৩. ততিযভাণৰারো
সঙ্ঘভেদকথা
৩৪৪. অথ খো দেৰদত্তো তদহুপোসথে উট্ঠাযাসনা সলাকং গাহেসি – ‘‘মযং, আৰুসো, সমণং গোতমং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্চ ৰত্থূনি যাচিম্হা – ‘ভগৰা, ভন্তে, অনেকপরিযাযেন অপ্পিচ্ছস্স…পে… ৰীরিযারম্ভস্স ৰণ্ণৰাদী. ইমানি, ভন্তে, পঞ্চ ৰত্থূনি অনেকপরিযাযেন অপ্পিচ্ছতায…পে… ৰীরিযারম্ভায সংৰত্তন্তি. সাধু, ভন্তে, ভিক্খূ যাৰজীৰং আরঞ্ঞিকা অস্সু; যো গামন্তং ওসরেয্য, ৰজ্জং নং ফুসেয্য…পে… যাৰজীৰং মচ্ছমংসং ন খাদেয্যুং; যো মচ্ছমংসং খাদেয্য, ৰজ্জং নং ফুসেয্যা’তি. ইমানি পঞ্চ ৰত্থূনি সমণো গোতমো নানুজানাতি. তে মযং ইমেহি পঞ্চহি ৰত্থূহি সমাদায ৰত্তাম. যস্সাযস্মতো ইমানি পঞ্চ ৰত্থূনি খমন্তি, সো সলাকং গণ্হাতূ’’তি.
তেন খো পন সমযেন ৰেসালিকা ৰজ্জিপুত্তকা পঞ্চমত্তানি ভিক্খুসতানি নৰকা চেৰ হোন্তি অপ্পকতঞ্ঞুনো চ. তে – ‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসন’ন্তি – সলাকং গণ্হিংসু. অথ খো দেৰদত্তো সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৰা পঞ্চমত্তানি ভিক্খুসতানি আদায যেন গযাসীসং তেন পক্কামি. অথ খো সারিপুত্তমোগ্গল্লানা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘দেৰদত্তো, ভন্তে, সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৰা পঞ্চমত্তানি ভিক্খুসতানি আদায যেন গযাসীসং তেন পক্কন্তো’’তি. ‘‘ন হি নাম তুম্হাকং, সারিপুত্তা, তেসু নৰকেসু ভিক্খূসু কারুঞ্ঞম্পি ভৰিস্সতি? গচ্ছথ তুম্হে, সারিপুত্তা, পুরা তে ভিক্খূ অনযব্যসনং আপজ্জন্তী’’তি. ‘‘এৰং ভন্তে’’তি খো সারিপুত্তমোগ্গল্লানা ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা যেন গযাসীসং তেনুপসঙ্কমিংসু.
তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰতো অৰিদূরে রোদমানো ঠিতো হোতি. অথ খো ভগৰা তং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘‘কিস্স ত্ৰং, ভিক্খু, রোদসী’’তি? ‘‘যেপি তে, ভন্তে, ভগৰতো অগ্গসাৰকা সারিপুত্তমোগ্গল্লানা তেপি দেৰদত্তস্স সন্তিকে গচ্ছন্তি দেৰদত্তস্স ধম্মং রোচেন্তা’’তি. ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খু, অনৰকাসো, যং সারিপুত্তমোগ্গল্লানা দেৰদত্তস্স ধম্মং রোচেয্যুং, অপি চ তে গতা ভিক্খূনং সঞ্ঞত্তিযা’’তি [ভিক্খুসঞ্ঞত্তিযাতি (সী. স্যা.), ভিক্খূ সঞ্ঞত্তিযা (ক.)].
৩৪৫. তেন খো পন সমযেন দেৰদত্তো মহতিযা পরিসায পরিৰুত্তো ধম্মং দেসেন্তো নিসিন্নো হোতি. অদ্দসা খো দেৰদত্তো সারিপুত্তমোগ্গল্লানে দূরতোৰ আগচ্ছন্তে. দিস্ৰান ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘পস্সথ, ভিক্খৰে, যাৰ স্ৰাক্খাতো মযা ধম্মো, যেপি তে সমণস্স গোতমস্স অগ্গসাৰকা সারিপুত্তমোগ্গল্লানা তেপি মম সন্তিকে আগচ্ছন্তি. মম ধম্মং রোচেন্তা’’তি. এৰং ৰুত্তে কোকালিকো দেৰদত্তং এতদৰোচ – ‘‘মা, আৰুসো দেৰদত্ত, সারিপুত্তমোগ্গল্লানে ৰিস্সসি. পাপিচ্ছা সারিপুত্তমোগ্গল্লানা, পাপিকানং ইচ্ছানং ৰসং গতা’’তি. ‘‘অলং, আৰুসো. স্ৰাগতং তেসং যতো মে ধম্মং রোচেন্তী’’তি.
