২. দুতিযভাণৰারো

পকাসনীযকম্মং

৩৩৬. তেন খো পন সমযেন ভগৰা মহতিযা পরিসায পরিৰুতো ধম্মং দেসেন্তো নিসিন্নো হোতি সরাজিকায পরিসায. অথ খো দেৰদত্তো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘জিণ্ণো দানি, ভন্তে, ভগৰা ৰুড্ঢো মহল্লকো অদ্ধগতো ৰযোঅনুপ্পত্তো. অপ্পোস্সুক্কো দানি, ভন্তে, ভগৰা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারং অনুযুত্তো ৰিহরতু, মমং ভিক্খুসঙ্ঘং নিস্সজ্জতু. অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সামী’’তি. ‘‘অলং, দেৰদত্ত, মা তে রুচ্চি ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিতু’’ন্তি. দুতিযম্পি খো দেৰদত্তো…পে… ততিযম্পি খো দেৰদত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘জিণ্ণো দানি, ভন্তে, ভগৰা ৰুড্ঢো মহল্লকো অদ্ধগতো ৰযোঅনুপ্পত্তো. অপ্পোস্সুক্কো দানি, ভন্তে, ভগৰা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারং অনুযুত্তো ৰিহরতু, মমং ভিক্খুসঙ্ঘং নিস্সজ্জতু. অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সামী’’তি. ‘‘সারিপুত্তমোগ্গল্লানানম্পি খো অহং, দেৰদত্ত, ভিক্খুসঙ্ঘং ন নিস্সজ্জেয্যং, কিং পন তুয্হং ছৰস্স খেল়াসকস্সা’’তি! অথ খো দেৰদত্তো – সরাজিকায মং ভগৰা পরিসায খেল়াসকৰাদেন অপসাদেতি, সারিপুত্তমোগ্গল্লানেৰ উক্কংসতীতি – কুপিতো অনত্তমনো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. অযঞ্চরহি দেৰদত্তস্স ভগৰতি পঠমো আঘাতো অহোসি.

অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, সঙ্ঘো দেৰদত্তস্স রাজগহে পকাসনীযং কম্মং করোতু – ‘পুব্বে দেৰদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৰদত্তো করেয্য কাযেন ৰাচায, ন তেন বুদ্ধো ৰা ধম্মো ৰা সঙ্ঘো ৰা দট্ঠব্বো, দেৰদত্তোৰ তেন দট্ঠব্বো’তি. এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, কাতব্বং. ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো –

৩৩৭. ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং সঙ্ঘো দেৰদত্তস্স রাজগহে পকাসনীযং কম্মং করেয্য – ‘‘পুব্বে দেৰদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৰদত্তো করেয্য কাযেন ৰাচায, ন তেন বুদ্ধো ৰা ধম্মো ৰা সঙ্ঘো ৰা দট্ঠব্বো, দেৰদত্তোৰ তেন দট্ঠব্বো’তি. এসা ঞত্তি.

‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো. সঙ্ঘো দেৰদত্তস্স রাজগহে পকাসনীযং কম্মং করোতি – ‘পুব্বে দেৰদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৰদত্তো করেয্য কাযেন ৰাচায, ন তেন বুদ্ধো ৰা ধম্মো ৰা সঙ্ঘো ৰা দট্ঠব্বো, দেৰদত্তোৰ তেন দট্ঠব্বো’তি. যস্সাযস্মতো খমতি দেৰদত্তস্স রাজগহে পকাসনীযং কম্মস্স করণং – ‘পুব্বে দেৰদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি, যং দেৰদত্তো করেয্য কাযেন ৰাচায, ন তেন বুদ্ধো ৰা ধম্মো ৰা সঙ্ঘো ৰা দট্ঠব্বো, দেৰদত্তোৰ তেন দট্ঠব্বো’তি – সো তুণ্হস্স; যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য.

‘‘কতং সঙ্ঘেন দেৰদত্তস্স রাজগহে পকাসনীযং কম্মং – ‘পুব্বে দেৰদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৰদত্তো করেয্য কাযেন ৰাচায, ন তেন বুদ্ধো ৰা ধম্মো ৰা সঙ্ঘো ৰা দট্ঠব্বো, দেৰদত্তোৰ তেন দট্ঠব্বো’তি. খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৰমেতং ধারযামী’’তি.

৩৩৮. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং সারিপুত্তং আমন্তেসি – ‘‘তেন হি ত্ৰং, সারিপুত্ত, দেৰদত্তং রাজগহে পকাসেহী’’তি. ‘‘পুব্বে মযা, ভন্তে, দেৰদত্তস্স রাজগহে ৰণ্ণো ভাসিতো – ‘মহিদ্ধিকো গোধিপুত্তো, মহানুভাৰো গোধিপুত্তো’তি. কথাহং, ভন্তে, দেৰদত্তং রাজগহে পকাসেমী’’তি? ‘‘ননু তযা, সারিপুত্ত, ভূতোযেৰ দেৰদত্তস্স রাজগহে ৰণ্ণো ভাসিতো – ‘মহিদ্ধিকো গোধিপুত্তো, মহানুভাৰো গোধিপুত্তো’’’ তি? ‘‘এৰং ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো ত্ৰং, সারিপুত্ত, ভূতংযেৰ দেৰদত্তং রাজগহে পকাসেহী’’তি. ‘‘এৰং ভন্তে’’তি খো আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰতো পচ্চস্সোসি.

অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, সঙ্ঘো সারিপুত্তং সম্মন্নতু দেৰদত্তং রাজগহে পকাসেতুং – ‘পুব্বে দেৰদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৰদত্তো করেয্য কাযেন ৰাচায, ন তেন বুদ্ধো ৰা ধম্মো ৰা সঙ্ঘো ৰা দট্ঠব্বো, দেৰদত্তোৰ তেন দট্ঠব্বো’তি. এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, সম্মন্নিতব্বো. পঠমং সারিপুত্তো যাচিতব্বো. যাচিত্ৰা ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো –

‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো আযস্মন্তং সারিপুত্তং সম্মন্নেয্য দেৰদত্তং রাজগহে পকাসেতুং – ‘পুব্বে দেৰদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৰদত্তো করেয্য কাযেন ৰাচায, ন তেন বুদ্ধো ৰা ধম্মো ৰা সঙ্ঘো ৰা দট্ঠব্বো, দেৰদত্তোৰ তেন দট্ঠব্বো’তি. এসা ঞত্তি.

‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো. সঙ্ঘো আযস্মন্তং সারিপুত্তং সম্মন্নতি দেৰদত্তং রাজগহে পকাসেতুং – ‘পুব্বে দেৰদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি, যং দেৰদত্তো করেয্য কাযেন ৰাচায, ন তেন বুদ্ধো ৰা ধম্মো ৰা সঙ্ঘো ৰা দট্ঠব্বো, দেৰদত্তোৰ তেন দট্ঠব্বো’তি. যস্সাযস্মতো খমতি, আযস্মতো সারিপুত্তস্স সম্মুতি দেৰদত্তং রাজগহে পকাসেতুং – ‘পুব্বে দেৰদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি, যং দেৰদত্তো করেয্য কাযেন ৰাচায, ন তেন বুদ্ধো ৰা ধম্মো ৰা সঙ্ঘো ৰা দট্ঠব্বো, দেৰদত্তোৰ তেন দট্ঠব্বো’তি – সো তুণ্হস্স; যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য.

‘‘সম্মতো সঙ্ঘেন আযস্মা সারিপুত্তো দেৰদত্তং রাজগহে পকাসেতুং – ‘পুব্বে দেৰদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৰদত্তো করেয্য কাযেন ৰাচায, ন তেন বুদ্ধো ৰা ধম্মো ৰা সঙ্ঘো ৰা দট্ঠব্বো, দেৰদত্তোৰ তেন দট্ঠব্বো’তি. খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৰমেতং ধারযামী’’তি.

সম্মতো চ আযস্মা সারিপুত্তো সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং রাজগহং পৰিসিত্ৰা দেৰদত্তং রাজগহে পকাসেসি – ‘‘পুব্বে দেৰদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৰদত্তো করেয্য কাযেন ৰাচায, ন তেন বুদ্ধো ৰা ধম্মো ৰা সঙ্ঘো ৰা দট্ঠব্বো, দেৰদত্তোৰ তেন দট্ঠব্বো’’তি. তত্থ যে তে মনুস্সা অস্সদ্ধা অপ্পসন্না দুব্বুদ্ধিনো, তে এৰমাহংসু – ‘‘উসূযকা ইমে সমণা সক্যপুত্তিযা দেৰদত্তস্স লাভসক্কারং উসূযন্তী’’তি. যে পন তে মনুস্সা সদ্ধা পসন্না পণ্ডিতা ব্যত্তা বুদ্ধিমন্তো, তে এৰমাহংসু – ‘‘ন খো ইদং ওরকং ভৰিস্সতি যথা ভগৰা দেৰদত্তং রাজগহে পকাসাপেতী’’তি.

অজাতসত্তুকুমারৰত্থু

৩৩৯. অথ খো দেৰদত্তো যেন অজাতসত্তু কুমারো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা অজাতসত্তুং কুমারং এতদৰোচ – ‘‘পুব্বে খো, কুমার, মনুস্সা দীঘাযুকা, এতরহি অপ্পাযুকা. ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি যং ত্ৰং কুমারোৰ সমানো কালং করেয্যাসি. তেন হি ত্ৰং, কুমার, পিতরং হন্ত্ৰা রাজা হোহি. অহং ভগৰন্তং হন্ত্ৰা বুদ্ধো ভৰিস্সামী’’তি.

অথ খো অজাতসত্তু কুমারো – অয্যো খো দেৰদত্তো মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো, জানেয্যাসি অয্যো দেৰদত্তোতি – ঊরুযা পোত্থনিকং বন্ধিত্ৰা দিৰা দিৰস্স [দিৰা দিৰসস্স (ক.)] ভীতো উব্বিগ্গো উস্সঙ্কী উত্রস্তো সহসা অন্তেপুরং পাৰিসি. অদ্দসাসুং খো অন্তেপুরে উপচারকা মহামত্তা অজাতসত্তুং কুমারং দিৰা দিৰস্স ভীতং উব্বিগ্গং উস্সঙ্কিং উত্রস্তং সহসা অন্তেপুরং পৰিসন্তং; দিস্ৰান অগ্গহেসুং. তে ৰিচিনন্তা ঊরুযা পোত্থনিকং বদ্ধং [বন্ধং (ক.)] দিস্ৰান অজাতসত্তুং কুমারং এতদৰোচুং – ‘‘কিং ত্ৰং, কুমার, কত্তুকামোসী’’তি? ‘‘পিতরম্হি হন্তুকামো’’তি. ‘‘কেনাসি উস্সাহিতো’’তি? ‘‘অয্যেন দেৰদত্তেনা’’তি. একচ্চে মহামত্তা এৰং মতিং অকংসু – ‘‘কুমারো চ হন্তব্বো, দেৰদত্তো চ, সব্বে চ ভিক্খূ হন্তব্বা’’তি. একচ্চে মহামত্তা এৰং মতিং অকংসু – ‘‘ন ভিক্খূ হন্তব্বা. ন ভিক্খূ কিঞ্চি অপরজ্ঝন্তি. কুমারো চ হন্তব্বো, দেৰদত্তো চা’’তি. একচ্চে মহামত্তা এৰং মতিং অকংসু – ‘‘ন কুমারো চ হন্তব্বো, ন দেৰদত্তো. ন ভিক্খূ হন্তব্বা. রঞ্ঞো আরোচেতব্বং. যথা রাজা ৰক্খতি তথা করিস্সামা’’তি.

