১. পঠমভাণৰারো
ছসক্যপব্বজ্জাকথা
৩৩০. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা অনুপিযাযং ৰিহরতি, অনুপিযং নাম মল্লানং নিগমো. তেন খো পন সমযেন অভিঞ্ঞাতা অভিঞ্ঞাতা সক্যকুমারা ভগৰন্তং পব্বজিতং অনুপব্বজন্তি. তেন খো পন সমযেন মহানামো চ সক্কো অনুরুদ্ধো চ সক্কো দ্ৰেভাতিকা হোন্তি. অনুরুদ্ধো সক্কো সুখুমালো হোতি. তস্স তযো পাসাদা হোন্তি – একো হেমন্তিকো, একো গিম্হিকো, একো ৰস্সিকো. সো ৰস্সিকে পাসাদে চত্তারো মাসে [ৰস্সিকে পাসাদে ৰস্সিকে চত্তারো মাসে (সী.)] নিপ্পুরিসেহি তূরিযেহি পরিচারযমানো [পরিচারিযমানো (ক.)] ন হেট্ঠাপাসাদং ওরোহতি. অথ খো মহানামস্স সক্কস্স এতদহোসি – ‘‘এতরহি খো অভিঞ্ঞাতা অভিঞ্ঞাতা সক্যকুমারা ভগৰন্তং পব্বজিতং অনুপব্বজন্তি. অম্হাকঞ্চ পন কুলা নত্থি কোচি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো. যংনূনাহং ৰা পব্বজেয্যং, অনুরুদ্ধো ৰা’’তি. অথ খো মহানামো সক্কো যেন অনুরুদ্ধো সক্কো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা অনুরুদ্ধং সক্কং এতদৰোচ – ‘‘এতরহি, তাত অনুরুদ্ধ, অভিঞ্ঞাতা অভিঞ্ঞাতা সক্যকুমারা ভগৰন্তং পব্বজিতং অনুপব্বজন্তি. অম্হাকঞ্চ পন কুলা নত্থি কোচি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো. তেন হি ত্ৰং ৰা পব্বজ, অহং ৰা পব্বজিস্সামী’’তি. ‘‘অহং খো সুখুমালো, নাহং সক্কোমি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতুং. ত্ৰং পব্বজাহী’’তি. ‘‘এহি খো তে, তাত অনুরুদ্ধ, ঘরাৰাসত্থং অনুসাসিস্সামি. পঠমং খেত্তং কসাপেতব্বং. কসাপেত্ৰা ৰপাপেতব্বং. ৰপাপেত্ৰা উদকং অভিনেতব্বং. উদকং অভিনেত্ৰা উদকং নিন্নেতব্বং. উদকং নিন্নেত্ৰা নিদ্ধাপেতব্বং. নিদ্ধাপেত্ৰা [নিড্ডহেতব্বং, নিড্ডহেত্ৰা (সী.)] লৰাপেতব্বং. লৰাপেত্ৰা উব্বাহাপেতব্বং. উব্বাহাপেত্ৰা পুঞ্জং কারাপেতব্বং. পুঞ্জং কারাপেত্ৰা মদ্দাপেতব্বং. মদ্দাপেত্ৰা পলালানি উদ্ধরাপেতব্বানি. পলালানি উদ্ধরাপেত্ৰা ভুসিকা উদ্ধরাপেতব্বা. ভুসিকং উদ্ধরাপেত্ৰা ওপুনাপেতব্বং [ওফুনাপেতব্বং (স্যা. ক.), ওফুণাপেতব্বং (যোজনা)]. ওপুনাপেত্ৰা অতিহরাপেতব্বং. অতিহরাপেত্ৰা আযতিম্পি ৰস্সং এৰমেৰ কাতব্বং, আযতিম্পি ৰস্সং এৰমেৰ কাতব্ব’’ন্তি. ‘‘ন কম্মা খীযন্তি? ন কম্মানং অন্তো পঞ্ঞাযতি? কদা কম্মা খীযিস্সন্তি? কদা কম্মানং অন্তো পঞ্ঞাযিস্সতি? কদা মযং অপ্পোস্সুক্কা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পরিচারেস্সামা’’তি? ‘‘ন হি, তাত অনুরুদ্ধ, কম্মা খীযন্তি. ন কম্মানং অন্তো পঞ্ঞাযতি. অখীণেৰ কম্মে পিতরো চ পিতামহা চ কালঙ্কতা’’তি. ‘‘তেন হি ত্ৰঞ্ঞেৰ ঘরাৰাসত্থেন উপজানাহি. অহং অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিস্সামী’’তি.