অথ খো দেৰদত্তো আযস্মন্তং সারিপুত্তং উপড্ঢাসনেন নিমন্তেসি – ‘‘এহাৰুসো সারিপুত্ত, ইধ নিসীদাহী’’তি. ‘‘অলং আৰুসো’’তি খো আযস্মা সারিপুত্তো অঞ্ঞতরং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. আযস্মাপি খো মহামোগ্গল্লানো অঞ্ঞতরং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. অথ খো দেৰদত্তো বহুদেৰ রত্তিং ভিক্খূ ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৰা সমাদপেত্ৰা সমুত্তেজেত্ৰা সম্পহংসেত্ৰা আযস্মন্তং সারিপুত্তং অজ্ঝেসি – ‘‘ৰিগতথিনমিদ্ধো খো, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খুসঙ্ঘো. পটিভাতু তং, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খূনং ধম্মী কথা, পিট্ঠি মে আগিলাযতি, তমহং আযমিস্সামী’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা সারিপুত্তো দেৰদত্তস্স পচ্চস্সোসি. অথ খো দেৰদত্তো চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞাপেত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন সেয্যং কপ্পেসি. তস্স কিলমন্তস্স মুট্ঠস্সতিস্স অসম্পজানস্স মুহুত্তকেনেৰ নিদ্দা ওক্কমি.
অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো আদেসনাপাটিহারিযানুসাসনিযা ভিক্খূ ধম্মিযা কথায ওৰদি অনুসাসি. আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ইদ্ধিপাটিহারিযানুসাসনিযা ভিক্খূ ধম্মিযা কথায ওৰদি অনুসাসি. অথ খো তেসং ভিক্খূনং আযস্মতা সারিপুত্তেন আদেসনাপাটিহারিযানুসাসনিযা আযস্মতা চ মহামোগ্গল্লানেন ইদ্ধিপাটিহারিযানুসাসনিযা ওৰদিযমানানং অনুসাসিযমানানং ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্মন্তি.
অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘গচ্ছাম মযং, আৰুসো, ভগৰতো সন্তিকে. যো তস্স ভগৰতো ধম্মং রোচেসি সো আগচ্ছতূ’’তি. অথ খো সারিপুত্তমোগ্গল্লানা তানি পঞ্চভিক্খুসতানি আদায যেন ৰেল়ুৰনং তেনুপসঙ্কমিংসু. অথ খো কোকালিকো দেৰদত্তং উট্ঠাপেসি – ‘‘উট্ঠেহি, আৰুসো দেৰদত্ত, নীতা তে ভিক্খূ সারিপুত্তমোগ্গল্লানেহি. ননু ত্ৰং, আৰুসো দেৰদত্ত, মযা ৰুত্তো – ‘মা, আৰুসো দেৰদত্ত, সারিপুত্তমোগ্গল্লানে ৰিস্সাসি. পাপিচ্ছা সারিপুত্তমোগ্গল্লানা, পাপিকানং ইচ্ছানং ৰসং গতা’’’তি? অথ খো দেৰদত্তস্স তত্থেৰ উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গঞ্ছি.
অথ খো সারিপুত্তমোগ্গল্লানা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিসুং. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সাধু, ভন্তে, ভেদকানুৰত্তকা ভিক্খূ পুন উপসম্পজ্জেয্যু’’ন্তি. ‘‘অলং, সারিপুত্ত. মা তে রুচ্চি ভেদকানুৰত্তকানং ভিক্খূনং পুন উপসম্পদা. তেন হি ত্ৰং, সারিপুত্ত, ভেদকানুৰত্তকে ভিক্খূ থুল্লচ্চযং দেসাপেহি. কথং পন তে, সারিপুত্ত, দেৰদত্তো পটিপজ্জী’’তি? ‘‘যথেৰ, ভন্তে, ভগৰা বহুদেৰ রত্তিং ভিক্খূ ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৰা সমাদপেত্ৰা সমুত্তেজেত্ৰা সম্পহংসেত্ৰা মং অজ্ঝেসতি – ‘ৰিগতথিনমিদ্ধো খো, সারিপুত্ত, ভিক্খুসঙ্ঘো; পটিভাতু তং, সারিপুত্ত, ভিক্খূনং ধম্মী কথা, পিট্ঠি মে আগিলাযতি, তমহং আযমিস্সামী’তি, এৰমেৰ খো, ভন্তে, দেৰদত্তো পটিপজ্জী’’তি.
