠে ৰা পীঠং আরোপিতং হোতি, সেনাসনং উপরি পুঞ্জীকতং [পুঞ্জকিতং (ক.)] হোতি, সচে উস্সহতি, সোধেতব্বো. [মহাৰ. ৬৬-৬৭ (থোকং ৰিসদিসং)] ৰিহারং সোধেন্তেন পঠমং ভূমত্থরণং নীহরিত্ৰা একমন্তং নিক্খিপিতব্বং; মঞ্চপটিপাদকা নীহরিত্ৰা একমন্তং নিক্খিপিতব্বা; ভিসিবিব্বোহনং নীহরিত্ৰা একমন্তং নিক্খিপিতব্বং; নিসীদনপচ্চত্থরণং নীহরিত্ৰা একমন্তং নিক্খিপিতব্বং; মঞ্চো নীচং কত্ৰা সাধুকং অপ্পটিঘংসন্তেন, অসঙ্ঘট্টেন্তেন কৰাটপিট্ঠং, নীহরিত্ৰা একমন্তং নিক্খিপিতব্বো; পীঠং নীচং কত্ৰা সাধুকং অপ্পটিঘংসন্তেন, অসঙ্ঘট্টেন্তেন কৰাটপিট্ঠং, নীহরিত্ৰা একমন্তং নিক্খিপিতব্বং; খেল়মল্লকো নীহরিত্ৰা একমন্তং নিক্খিপিতব্বো; অপস্সেনফলকং নীহরিত্ৰা একমন্তং নিক্খিপিতব্বং. সচে ৰিহারে সন্তানকং হোতি, উল্লোকা পঠমং ওহারেতব্বং, আলোকসন্ধিকণ্ণভাগা পমজ্জিতব্বা. সচে গেরুকপরিকম্মকতা ভিত্তি কণ্ণকিতা হোতি, চোল়কং তেমেত্ৰা পীল়েত্ৰা পমজ্জিতব্বা. সচে কাল়ৰণ্ণকতা ভূমি কণ্ণকিতা হোতি, চোল়কং তেমেত্ৰা পীল়েত্ৰা পমজ্জিতব্বা. সচে অকতা হোতি ভূমি, উদকেন পরিপ্ফোসিত্ৰা সম্মজ্জিতব্বা – মা ৰিহারো রজেন উহঞ্ঞীতি [ঊহঞ্ঞীতি (সী. স্যা.)]. সঙ্কারং ৰিচিনিত্ৰা একমন্তং ছড্ডেতব্বং.

‘‘ভূমত্থরণং ওতাপেত্ৰা সোধেত্ৰা পপ্ফোটেত্ৰা অতিহরিত্ৰা যথাঠানে [যথাপঞ্ঞত্তং (সী. স্যা.), যথাভাগং (ক.)] পঞ্ঞপেতব্বং. মঞ্চপটিপাদকা ওতাপেত্ৰা পমজ্জিত্ৰা অতিহরিত্ৰা যথাঠানে [যথাভাগং (স্যা. ক.)] ঠপেতব্বা. মঞ্চো ওতাপেত্ৰা সোধেত্ৰা পপ্ফোটেত্ৰা নীচং কত্ৰা সাধুকং অপ্পটিঘংসন্তেন, অসঙ্ঘট্টেন্তেন কৰাটপিট্ঠং, অতিহরিত্ৰা যথাঠানে [যথাভাগং (স্যা. ক.)] পঞ্ঞপেতব্বো. পীঠং ওতাপেত্ৰা সোধেত্ৰা পপ্ফোটেত্ৰা নীচং কত্ৰা সাধুকং অপ্পটিঘংসন্তেন, অসঙ্ঘট্টেন্তেন কৰাটপিট্ঠং, অতিহরিত্ৰা যথাঠানে [যথাভাগং (স্যা. ক.)] পঞ্ঞপেতব্বং. ভিসিবিব্বোহনং ওতাপেত্ৰা সোধেত্ৰা পপ্ফোটেত্ৰা অতিহরিত্ৰা যথাভাগং পঞ্ঞপেতব্বং. নিসীদনপচ্চত্থরণং ওতাপেত্ৰা সোধেত্ৰা পপ্ফোটেত্ৰা অতিহরিত্ৰা যথাভাগং পঞ্ঞপেতব্বং. খেল়মল্লকো ওতাপেত্ৰা পমজ্জিত্ৰা অতিহরিত্ৰা যথাভাগং ঠপেতব্বো. অপস্সেনফলকং ওতাপেত্ৰা পমজ্জিত্ৰা অতিহরিত্ৰা যথাভাগং ঠপেতব্বং. পত্তচীৰরং নিক্খিপিতব্বং. পত্তং নিক্খিপন্তেন একেন হত্থেন পত্তং গহেত্ৰা একেন হত্থেন হেট্ঠামঞ্চং ৰা হেট্ঠাপীঠং ৰা পরামসিত্ৰা পত্তো নিক্খিপিতব্বো. ন চ অনন্তরহিতায ভূমিযা পত্তো নিক্খিপিতব্বো. চীৰরং নিক্খিপন্তেন একেন হত্থেন চীৰরং গহেত্ৰা একেন হত্থেন চীৰরৰংসং ৰা চীৰররজ্জুং ৰা পমজ্জিত্ৰা পারতো অন্তং ওরতো ভোগং কত্ৰা চীৰরং নিক্খিপিতব্বং.

‘‘সচে পুরত্থিমা সরজা ৰাতা ৰাযন্তি, পুরত্থিমা ৰাতপানা থকেতব্বা. সচে পচ্ছিমা সরজা ৰাতা ৰাযন্তি, পচ্ছিমা ৰাতপানা থকেতব্বা. সচে উত্তরা সরজা ৰাতা ৰাযন্তি, উত্তরা ৰাতপানা থকেতব্বা. সচে দক্খিণা সরজা ৰাতা ৰাযন্তি, দক্খিণা ৰাতপানা থকেতব্বা. সচে সীতকালো হোতি, দিৰা ৰাতপানা ৰিৰরিতব্বা, রত্তিং থকেতব্বা. সচে উণ্হকালো হোতি, দিৰা ৰাতপানা থকেতব্বা, রত্তিং ৰিৰরিতব্বা.

‘‘সচে পরিৰেণং উক্লাপং হোতি, পরিৰেণং সম্মজ্জিতব্বং. সচে কোট্ঠকো উক্লাপো হোতি, কোট্ঠকো সম্মজ্জিতব্বো. সচে উপট্ঠানসালা উক্লাপা হোতি, উপট্ঠানসালা সম্মজ্জিতব্বা. সচে অগ্গিসালা উক্লাপা হোতি, অগ্গিসালা সম্মজ্জিতব্বা. সচে ৰচ্চকুটি উক্লাপা হোতি, ৰচ্চকুটি সম্মজ্জিতব্বা. সচে পানীযং ন হোতি, পানীযং উপট্ঠাপেতব্বং. সচে পরিভোজনীযং ন হোতি, পরিভোজনীযং উপট্ঠাপেতব্বং. সচে আচমনকুম্ভিযা উদকং ন হোতি, আচমনকুম্ভিযা উদকং আসিঞ্চিতব্বং. ইদং খো, ভিক্খৰে, আগন্তুকানং ভিক্খূনং ৰত্তং যথা আগন্তুকেহি ভিক্খূহি সম্মা ৰত্তিতব্ব’’ন্তি.