১৩. তেৰিজ্জসুত্তৰণ্ণনা

৫১৮. এৰং লোহিচ্চসুত্তং সংৰণ্ণেত্ৰা ইদানি তেৰিজ্জসুত্তং সংৰণ্ণেন্তো যথানুপুব্বং সংৰণ্ণনোকাসস্স পত্তভাৰং ৰিভাৰেতুং, লোহিচ্চসুত্তস্সানন্তরং সঙ্গীতস্স সুত্তস্স তেৰিজ্জসুত্তভাৰং ৰা পকাসেতুং ‘‘এৰং মে সুতং…পে… কোসলেসূতি তেৰিজ্জসুত্ত’’ন্তি আহ. নামন্তি নামমত্তং. দিসাৰাচীসদ্দতো পযুজ্জমানো এনসদ্দো অদুরত্থে ইচ্ছিতো, তপ্পযোগেন চ পঞ্চমিযত্থে সামিৰচনং, তস্মা ‘‘উত্তরেনা’’তি পদেন অদূরত্থজোতনং, পঞ্চমিযত্থে চ সামিৰচনং দস্সেতুং ‘‘মনসাকটতো অৰিদূরে উত্তরপস্সে’’তি ৰুত্তং. ‘‘দিসাৰাচীসদ্দতো পঞ্চমীৰচনস্স অদূরত্থজোতনতো অদূরত্থং দস্সেতুং এনসদ্দেন এৰং ৰুত্ত’’ন্তি কেচি, সত্তমিযত্থে চেতং ততিযাৰচনং ‘‘পুব্বেন গামং রমণীয’’ন্তিআদীসু ৰিয. ‘‘অক্খরচিন্তকা পন এন-সদ্দযোগে অৰধিৰাচিনি পদে উপযোগৰচনং ইচ্ছন্তি, অত্থো পন সামিৰসেনেৰ ইচ্ছিতো, তস্মা ইধ সামিৰচনৰসেনেৰ ৰুত্ত’’ন্তি (দী. নি. টী. ১.৫১৮) অযং আচরিযমতি. তরুণঅম্বরুক্খসণ্ডেতি তরুণম্বরুক্খসমূহে. রুক্খসমুদাযস্স হি ৰনসমঞ্ঞা.

৫১৯. কুলচারিত্তাদিসম্পত্তিযাতি এত্থ আদিসদ্দেন মন্তজ্ঝেনাভিরূপতাদিসম্পত্তিং সঙ্গণ্হাতি. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং দেসে, কুলে ৰা. তে নিৰাসট্ঠানেন ৰিসেসেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. মন্তসজ্ঝাযকরণত্থন্তি আথব্বণমন্তানং সজ্ঝাযকরণত্থং. তেন ৰুত্তং ‘‘অঞ্ঞেসং বহূনং পৰেসনং নিৰারেত্ৰা’’তি. নদীতীরেতি অচিরৰতিযা নদিযা তীরে.

মগ্গামগ্গকথাৰণ্ণনা

৫২০. জঙ্ঘচারন্তি চঙ্কমেন, ইতো চিতো চ ৰিচরণং. সো হি জঙ্ঘাসু কিলমথৰিনোদনত্থং চরণতো ‘‘জঙ্ঘৰিহারো, জঙ্ঘচারো’’তি চ ৰুত্তো. তেনাহ পাল়িযং ‘‘অনুচঙ্কমন্তানং অনুৰিচরন্তান’’ন্তি. চুণ্ণমত্তিকাদি ন্হানীযসম্ভারো. তেন ৰুত্তন্তি উভোসুপি অনুচঙ্কমনানুৰিচরণানং লব্ভনতো এৰং ৰুত্তং. মগ্গো চেত্থ ব্রহ্মলোকগমনূপাযপটিপদাভূতো উজুমগ্গো. ইচ্ছিতট্ঠানং উজুকং মগ্গতি উপগচ্ছতি এতেনাতি হি মগ্গো, তদঞ্ঞো অমগ্গো, অ-সদ্দো ৰা ৰুদ্ধিঅত্থো দট্ঠব্বো. তথা হি ‘‘কতমং নু খো’’তিআদিনা মগ্গমেৰ দস্সেতি. পটিপদন্তি ব্রহ্মলোকগামিমগ্গস্স পুব্বভাগপটিপদং.

অঞ্জসাযনোতি উজুমগ্গস্স ৰেৰচনং পরিযাযদ্ৰযস্স অতিরেকত্থদীপনতো যথা ‘‘পদট্ঠান’’ন্তি. দুতিযৰিকপ্পে অঞ্জসসদ্দো উজুকপরিযাযো. নিয্যাতীতি নিয্যানিযো, সো এৰ নিয্যানিকোতি দস্সেতি ‘‘নিয্যাযন্তো’’তি ইমিনা. নিয্যানিকো নিয্যাতীতি চ একন্তনিয্যানং ৰুত্তং, গচ্ছন্তো হুত্ৰা গচ্ছতীতি অত্থো. কস্মা মগ্গো ‘‘নিয্যাতী’’তি ৰুত্তো, নন্ৰেস গমনে অব্যাপারোতি? সচ্চং. যস্মা পনস্স নিয্যাতু-পুগ্গলৰসেন নিয্যানভাৰো লব্ভতি, তস্মা নিয্যাযন্তপুগ্গলস্স যোনিসো পটিপজ্জনৰসেন নিয্যাযন্তো মগ্গো ‘‘নিয্যাতী’’তি ৰুত্তো. করোতীতি অত্তনো সন্তানে উপ্পাদেতি. তথা উপ্পাদেন্তোযেৰ হি তং পটিপজ্জতি নাম. সহ ব্যেতি ৰত্ততীতি সহব্যো, সহৰত্তনকো, তস্স ভাৰো সহব্যতাতি ৰুত্তং ‘‘সহভাৰাযা’’তি. সহভাৰোতি চ সলোকতা, সমীপতা ৰা ৰেদিতব্বা. তথা চাহ ‘‘একট্ঠানে পাতুভাৰাযা’’তি. সকমেৰাতি অত্তনো আচরিযেন পোক্খরসাতিনা কথিতমেৰ. থোমেত্ৰাতি ‘‘অযমেৰ উজুমগ্গো অযমঞ্জসাযনো’’তিআদিনা পসংসিত্ৰা. তথা পগ্গণ্হিত্ৰা. ভারদ্ৰাজোপি সকমেৰ অত্তনো আচরিযেন তারুক্খেন কথিতমেৰ আচরিযৰাদং থোমেত্ৰা পগ্গণ্হিত্ৰা ৰিচরতীতি যোজনা. তেন ৰুত্তন্তি যথা তথা ৰা অভিনিৰিট্ঠভাৰেন পাল়িযং ৰুত্তং.