অথ খো তে মহামত্তা অজাতসত্তুং কুমারং আদায যেন রাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসারো তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৰা রঞ্ঞো মাগধস্স সেনিযস্স বিম্বিসারস্স এতমত্থং আরোচেসুং. ‘‘কথং, ভণে, মহামত্তেহি মতি কতা’’তি? ‘‘একচ্চে, দেৰ, মহামত্তা এৰং মতিং অকংসু – ‘কুমারো চ হন্তব্বো, দেৰদত্তো চ, সব্বে চ ভিক্খূ হন্তব্বা’তি. একচ্চে মহামত্তা এৰং মতিং অকংসু – ‘ন ভিক্খূ হন্তব্বা. ন ভিক্খূ কিঞ্চি অপরজ্ঝন্তি. কুমারো চ হন্তব্বো, দেৰদত্তো চা’তি. একচ্চে মহামত্তা এৰং মতিং অকংসু – ‘ন কুমারো চ হন্তব্বো, ন দেৰদত্তো. ন ভিক্খূ হন্তব্বা. রঞ্ঞো আরোচেতব্বং. যথা রাজা ৰক্খতি তথা করিস্সামা’’’তি. ‘‘কিং, ভণে, করিস্সতি বুদ্ধো ৰা ধম্মো ৰা সঙ্ঘো ৰা? ননু ভগৰতা পটিকচ্চেৰ দেৰদত্তো রাজগহে পকাসাপিতো – ‘পুব্বে দেৰদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৰদত্তো করেয্য কাযেন ৰাচায, ন তেন বুদ্ধো ৰা ধম্মো ৰা সঙ্ঘো ৰা দট্ঠব্বো, দেৰদত্তোৰ তেন দট্ঠব্বো’’তি? তত্থ যে তে মহামত্তা এৰং মতিং অকংসু – ‘কুমারো চ হন্তব্বো দেৰদত্তো চ; সব্বে চ ভিক্খূ হন্তব্বা’তি; তে অট্ঠানে অকাসি. যে তে মহামত্তা এৰং মতিং অকংসু – ‘ন ভিক্খূ হন্তব্বা; ন ভিক্খূ কিঞ্চি অপরজ্ঝন্তি; কুমারো চ হন্তব্বো দেৰদত্তো চা’তি; তে নীচে ঠানে ঠপেসি. যে তে মহামত্তা এৰং মতিং অকংসু – ‘ন কুমারো চ হন্তব্বো, ন দেৰদত্তো; ন ভিক্খূ হন্তব্বা; রঞ্ঞো আরোচেতব্বং; যথা রাজা ৰক্খতি তথা করিস্সামা’তি; তে উচ্চে ঠানে ঠপেসি. অথ খো রাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসারো অজাতসত্তুং কুমারং এতদৰোচ – ‘‘কিস্স মং ত্ৰং, কুমার, হন্তুকামোসী’’তি? ‘‘রজ্জেনাম্হি, দেৰ, অত্থিকো’’তি. ‘‘সচে খো ত্ৰং, কুমার, রজ্জেন অত্থিকো, এতং তে রজ্জ’’ন্তি অজাতসত্তুস্স কুমারস্স রজ্জং নিয্যাদেসি.

অভিমারপেসনং

৩৪০. অথ খো দেৰদত্তো যেন অজাতসত্তু কুমারো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা অজাতসত্তুং কুমারং এতদৰোচ – ‘‘পুরিসে, মহারাজ, আণাপেহি, যে সমণং গোতমং জীৰিতা ৰোরোপেস্সন্তী’’তি. অথ খো অজাতসত্তু কুমারো মনুস্সে আণাপেসি – ‘‘যথা, ভণে, অয্যো দেৰদত্তো আহ তথা করেয্যাথা’’তি. অথ খো দেৰদত্তো একং পুরিসং আণাপেসি – ‘‘গচ্ছাৰুসো, অমুকস্মিং ওকাসে সমণো গোতমো ৰিহরতি. তং জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা ইমিনা মগ্গেন আগচ্ছা’’তি. তস্মিং মগ্গে দ্ৰে পুরিসে ঠপেসি – ‘‘যো ইমিনা মগ্গেন একো পুরিসো আগচ্ছতি, তং জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা ইমিনা মগ্গেন আগচ্ছথা’’তি. তস্মিং মগ্গে চত্তারো পুরিসে ঠপেসি – ‘‘যে ইমিনা মগ্গেন দ্ৰে পুরিসা আগচ্ছন্তি, তে জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা ইমিনা মগ্গেন আগচ্ছথা’’তি. তস্মিং মগ্গে অট্ঠ পুরিসে ঠপেসি – ‘‘যে ইমিনা মগ্গেন চত্তারো পুরিসা আগচ্ছন্তি, তে জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা ইমিনা মগ্গেন আগচ্ছথা’’তি. তস্মিং মগ্গে সোল়স পুরিসে ঠপেসি – ‘‘যে ইমিনা মগ্গেন অট্ঠ পুরিসা আগচ্ছন্তি, তে জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা আগচ্ছথা’’তি.

অথ খো সো একো পুরিসো অসিচম্মং গহেত্ৰা ধনুকলাপং সন্নয্হিত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো অৰিদূরে ভীতো উব্বিগ্গো উস্সঙ্কী উত্রস্তো পত্থদ্ধেন কাযেন অট্ঠাসি. অদ্দসা খো ভগৰা তং পুরিসং ভীতং উব্বিগ্গং উস্সঙ্কিং উত্রস্তং পত্থদ্ধেন কাযেন ঠিতং. দিস্ৰান তং পুরিসং এতদৰোচ – ‘‘এহাৰুসো, মা ভাযী’’তি. অথ খো সো পুরিসো অসিচম্মং একমন্তং করিত্ৰা ধনুকলাপং নিক্খিপিত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অচ্চযো মং, ভন্তে, অচ্চগমা যথাবালং যথামূল়্হং যথাঅকুসলং, যোহং দুট্ঠচিত্তো ৰধকচিত্তো ইধূপসঙ্কন্তো. তস্স মে, ভন্তে, ভগৰা অচ্চযং অচ্চযতো পটিগ্গণ্হাতু আযতিং সংৰরাযা’’তি. ‘‘তগ্ঘ ত্ৰং, আৰুসো, অচ্চযো অচ্চগমা যথাবালং যথামূল়্হং যথাঅকুসলং, যং ত্ৰং দুট্ঠচিত্তো ৰধকচিত্তো ইধূপসঙ্কন্তো. যতো চ খো ত্ৰং, আৰুসো, অচ্চযং অচ্চযতো দিস্ৰা যথাধম্মং পটিকরোসি, তং তে মযং পটিগ্গণ্হাম. ৰুড্ঢি হেসা, আৰুসো, অরিযস্স ৰিনযে – যো অচ্চযং অচ্চযতো দিস্ৰা যথাধম্মং পটিকরোতি, আযতিং সংৰরং আপজ্জতী’’তি.