অথ খো অনুরুদ্ধো সক্কো যেন মাতা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা মাতরং এতদৰোচ – ‘‘ইচ্ছামহং, অম্ম, অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতুং. অনুজানাহি মং অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি. এৰং ৰুত্তে অনুরুদ্ধস্স সক্কস্স মাতা অনুরুদ্ধং সক্কং এতদৰোচ – ‘‘তুম্হে খো মে, তাত অনুরুদ্ধ, দ্ৰে পুত্তা পিযা মনাপা অপ্পটিকূলা. মরণেনপি ৰো অকামকা ৰিনা ভৰিস্সামি. কিং পনাহং তুম্হে জীৰন্তে অনুজানিস্সামি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি? দুতিযম্পি খো…পে… ততিযম্পি খো অনুরুদ্ধো সক্কো মাতরং এতদৰোচ – ‘‘ইচ্ছামহং, অম্ম, অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতুং. অনুজানাহি মং অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি [ইমস্স অনন্তরং কেসুচি পোত্থকেসু এৰম্পি পাঠো দিস্সতি –- ‘‘এৰং ৰুত্তে অনুরুদ্ধস্স সক্কস্স মাতা এৰমাহ ‘সচে তাত অনুরুদ্ধ ভদ্দিযো সক্যরাজা সক্যানং রজ্জং কারেতি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি, এৰং ত্ৰম্পি পব্বজাহী’’’তি]. তেন খো পন সমযেন ভদ্দিযো সক্যরাজা সক্যানং রজ্জং কারেতি. সো চ অনুরুদ্ধস্স সক্কস্স সহাযো হোতি. অথ খো অনুরুদ্ধস্স সক্কস্স মাতা – ‘অযং খো ভদ্দিযো সক্যরাজা সক্যানং রজ্জং কারেতি; অনুরুদ্ধস্স সক্কস্স সহাযো; সো ন উস্সহতি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতু’ন্তি – অনুরুদ্ধং সক্কং এতদৰোচ – ‘‘সচে, তাত অনুরুদ্ধ, ভদ্দিযো সক্যরাজা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি, এৰং ত্ৰম্পি পব্বজাহী’’তি. অথ খো অনুরুদ্ধো সক্কো যেন ভদ্দিযো সক্যরাজা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা ভদ্দিযং সক্যরাজানং এতদৰোচ – ‘‘মম খো, সম্ম, পব্বজ্জা তৰ পটিবদ্ধা’’তি. ‘‘সচে তে, সম্ম, পব্বজ্জা মম পটিবদ্ধা ৰা অপ্পটিবদ্ধা ৰা সা হোতু, অহং তযা; যথা সুখং পব্বজাহী’’তি. ‘‘এহি, সম্ম, উভো অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিস্সামা’’তি. ‘‘নাহং, সম্ম, সক্কোমি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতুন্তি. যং তে সক্কা অঞ্ঞং মযা কাতুং, ক্যাহং [ত্যাহং (সী. স্যা.)] করিস্সামি. ত্ৰং পব্বজাহী’’তি. ‘‘মাতা খো মং, সম্ম, এৰমাহ – ‘সচে, তাত অনুরুদ্ধ, ভদ্দিযো সক্যরাজা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি, এৰং ত্ৰম্পি পব্বজাহী’’’তি. ‘‘ভাসিতা খো পন তে, সম্ম, এসা ৰাচা. সচে তে, সম্ম, পব্বজ্জা মম পটিবদ্ধা ৰা, অপ্পটিবদ্ধা ৰা সা হোতু, অহং তযা; যথা সুখং পব্বজাহী’’তি. ‘‘এহি, সম্ম, উভো অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিস্সামা’’তি.