৫২১-৫২২. অনিয্যানিকাৰাতি অপ্পাটিহারিকাৰ, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৰাদে দোসং দস্সেত্ৰা অৰিপরীতত্থদস্সনত্থং উত্তররহিতা এৰাতি অত্থো. তুলন্তি মানপত্থতুলং. অঞ্ঞমঞ্ঞৰাদস্স আদিতোৰ ৰিরুদ্ধগ্গহণং ৰিগ্গহো, স্ৰেৰ ৰিৰদনৰসেন অপরাপরং উপ্পন্নো ৰিৰাদোতি আহ ‘‘পুব্বুপ্পত্তিকো’’তিআদি. দুৰিধোপি এসোতি ৰিগ্গহো, ৰিৰাদোতি দ্ৰিধা ৰুত্তোপি এসো ৰিরোধো. নানাআচরিযানং ৰাদতোতি নানারুচিকানং আচরিযানং ৰাদভাৰতো. নানাৰাদো নানাৰিধো ৰাদোতি কত্ৰা, অধুনা পন ‘‘নানাআচরিযানং ৰাদো নানাৰাদো’’তি পাঠো.

৫২৩. একস্সাপীতি তুম্হেসু দ্ৰীসু একস্সাপি. একস্মিন্তি সকৰাদপরৰাদেসু একস্মিম্পি. সংসযো নত্থীতি ‘‘মগ্গো নু খো, ন মগ্গো’’তি ৰিচিকিচ্ছা নত্থি, অঞ্জসানঞ্জসাভাৰে পন সংসযো. তেন ৰুত্তং ‘‘এস কিরা’’তিআদি এৰং সতীতি যদি সব্বত্থ মগ্গসঞ্ঞিনো, এৰং সতি ‘‘কিস্মিং ৰো ৰিগ্গহো’’তি ভগৰা পুচ্ছতি. ইতিসদ্দেন চেত্থ আদ্যত্থেন ৰিৰাদো, নানাৰাদো চ সঙ্গহিতো.

৫২৪. ‘‘ইচ্ছিতট্ঠানং উজুকং মগ্গতি উপগচ্ছতি এতেনাতি মগ্গো, উজুমগ্গো. তদঞ্ঞো অমগ্গো, অ-সদ্দো ৰা ৰুদ্ধিঅত্থো দট্ঠব্বো’’তি হেট্ঠা ৰুত্তোৰাযমত্থো. অনুজুমগ্গেতি এত্থাপি অ-সদ্দো ৰুদ্ধিঅত্থো চ যুজ্জতি. তমেৰ ৰত্থুন্তি সব্বেসম্পি ব্রাহ্মণানং মগ্গস্স মগ্গভাৰসঙ্খাতং, সকমগ্গস্স উজুমগ্গভাৰসঙ্খাতঞ্চ ৰত্থুং. সব্বে তেতি সব্বে তে নানাআচরিযেহি ৰুত্তমগ্গা, যে পাল়িযং ‘‘অদ্ধরিযা ব্রাহ্মণা’’তিআদিনা ৰুত্তা. অযমেত্থ পাল়িঅত্থো – অদ্ধরো নাম যঞ্ঞৰিসেসো, তদুপযোগিভাৰতো অদ্ধরিযানি ৰুচ্চন্তি যজূনি, তানি সজ্ঝাযন্তীতি অদ্ধরিযা, যজুৰেদিনো. তিত্তিরিনা নাম ইসিনা কতা মন্তাতি তিত্তিরা, তে সজ্ঝাযন্তীতি তিত্তিরিযা, যজুৰেদিনো এৰ. যজুৰেদসাখা হেসা, যদিদং তিত্তিরন্তি. ছন্দো ৰুচ্চতি ৰিসেসতো সামৰেদো, তং সরেন কাযন্তীতি ছন্দোকা, সামৰেদিনো. ‘‘ছন্দোগা’’তিপি ততিযক্খরেন পঠন্তি, সো এৰত্থো. বহৰো ইরিযো থোমনা এত্থাতি বৰ্হারি, ইরুৰেদো, তং অধীযন্তীতি বৰ্হারিজ্ঝা.

বহূনীতি এত্থাযং উপমাসংসন্দনা – যথা তে নানামগ্গা একংসতো তস্স গামস্স ৰা নিগমস্স ৰা পৰেসায হোন্তি, এৰং ব্রাহ্মণেহি পঞ্ঞাপিযমানাপি নানামগ্গা একংসতো ব্রহ্মলোকূপগমনায ব্রহ্মুনা সহব্যতায হোন্তীতি.

৫২৫. পটিজানিত্ৰা পচ্ছা নিগ্গয্হমানা অৰজানন্তীতি পুব্বে নিদ্দোসতং সল্লক্খমানা পটিজানিত্ৰা পচ্ছা সদোসভাৰেন নিগ্গয্হমানা ‘‘নেতং মম ৰচন’’ন্তি অৰজানন্তি, ন পটিজানন্তীতি অত্থো.