৩৪৬. অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, অরঞ্ঞাযতনে মহাসরসী. তং নাগা উপনিস্সায ৰিহরিংসু. তে তং সরসিং ওগাহেত্ৰা, সোণ্ডায ভিসমুল়ালং অব্বুহিত্ৰা, সুৰিক্খালিতং ৰিক্খালেত্ৰা, অকদ্দমং সঙ্খাদিত্ৰা, অজ্ঝোহরন্তি. তেসং তং ৰণ্ণায চেৰ হোতি, বলায চ. ন চ ততোনিদানং মরণং ৰা নিগচ্ছন্তি, মরণমত্তং ৰা দুক্খং. তেসংযেৰ খো পন, ভিক্খৰে, মহানাগানং অনুসিক্খমানা তরুণা ভিঙ্কচ্ছাপা. তে তং সরসিং ওগাহেত্ৰা, সোণ্ডায ভিসমুল়ালং অব্বুহিত্ৰা, ন সুৰিক্খালিতং ৰিক্খালেত্ৰা, সকদ্দমং সঙ্খাদিত্ৰা, অজ্ঝোহরন্তি. তেসং তং নেৰ ৰণ্ণায হোতি, ন বলায. ততোনিদানঞ্চ মরণং ৰা নিগচ্ছন্তি, মরণমত্তং ৰা দুক্খং. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, দেৰদত্তো মমানুক্রুব্বং [মমানুকুব্বং (সী. স্যা.)] কপণো মরিস্সতীতি.
‘‘মহাৰরাহস্স মহিং ৰিক্রুব্বতো [ৰিকুব্বতো (সী. স্যা.)], ভিসং ঘসানস্স [ঘসমানস্স (ক.)] নদীসু জগ্গতো;
ভিঙ্কোৰ পঙ্কং অভিভক্খযিত্ৰা, মমানুক্রুব্বং কপণো মরিস্সতী’’তি.
৩৪৭. [অ. নি. ৮.১৬] ‘‘অট্ঠহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু দূতেয্যং গন্তুমরহতি. কতমেহি অট্ঠহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সোতা চ হোতি, সাৰেতা চ, উগ্গহেতা চ, ধারেতা চ, ৰিঞ্ঞাতা চ, ৰিঞ্ঞাপেতা চ, কুসলো চ সহিতাসহিতস্স, নো চ কলহকারকো – ইমেহি খো, ভিক্খৰে, অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু দূতেয্যং গন্তুমরহতি.
[অ. নি. ৮.১৬] ‘‘অট্ঠহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো সারিপুত্তো দূতেয্যং গন্তুমরহতি. কতমেহি অট্ঠহি? ইধ, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো সোতা চ হোতি, সাৰেতা চ, উগ্গহেতা চ, ধারেতা চ, ৰিঞ্ঞাতা চ, ৰিঞ্ঞাপেতা চ, কুসলো চ সহিতাসহিতস্স, নো চ কলহকারকো – ইমেহি খো, ভিক্খৰে, অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতো সারিপুত্তো দূতেয্যং গন্তুমরহতীতি.
[অ. নি. ৮.১৬] ‘‘যো ৰে ন ব্যথতি [ব্যাধতি (সী. স্যা.)] পত্ৰা, পরিসং উগ্গৰাদিনিং;
ন চ হাপেতি ৰচনং, ন চ ছাদেতি সাসনং.
‘‘অসন্দিদ্ধো চ অক্খাতি [অক্খাতা (ক.)], পুচ্ছিতো চ ন কুপ্পতি;
স ৰে তাদিসকো ভিক্খু, দূতেয্যং গন্তুমরহতী’’তি.
৩৪৮. [অ. নি. ৮.৭] ‘‘অট্ঠহি, ভিক্খৰে, অসদ্ধম্মেহি অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো দেৰদত্তো আপাযিকো নেরযিকো কপ্পট্ঠো অতেকিচ্ছো. কতমেহি অট্ঠহি? লাভেন, ভিক্খৰে, অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো দেৰদত্তো আপাযিকো নেরযিকো কপ্পট্ঠো অতেকিচ্ছো; অলাভেন, ভিক্খৰে…পে… যসেন, ভিক্খৰে…পে… অযসেন, ভিক্খৰে…পে… সক্কারেন, ভিক্খৰে…পে… অসক্কারেন, ভিক্খৰে…পে… পাপিচ্ছতায, ভিক্খৰে…পে… পাপমিত্ততায ভিক্খৰে, অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো দেৰদত্তো আপাযিকো নেরযিকো কপ্পট্ঠো অতেকিচ্ছো – ইমেহি খো, ভিক্খৰে, অট্ঠহি অসদ্ধম্মেহি অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো দেৰদত্তো আপাযিকো নেরযিকো কপ্পট্ঠো অতেকিচ্ছো.