অথ খো ভগৰা তস্স পুরিসস্স অনুপুব্বিং কথং কথেসি, সেয্যথিদং – দানকথং সীলকথং সগ্গকথং, কামানং আদীনৰং ওকারং সংকিলেসং, নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেসি. যদা তং ভগৰা অঞ্ঞাসি কল্লচিত্তং, মুদুচিত্তং, ৰিনীৰরণচিত্তং, উদগ্গচিত্তং, পসন্নচিত্তং, অথ যা বুদ্ধানং সামুক্কংসিকা ধম্মদেসনা তং পকাসেসি – দুক্খং, সমুদযং, নিরোধং, মগ্গং. সেয্যথাপি নাম সুদ্ধং ৰত্থং অপগতকাল়কং সম্মদেৰ রজনং পটিগ্গহেয্য, এৰমেৰ তস্স পুরিসস্স তস্মিংযেৰ আসনে ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্মন্তি. অথ খো সো পুরিসো দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৰিদিতধম্মো পরিযোগাল়্হধম্মো তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো ৰিগতকথংকথো ৰেসারজ্জপ্পত্তো অপরপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে, অভিক্কন্তং, ভন্তে. সেয্যথাপি, ভন্তে, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য – চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তীতি – এৰমেৰং ভগৰতা অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং সরণং গচ্ছামি, ধম্মঞ্চ, ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. অথ খো ভগৰা তং পুরিসং এতদৰোচ – ‘‘মা খো ত্ৰং, আৰুসো, ইমিনা মগ্গেন গচ্ছ, ইমিনা মগ্গেন গচ্ছাহী’’তি অঞ্ঞেন মগ্গেন উয্যোজেসি.

অথ খো তে দ্ৰে পুরিসা – কিং নু খো সো একো পুরিসো চিরেন আগচ্ছতীতি – পটিপথং গচ্ছন্তা অদ্দসংসু ভগৰন্তং অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসিন্নং. দিস্ৰান যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. তেসং ভগৰা অনুপুব্বিং কথং কথেসি…পে… অপরপ্পচ্চযা সত্থুসাসনে ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে…পে… উপাসকে নো ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গতে’’তি. অথ খো ভগৰা তে পুরিসে এতদৰোচ – ‘‘মা খো তুম্হে, আৰুসো, ইমিনা মগ্গেন গচ্ছিত্থ, ইমিনা মগ্গেন গচ্ছথা’’তি অঞ্ঞেন মগ্গেন উয্যোজেসি.

অথ খো তে চত্তারো পুরিসা…পে… অথ খো তে অট্ঠ পুরিসা…পে… অথ খো তে সোল়স পুরিসা – কিং নু খো তে অট্ঠ পুরিসা চিরেন আগচ্ছন্তীতি – পটিপথং গচ্ছন্তা অদ্দসাসুং ভগৰন্তং অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসিন্নং. দিস্ৰান যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. তেসং ভগৰা অনুপুব্বিং কথং কথেসি, সেয্যথিদং – দানকথং…পে… অপরপ্পচ্চযা সত্থুসাসনে ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে…পে… উপাসকে নো ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গতে’’তি. অথ খো ভগৰা তে পুরিসে এতদৰোচ – ‘‘মা খো তুম্হে, আৰুসো, ইমিনা মগ্গেন গচ্ছিত্থ, ইমিনা মগ্গেন গচ্ছথা’’তি অঞ্ঞেন মগ্গেন উয্যোজেসি.

অথ খো সো একো পুরিসো যেন দেৰদত্তো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা দেৰদত্তং এতদৰোচ – ‘‘নাহং, ভন্তে, সক্কোমি তং ভগৰন্তং জীৰিতা ৰোরোপেতুং; মহিদ্ধিকো সো ভগৰা, মহানুভাৰো’’তি. ‘‘অলং, আৰুসো; মা ত্ৰং সমণং গোতমং জীৰিতা ৰোরোপেসি. অহমেৰ সমণং গোতমং জীৰিতা ৰোরোপেস্সামী’’তি.

লোহিতুপ্পাদককম্মং

৩৪১. তেন খো পন সমযেন ভগৰা গিজ্ঝকূটস্স পব্বতস্স ছাযাযং চঙ্কমতি. অথ খো দেৰদত্তো গিজ্ঝকূটং পব্বতং আরুহিত্ৰা মহতিং সিলং পৰিজ্ঝি – ইমায সমণং গোতমং জীৰিতা ৰোরোপেস্সামীতি. দ্ৰে পব্বতকূটা সমাগন্ত্ৰা তং সিলং সম্পটিচ্ছিংসু. ততো পপতিকা উপ্পতিত্ৰা ভগৰতো পাদে রুহিরং উপ্পাদেসি. অথ খো ভগৰা উদ্ধং উল্লোকেত্ৰা দেৰদত্তং এতদৰোচ – ‘‘বহুং তযা, মোঘপুরিস, অপুঞ্ঞং পসুতং, যং ত্ৰং দুট্ঠচিত্তো ৰধকচিত্তো তথাগতস্স রুহিরং উপ্পাদেসী’’তি. অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ইদং, ভিক্খৰে, দেৰদত্তেন পঠমং আনন্তরিযং কম্মং উপচিতং, যং দুট্ঠচিত্তেন ৰধকচিত্তেন তথাগতস্স রুহিরং উপ্পাদিত’’ন্তি.

