১. হেতুপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
১. হেতুপচ্চযেন পচ্চযভাৰো হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠো, ন হেতুপচ্চযধম্মোতি অত্থো. সোতি হেতুভাৰেন পচ্চযো. এত্থ চ পঠমৰিকপ্পে যো হেতুপচ্চযেন পচ্চযভাৰো ৰুত্তো, যো চ দুতিযৰিকপ্পে হেতুভাৰেন পচ্চযো ৰুত্তো, সো যস্মা অত্থতো যথাৰুত্তস্স পচ্চযধম্মস্স যথাৰুত্তানং পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুপচ্চযভাৰোযেৰ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘উভযথাপি হেতুভাৰেন উপকারকতা হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠোতি দস্সিতং হোতী’’তি. যথা চেত্থ, এৰং ‘‘আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযভাৰো, আরম্মণভাৰেন ৰা পচ্চযো আরম্মণপচ্চযো’’তিআদিনা আরম্মণপচ্চযাদীসু অত্থো নেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘এস নযো সেসপচ্চযেসুপী’’তি আহ. ধম্মসভাৰো এৰ, ন ধম্মতো অঞ্ঞা ধম্মসত্তি নাম অত্থীতি. উপকারকং ধম্মন্তি পচ্চযধম্মং আহ. উপকারকতন্তি পচ্চযতং.
পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠোতি পচ্চত্তৰসেন নিদ্দিট্ঠো, পঠমায ৰিভত্তিযা নিদ্দিট্ঠোতি অত্থো. তেনাতি পচ্চযধম্মনিদ্দেসভূতেন পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠেন পঠমেন হেতুসদ্দেন. এতস্সাতি হেতুসদ্দাভিধেয্যমত্থমাহ. সো হি ছব্বিধো নৰৰিধো দ্ৰাদসৰিধোতি অনেকভেদেন ভিন্নোপি হেতুভাৰসামঞ্ঞেন একজ্ঝং কত্ৰা একৰচনেন ৰুত্তো. দুতিযো হেতুসদ্দোতি আনেত্ৰা যোজনা. হেতুনা সম্পযুত্তানন্তি অধিকতত্তা ৰুত্তং ‘‘হেতু সম্পযুত্তানং পচ্চযো হোন্তো হেতুনা সম্পযুত্তানমেৰ পচ্চযো হোতি, ন ৰিপ্পযুত্তান’’ন্তি এৰং পদমেতং. ন হি সব্বেন সব্বং হেতুৰিপ্পযুত্তধম্মানং হেতুপচ্চযো ন হোতীতি. সম্পযুত্তসদ্দস্স সম্বন্ধীসদ্দত্তা ‘‘সম্পযুত্তসদ্দস্স সাপেক্খত্তা’’তি ৰুত্তং. সম্পযুত্তোতি হি ৰুত্তে কেন সম্পযুত্তোতি একন্ততো সম্বন্ধিঅন্তরং অপেক্খিতব্বং. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞস্স…পে… ৰিঞ্ঞাযতী’’তি. নাযং একন্তোতি য্ৰাযং ‘‘দুতিযে হেতুসদ্দে অৰিজ্জমানে’’তিআদিনা ৰুত্তো অত্থো, অযমেকন্তো ন হোতি, অঞ্ঞাপেক্খোপি সদ্দো অঞ্ঞস্স ৰিসেসনং হোতীতি ইদং ন সব্বত্থেৰ সম্ভৰতীতি অত্থো. ‘‘পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো’’তি ইমিনা পঠমস্স হেতুসদ্দস্স সম্পযুত্তসদ্দানপেক্খতং আহ. তেন ৰুত্তং ‘‘হেহুপচ্চযেন পচ্চযোতি এত্থেৰ ব্যাৰটো’’তি. অৰিসিট্ঠাতি ন ৰিসেসিতা. এৰন্তি যথা হেতুসদ্দেন অঞ্ঞত্থ ব্যাৰটেন সম্পযুত্তা ন ৰিসেসিযন্তি কিচ্চন্তরপসুতত্তা, এৰং সম্পযুত্তসদ্দেন হেতুসদ্দৰিসেসনরহিতেন তদত্থমত্তব্যাৰটত্তা অৰিসেসতো সম্পযুত্তানং গহণং সিযা. তেন ৰুত্তং ‘‘সম্পযুত্তসদ্দেনা’’তিআদি. আহারিন্দ্রিযাসম্পযুত্তস্স অভাৰতোতি আহারেহি ইন্দ্রিযেহি চ নসম্পযুত্তস্স ধম্মস্স অভাৰতো. ন হি ফস্সচেতনাৰিঞ্ঞাণৰেদনাজীৰিতৰিরহিতো চিত্তুপ্পাদো অত্থি. তেনাহ ‘‘ৰজ্জেতব্বা…পে… তং ন কত’’ন্তি. ৰজ্জেতব্বং হেতুৰিপ্পযুত্তং.