৫২৭-৫২৯. তে তেৰিজ্জাতি তেৰিজ্জকা তে ব্রাহ্মণা. এৰসদ্দেন ঞাপিতো অত্থো ইধ নত্থীতি ৰ-কারো গহিতো, সো চ অনত্থকোৰাতি দস্সেতি ‘‘আগমসন্ধিমত্ত’’ন্তি ইমিনা, ৰণ্ণাগমেন পদন্তরসন্ধিমত্তং কতন্তি অত্থো. অন্ধপৰেণীতি অন্ধপন্তি. ‘‘পণ্ণাসসট্ঠি অন্ধা’’তি ইদং তস্সা অন্ধপৰেণিযা মহতো গচ্ছগুম্বস্স অনুপরিগমনযোগ্যতাদস্সনং. এৰঞ্হি তে ‘‘সুচিরং ৰেলং মযং মগ্গং গচ্ছামা’’তি সঞ্ঞিনো হোন্তি. অন্ধানং পরম্পরসংসত্তৰচনেন যট্ঠিগাহকৰিরহতা দস্সিতাতি ৰুত্তং ‘‘যট্ঠিগাহকেনা’’তিআদি. তদুদাহরণং দস্সেন্তেন ‘‘একো কিরা’’তিআদি আরদ্ধং. অনুপরিগন্ত্ৰাতি কঞ্চি কালং অনুক্কমেন সমন্ততো গন্ত্ৰা. কচ্ছন্তি কচ্ছবন্ধদুস্সকণ্ণং. ‘‘কচ্ছং বন্ধন্তী’’তিআদীসু (চূল়ৰ. অট্ঠ. ২৮০; ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ৩৪.৪২) ৰিয হি কচ্ছসদ্দো নিব্বসনৰিসেসপরিযাযো. অপিচ কচ্ছন্তি উপকচ্ছকট্ঠানং. ‘‘সম্বাধো নাম উভো উপকচ্ছকা মুত্তকরণ’’ন্তিআদীসু (পাচি. ৮০০) ৰিয হি কাযেকদেসৰাচকো কচ্ছসদ্দো. চক্খুমাতি যট্ঠিগাহকং ৰদতি. ‘‘পুরিমো’’তিআদি যথাৰুত্তক্কমেন ৰেদিতব্বো. নামকঞ্ঞেৰাতি অত্থাভাৰতো নামমত্তমেৰ, তং পন ভাসিতং তেহি সারসঞ্ঞিতম্পি নামমত্ততায অসারভাৰতো নিহীনমেৰাতি অত্থমত্তং দস্সেতি ‘‘লামকংযেৰা’’তি ইমিনা.

৫৩০. যোতি ব্রহ্মলোকো. যতোতি ভুম্মত্থে নিস্সক্কৰচনং. সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসে অৰতিট্ঠনতো ৰিসেসপরামসনং দস্সেতুং ‘‘যস্মিং কালে’’তি ৰুত্তং. ‘‘উগ্গমনকালে’’তিআদিনা পকরণাধিগতমাহ. আযাচন্তীতি উগ্গমনং পত্থেন্তি. কস্মা? লোকস্স বহুকারভাৰতো. তথা থোমনাদীসু. সোম্মোতি সীতলো. অযং কির ব্রাহ্মণানং লদ্ধি ‘‘পুব্বেব্রাহ্মণানমাযাচনায চন্দিমসূরিযা’গন্ত্ৰা লোকে ওভাসং করোন্তী’’তি.

৫৩২. ইধ পন কিং ৰত্তব্বন্তি ইমস্মিং পন অপ্পচ্চক্খভূতস্স ব্রহ্মুনো সহব্যতায মগ্গদেসনে তেৰিজ্জানং ব্রাহ্মণানং কিং ৰত্তব্বং অত্থি, যে পচ্চক্খভূতানম্পি চন্দিমসূরিযানং সহব্যতায মগ্গং দেসেতুং ন সক্কোন্তীতি অধিপ্পাযো. ‘‘যত্থা’’তি ইমিনা ‘‘ইধা’’তি ৰুত্তমেৰত্থং পচ্চামসতি.

অচিরৰতীনদীউপমাকথাৰণ্ণনা

৫৪২. সমভরিতাতি সম্পুণ্ণা. ততো এৰ কাকপেয্যা. পারাতি পারিমতীর, আলপনমেতন্তি দস্সেতুং ‘‘অম্ভো’’তি ৰুত্তং. অপারন্তি ওরিমতীরং. এহীতি আগচ্ছাহি. ৰতাতি একংসেন. অথ গমিস্সসি, এৰং সতি এহীতি যোজনা. ‘‘অত্থিমে’’তিআদি অৰ্হানকারণং.

৫৪৪. পঞ্চসীল…পে… ৰেদিতব্বা যমনিযমাদিব্রাহ্মণধম্মানং তদন্তোগধভাৰতো. তব্বিপরীতাতি পঞ্চসীলাদিৰিপরীতা পঞ্চৰেরাদযো. ইন্দন্তি ইন্দনামকং দেৰপুত্তং, সক্কং ৰা. ‘‘অচিরৰতিযা তীরে নিসিন্নো’’তি ইমিনা যস্সা তীরে নিসিন্নো, তদেৰ উপমং কত্ৰা আহরতি ধম্মরাজা ধম্মধাতুযা সুপ্পটিৰিদ্ধত্তাতি দস্সেতি. ‘‘পুনপী’’তি ৰত্ৰা ‘‘অপরম্পী’’তি ৰচনং ইতরাযপি নদীউপমায সঙ্গণ্হনত্থং.