অস্সোসুং খো ভিক্খূ – ‘‘দেৰদত্তেন কির ভগৰতো ৰধো পযুত্তো’’তি. তে চ ভিক্খূ ভগৰতো ৰিহারস্স পরিতো পরিতো চঙ্কমন্তি উচ্চাসদ্দা মহাসদ্দা সজ্ঝাযং করোন্তা, ভগৰতো রক্খাৰরণগুত্তিযা. অস্সোসি খো ভগৰা উচ্চাসদ্দং মহাসদ্দং সজ্ঝাযসদ্দং. সুত্ৰান আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘কিং নু খো সো, আনন্দ, উচ্চাসদ্দো মহাসদ্দো সজ্ঝাযসদ্দো’’তি? ‘‘অস্সোসুং খো, ভন্তে, ভিক্খূ – ‘দেৰদত্তেন কির ভগৰতো ৰধো পযুত্তো’তি. তে চ [তেধ (সী.)], ভন্তে, ভিক্খূ ভগৰতো ৰিহারস্স পরিতো পরিতো চঙ্কমন্তি উচ্চাসদ্দা মহাসদ্দা সজ্ঝাযং করোন্তা, ভগৰতো রক্খাৰরণগুত্তিযা. সো এসো, ভগৰা, উচ্চাসদ্দো মহাসদ্দো সজ্ঝাযসদ্দো’’তি. ‘‘তেন হানন্দ, মম ৰচনেন তে ভিক্খূ আমন্তেহি – সত্থা আযস্মন্তে আমন্তেতী’’তি. ‘‘এৰং ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা তে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘সত্থা আযস্মন্তে আমন্তেতী’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো আনন্দস্স পটিস্সুত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে ভিক্খূ ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং পরূপক্কমেন তথাগতং জীৰিতা ৰোরোপেয্য. অনুপক্কমেন, ভিক্খৰে, তথাগতা পরিনিব্বাযন্তি.

[চূল়ৰ. ৩৩৪; অ. নি. ৫.১০০] ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, সত্থারো সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে পঞ্চ? ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো সত্থা অপরিসুদ্ধসীলো সমানো ‘পরিসুদ্ধসীলোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পরিসুদ্ধং মে সীলং পরিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. তমেনং সাৰকা এৰং জানন্তি – ‘অযং খো ভৰং সত্থা অপরিসুদ্ধসীলো সমানো ‘পরিসুদ্ধসীলোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পরিসুদ্ধং মে সীলং পরিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. মযঞ্চেৰ খো পন গিহীনং আরোচেয্যাম, নাস্সস্স মনাপং. যং খো পনস্স অমনাপং, কথং নং মযং তেন সমুদাচরেয্যাম? সম্মন্নতি খো পন চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেন – যং তুমো করিস্সতি, তুমোৰ তেন পঞ্ঞাযিস্সতী’তি. এৰরূপং খো, ভিক্খৰে, সত্থারং সাৰকা সীলতো রক্খন্তি; এৰরূপো চ পন সত্থা সাৰকেহি সীলতো রক্খং পচ্চাসীসতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো সত্থা অপরিসুদ্ধআজীৰো সমানো…পে… অপরিসুদ্ধধম্মদেসনো সমানো…পে… অপরিসুদ্ধৰেয্যাকরণো সমানো…পে… অপরিসুদ্ধঞাণদস্সনো সমানো ‘পরিসুদ্ধঞাণদস্সনোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পরিসুদ্ধং মে ঞাণদস্সনং পরিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. তমেনং সাৰকা এৰং জানন্তি – ‘অযং খো ভৰং সত্থা অপরিসুদ্ধঞাণদস্সনো সমানো ‘পরিসুদ্ধঞাণদস্সনোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পরিসুদ্ধং মে ঞাণদস্সনং পরিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. মযঞ্চেৰ খো পন গিহীনং আরোচেয্যাম, নাস্সস্স মনাপং. যং খো পনস্স অমনাপং, কথং ন মযং তেন সমুদাচরেয্যাম? সম্মন্নতি খো পন চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেন – যং তুমো করিস্সতি, তুমোৰ তেন পঞ্ঞাযিস্সতী’তি. এৰরূপং খো, ভিক্খৰে, সত্থারং সাৰকা ঞাণদস্সনতো রক্খন্তি; এৰরূপো চ পন সত্থা সাৰকেহি ঞাণদস্সনতো রক্খং পচ্চাসীসতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ সত্থারো সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. ‘‘অহং খো পন, ভিক্খৰে, পরিসুদ্ধসীলো সমানো ‘পরিসুদ্ধসীলোম্হী’তি পটিজানামি ‘পরিসুদ্ধং মে সীলং পরিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. ন চ মং সাৰকা সীলতো রক্খন্তি; ন চাহং সাৰকেহি সীলতো রক্খং পচ্চাসীসামি. অহং খো পন ভিক্খৰে পরিসুদ্ধাজীৰো সমানো…পে… পরিসুদ্ধধম্মদেসনো সমানো…পে… পরিসুদ্ধৰেয্যাকরণো সমানো…পে… পরিসুদ্ধঞাণদস্সনো সমানো ‘‘পরিসুদ্ধঞাণদস্সনোম্হী’’তি পটিজানামি ‘‘পরিসুদ্ধং মে ঞাণদস্সনং পরিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’’ন্তি চ, ন চ মং সাৰকা ঞাণদস্সনতো রক্খন্তি, ন চাহং সাৰকেহি ঞাণদস্সনতো রক্খং পচ্চাসীসামি. ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং পরূপক্কমেন তথাগতং জীৰিতা ৰোরোপেয্য. অনুপক্কমেন, ভিক্খৰে, তথাগতা পরিনিব্বাযন্তি. গচ্ছথ তুম্হে, ভিক্খৰে, যথাৰিহারং. অরক্খিযা, ভিক্খৰে, তথাগতা’’তি.