৩৪৯. ‘‘সাধু, ভিক্খৰে, ভিক্খু উপ্পন্নং লাভং অভিভুয্য অভিভুয্য ৰিহরেয্য, উপ্পন্নং অলাভং…পে… উপ্পন্নং যসং… উপ্পন্নং অযসং… উপ্পন্নং সক্কারং… উপ্পন্নং অসক্কারং… উপ্পন্নং পাপিচ্ছতং… উপ্পন্নং পাপমিত্ততং অভিভুয্য অভিভুয্য ৰিহরেয্য. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অত্থৰসং পটিচ্চ উপ্পন্নং লাভং অভিভুয্য অভিভুয্য ৰিহরেয্য, উপ্পন্নং অলাভং…পে… উপ্পন্নং যসং… উপ্পন্নং অযসং… উপ্পন্নং সক্কারং… উপ্পন্নং অসক্কারং… উপ্পন্নং পাপিচ্ছতং… উপ্পন্নং পাপমিত্ততং অভিভুয্য অভিভুয্য ৰিহরেয্য? যং হিস্স, ভিক্খৰে, উপ্পন্নং লাভং অনভিভুয্য ৰিহরতো উপ্পজ্জেয্যুং আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, উপ্পন্নং লাভং অভিভুয্য অভিভুয্য ৰিহরতো এৰংসতে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি. যং হিস্স, ভিক্খৰে, উপ্পন্নং অলাভং…পে… উপ্পন্নং যসং… উপ্পন্নং অযসং… উপ্পন্নং সক্কারং… উপ্পন্নং অসক্কারং… উপ্পন্নং পাপিচ্ছতং… উপ্পন্নং পাপমিত্ততং অনভিভুয্য ৰিহরতো উপ্পজ্জেয্যুং আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, উপ্পন্নং পাপমিত্ততং অভিভুয্য অভিভুয্য ৰিহরতো এৰংসতে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি. ইদং খো, ভিক্খৰে, অত্থৰসং পটিচ্চ উপ্পন্নং লাভং অভিভুয্য অভিভুয্য ৰিহরেয্য, উপ্পন্নং অলাভং…পে… উপ্পন্নং যসং… উপ্পন্নং অযসং… উপ্পন্নং সক্কারং… উপ্পন্নং অসক্কারং… উপ্পন্নং পাপিচ্ছতং… উপ্পন্নং পাপমিত্ততং অভিভুয্য অভিভুয্য ৰিহরেয্য. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, উপ্পন্নং লাভং অভিভুয্য অভিভুয্য ৰিহরিস্সাম, উপ্পন্নং অলাভং…পে… উপ্পন্নং যসং… উপ্পন্নং অযসং… উপ্পন্নং সক্কারং… উপ্পন্নং অসক্কারং… উপ্পন্নং পাপিচ্ছতং… উপ্পন্নং পাপমিত্ততং অভিভুয্য অভিভুয্য ৰিহরিস্সামাতি; এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্বন্তি.
৩৫০. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, অসদ্ধম্মেহি অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো দেৰদত্তো আপাযিকো নেরযিকো কপ্পট্ঠো অতেকিচ্ছো. কতমেহি তীহি? পাপিচ্ছতা, পাপমিত্ততা, ওরমত্তকেন ৰিসেসাধিগমেন অন্তরা ৰোসানং আপাদি – ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি অসদ্ধম্মেহি অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো দেৰদত্তো আপাযিকো নেরযিকো কপ্পট্ঠো অতেকিচ্ছোতি.
‘‘মা জাতু কোচি লোকস্মিং, পাপিচ্ছো উদপজ্জথ;
তদমিনাপি জানাথ, পাপিচ্ছানং যথাগতি.
‘‘পণ্ডিতোতি সমঞ্ঞাতো, ভাৰিতত্তোতি সম্মতো;
জলংৰ যসসা অট্ঠা, দেৰদত্তোতি মে সুতং.
‘‘সো পমাদং অনুচিণ্ণো, আসজ্জ নং তথাগতং;
অৰীচিনিরযং পত্তো, চতুদ্ৰারং ভযানকং.
‘‘অদুট্ঠস্স হি যো দুব্ভে, পাপকম্মং অক্রুব্বতো;
তমেৰ পাপং ফুসতি, দুট্ঠচিত্তং অনাদরং.
‘‘সমুদ্দং ৰিসকুম্ভেন, যো মঞ্ঞেয্য পদূসিতুং [পদুস্সিতুং (ক.)];
ন সো তেন পদূসেয্য, ভেস্মা হি উদধী মহা.