৫৪৬. কামযিতব্বট্ঠেনাতি কামনীযভাৰেন. বন্ধনট্ঠেনাতি কামযিতব্বতো সত্তানং চিত্তস্স আবন্ধনভাৰেন. কামঞ্চাযং গুণসদ্দো অত্থন্তরেসুপি দিট্ঠপযোগো, তেসং পনেত্থ অসম্ভৰতো পারিসেসঞাযেন বন্ধনট্ঠোযেৰ যুত্তোতি দস্সেতুং অযমত্থুদ্ধারো আরদ্ধো. অহতানন্তি অধোতানং অভিনৰানং. এত্থাতি খন্ধকপাল়িপদে পটলট্ঠোতি পটলসদ্দস্স, পটলসঙ্খাতো ৰা অত্থো. গুণট্ঠোতি গুণসদ্দস্স অত্থো নাম. এস নযো সেসেসুপি. অচ্চেন্তীতি অতিক্কম্ম পৰত্তন্তি. এত্থাতি সোমনস্সজাতকপাল়িপদে. দক্খিণাতি তিরচ্ছানগতে দানচেতনা. এত্থাতি দক্খিণৰিভঙ্গসুত্তপদে (ম. নি. ৩.৩৭৯) মালাগুণেতি মালাদামে. এত্থাতি সতিপট্ঠান- (দী. নি. ২.৩৭৮; ম. নি. ১.১০৯) ধম্মপদপাল়িপদেসু, (ধ. প. ৫৩) নিদস্সনমত্তঞ্চেতং কোট্ঠাসাপধানসীলাদিসুক্কাদিসম্পদাজিযাসুপি পৰত্তনতো. হোতি চেত্থ –

‘‘গুণো পটলরাসানিসংসে কোট্ঠাসবন্ধনে;

সীলসুক্কাদ্যপধানে, সম্পদায জিযায চা’’তি.

এসেৰাতি বন্ধনট্ঠো এৰ. ন হি রূপাদীনং কামেতব্বভাৰে ৰুচ্চমানে পটলট্ঠো যুজ্জতি তথা কামেতব্বতায অনধিপ্পেতত্তা. রাসট্ঠাদীসুপি এসেৰ নযো. পারিসেসতো পন বন্ধনট্ঠোৰ যুজ্জতি. যদগ্গেন হি নেসং কামেতব্বতা, তদগ্গেন বন্ধনভাৰোতি.

কোট্ঠাসট্ঠোপি চেত্থ যুজ্জতেৰ চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাদিকোট্ঠাসভাৰেন নেসং কামেতব্বতো. কোট্ঠাসে চ গুণসদ্দো দিস্সতি ‘‘দিগুণং ৰড্ঢেতব্ব’’ন্তিআদীসু ৰিয.

‘‘অসঙ্খ্যেয্যানি নামানি, সগুণেন মহেসিনো;

গুণেন নামমুদ্ধেয্যং, অপি নামসহস্সতো’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. ১৩১৩; উদা. অট্ঠ. ৫৩; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৭৬) –

আদীসু পন সম্পদাট্ঠো গুণসদ্দো, সোপি ইধ ন যুজ্জতীতি অনুদ্ধটো.

দস্সনমেৰ ইধ ৰিজাননন্তি আহ ‘‘পস্সিতব্বা’’তি. ‘‘সোতৰিঞ্ঞাণেন সোতব্বা’’তিআদিঅত্থং ‘‘এতেনুপাযেনা’’তি অতিদিসতি. গৰেসিতাপি ‘‘ইট্ঠা’’তি ৰুচ্চন্তি, তে ইধ নাধিপ্পেতাতি দস্সেতুং ‘‘পরিযিট্ঠা ৰা হোন্তু মা ৰা’’তি ৰুত্তং. ইচ্ছিতা এৰ হি ইধ ইট্ঠা, তেনাহ ‘‘ইট্ঠারম্মণভূতা’’তি, সুখারম্মণভূতাতি অত্থো. কামনীযাতি কামেতব্বা. ইট্ঠভাৰেন মনং অপ্পযন্তি ৰড্ঢেন্তীতি মনাপা. পিযজাতিকাতি পিযসভাৰা. আরম্মণং কত্ৰাতি অত্তানমারম্মণং কত্ৰা. কম্মভূতে আরম্মণে সতি রাগো উপ্পজ্জতীতি তং কারণভাৰেন নিদস্সেন্তো ‘‘রাগুপ্পত্তিকারণভূতা’’তি আহ.

গেধেনাতি লোভেন. অভিভূতা হুত্ৰা পঞ্চ কামগুণে পরিভুঞ্জন্তীতি যোজনা. মুচ্ছাকারন্তি মোহনাকারং. অধিওসন্নাতি অধিগয্হ অজ্ঝোসায অৰসন্না. তেন ৰুত্তং ‘‘ওগাল়্হা’’তি. সানন্তি অৰসানং. পরিনিট্ঠানপ্পত্তাতি গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপনৰসেন পরিনিট্ঠানং উয্যাতা. আদীনৰন্তি কামপরিভোগে সম্পতি, আযতিঞ্চ দোসং অপস্সন্তা. ঘাসচ্ছাদনাদিসম্ভোগনিমিত্তসংকিলেসতো নিস্সরন্তি অপগচ্ছন্তি এতেনাতি নিস্সরণং, যোনিসো পচ্চৰেক্খিত্ৰা তেসং পরিভোগপঞ্ঞা. তদভাৰতো অনিস্সরণপঞ্ঞাতি অত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইদমেত্থা’’তিআদিমাহ. পচ্চৰেক্খণপরিভোগৰিরহিতাতি যথাৰুত্তপচ্চৰেক্খণঞাণেন পরিভোগতো ৰিরহিতা.