নাল়াগিরিপেসনং

৩৪২. তেন খো পন সমযেন রাজগহে নাল়াগিরি নাম হত্থী চণ্ডো হোতি, মনুস্সঘাতকো. অথ খো দেৰদত্তো রাজগহং পৰিসিত্ৰা হত্থিসালং গন্ত্ৰা হত্থিভণ্ডে এতদৰোচ – ‘‘মযং খো, ভণে, রাজঞাতকা নাম পটিবলা নীচট্ঠানিযং উচ্চট্ঠানে ঠপেতুং, ভত্তম্পি ৰেতনম্পি ৰড্ঢাপেতুং. তেন হি, ভণে, যদা সমণো গোতমো ইমং রচ্ছং পটিপন্নো হোতি, তদা ইমং নাল়াগিরিং হত্থিং মুঞ্চেত্ৰা ইমং রচ্ছং পটিপাদেথা’’তি. ‘‘এৰং ভন্তে’’তি খো তে হত্থিভণ্ডা দেৰদত্তস্স পচ্চস্সোসুং. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং রাজগহং পিণ্ডায পাৰিসি. অথ খো ভগৰা তং রচ্ছং পটিপজ্জি. অদ্দসাসুং খো তে হত্থিভণ্ডা ভগৰন্তং তং রচ্ছং পটিপন্নং. দিস্ৰান নাল়াগিরিং হত্থিং মুঞ্চিত্ৰা তং রচ্ছং পটিপাদেসুং. অদ্দসা খো নাল়াগিরি হত্থী ভগৰন্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান সোণ্ডং উস্সাপেত্ৰা পহট্ঠকণ্ণৰালো যেন ভগৰা তেন অভিধাৰি. অদ্দসাসুং খো তে ভিক্খূ নাল়াগিরিং হত্থিং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘অযং, ভন্তে, নাল়াগিরি হত্থী চণ্ডো মনুস্সঘাতকো ইমং রচ্ছং পটিপন্নো. পটিক্কমতু, ভন্তে, ভগৰা; পটিক্কমতু সুগতো’’তি. ‘‘আগচ্ছথ, ভিক্খৰে, মা ভাযিত্থ. অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং পরূপক্কমেন তথাগতং জীৰিতা ৰোরোপেয্য. অনুপক্কমেন, ভিক্খৰে, তথাগতা পরিনিব্বাযন্তী’’তি. দুতিযম্পি খো তে ভিক্খূ…পে… ততিযম্পি খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘অযং, ভন্তে, নাল়াগিরি হত্থী চণ্ডো মনুস্সঘাতকো ইমং রচ্ছং পটিপন্নো. পটিক্কমতু, ভন্তে, ভগৰা; পটিক্কমতু সুগতো’’তি. ‘‘আগচ্ছথ, ভিক্খৰে, মা ভাযিত্থ. অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং পরূপক্কমেন তথাগতং জীৰিতা ৰোরোপেয্য. অনুপক্কমেন, ভিক্খৰে, তথাগতা পরিনিব্বাযন্তী’’তি.

তেন খো পন সমযেন মনুস্সা পাসাদেসুপি হম্মিযেসুপি ছদনেসুপি আরুল়্হা অচ্ছন্তি. তত্থ যে তে মনুস্সা অস্সদ্ধা অপ্পসন্না দুব্বুদ্ধিনো, তে এৰমাহংসু – ‘‘অভিরূপো ৰত, ভো [অভিরূপো ৰত ভো গোতমো (স্যা. কং.)], মহাসমণো নাগেন ৰিহেঠীযিস্সতী’’তি. যে পন তে মনুস্সা সদ্ধা পসন্না পণ্ডিতা ব্যত্তা বুদ্ধিমন্তো, তে এৰমাহংসু – ‘‘নচিরস্সং ৰত, ভো, নাগো নাগেন সঙ্গামেস্সতী’’তি. অথ খো ভগৰা নাল়াগিরিং হত্থিং মেত্তেন চিত্তেন ফরি. অথ খো নাল়াগিরি হত্থী ভগৰতো [ভগৰতা (সী.)] মেত্তেন চিত্তেন ফুট্ঠো [ফুটো (ক.)] সোণ্ডং ওরোপেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো পুরতো অট্ঠাসি. অথ খো ভগৰা দক্খিণেন হত্থেন নাল়াগিরিস্স হত্থিস্স কুম্ভং পরামসন্তো নাল়াগিরিং হত্থিং ইমাহি গাথাহি অজ্ঝভাসি –

‘‘মা কুঞ্জর নাগমাসদো, দুক্খঞ্হি কুঞ্জর নাগমাসদো;

ন হি নাগহতস্স কুঞ্জর সুগতি, হোতি ইতো পরং যতো.

‘‘মা চ মদো মা চ পমাদো, ন হি পমত্তা সুগতিং ৰজন্তি তে;

ত্ৰঞ্ঞেৰ তথা করিস্সসি, যেন ত্ৰং সুগতিং গমিস্সসী’’তি.

অথ খো নাল়াগিরি হত্থী সোণ্ডায ভগৰতো পাদপংসূনি গহেত্ৰা উপরিমুদ্ধনি আকিরিত্ৰা পটিকুটিযোৰ [পটিকুটিতো পটিসক্কি (সী. স্যা.)] ওসক্কি, যাৰ ভগৰন্তং অদ্দক্খি. অথ খো নাল়াগিরি হত্থী হত্থিসালং গন্ত্ৰা সকে ঠানে অট্ঠাসি. তথা দন্তো চ পন নাল়াগিরি হত্থী অহোসি. তেন খো পন সমযেন মনুস্সা ইমং গাথং গাযন্তি –

[ম. নি. ২.৩৫২; থেরগা. ৮৭৮] ‘‘দণ্ডেনেকে দমযন্তি, অঙ্কুসেহি কসাহি চ;

অদণ্ডেন অসত্থেন, নাগো দন্তো মহেসিনা’’তি.

মনুস্সা উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘যাৰ পাপো অযং দেৰদত্তো, অলক্খিকো, যত্র হি নাম সমণস্স গোতমস্স এৰংমহিদ্ধিকস্স এৰং মহানুভাৰস্স ৰধায পরক্কমিস্সতী’’তি. দেৰদত্তস্স লাভসক্কারো পরিহাযি. ভগৰতো চ লাভসক্কারো অভিৰড্ঢি.