‘‘এৰমেৰ তথাগতং, যো ৰাদেনুপহিংসতি;
সমগ্গতং [সম্মাগতং (সী.), সমগতং (স্যা.)] সন্তচিত্তং, ৰাদো তম্হি ন রূহতি.
‘‘তাদিসং মিত্তং ক্রুব্বেথ [কুব্বেথ (সী. স্যা.)], তঞ্চ সেৰেথ পণ্ডিতো;
যস্স মগ্গানুগো ভিক্খু, খযং দুক্খস্স পাপুণে’’তি.
উপালিপঞ্হা
৩৫১. অথ খো আযস্মা উপালি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা উপালি ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সঙ্ঘরাজি সঙ্ঘরাজীতি, ভন্তে, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, সঙ্ঘরাজি হোতি, নো চ সঙ্ঘভেদো? কিত্তাৰতা চ পন সঙ্ঘরাজি চেৰ হোতি সঙ্ঘভেদো চা’’তি?
‘‘একতো, উপালি, একো হোতি, একতো দ্ৰে, চতুত্থো অনুস্সাৰেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং রোচেথা’তি. এৰম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘরাজি হোতি, নো চ সঙ্ঘভেদো. একতো, উপালি, দ্ৰে হোন্তি, একতো দ্ৰে, পঞ্চমো অনুস্সাৰেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং রোচেথা’তি. এৰম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘরাজি হোতি, নো চ সঙ্ঘভেদো. একতো, উপালি, দ্ৰে হোন্তি, একতো তযো, ছট্ঠো অনুস্সাৰেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং রোচেথা’তি. এৰম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘরাজি হোতি, নো চ সঙ্ঘভেদো. একতো, উপালি, তযো হোন্তি, একতো তযো, সত্তমো অনুস্সাৰেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং রোচেথা’তি. এৰম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘরাজি হোতি, নো চ সঙ্ঘভেদো. একতো, উপালি, তযো হোন্তি, একতো চত্তারো, অট্ঠমো অনুস্সাৰেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং রোচেথা’তি. এৰম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘরাজি হোতি, নো চ সঙ্ঘভেদো. একতো, উপালি, চত্তারো হোন্তি, একতো চত্তারো, নৰমো অনুস্সাৰেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং রোচেথা’তি. এৰং খো, উপালি, সঙ্ঘরাজি চেৰ হোতি সঙ্ঘভেদো চ. নৰন্নং ৰা, উপালি, অতিরেকনৰন্নং ৰা সঙ্ঘরাজি চেৰ হোতি সঙ্ঘভেদো চ. ন খো, উপালি, ভিক্খুনী সঙ্ঘং ভিন্দতি, অপি চ ভেদায পরক্কমতি, ন সিক্খমানা সঙ্ঘং ভিন্দতি…পে… ন সামণেরো সঙ্ঘং ভিন্দতি, ন সামণেরী সঙ্ঘং ভিন্দতি, ন উপাসকো সঙ্ঘং ভিন্দতি, ন উপাসিকা সঙ্ঘং ভিন্দতি, অপি চ ভেদায পরক্কমতি. ভিক্খু খো, উপালি, পকতত্তো, সমানসংৰাসকো, সমানসীমাযং ঠিতো, সঙ্ঘং ভিন্দতী’’তি.
৩৫২. [অ. নি. ১০.৩৭] ‘‘সঙ্ঘভেদো সঙ্ঘভেদোতি, ভন্তে, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, সঙ্ঘো ভিন্নো হোতী’’তি?
‘‘ইধুপালি, ভিক্খূ অধম্মং ধম্মোতি দীপেন্তি, ধম্মং অধম্মোতি দীপেন্তি, অৰিনযং ৰিনযোতি দীপেন্তি, ৰিনযং অৰিনযোতি দীপেন্তি, অভাসিতং অলপিতং তথাগতেন ভাসিতং লপিতং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, ভাসিতং লপিতং তথাগতেন অভাসিতং অলপিতং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, অনাচিণ্ণং তথাগতেন আচিণ্ণং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, আচিণ্ণং তথাগতেন অনাচিণ্ণং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, অপঞ্ঞত্তং তথাগতেন পঞ্ঞত্তং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, পঞ্ঞত্তং তথাগতেন অপঞ্ঞত্তং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, অনাপত্তিং আপত্তীতি দীপেন্তি, আপত্তিং অনাপত্তীতি দীপেন্তি, লহুকং আপত্তিং গরুকা আপত্তীতি দীপেন্তি, গরুকং আপত্তিং লহুকা আপত্তীতি দীপেন্তি, সাৰসেসং আপত্তিং অনৰসেসা আপত্তীতি দীপেন্তি, অনৰসেসং আপত্তিং সাৰসেসা আপত্তীতি দীপেন্তি, দুট্ঠুল্লং আপত্তিং অদুট্ঠুলা আপত্তীতি দীপেন্তি, অদুট্ঠুল্লং আপত্তিং দুট্ঠুল্লা আপত্তীতি দীপেন্তি. তে ইমেহি অট্ঠারসহি ৰত্থূহি অপকস্সন্তি, অৰপকস্সন্তি, আৰেনিং [আৰেণি (সী.), আৰেণিকং (স্যা.)] উপোসথং করোন্তি, আৰেনিং পৰারণং করোন্তি, আৰেনিং সঙ্ঘকম্মং করোন্তি. এত্তাৰতা খো, উপালি, সঙ্ঘো ভিন্নো হোতী’’তি.