৫৪৮-৯. আৰরন্তীতি কুসলধম্মুপ্পত্তিং আদিতো ৰারেন্তি. নিৰারেন্তীতি নিরৰসেসতো ৰারযন্তি. ওনন্ধন্তীতি ওগাহন্তা ৰিয ছাদেন্তি. পরিযোনন্ধন্তীতি সব্বসো ছাদেন্তি. আৰরণাদীনং ৰসেনাতি যথাৰুত্তানং আৰরণাদিঅত্থানং ৰসেন. তে হি আসেৰনবলৰতায পুরিমপুরিমেহি পচ্ছিমপচ্ছিমা দল়্হতরতমাদিভাৰপ্পত্তা.

সংসন্দনকথাৰণ্ণনা

৫৫০. ইত্থিপরিগ্গহে সতি পুরিসস্স পঞ্চকামগুণপরিগ্গহো পরিপুণ্ণো এৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘ইত্থিপরিগ্গহেন সপরিগ্গহো’’তি. ‘‘ইত্থিপরিগ্গহেন অপরিগ্গহো’’তি চ ইদং তেৰিজ্জব্রাহ্মণেসু দিস্সমানপরিগ্গহানং দুট্ঠুল্লতমপরিগ্গহাভাৰদস্সনং. এৰং ভূতানং তেৰিজ্জানং ব্রাহ্মণানং কা ব্রহ্মুনা সংসন্দনা, ব্রহ্মা পন সব্বেন সব্বং অপরিগ্গহোতি. ৰেরচিত্তেন অৰেরো, কুতো এতস্স ৰেরপযোগোতি অধিপ্পাযো. চিত্তগেলঞ্ঞসঙ্খাতেনাতি চিত্তুপ্পাদগেলঞ্ঞসঞ্ঞিতেন, ইমিনা তস্স রূপকাযগেলঞ্ঞভাৰো ৰুত্তো হোতি. ব্যাপজ্ঝেনাতি দুক্খেন. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চাদীহীতি এত্থ আদিসদ্দেন তদেকট্ঠা সংকিলেসধম্মা সঙ্গয্হন্তি. অতোযেৰেত্থ ‘‘উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চাভাৰতো’’তি তদুভযাভাৰমত্তহেতুৰচনং সমত্থিতং হোতি. অপ্পটিপত্তিহেতুভূতায ৰিচিকিচ্ছায সতি ন কদাচি চিত্তং পুরিসস্স ৰসে ৰত্ততি, পহীনায পন তায সিযা চিত্তস্স পুরিসৰসে ৰত্তনন্তি আহ ‘‘ৰিচিকিচ্ছাযা’’তিআদি. চিত্তগতিকাতি চিত্তৰসিকা. তেন ৰুত্তং ‘‘চিত্তস্স ৰসে ৰত্তন্তী’’তি. ন তাদিসোতি ব্রাহ্মণা ৰিয ন চিত্তৰসিকো হোতি, অথ খো ৰসীভূতঝানাভিঞ্ঞতায চিত্তং অত্তনো ৰসে ৰত্তেতীতি ৰসৰত্তী.

৫৫২. ব্রহ্মলোকমগ্গেতি ব্রহ্মলোকগামিমগ্গে পটিপজ্জিতব্বে, পঞ্ঞাপেতব্বে ৰা, তং পঞ্ঞপেন্তাতি অধিপ্পাযো. উপগন্ত্ৰাতি মিচ্ছাপটিপত্তিযা উপসঙ্কমিত্ৰা, পটিজানিত্ৰা ৰা. সমতলন্তি সঞ্ঞাযাতি মত্থকে একঙ্গুলং ৰা উপড্ঢঙ্গুলং ৰা সুক্খতায সমতলন্তি সঞ্ঞায. পঙ্কং ওতিণ্ণা ৰিযাতি অনেকপোরিসং মহাপঙ্কং ওতিণ্ণা ৰিয. অনুপ্পৰিসন্তীতি অপাযমগ্গং ব্রহ্মলোকমগ্গসঞ্ঞায ওগাহন্তি. ততো এৰ সংসীদিত্ৰা ৰিসাদং পাপুণন্তি. এৰন্তি ‘‘সমতল’’ন্তিআদিনা ৰুত্তনযেন. সংসীদিত্ৰাতি নিমুজ্জিত্ৰা. মরীচিকাযাতি মিগতণ্হিকায কত্তুভূতায. ৰঞ্চেত্ৰাতি নদীসদিসং পকাসনেন ৰঞ্চেত্ৰা. ৰাযমানাতি ৰাযমমানা, অযমেৰ ৰা পাঠো. সুক্খতরণং মঞ্ঞে তরন্তীতি সুক্খনদীতরণং তরন্তি মঞ্ঞে. অভিন্নেপি ভেদৰচনমেতং. তস্মাতি যস্মা তেৰিজ্জা অমগ্গমেৰ ‘‘মগ্গো’’তি উপগন্ত্ৰা সংসীদন্তি, তস্মা. যথা তেতি তে ‘‘সমতল’’ন্তি সঞ্ঞায পঙ্কং ওতিণ্ণা সত্তা হত্থপাদাদীনং সংভঞ্জনং পরিভঞ্জনং পাপুণন্তি যথা. ইধেৰ চাতি ইমস্মিঞ্চ অত্তভাৰে. সুখং ৰা সাতং ৰা ন লভন্তীতি ঝানসুখং ৰা ৰিপস্সনাসাতং ৰা ন লভন্তি, কুতো মগ্গসুখং ৰা নিব্বানসাতং ৰাতি অধিপ্পাযো. মগ্গদীপকন্তি ‘‘মগ্গদীপক’’ মিচ্চেৰ তেহি অভিমতং. তেৰিজ্জকন্তি তেৰিজ্জত্থঞাপকং. পাৰচনন্তি পকট্ঠৰচনসম্মতং পাঠং. তেৰিজ্জানং ব্রাহ্মণানন্তি সম্বন্ধে সামিৰচনং. ইরিণন্তি অরঞ্ঞানিযা ইদং অধিৰচনন্তি আহ ‘‘অগামকং মহারঞ্ঞ’’ন্তি. অনুপভোগরুক্খেহীতি মিগরুরুআদীনম্পি অনুপভোগারহেহি কিং পক্কাদিৰিসরুক্খেহি. যত্থাতি যস্মিং ৰনে. পরিৰত্তিতুম্পি ন সক্কা হোন্তি মহাকণ্টকগচ্ছগহনতায. ঞাতীনং ব্যসনং ৰিনাসো ঞাতিব্যসনং. এৰং ভোগসীলব্যসনেসুপি. রোগো এৰ ব্যসতি ৰিবাধতীতি রোগব্যসনং. এৰং দিট্ঠিব্যসনেপি.