তেন খো পন সমযেন মনুস্সা সচ্চৰাদিনো হোন্তি, সচ্চপটিঞ্ঞা. অথ খো ভদ্দিযো সক্যরাজা অনুরুদ্ধং সক্কং এতদৰোচ – ‘‘আগমেহি, সম্ম, সত্তৰস্সানি. সত্তন্নং ৰস্সানং অচ্চযেন উভো অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিস্সামা’’তি. ‘‘অতিচিরং, সম্ম, সত্তৰস্সানি. নাহং সক্কোমি সত্তৰস্সানি আগমেতু’’ন্তি. ‘‘আগমেহি, সম্ম, ছৰস্সানি…পে… পঞ্চৰস্সানি… চত্তারি ৰস্সানি… তীণি ৰস্সানি… দ্ৰে ৰস্সানি… একং ৰস্সং. একস্স ৰস্সস্স অচ্চযেন উভো অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিস্সামা’’তি. ‘‘অতিচিরং, সম্ম, একৰস্সং. নাহং সক্কোমি একং ৰস্সং আগমেতু’’ন্তি. ‘‘আগমেহি, সম্ম, সত্তমাসে. সত্তন্নং মাসানং অচ্চযেন উভোপি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিস্সামা’’তি. ‘‘অতিচিরং, সম্ম, সত্তমাসা. নাহং সক্কোমি সত্তমাসে আগমেতু’’ন্তি. ‘‘আগমেহি, সম্ম, ছ মাসে…পে… পঞ্চ মাসে… চত্তারো মাসে… তযো মাসে… দ্ৰে মাসে… একং মাসং… অড্ঢমাসং. অড্ঢমাসস্স অচ্চযেন উভোপি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিস্সামা’’তি. ‘‘অতিচিরং, সম্ম, অড্ঢমাসো. নাহং সক্কোমি অড্ঢমাসং আগমেতু’’ন্তি. ‘‘আগমেহি, সম্ম, সত্তাহং যাৰাহং পুত্তে চ ভাতরো চ রজ্জং নিয্যাদেমী’’তি. ‘‘ন চিরং, সম্ম, সত্তাহো, আগমেস্সামী’’তি.
৩৩১. অথ খো ভদ্দিযো চ সক্যরাজা অনুরুদ্ধো চ আনন্দো চ ভগু চ কিমিলো চ দেৰদত্তো চ, উপালিকপ্পকেন সত্তমা, যথা পুরে চতুরঙ্গিনিযা সেনায উয্যানভূমিং নিয্যন্তি, এৰমেৰ চতুরঙ্গিনিযা সেনায নিয্যিংসু. তে দূরং গন্ত্ৰা সেনং নিৰত্তাপেত্ৰা পরৰিসযং ওক্কমিত্ৰা আভরণং ওমুঞ্চিত্ৰা উত্তরাসঙ্গেন ভণ্ডিকং বন্ধিত্ৰা উপালিং কপ্পকং এতদৰোচুং – ‘‘হন্দ, ভণে উপালি, নিৰত্তস্সু; অলং তে এত্তকং জীৰিকাযা’’তি. অথ খো উপালিস্স কপ্পকস্স নিৰত্তন্তস্স এতদহোসি – ‘‘চণ্ডা খো সাকিযা; ইমিনা কুমারা নিপ্পাতিতাতি ঘাতাপেয্যুম্পি মং. ইমে হি নাম সক্যকুমারা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিস্সন্তি. কিমঙ্গ [কিমঙ্গ (সী.)] পনাহ’’ন্তি. ভণ্ডিকং মুঞ্চিত্ৰা তং ভণ্ডং রুক্খে আলগ্গেত্ৰা ‘যো পস্সতি, দিন্নংযেৰ হরতূ’তি ৰত্ৰা যেন তে সক্যকুমারা তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসাসুং খো তে সক্যকুমারা উপালিং কপ্পকং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান উপালিং কপ্পকং এতদৰোচুং – ‘‘কিস্স, ভণে উপালি, নিৰত্তেসী’’তি? ‘‘ইধ মে, অয্যপুত্তা, নিৰত্তন্তস্স এতদহোসি – ‘চণ্ডা খো সাকিযা; ইমিনা কুমারা নিপ্পাতিতাতি ঘাতাপেয্যুম্পি মং. ইমে হি নাম সক্যকুমারা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিস্সন্তি. কিমঙ্গ পনাহ’ন্তি. সো খো অহং, অয্যপুত্তা, ভণ্ডিকং মুঞ্চিত্ৰা তং ভণ্ডং রুক্খে আলগ্গেত্ৰা ‘যো পস্সতি, দিন্নঞ্ঞেৰ হরতূ’তি ৰত্ৰা ততোম্হি পটিনিৰত্তো’’তি. ‘‘সুট্ঠু, ভণে উপালি, অকাসি যম্পি ন নিৰত্তো [যং নিৰত্তো (সী.), যং পন নিৰত্তো (স্যা.)]. চণ্ডা খো সাকিযা; ইমিনা কুমারা নিপ্পাতিতাতি ঘাতাপেয্যুম্পি ত’’ন্তি.