৩৫৩. [অ. নি. ১০.৩৭] ‘‘সঙ্ঘসামগ্গী সঙ্ঘসামগ্গীতি, ভন্তে, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, সঙ্ঘো সমগ্গো হোতী’’তি? ‘‘ইধুপালি, ভিক্খূ অধম্মং অধম্মোতি দীপেন্তি, ধম্মং ধম্মোতি দীপেন্তি, অৰিনযং অৰিনযোতি দীপেন্তি, ৰিনযং ৰিনযোতি দীপেন্তি, অভাসিতং অলপিতং তথাগতেন অভাসিতং অলপিতং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, ভাসিতং লপিতং তথাগতেন ভাসিতং লপিতং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, অনাচিণ্ণং তথাগতেন অনাচিণ্ণং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, আচিণ্ণং তথাগতেন আচিণ্ণং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, অপঞ্ঞত্তং তথাগতেন অপঞ্ঞত্তং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, পঞ্ঞত্তং তথাগতেন পঞ্ঞত্তং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, অনাপত্তিং অনাপত্তীতি দীপেন্তি, আপত্তিং আপত্তীতি দীপেন্তি, লহুকং আপত্তিং লহুকা আপত্তীতি দীপেন্তি, গরুকং আপত্তিং গরুকা আপত্তীতি দীপেন্তি, সাৰসেসং আপত্তিং সাৰসেসা আপত্তীতি দীপেন্তি, অনৰসেসং আপত্তিং অনৰসেসা আপত্তীতি দীপেন্তি, দুট্ঠুল্লং আপত্তিং দুট্ঠুল্লা আপত্তীতি দীপেন্তি, অদুট্ঠুল্লং আপত্তিং অদুট্ঠুল্লা আপত্তীতি দীপেন্তি. তে ইমেহি অট্ঠারসহি ৰত্থূহি ন অপকস্সন্তি, ন অৰপকস্সন্তি, ন আৰেনিং উপোসথং করোন্তি, ন আৰেনিং পৰারণং করোন্তি, ন আৰেনিং সঙ্ঘকম্মং করোন্তি. এত্তাৰতা খো, উপালি, সঙ্ঘো সমগ্গো হোতী’’তি.
৩৫৪. ‘‘সমগ্গং পন, ভন্তে, সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৰা কিং সো পসৰতী’’তি? ‘‘সমগ্গং খো, উপালি, সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৰা কপ্পট্ঠিকং কিব্বিসং পসৰতি, কপ্পং নিরযম্হি পচ্চতী’’তি.
[ইতিৰু. ১৮; অ. নি. ১০.৩৯] ‘‘আপাযিকো নেরযিকো, কপ্পট্ঠো সঙ্ঘভেদকো;
ৰগ্গরতো অধম্মট্ঠো, যোগক্খেমা পধংসতি;
সঙ্ঘং সমগ্গং ভিন্দিত্ৰা, কপ্পং নিরযম্হি পচ্চতী’’তি.
‘‘ভিন্নং পন, ভন্তে, সঙ্ঘং সমগ্গং কত্ৰা কিং সো পসৰতী’’তি? ‘‘ভিন্নং খো, উপালি, সঙ্ঘং সমগ্গং কত্ৰা ব্রহ্মং পুঞ্ঞং পসৰতি, কপ্পং সগ্গম্হি মোদতী’’তি.
[ইত্তিৰু. ১৮; অ. নি. ১০.৪০] ‘‘সুখা সঙ্ঘস্স সামগ্গী, সমগ্গানঞ্চ অনুগ্গহো;
সমগ্গরতো ধম্মট্ঠো, যোগক্খেমা ন ধংসতি;
সঙ্ঘং সমগ্গং কত্ৰান, কপ্পং সগ্গম্হি মোদতী’’তি.