৫৫৪. ননু জাতসদ্দেনেৰ অযমত্থো সিদ্ধোতি চোদনমপনেতি ‘‘যো হী’’তিআদিনা. জাতো হুত্ৰা সংৰড্ঢিতো জাতসংৰড্ঢোতি আচরিযেন (দী. নি. টী. ১.৫৫৪) ৰুত্তং, জাতো চ সো সংৰড্ঢো চাতি জাতসংৰড্ঢোতি পন যুজ্জতি ৰিসেসনপরনিপাতত্তা. ন সব্বসো পচ্চক্খা হোন্তি পরিচযাভাৰতো. চিরনিক্খন্তোতি নিক্খন্তো হুত্ৰা চিরকালো. চিরং নিক্খন্তস্স অস্সাতি হি চিরনিক্খন্তো. ‘‘জাতসংৰড্ঢো’’তি পদদ্ৰযেন অত্থস্স পরিপুণ্ণাভাৰতো ‘‘তমেন’’ন্তি কম্মপদং ‘‘তাৰদেৰ অৰসট’’ন্তি পুন ৰিসেসেতীতি ৰুত্তং হোতি. দন্ধাযিতত্তন্তি ৰিস্সজ্জনে মন্দত্তং সণিকৰুত্তি, তং পন সংসযৰসেন চিরাযনং নাম হোতীতি আহ ‘‘কঙ্খাৰসেন চিরাযিতত্ত’’ন্তি. ৰিত্থাযিতত্তন্তি সারজ্জিতত্তং. অট্ঠকথাযং পন ৰিত্থাযিতত্তং নাম থম্ভিতত্তন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘থদ্ধভাৰগ্গহণ’’ন্তি ৰুত্তং. অপ্পটিহতভাৰং দস্সেতি তস্সেৰ অনাৰরণঞাণভাৰতো. নন্ৰেতম্পি অন্তরাযপটিহতং সিযাতি আসঙ্কং পরিহরতি ‘‘তস্স হী’’তিআদিনা. মারাৰট্টনাদিৰসেনাতি এত্থ চক্খুমোহমুচ্ছাকালাদি সঙ্গয্হতি. ন সক্কা তস্স কেনচি অন্তরাযো কাতুং চতূসু অনন্তরাযিকধম্মেসু পরিযাপন্নভাৰতো.

৫৫৫. উইচ্চুপসগ্গযোগে লুম্পসদ্দো, লুপিসদ্দো ৰা উদ্ধরণত্থো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘উদ্ধরতূ’’তি. উপসগ্গৰিসেসেন হি ধাতুসদ্দা অত্থৰিসেসৰুত্তিনো হোন্তি যথা ‘‘আদান’’ন্তি. পজাসদ্দো পকরণাধিগতত্তা দারকৰিসযোতি আহ ‘‘ব্রাহ্মণদারক’’ন্তি.

ব্রহ্মলোকমগ্গদেসনাৰণ্ণনা

৫৫৬-৭. ‘‘অপুব্বন্তি ইমিনা সংৰণ্ণেতব্বতাকারণং দীপেতি. যস্স অতিসযেন বলং অত্থি, সো বলৰাতি ৰুত্তং ‘‘বলসম্পন্নো’’তি. সঙ্খং ধমেতীতি সঙ্খধমকো, সঙ্খং ধমযিত্ৰা ততো সদ্দপৰত্তকো. ‘‘বলৰা’’তিআদিৰিসেসনং কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘দুব্বলো হী’’তিআদি. বলৰতো পন সঙ্খসদ্দোতি সম্বন্ধো. অপ্পনাৰ ৰট্টতি পটিপক্খতো সম্মদেৰ চেতসো ৰিমুত্তিভাৰতো, তস্মা এৰং ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো.

পমাণকতং কম্মং নাম কামাৰচরং ৰুচ্চতি পমাণকরানং সংকিলেসধম্মানং অৰিক্খম্ভনতো. তথা হি তং ব্রহ্মৰিহারপুব্বভাগভূতং পমাণং অতিক্কমিত্ৰা ওদিস্সকানোদিস্সকদিসাফরণৰসেন ৰড্ঢেতুং ন সক্কা. ৰুত্তৰিপরিযাযতো পন রূপারূপাৰচরং অপ্পমাণকতং কম্মং নাম. তেনাহ ‘‘তঞ্হী’’তিআদি. তত্থ অরূপাৰচরে ওদিস্সকানোদিস্সকৰসেন ফরণং ন লব্ভতি, তথা দিসাফরণঞ্চ. কেচি পন ‘‘তং আগমনৰসেন লব্ভতী’’তি ৰদন্তি, তদযুত্তং. ন হি ব্রহ্মৰিহারনিস্সন্দো আরুপ্পং, অথ খো কসিণনিস্সন্দো, তস্মা যং সুভাৰিতং ৰসীভাৰং পাপিতং আরুপ্পং, তং অপ্পমাণকতন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘যং ৰা সাতিসযং ব্রহ্মৰিহারভাৰনায অভিসঙ্খতেন সন্তানেন নিব্বত্তিতং, যঞ্চ ব্রহ্মৰিহারসমাপত্তিতো ৰুট্ঠায সমাপন্নং অরূপাৰচরজ্ঝানং, তং ইমিনা পরিযাযেন ফরণপমাণৰসেন অপ্পমাণকত’’ন্তি অপরে. ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং.