অথ খো সক্যকুমারা উপালিং কপ্পকং আদায যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে সক্যকুমারা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘মযং, ভন্তে, সাকিযা নাম মানস্সিনো. অযং, ভন্তে, উপালি কপ্পকো অম্হাকং দীঘরত্তং পরিচারকো. ইমং ভগৰা পঠমং পব্বাজেতু. ইমস্স মযং অভিৰাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মসামীচিকম্মং করিস্সাম. এৰং অম্হাকং সাকিযানং সাকিযমানো নিম্মানাযিস্সতী’’তি [নিম্মাদযিস্সতীতি (সী.), নিম্মানিযিস্সতীতি (স্যা.)].
অথ খো ভগৰা উপালিং কপ্পকং পঠমং পব্বাজেসি, পচ্ছা তে সক্যকুমারে. অথ খো আযস্মা ভদ্দিযো তেনেৰ অন্তরৰস্সেন তিস্সো ৰিজ্জা সচ্ছাকাসি. আযস্মা অনুরুদ্ধো দিব্বচক্খুং উপ্পাদেসি. আযস্মা আনন্দো সোতাপত্তিফলং সচ্ছাকাসি. দেৰদত্তো পোথুজ্জনিকং ইদ্ধিং অভিনিপ্ফাদেসি.
৩৩২. তেন খো পন সমযেন আযস্মা ভদ্দিযো অরঞ্ঞগতোপি রুক্খমূলগতোপি সুঞ্ঞাগারগতোপি অভিক্খণং উদানং উদানেসি – ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘আযস্মা, ভন্তে, ভদ্দিযো অরঞ্ঞগতোপি রুক্খমূলগতোপি সুঞ্ঞাগারগতোপি অভিক্খণং উদানং উদানেসি – ‘অহো সুখং, অহো সুখ’ন্তি. নিস্সংসযং খো, ভন্তে, আযস্মা ভদ্দিযো অনভিরতোৰ ব্রহ্মচরিযং চরতি. তংযেৰ ৰা পুরিমং রজ্জসুখং সমনুস্সরন্তো অরঞ্ঞগতোপি রুক্খমূলগতোপি সুঞ্ঞাগারগতোপি অভিক্খণং উদানং উদানেসি – ‘অহো সুখং, অহো সুখ’’’ন্তি.
অথ খো ভগৰা অঞ্ঞতরং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৰং, ভিক্খু, মম ৰচনেন ভদ্দিযং ভিক্খুং আমন্তেহি – ‘সত্থা তং, আৰুসো ভদ্দিয, আমন্তেতী’’’তি. ‘‘এৰং ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা ভদ্দিযো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং ভদ্দিযং এতদৰোচ – ‘‘সত্থা তং, আৰুসো ভদ্দিয, আমন্তেতী’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা ভদ্দিযো তস্স ভিক্খুনো পটিস্সুত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং ভদ্দিযং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, ভদ্দিয, অরঞ্ঞগতোপি রুক্খমূলগতোপি সুঞ্ঞাগারগতোপি অভিক্খণং উদানং উদানেসি – ‘অহো সুখং, অহো সুখ’’’ন্তি? ‘‘এৰং ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পন ত্ৰং, ভদ্দিয, অত্থৰসং সম্পস্সমানো অরঞ্ঞগতোপি রুক্খমূলগতোপি সুঞ্ঞাগারগতোপি অভিক্খণং উদানং উদানেসি – ‘অহো সুখং অহো সুখ’’’ন্তি? ‘‘পুব্বে মে, ভন্তে, রঞ্ঞো সতোপি অন্তোপি অন্তেপুরে রক্খা সুসংৰিহিতা হোতি, বহিপি অন্তেপুরে রক্খা সুসংৰিহিতা হোতি, অন্তোপি নগরে রক্খা সুসংৰিহিতা হোতি, বহিপি নগরে রক্খা সুসংৰিহিতা হোতি, অন্তোপি জনপদে রক্খা সুসংৰিহিতা হোতি, বহিপি জনপদে রক্খা সুসংৰিহিতা হোতি. সো খো অহং, ভন্তে, এৰং রক্খিতোপি গোপিতোপি সন্তো ভীতো উব্বিগ্গো উস্সঙ্কী উত্রস্তো ৰিহরামি. এতরহি খো পন অহং একো, ভন্তে, অরঞ্ঞগতোপি রুক্খমূলগতোপি সুঞ্ঞাগারগতোপি অভীতো অনুব্বিগ্গো অনুস্সঙ্কী অনুত্রস্তো অপ্পোস্সুক্কো পন্নলোমো পরদত্তৰুত্তো মিগভূতেন চেতসা ৰিহরামীতি. ইমং খো অহং, ভন্তে, অত্থৰসং সম্পস্সমানো অরঞ্ঞগতোপি রুক্খমূলগতোপি সুঞ্ঞাগারগতোপি অভিক্খণং উদানং উদানেমি – ‘অহো সুখং, অহো সুখ’’’ন্তি. অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
[উদা. ২০] ‘‘যস্সন্তরতো ন সন্তি কোপা, ইতি ভৰাভৰতঞ্চ ৰীতিৰত্তো;
তং ৰিগতভযং সুখিং অসোকং, দেৰা নানুভৰন্তি দস্সনাযা’’তি.