৩৫৫. [পরি. ৪৫৯] ‘‘সিযা নু খো, ভন্তে, সঙ্ঘভেদকো আপাযিকো, নেরযিকো, কপ্পট্ঠো, অতেকিচ্ছো’’তি? ‘‘সিযা, উপালি, সঙ্ঘভেদকো আপাযিকো, নেরযিকো, কপ্পট্ঠো, অতেকিচ্ছো’’তি.
[পরি. ৪৫৯] ‘‘সিযা [সিযা নু খো (স্যা. কং.)] পন, ভন্তে, সঙ্ঘভেদকো ন আপাযিকো, ন নেরযিকো, ন কপ্পট্ঠো, ন অতেকিচ্ছো’’তি? ‘‘সিযা, উপালি, সঙ্ঘভেদকো ন আপাযিকো, ন নেরযিকো, ন কপ্পট্ঠো, ন অতেকিচ্ছো’’তি.
‘‘কতমো পন, ভন্তে, সঙ্ঘভেদকো আপাযিকো, নেরযিকো, কপ্পট্ঠো, অতেকিচ্ছো’’তি? ‘‘ইধুপালি, ভিক্খু অধম্মং ধম্মোতি দীপেতি. তস্মিং অধম্মদিট্ঠি, ভেদে অধম্মদিট্ঠি, ৰিনিধায দিট্ঠিং, ৰিনিধায খন্তিং, ৰিনিধায রুচিং, ৰিনিধায ভাৰং, অনুস্সাৰেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং রোচেথা’তি. অযম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘভেদকো আপাযিকো, নেরযিকো, কপ্পট্ঠো, অতেকিচ্ছো.
‘‘পুন চপরং, উপালি, ভিক্খু অধম্মং ধম্মোতি দীপেতি. তস্মিং অধম্মদিট্ঠি, ভেদে ধম্মদিট্ঠি, ৰিনিধায দিট্ঠিং, ৰিনিধায খন্তিং, ৰিনিধায রুচিং, ৰিনিধায ভাৰং, অনুস্সাৰেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং রোচেথা’তি. অযম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘভেদকো আপাযিকো, নেরযিকো, কপ্পট্ঠো, অতেকিচ্ছো.
‘‘পুন চপরং, উপালি, ভিক্খু অধম্মং ধম্মোতি দীপেতি. তস্মিং অধম্মদিট্ঠি, ভেদে ৰেমতিকো, ৰিনিধায দিট্ঠিং, ৰিনিধায খন্তিং, ৰিনিধায রুচিং, ৰিনিধায ভাৰং, অনুস্সাৰেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং রোচেথা’তি. অযম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘভেদকো আপাযিকো, নেরযিকো, কপ্পট্ঠো, অতেকিচ্ছো.
‘‘পুন চপরং, উপালি, ভিক্খু অধম্মং ধম্মোতি দীপেতি. তস্মিং ধম্মদিট্ঠি, ভেদে অধম্মদিট্ঠি…পে… (তস্মিং ধম্মদিট্ঠি ভেদে ধম্মদিট্ঠি) [( ) স্যামপোত্থকে নত্থি, ৰিমতিৰিনোদনীটীকায সমেতি]. তস্মিং ধম্মদিট্ঠি ভেদে ৰেমতিকো. তস্মিং ৰেমতিকো ভেদে অধম্মদিট্ঠি. তস্মিং ৰেমতিকো ভেদে ধম্মদিট্ঠি. তস্মিং ৰেমতিকো ভেদে ৰেমতিকো ৰিনিধায দিট্ঠিং, ৰিনিধায খন্তিং, ৰিনিধায রুচিং, ৰিনিধায ভাৰং, অনুস্সাৰেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং রোচেথা’তি. অযম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘভেদকো আপাযিকো, নেরযিকো, কপ্পট্ঠো, অতেকিচ্ছো.