রূপাৰচরারূপাৰচরকম্মেতি রূপাৰচরকম্মে চ অরূপাৰচরকম্মে চ সতি. ন ওহীযতি ন তিট্ঠতীতি কতূপচিতম্পি কামাৰচরকম্মং যথাধিগতে মহগ্গতজ্ঝানে অপরিহীনে তং অভিভৰিত্ৰা পটিবাহিত্ৰা সযং ওহীযকং হুত্ৰা পটিসন্ধিং দাতুং সমত্থভাৰে ন তিট্ঠতি. ‘‘ন অৰসিস্সতী’’তি এতস্স হি অত্থৰচনং ‘‘ন ওহীযতী’’তি, তদেতং ‘‘ন অৰতিট্ঠতী’’তি এতস্স ৰিসেসৰচনং, পরিযাযৰচনং ৰা. তেনাহ ‘‘কিং ৰুত্তং হোতী’’তিআদি. লগ্গিতুন্তি আৰরিতুং নিসেধেতুং. ঠাতুন্তি পটিবলং হুত্ৰা পতিট্ঠাতুং. ফরিত্ৰাতি পটিফরিত্ৰা. পরিযাদিযিত্ৰাতি তস্স সামত্থিযং খেপেত্ৰা. ওকাসং গহেত্ৰাতি ৰিপাকদানোকাসং গহেত্ৰা, ইমিনা ‘‘লগ্গিতুং ৰা ঠাতুং ৰা’’তি ৰচনমেৰ ৰিত্থারেতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘অথ খো’’তিআদি অত্থাপত্তিদস্সনং. কম্মস্স পরিযাদিযনং নাম তস্স ৰিপাকুপ্পাদনং নিসেধেত্ৰা অত্তনো ৰিপাকুপ্পাদনমেৰাতি আহ ‘‘তস্সা’’তিআদি. তস্সাতি কামাৰচরকম্মস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা. সযমেৰাতি রূপারূপাৰচরকম্মমেৰ. ব্রহ্মসহব্যতং উপনেতি অসতি তাদিসানং চেতোপণিধিৰিসেসেতি অধিপ্পাযো. তিস্সব্রহ্মাদীনং ৰিয হি মহাপুঞ্ঞানং চেতোপণিধিৰিসেসেন মহগ্গতকম্মং পরিত্তকম্মস্স ৰিপাকং ন পটিবাহতীতি দট্ঠব্বং.

অথ মহগ্গতস্স গরুককম্মস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা পরিত্তং লহুককম্মং কথমত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসং করোতীতি? তীসুপি কির ৰিনযগণ্ঠিপদেসু এৰং ৰুত্তং ‘‘নিকন্তিবলেনেৰ ঝানং পরিহাযতি, ততো পরিহীনঝানত্তা পরিত্তকম্মং লদ্ধোকাস’’ন্তি. কেচি পন ৰদন্তি ‘‘অনীৰরণাৰত্থায নিকন্তিযা ঝানস্স পরিহানি ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বা’’তি. ইদমেত্থ যুত্ততরকারণং – অসতিপি মহগ্গতকম্মুনো ৰিপাকপটিবাহনসমত্থে পরিত্তকম্মে ‘‘ইজ্ঝতি ভিক্খৰে সীলৰতো চেতোপণিধি ৰিসুদ্ধত্তা সীলস্সা’’তি (দী. নি. ১.৫০৪; সং. নি. ৪.৩৫২; অ. নি. ৮.৩৫) ৰচনতো কামভৰে চেতোপণিধি মহগ্গতকম্মস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা পরিত্তকম্মুনো ৰিপাকোকাসং করোতীতি. এৰং মেত্তাদিৰিহারীতি ৰুত্তনযেন অপ্পনাপত্তানং মেত্তাদীনং ব্রহ্মৰিহারানং ৰসেন ৰিহারী.

৫৫৯. পঠমমুপনিধায দুতিযং, কিমেতং, যমুপনিধীযতীতি ৰুত্তং ‘‘পঠমমেৰা’’তিআদি. মজ্ঝিমপণ্ণাসকে সঙ্গীতন্তি অজ্ঝাহরিত্ৰা সম্বন্ধো. পুনপ্পুনং সরণগমনং দল়্হতরং, মহপ্ফলতরঞ্চ, তস্মা দুতিযম্পি সরণগমনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. কতিপাহচ্চযেনাতি দ্ৰীহতীহচ্চযেন. পব্বজিত্ৰাতি সামণেরপব্বজ্জং গহেত্ৰা. অগ্গঞ্ঞসুত্তম্পি (দী. নি. ৩.১১২) অমুংযেৰ ৰাসেট্ঠমারব্ভ কথেসি, নাঞ্ঞন্তি ঞাপেতুং ‘‘অগ্গঞ্ঞসুত্তে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ আগতনযেন উপসম্পদঞ্চেৰ অরহত্তঞ্চ অলত্থুং পটিলভিংসূতি অত্থো. যমেত্থ অত্থতো ন ৰিভত্তং, তদেতং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

ইতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায পরমসুখুমগম্ভীরদুরনুবোধত্থপরিদীপনায সুৰিমলৰিপুলপঞ্ঞাৰেয্যত্তিযজননায অজ্জৰমদ্দৰসোরচ্চসদ্ধাসতিধিতিবুদ্ধিখন্তিৰীরিযাদিধম্মসমঙ্গিনা সাট্ঠকথে পিটকত্তযে অসঙ্গাসংহীরৰিসারদঞাণচারিনা অনেকপ্পভেদসকসমযসমযন্তরগহনজ্ঝোগাহিনা মহাগণিনা মহাৰেয্যাকরণেন ঞাণাভিৰংসধম্মসেনাপতিনামথেরেন মহাধম্মরাজাধিরাজগরুনা কতায সাধুৰিলাসিনিযা নাম লীনত্থপকাসনিযা তেৰিজ্জসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপকাসনা.