পঞ্চৰত্থুযাচনকথা

৩৪৩. [পাচি. ২০৯] তেন খো পন সমযেন দেৰদত্তো পরিহীনলাভসক্কারো সপরিসো কুলেসু ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা ভুঞ্জতি. মনুস্সা উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম সমণা সক্যপুত্তিযা কুলেসু ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা ভুঞ্জিস্সন্তি! কস্স সম্পন্নং ন মনাপং, কস্স সাদুং ন রুচ্চতী’’তি! অস্সোসুং খো ভিক্খূ তেসং মনুস্সানং উজ্ঝাযন্তানং খিয্যন্তানং ৰিপাচেন্তানং. যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা…পে… তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – কথঞ্হি নাম দেৰদত্তো সপরিসো কুলেসু ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা ভুঞ্জিস্সতী’’তি! ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং…পে… ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, দেৰদত্ত, সপরিসো কুলেসু ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা ভুঞ্জসী’’তি? ‘‘সচ্চং ভগৰা’’তি…পে… ৰিগরহিত্ৰা…পে… ধম্মিং কথং কত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং কুলেসু তিকভোজনং পঞ্ঞপেস্সামি তযো অত্থৰসে পটিচ্চ – দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলান নিগ্গহায; পেসলানং ভিক্খূনং ফাসুৰিহারায, মা পাপিচ্ছা পক্খং নিস্সায সঙ্ঘং ভিন্দেয্যুন্তি; কুলানুদ্দযায [কুলানুদযতায (সী. স্যা.)] চ. গণভোজনে যথাধম্মো কারেতব্বো’’তি.

[পারা. ৪০৯] অথ খো দেৰদত্তো যেন কোকালিকো কটমোদকতিস্সকো [কটমোরকতিস্সকো (সী. স্যা.)] খণ্ডদেৰিযা পুত্তো সমুদ্দদত্তো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা কোকালিকং কটমোদকতিস্সকং খণ্ডদেৰিযা পুত্তং সমুদ্দদত্তং এতদৰোচ – ‘‘এথ, মযং, আৰুসো, সমণস্স গোতমস্স সঙ্ঘভেদং করিস্সাম চক্কভেদ’’ন্তি. এৰং ৰুত্তে কোকালিকো দেৰদত্তং এতদৰোচ – ‘‘সমণো খো, আৰুসো, গোতমো মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো. কথং মযং সমণস্স গোতমস্স সঙ্ঘভেদং করিস্সাম চক্কভেদ’’ন্তি? ‘‘এথ, মযং, আৰুসো, সমণং গোতমং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্চ ৰত্থূনি যাচিস্সাম – ‘ভগৰা, ভন্তে, অনেকপরিযাযেন অপ্পিচ্ছস্স সন্তুট্ঠস্স সল্লেখস্স ধুতস্স পাসাদিকস্স অপচযস্স ৰীরিযারম্ভস্স ৰণ্ণৰাদী. ইমানি, ভন্তে, পঞ্চ ৰত্থূনি অনেকপরিযাযেন অপ্পিচ্ছতায সন্তুট্ঠিযা সল্লেখায ধুততায পাসাদিকতায অপচযায ৰীরিযারম্ভায সংৰত্তন্তি. সাধু, ভন্তে, ভিক্খূ যাৰজীৰং আরঞ্ঞিকা অস্সু; যো গামন্তং ওসরেয্য, ৰজ্জং নং ফুসেয্য. যাৰজীৰং পিণ্ডপাতিকা অস্সু; যো নিমন্তনং সাদিযেয্য, ৰজ্জং নং ফুসেয্য. যাৰজীৰং পংসুকূলিকা অস্সু; যো গহপতিচীৰরং সাদিযেয্য, ৰজ্জং নং ফুসেয্য. যাৰজীৰং রুক্খমূলিকা অস্সু; যো ছন্নং উপগচ্ছেয্য, ৰজ্জং নং ফুসেয্য. যাৰজীৰং মচ্ছমংসং ন খাদেয্যুং; যো মচ্ছমংসং খাদেয্য, ৰজ্জং নং ফুসেয্যা’তি. ইমানি পঞ্চ ৰত্থূনি সমণো গোতমো নানুজানিস্সতি. তে মযং ইমেহি পঞ্চহি ৰত্থূহি জনং সঞ্ঞাপেস্সামা’’তি. ‘‘সক্কা খো, আৰুসো, ইমেহি পঞ্চহি ৰত্থূহি সমণস্স গোতমস্স সঙ্ঘভেদো কাতুং চক্কভেদো. লূখপ্পসন্না হি, আৰুসো, মনুস্সা’’তি.

অথ খো দেৰদত্তো সপরিসো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো দেৰদত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ভগৰা, ভন্তে, অনেকপরিযাযেন অপ্পিচ্ছস্স সন্তুট্ঠস্স সল্লেখস্স ধুতস্স পাসাদিকস্স অপচযস্স ৰীরিযারম্ভস্স ৰণ্ণৰাদী. ইমানি, ভন্তে, পঞ্চ ৰত্থূনি অনেকপরিযাযেন অপ্পিচ্ছতায সন্তুট্ঠিযা সল্লেখায ধুততায পাসাদিকতায অপচযায ৰীরিযারম্ভায সংৰত্তন্তি. সাধু, ভন্তে, ভিক্খূ যাৰজীৰং আরঞ্ঞিকা অস্সু; যো গামন্তং ওসরেয্য, ৰজ্জং নং ফুসেয্য. যাৰজীৰং পিণ্ডপাতিকা অস্সু; যো নিমন্তনং সাদিযেয্য, ৰজ্জং নং ফুসেয্য. যাৰজীৰং পংসুকূলিকা অস্সু; যো গহপতিচীৰরং সাদিযেয্য, ৰজ্জং নং ফুসেয্য. যাৰজীৰং রুক্খমূলিকা অস্সু; যো ছন্নং উপগচ্ছেয্য, ৰজ্জং নং ফুসেয্য. যাৰজীৰং মচ্ছমংসং ন খাদেয্যুং; যো মচ্ছমংসং খাদেয্য, ৰজ্জং নং ফুসেয্যা’’তি. ‘‘অলং, দেৰদত্ত. যো ইচ্ছতি, আরঞ্ঞিকো হোতু; যো ইচ্ছতি, গামন্তে ৰিহরতু. যো ইচ্ছতি, পিণ্ডপাতিকো হোতু; যো ইচ্ছতি, নিমন্তনং সাদিযতু. যো ইচ্ছতি, পংসুকূলিকো হোতু; যো ইচ্ছতি, গহপতিচীৰরং সাদিযতু. অট্ঠমাসে খো মযা, দেৰদত্ত, রুক্খমূলসেনাসনং অনুঞ্ঞাতং; তিকোটিপরিসুদ্ধং মচ্ছমংসং – অদিট্ঠং, অস্সুতং, অপরিসঙ্কিত’’ন্তি. অথ খো দেৰদত্তো – ন ভগৰা ইমানি পঞ্চ ৰত্থূনি অনুজানাতীতি – হট্ঠো উদগ্গো সপরিসো উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি.