‘‘পুন চপরং, উপালি, ভিক্খু ধম্মং অধম্মোতি দীপেতি…পে… অৰিনযং ৰিনযোতি দীপেতি… ৰিনযং অৰিনযোতি দীপেতি… অভাসিতং অলপিতং তথাগতেন ভাসিতং লপিতং তথাগতেনাতি দীপেতি… ভাসিতং লপিতং তথাগতেন অভাসিতং অলপিতং তথাগতেনাতি দীপেতি… অনাচিণ্ণং তথাগতেন আচিণ্ণং তথাগতেনাতি দীপেতি… আচিণ্ণং তথাগতেন অনাচিণ্ণং তথাগতেনাতি দীপেতি… অপঞ্ঞত্তং তথাগতেন পঞ্ঞত্তং তথাগতেনাতি দীপেতি… পঞ্ঞত্তং তথাগতেন অপঞ্ঞত্তং তথাগতেনাতি দীপেতি… অনাপত্তিং আপত্তীতি দীপেতি… আপত্তিং অনাপত্তীতি দীপেতি… লহুকং আপত্তিং গরুকা আপত্তীতি দীপেতি… গরুকং আপত্তিং লহুকা আপত্তীতি দীপেতি… সাৰসেসং আপত্তিং অনৰসেসা আপত্তীতি দীপেতি… অনৰসেসং আপত্তিং সাৰসেসা আপত্তীতি দীপেতি… দুট্ঠুল্লং আপত্তিং অদুট্ঠুল্লা আপত্তীতি দীপেতি… অদুট্ঠুল্লং আপত্তিং দুট্ঠুল্লা আপত্তীতি দীপেতি… তস্মিং অধম্মদিট্ঠি, ভেদে অধম্মদিট্ঠি…পে… তস্মিং অধম্মদিট্ঠি, ভেদে ধম্মদিট্ঠি … তস্মিং অধম্মদিট্ঠি, ভেদে ৰেমতিকো… তস্মিং ধম্মদিট্ঠি, ভেদে অধম্মদিট্ঠি… (তস্মিং ধম্মদিট্ঠি, ভেদে ধম্মদিট্ঠি) [( ) স্যামপোত্থকে নত্থি] … তস্মিং ধম্মদিট্ঠি, ভেদে ৰেমতিকো… তস্মিং ৰেমতিকো, ভেদে অধম্মদিট্ঠি… তস্মিং ৰেমতিকো, ভেদে ধম্মদিট্ঠি… তস্মিং ৰেমতিকো, ভেদে ৰেমতিকো, ৰিনিধায দিট্ঠিং, ৰিনিধায খন্তিং, ৰিনিধায রুচিং, ৰিনিধায ভাৰং, অনুস্সাৰেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং রোচেথা’তি. অযম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘভেদকো আপাযিকো, নেরযিকো, কপ্পট্ঠো, অতেকিচ্ছো’’তি.
‘‘কতমো পন, ভন্তে, সঙ্ঘভেদকো ন আপাযিকো, ন নেরযিকো, ন কপ্পট্ঠো, ন অতেকিচ্ছো’’তি? ‘‘ইধুপালি, ভিক্খু অধম্মং ধম্মোতি দীপেতি. তস্মিং ধম্মদিট্ঠি, ভেদে ধম্মদিট্ঠি, অৰিনিধায দিট্ঠিং, অৰিনিধায খন্তিং, অৰিনিধায রুচিং, অৰিনিধায ভাৰং, অনুস্সাৰেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং রোচেথা’তি. অযম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘভেদকো ন আপাযিকো, ন নেরযিকো, ন কপ্পট্ঠো, ন অতেকিচ্ছো.
‘‘পুন চপরং, উপালি, ভিক্খু ধম্মং অধম্মোতি দীপেতি…পে… দুট্ঠুল্লং আপত্তিং অদুট্ঠুল্লা আপত্তীতি দীপেতি. তস্মিং ধম্মদিট্ঠি, ভেদে ধম্মদিট্ঠি, অৰিনিধায দিট্ঠিং, অৰিনিধায খন্তিং, অৰিনিধায রুচিং, অৰিনিধায ভাৰং, অনুস্সাৰেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং রোচেথা’তি. অযম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘভেদকো ন আপাযিকো, ন নেরযিকো, ন কপ্পট্ঠো, ন অতেকিচ্ছো’’তি.
ততিযভাণৰারো নিট্ঠিতো.
সঙ্ঘভেদকক্খন্ধকো সত্তমো.
তস্সুদ্দানং –
অনুপিযে অভিঞ্ঞাতা, সুখুমালো ন ইচ্ছতি;
কসা ৰপা অভি নিন্নে, নিদ্ধা লাৰে চ উব্বহে.
পুঞ্জমদ্দপলালঞ্চ, ভুসওফুণনীহরে;
আযতিম্পি ন খীযন্তি, পিতরো চ পিতামহা.
ভদ্দিযো অনুরুদ্ধো চ, আনন্দো ভগু কিমিলো;
সক্যমানো চ কোসম্বিং, পরিহাযি ককুধেন চ.
পকাসেসি পিতুনো চ, পুরিসে সিলং নাল়াগিরিং;
তিকপঞ্চগরুকো খো, ভিন্দি থুল্লচ্চযেন চ;
তযো অট্ঠ পুন তীণি, রাজি ভেদা সিযা নু খোতি.
সঙ্ঘভেদকক্খন্ধকং নিট্ঠিতং.