দেৰদত্তৰত্থু
৩৩৩. অথ খো ভগৰা অনুপিযাযং যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা যেন কোসম্বী তেন চারিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন কোসম্বী তদৰসরি. তত্র সুদং ভগৰা কোসম্বিযং ৰিহরতি ঘোসিতারামে. অথ খো দেৰদত্তস্স রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘কং নু খো অহং পসাদেয্যং, যস্মিং মে পসন্নে বহুলাভসক্কারো উপ্পজ্জেয্যা’’তি? অথ খো দেৰদত্তস্স এতদহোসি – ‘‘অযং খো অজাতসত্তু কুমারো তরুণো চেৰ আযতিং ভদ্দো চ. যংনূনাহং অজাতসত্তুং কুমারং পসাদেয্যং. তস্মিং মে পসন্নে বহুলাভসক্কারো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি.
অথ খো দেৰদত্তো সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন রাজগহং তেন পক্কামি. অনুপুব্বেন যেন রাজগহং তদৰসরি. অথ খো দেৰদত্তো সকৰণ্ণং পটিসংহরিত্ৰা কুমারকৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা অহিমেখলিকায অজাতসত্তুস্স কুমারস্স উচ্ছঙ্গে [উচ্চঙ্কে (স্যা.)] পাতুরহোসি. অথ খো অজাতসত্তু কুমারো ভীতো অহোসি, উব্বিগ্গো উস্সঙ্কী উত্রস্তো. অথ খো দেৰদত্তো অজাতসত্তুং কুমারং এতদৰোচ – ‘‘ভাযসি মং ত্ৰং কুমারা’’তি? ‘‘আম, ভাযামি. কোসি ত্ৰ’’ন্তি? ‘‘অহং দেৰদত্তো’’তি. ‘‘সচে খো ত্ৰং, ভন্তে, অয্যো দেৰদত্তো, ইঙ্ঘ সকেনেৰ ৰণ্ণেন পাতুভৰস্সূ’’তি. অথ খো দেৰদত্তো কুমারকৰণ্ণং পটিসংহরিত্ৰা সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধরো অজাতসত্তুস্স কুমারস্স পুরতো অট্ঠাসি. অথ খো অজাতসত্তু কুমারো দেৰদত্তস্স ইমিনা ইদ্ধিপাটিহারিযেন অভিপ্পসন্নো পঞ্চহি রথসতেহি সাযং পাতং উপট্ঠানং গচ্ছতি, পঞ্চ চ থালিপাকসতানি ভত্তাভিহারো অভিহরীযতি. অথ খো দেৰদত্তস্স লাভসক্কারসিলোকেন অভিভূতস্স পরিযাদিন্নচিত্তস্স এৰরূপং ইচ্ছাগতং উপ্পজ্জি – ‘‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সামী’’তি. সহ চিত্তুপ্পাদাৰ দেৰদত্তো তস্সা ইদ্ধিযা পরিহাযি.
[অ. নি. ৫.১০০] তেন খো পন সমযেন ককুধো নাম কোল়িযপুত্তো, আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স উপট্ঠাকো, অধুনা কালঙ্কতো অঞ্ঞতরং মনোমযং কাযং উপপন্নো. তস্স এৰরূপো অত্তভাৰপ্পটিলাভো হোতি – সেয্যথাপি নাম দ্ৰে ৰা তীণি ৰা মাগধকানি [মাগধিকানি (স্যা.)] গামক্খেত্তানি. সো তেন অত্তভাৰপ্পটিলাভেন নেৰ অত্তানং ন পরং ব্যাবাধেতি. অথ খো ককুধো দেৰপুত্তো যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো ককুধো দেৰপুত্তো আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৰোচ – ‘‘দেৰদত্তস্স, ভন্তে, লাভসক্কারসিলোকেন অভিভূতস্স পরিযাদিন্নচিত্তস্স [পরিযাদিণ্ণচিত্তস্স (ক.)] এৰরূপং ইচ্ছাগতং উপ্পজ্জি – ‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সামী’তি. সহ চিত্তুপ্পাদাৰ ভন্তে, দেৰদত্তো তস্সা ইদ্ধিযা পরিহীনো’’তি. ইদমৰোচ ককুধো দেৰপুত্তো. ইদং ৰত্ৰা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা তত্থেৰ অন্তরধাযি.
অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ককুধো নাম, ভন্তে, কোল়িযপুত্তো মম উপট্ঠাকো অধুনা কালঙ্কতো অঞ্ঞতরং মনোমযং কাযং উপপন্নো. তস্স এৰরূপো অত্তভাৰপ্পটিলাভো – সেয্যথাপি নাম দ্ৰে ৰা তীণি ৰা মাগধকানি গামক্খেত্তানি. সো তেন অত্তভাৰপ্পটিলাভেন নেৰ অত্তানং ন পরং ব্যাবাধেতি. অথ খো, ভন্তে, ককুধো দেৰপুত্তো যেনাহং তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা মং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো, ভন্তে, ককুধো দেৰপুত্তো মং এতদৰোচ – ‘দেৰদত্তস্স, ভন্তে, লাভসক্কারসিলোকেন অভিভূতস্স পরিযাদিন্নচিত্তস্স এৰরূপং ইচ্ছাগতং উপ্পজ্জি – অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সামীতি. সহ চিত্তুপ্পাদাৰ ভন্তে, দেৰদত্তো তস্সা ইদ্ধিযা পরিহীনো’তি. ইদমৰোচ, ভন্তে, ককুধো দেৰপুত্তো. ইদং ৰত্ৰা মং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা তত্থেৰ অন্তরধাযী’’তি.
‘‘কিং পন তে, মোগ্গল্লান, ককুধো দেৰপুত্তো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো? যং কিঞ্চি ককুধো দেৰপুত্তো ভাসতি সব্বং তং তথেৰ হোতি, নো অঞ্ঞথা’’তি? ‘‘চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো চ মে, ভন্তে, ককুধো দেৰপুত্তো. যং কিঞ্চি ককুধো দেৰপুত্তো ভাসতি সব্বং তং তথেৰ হোতি, নো অঞ্ঞথা’’তি. ‘‘রক্খস্সেতং, মোগ্গল্লান, ৰাচং. রক্খস্সেতং, মোগ্গল্লান, ৰাচং. ইদানি সো মোঘপুরিসো অত্তনাৰ অত্তানং পাতুকরিস্সতি.
পঞ্চসত্থুকথা
৩৩৪. [অ. নি. ৫.১০০] ‘‘পঞ্চিমে, মোগ্গল্লান, সত্থারো সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে পঞ্চ? ‘‘ইধ, মোগ্গল্লান, একচ্চো সত্থা অপরিসুদ্ধসীলো সমানো ‘পরিসুদ্ধসীলোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পরিসুদ্ধং মে সীলং পরিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি. তমেনং সাৰকা এৰং জানন্তি – ‘অযং খো ভৰং সত্থা অপরিসুদ্ধসীলো সমানো ‘পরিসুদ্ধসীলোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পরিসুদ্ধং মে সীলং পরিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. মযঞ্চেৰ খো পন গিহীনং আরোচেয্যাম, নাস্সস্স মনাপং. যং খো পনস্স অমনাপং, কথং নং মযং তেন সমুদাচরেয্যাম? সম্মন্নতি খো পন চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেন – যং তুমো করিস্সতি, তুমোৰ তেন পঞ্ঞাযিস্সতী’তি. এৰরূপং খো, মোগ্গল্লান, সত্থারং সাৰকা সীলতো রক্খন্তি; এৰরূপো চ পন সত্থা সাৰকেহি সীলতো রক্খং পচ্চাসীসতি [পচ্চাসিংসতি (সী. স্যা.)].
‘‘পুন চপরং, মোগ্গল্লান, ইধেকচ্চো সত্থা অপরিসুদ্ধাজীৰো সমানো ‘পরিসুদ্ধাজীৰোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পরিসুদ্ধো মে আজীৰো পরিযোদাতো অসংকিলিট্ঠো’তি চ. তমেনং সাৰকা এৰং জানন্তি – ‘অযং খো ভৰং সত্থা অপরিসুদ্ধাজীৰো সমানো ‘পরিসুদ্ধাজীৰোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পরিসুদ্ধো মে আজীৰো পরিযোদাতো অসংকিলিট্ঠো’তি চ. মযঞ্চেৰ খো পন গিহীনং আরোচেয্যাম, নাস্সস্স মনাপং. যং খো পনস্স অমনাপং, কথং ন মযং তেন সমুদাচরেয্যাম? সম্মন্নতি খো পন চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেন – যং তুমো করিস্সতি, তুমোৰ তেন পঞ্ঞাযিস্সতী’তি. এৰরূপং খো, মোগ্গল্লান, সত্থারং সাৰকা আজীৰতো রক্খন্তি; এৰরূপো চ পন সত্থা সাৰকেহি আজীৰতো রক্খং পচ্চাসীসতি.