অথ খো দেৰদত্তো সপরিসো রাজগহং পৰিসিত্ৰা পঞ্চহি ৰত্থূহি জনং সঞ্ঞাপেসি – ‘‘মযং, আৰুসো, সমণং গোতমং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্চ ৰত্থূনি যাচিম্হা – ‘ভগৰা, ভন্তে, অনেকপরিযাযেন অপ্পিচ্ছস্স…পে… ৰীরিযারম্ভস্স ৰণ্ণৰাদী. ইমানি, ভন্তে, পঞ্চ ৰত্থূনি অনেকপরিযাযেন অপ্পিচ্ছতায…পে… ৰীরিযারম্ভায সংৰত্তন্তি. সাধু, ভন্তে, ভিক্খূ যাৰজীৰং আরঞ্ঞিকা অস্সু; যো গামন্তং ওসরেয্য, ৰজ্জং নং ফুসেয্য…পে… যাৰজীৰং মচ্ছমংসং ন খাদেয্যুং; যো মচ্ছমংসং খাদেয্য, ৰজ্জং নং ফুসেয্যা’তি. ইমানি পঞ্চ ৰত্থূনি সমণো গোতমো নানুজানাতি. তে মযং ইমেহি পঞ্চহি ৰত্থূহি সমাদায ৰত্তামা’’তি.

তত্থ যে তে মনুস্সা অস্সদ্ধা অপ্পসন্না দুব্বুদ্ধিনো, তে এৰমাহংসু – ‘‘ইমে খো সমণা সক্যপুত্তিযা ধুতা সল্লেখৰুত্তিনো. সমণো পন গোতমো বাহুল্লিকো বাহুল্লায চেতেতী’’তি. যে পন তে মনুস্সা সদ্ধা পসন্না পণ্ডিতা ব্যত্তা বুদ্ধিমন্তো, তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম দেৰদত্তো ভগৰতো সঙ্ঘভেদায পরক্কমিস্সতি চক্কভেদাযা’’তি! অস্সোসুং খো ভিক্খূ তেসং মনুস্সানং উজ্ঝাযন্তানং খিয্যন্তানং ৰিপাচেন্তানং. যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা…পে… তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম দেৰদত্তো সঙ্ঘভেদায পরক্কমিস্সতি চক্কভেদাযা’’তি! অথ খো তে ভিক্খূ ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং…পে… ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, দেৰদত্ত, সঙ্ঘভেদায পরক্কমসি চক্কভেদাযা’’তি? ‘‘সচ্চং ভগৰা’’তি. ‘‘অলং, দেৰদত্ত. মা তে রুচ্চি সঙ্ঘভেদো. গরুকো খো, দেৰদত্ত, সঙ্ঘভেদো. যো খো, দেৰদত্ত, সমগ্গং সঙ্ঘং ভিন্দতি, কপ্পট্ঠিকং [কপ্পট্ঠিতিকং (স্যা.)] কিব্বিসং পসৰতি, কপ্পং নিরযম্হি পচ্চতি. যো চ খো, দেৰদত্ত, ভিন্নং সঙ্ঘং সমগ্গং করোতি, ব্রহ্মং পুঞ্ঞং পসৰতি, কপ্পং সগ্গম্হি মোদতি. অলং, দেৰদত্ত. মা তে রুচ্চি সঙ্ঘভেদো. গরুকো খো, দেৰদত্ত, সঙ্ঘভেদো’’তি.

[উদা. ৪৮] অথ খো আযস্মা আনন্দো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায রাজগহং পিণ্ডায পাৰিসি. অদ্দসা খো দেৰদত্তো আযস্মন্তং আনন্দং রাজগহে পিণ্ডায চরন্তং. দিস্ৰান যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘অজ্জতগ্গেদানাহং, আৰুসো আনন্দ, অঞ্ঞত্রেৰ ভগৰতা, অঞ্ঞত্রেৰ ভিক্খুসঙ্ঘা, উপোসথং করিস্সামি সঙ্ঘকম্মং করিস্সামী’’তি.

অথ খো আযস্মা আনন্দো রাজগহে পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপ্পটিক্কন্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইধাহং, ভন্তে, পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায রাজগহং পিণ্ডায পাৰিসিং. অদ্দসা খো মং, ভন্তে, দেৰদত্তো রাজগহে পিণ্ডায চরন্তং. দিস্ৰান যেনাহং তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা মং এতদৰোচ – ‘অজ্জতগ্গেদানাহং, আৰুসো আনন্দ, অঞ্ঞত্রেৰ ভগৰতা, অঞ্ঞত্রেৰ ভিক্খুসঙ্ঘা, উপোসথং করিস্সামি সঙ্ঘকম্মং করিস্সামী’তি. অজ্জতগ্গে, ভন্তে, দেৰদত্তো সঙ্ঘং ভিন্দিস্সতী’’তি. অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –

[উদা. ৪৮] ‘‘সুকরং সাধুনা সাধুং, সাধুং পাপেন দুক্করং;

পাপং পাপেন সুকরং, পাপমরিযেহি দুক্কর’’ন্তি.

দুতিযভাণৰারো নিট্ঠিতো.