তেৰিজ্জসুত্তসংৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

তত্রিদং সাধুৰিলাসিনিযা সাধুৰিলাসিনিত্তস্মিং হোতি –

ব্যঞ্জনঞ্চেৰ অত্থো চ, ৰিনিচ্ছযো চ সব্বথা;

সাধকেন ৰিনা ৰুত্তো, নত্থি চেত্থ যতো ততো.

সম্পস্সতং সুধীমতং, সাধূনং চিত্ততোসনং;

করোতি ৰিৰিধং সাযং, তেন সাধুৰিলাসিনীতি.

নিগমনকথা

এত্তাৰতা চ –

সদ্ধম্মে পাটৰত্থায, সাসনস্স চ ৰুদ্ধিযা;

ৰণ্ণনা যা সমারদ্ধা, সীলক্খন্ধকথায সা.

সাধুৰিলাসিনী নাম, সব্বসো পরিনিট্ঠিতা;

পণ্ণাসায সাধিকায, ভাণৰারপ্পমাণতো.

অনেকসেতিভিন্দো যো, অনন্তবলৰাহনো;

সিরীপৰরাদিনামো, রাজা নানারট্ঠিস্সরো.

জম্বুদীপতলে রম্মে, মরম্মৰিসযে অকা;

তম্বদীপরট্ঠে পুরং, অমরপুরনামকং.

মণ্ডলাচলসামন্তং, এরাৰতীনদিস্সিতং;

নানাজনানমাৰাসং, হেমপাসাদলঙ্কতং.

তত্রাভিসেকপত্তো সো, রজ্জং কারেসি ধম্মতো;

রাজাগারমহাথূপং, অকাসি সম্পসাদনং.

উদ্ধম্মং উব্বিনযঞ্চ, পহায জিনসাসনং;

ৰিসোধেসি যথাভূতং, সততং দল়্হমানসো.

তেনেৰ কারিতে রম্মে, ছাযূদকসমপ্পিতে;

দ্ৰিপাকারপরিক্খিত্তে, ভাৰনাভিরতারহে.

মহামুনিসমঞ্ঞা যা, সম্বুদ্ধসম্মুখা কতা;

পটিমা তংপাসাদম্হা, উজুআসন্নদক্খিণে.

অসোকারামআরামে, পঞ্চভূমিমহালযে;

রতনভূমিকিত্তি ৰ্হযে, ধম্মপাসাদলঙ্কতে.

তথা দক্খিণদেৰিযা, নগরসমীপে কতে;

পুব্বুত্তরে জযভূমি-কিত্তাভিধানকেপি চ.

তথেৰুত্তরদেৰিযা, নগরব্ভন্তরে কতে;

সোণ্ণগুহথূপন্তিকে, পরিমাণকনামকে.

তথা চ উপরাজেন, কতে নগরপচ্ছিমে;

মহাগুহথূপন্তিকে, মঙ্গলাৰাসনামকে.

ইতি সোণ্ণৰিহারেসু, ৰসংনেকেসু ৰারতো;

সক্কতো সব্বরাজূনং, তিক্খত্তুং লদ্ধলঞ্ছনো.

ঞাণাভিৰংসধম্মসেনাপতীতি সুৰিখ্যাতো;

দ্ৰেৰিভঙ্গাদিধারণা, উপজ্ঝাচরিযতং পত্তো.

লঙ্কাদীপাগতানম্পি, পরদীপনিৰাসিনং;

ভিক্খূনং ৰাচকো ধম্মং, পটিপত্তিং নিযোজকো.

যং নিস্সায ৰিসোধেসি, সাসনং এস ভূপতি;

অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং, সো’কাসি ৰণ্ণনং ইমং.

সম্বুদ্ধপরিনিব্বানা, পঞ্চতালীসকে’দ্ধকে;

তিসতে দ্ৰিসহস্সে চ, সম্পত্তে সা সুনিট্ঠিতা.

পেটকালঙ্কারৰ্হযং, নেত্তিসংৰণ্ণনং সুভং;

ইমঞ্চ সঙ্খরোন্তেন, যং পুঞ্ঞং পসুতং মযা.

অঞ্ঞম্পি তেন পুঞ্ঞেন, পত্ৰান বোধিমুত্তমং;

তারযিত্ৰা বহূ সত্তে, মোচেয্যং ভৰবন্ধনা.

সদা রক্খন্তু রাজানো, ধম্মেনেৰ পজং ইমং;

নিরতা পুঞ্ঞকম্মেসু, জোতেন্তু জিনসাসনং.

ইমে চ পাণিনো সব্বে, সব্বদা নিরুপদ্দৰা;

নিচ্চং কল্যাণসঙ্কপ্পা, পপ্পোন্তু অমতং পদন্তি.

ইতি দীঘনিকাযট্ঠকথায সীলক্খন্ধৰগ্গসংৰণ্ণনায

সাধুৰিলাসিনী নাম অভিনৰটীকা সমত্তা.

সীলক্খন্ধৰগ্গঅভিনৰটীকা নিট্ঠিতা.