‘‘পুন চপরং, মোগ্গল্লান, ইধেকচ্চো সত্থা অপরিসুদ্ধধম্মদেসনো সমানো ‘পরিসুদ্ধধম্মদেসনোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পরিসুদ্ধা মে ধম্মদেসনা পরিযোদাতা অসংকিলিট্ঠা’তি চ. তমেনং সাৰকা এৰং জানন্তি – ‘অযং খো ভৰং সত্থা অপরিসুদ্ধধম্মদেসনো সমানো ‘পরিসুদ্ধধম্মদেসনোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পরিসুদ্ধা মে ধম্মদেসনা পরিযোদাতা অসংকিলিট্ঠা’তি চ. মযঞ্চেৰ খো পন গিহীনং আরোচেয্যাম, নাস্সস্স মনাপং. যং খো পনস্স অমনাপং, কথং নং মযং তেন সমুদাচরেয্যাম? সম্মন্নতি খো পন চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেন – যং তুমো করিস্সতি, তুমোৰ তেন পঞ্ঞাযিস্সতী’তি. এৰরূপং খো, মোগ্গল্লান, সত্থারং সাৰকা ধম্মদেসনতো রক্খন্তি; এৰরূপো চ পন সত্থা সাৰকেহি ধম্মদেসনতো রক্খং পচ্চাসীসতি.
‘‘পুন চপরং, মোগ্গল্লান, ইধেকচ্চো সত্থা অপরিসুদ্ধৰেয্যাকরণো সমানো ‘পরিসুদ্ধৰেয্যাকরণোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পরিসুদ্ধং মে ৰেয্যাকরণং পরিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. তমেনং সাৰকা এৰং জানন্তি – ‘অযং খো ভৰং সত্থা অপরিসুদ্ধৰেয্যাকরণো সমানো ‘পরিসুদ্ধৰেয্যাকরণোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পরিসুদ্ধং মে ৰেয্যাকরণং পরিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. মযঞ্চেৰ খো পন গিহীনং আরোচেয্যাম, নাস্সস্স মনাপং. যং খো পনস্স অমনাপং, কথং নং মযং তেন সমুদাচরেয্যাম? সম্মন্নতি খো পন চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেন – যং তুমো করিস্সতি, তুমোৰ তেন পঞ্ঞাযিস্সতী’তি. এৰরূপং খো, মোগ্গল্লান, সত্থারং সাৰকা ৰেয্যাকরণতো রক্খন্তি; এৰরূপো চ পন সত্থা সাৰকেহি ৰেয্যাকরণতো রক্খং পচ্চাসীসতি.
‘‘পুন চপরং, মোগ্গল্লান, ইধেকচ্চো সত্থা অপরিসুদ্ধঞাণদস্সনো সমানো ‘পরিসুদ্ধঞাণদস্সনোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পরিসুদ্ধং মে ঞাণদস্সনং পরিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. তমেনং সাৰকা এৰং জানন্তি – ‘অযং খো ভৰং সত্থা অপরিসুদ্ধঞাণদস্সনো সমানো ‘পরিসুদ্ধঞাণদস্সনোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পরিসুদ্ধং মে ঞাণদস্সনং পরিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. মযঞ্চেৰ খো পন গিহীনং আরোচেয্যাম, নাস্সস্স মনাপং. যং খো পনস্স অমনাপং, কথং নং মযং তেন সমুদাচরেয্যাম? সম্মন্নতি খো পন চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেন – যং তুমো করিস্সতি, তুমোৰ তেন পঞ্ঞাযিস্সতী’তি. এৰরূপং খো, মোগ্গল্লান, সত্থারং সাৰকা ঞাণদস্সনতো রক্খন্তি; এৰরূপো চ পন সত্থা সাৰকেহি ঞাণদস্সনতো রক্খং পচ্চাসীসতীতি. ইমে খো, মোগ্গল্লান, পঞ্চ সত্থারো সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং.
‘‘অহং খো পন, মোগ্গল্লান, পরিসুদ্ধসীলো সমানো ‘পরিসুদ্ধসীলোম্হী’তি পটিজানামি ‘পরিসুদ্ধং মে সীলং পরিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. ন চ মং সাৰকা সীলতো রক্খন্তি; ন চাহং সাৰকেহি সীলতো রক্খং পচ্চাসীসামি. পরিসুদ্ধাজীৰো সমানো…পে… পরিসুদ্ধধম্মদেসনো সমানো…পে… পরিসুদ্ধৰেয্যাকরণো সমানো…পে… পরিসুদ্ধঞাণদস্সনো সমানো ‘পরিসুদ্ধঞাণদস্সনোম্হী’তি পটিজানামি ‘পরিসুদ্ধং মে ঞাণদস্সনং পরিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. ন চ মং সাৰকা ঞাণদস্সনতো রক্খন্তি; ন চাহং সাৰকেহি ঞাণদস্সনতো রক্খং পচ্চাসীসামী’’তি.
৩৩৫. অথ খো ভগৰা কোসম্বিযং যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা যেন রাজগহং তেন চারিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন রাজগহং তদৰসরি. তত্র সুদং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘দেৰদত্তস্স, ভন্তে, অজাতসত্তু কুমারো পঞ্চহি রথসতেহি সাযং পাতং উপট্ঠানং গচ্ছতি; পঞ্চ চ থালিপাকসতানি ভত্তাভিহারো অভিহরীযতী’’তি. ‘‘মা, ভিক্খৰে, দেৰদত্তস্স লাভসক্কারসিলোকং পিহযিত্থ. যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, দেৰদত্তস্স অজাতসত্তু কুমারো পঞ্চহি রথসতেহি সাযং পাতং উপট্ঠানং গমিস্সতি, পঞ্চ চ থালিপাকসতানি ভত্তাভিহারো অভিহরীযিস্সতি, হানিযেৰ, ভিক্খৰে, দেৰদত্তস্স পাটিকঙ্খা কুসলেসু ধম্মেসু, নো ৰুড্ঢি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, চণ্ডস্স কুক্কুরস্স নাসায পিত্তং ভিন্দেয্যুং, এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, কুক্কুরো ভিয্যোসোমত্তায চণ্ডতরো অস্স, এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যাৰকীৰঞ্চ দেৰদত্তস্স অজাতসত্তু কুমারো পঞ্চহি রথসতেহি সাযং পাতং উপট্ঠানং গমিস্সতি, পঞ্চ চ থালিপাকসতানি ভত্তাভিহারো অভিহরীযিস্সতি, হানিযেৰ, ভিক্খৰে, দেৰদত্তস্স পাটিকঙ্খা কুসলেসু ধম্মেসু, নো ৰুড্ঢি.
[সং. নি. ২.১৮৪; অ. নি. ৪.৬৮] ‘‘অত্তৰধায, ভিক্খৰে, দেৰদত্তস্স লাভসক্কারসিলোকো উদপাদি, পরাভৰায দেৰদত্তস্স লাভসক্কারসিলোকো উদপাদি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, কদলী অত্তৰধায ফলং দেতি, পরাভৰায ফলং দেতি, এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অত্তৰধায দেৰদত্তস্স লাভসক্কারসিলোকো উদপাদি, পরাভৰায দেৰদত্তস্স লাভসক্কারসিলোকো উদপাদি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, ৰেল়ু অত্তৰধায ফলং দেতি, পরাভৰায ফলং দেতি, এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অত্তৰধায দেৰদত্তস্স লাভসক্কারসিলোকো উদপাদি, পরাভৰায দেৰদত্তস্স লাভসক্কারসিলোকো উদপাদি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, নল়ো অত্তৰধায ফলং দেতি, পরাভৰায ফলং দেতি, এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অত্তৰধায দেৰদত্তস্স লাভসক্কারসিলোকো উদপাদি, পরাভৰায দেৰদত্তস্স লাভসক্কারসিলোকো উদপাদি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, অস্সতরী অত্তৰধায গব্ভং গণ্হাতি, পরাভৰায গব্ভং গণ্হাতি, এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অত্তৰধায দেৰদত্তস্স লাভসক্কারসিলোকো উদপাদি, পরাভৰায দেৰদত্তস্স লাভসক্কারসিলোকো উদপাদী’’তি.
[সং. নি. ১.১৮৩, ১.২.১৮৪, নেত্তি. ৯০] ‘‘ফলং ৰে কদলিং হন্তি, ফলং ৰেল়ুং ফলং নল়ং;
সক্কারো কাপুরিসং হন্তি, গব্ভো অস্সতরিং যথা’’তি.
পঠমভাণৰারো নিট্ঠিতো.