এৰম্পীতি দুতিযেন হেতুসদ্দেন গয্হমানেপি নাপজ্জতি. যদিপি হেতৰো বহৰো, সামঞ্ঞনিদ্দেসো চাযং, তথাপি সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসনিদ্দিট্ঠত্তাতি অধিপ্পাযো. তেন ৰুত্তং ‘‘পচ্চত্ত…পে… ৰুত্তত্তা’’তি. ৰিনাপি দুতিযেন হেতুসদ্দেন হেতুসম্পযুত্তভাৰে সিদ্ধেপীতি ইমিনা যং ৰুত্তং ‘‘নাযমেকন্তো’’তি, তমেৰ উল্লিঙ্গেতি. ন পন হেতূনন্তি ইদং হেতুস্স পচ্চযভাৰেন গহিতত্তা পচ্চযুপ্পন্নভাৰেন গহণং ন যুজ্জেয্যাতি আসঙ্কমানং সন্ধায ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘এৰম্পি গহণং সিযা’’তি. সোতি দুতিযো হেতুসদ্দো. অপরে পন ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি এত্থ হেতূনঞ্চ সম্পযুত্তকানঞ্চাতি সমাসং ৰিকপ্পেন্তি. পতিট্ঠামত্তাদিভাৰেন নিরপেক্খাতি হেতুঝানমগ্গধম্মা পতিট্ঠানউপনিজ্ঝাননিয্যানমত্তেন অঞ্ঞধম্মনিরপেক্খা হেতুঝানমগ্গপচ্চযকিচ্চং করোন্তি. সাপেক্খা এৰাতি অঞ্ঞসাপেক্খা এৰ. আহরিতব্বইসিতব্বা আহারিন্দ্রিযপচ্চযেহি উপকত্তব্বধম্মা. তস্মাতি যস্মা যেহি সাপেক্খা, তে অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নধম্মে পচ্চযভাৰেনেৰ পরিচ্ছিন্দিত্ৰা তিট্ঠন্তি, তস্মা. তেনাহ ‘‘তে ৰিনাপি…পে… ন কত’’ন্তি. পরিচ্ছিন্দন্তি ৰিসেসেন্তি. তন্তি দুতিযং আহারিন্দ্রিযগ্গহণং. তত্থাতি আহারিন্দ্রিযপচ্চযনিদ্দেসে. ন কেৰলঞ্চ তত্থেৰ, ইধ চ হেতুপচ্চযনিদ্দেসে দুতিযেন হেতুগ্গহণেন পচ্চযুপ্পন্নানং পুন ৰিসেসনকিচ্চং নত্থি, কস্মা? পচ্চযভূতেনেৰ হেতুনা সম্পযুত্তানং অঞ্ঞেসঞ্চ হেতূনং অৰিচ্ছিন্নত্তা.
পুরিমৰচনাপেক্খো ৰুত্তস্সেৰ নিদ্দেসোতি তং-সদ্দস্স পটিনিদ্দেসভাৰমাহ. পাকটীভূতে এৰ অত্থে পৰত্ততি, পাকটীভাৰো চ অঞ্ঞানপেক্খেন সদ্দেন পকাসিতত্তা ৰেদিতব্বো. অনপেক্খনীযো অত্থন্তরব্যাৰটত্তা. অঞ্ঞোতি হেতুসদ্দতো অঞ্ঞো. নিদ্দিসিতব্বপকাসকো ৰুত্তো নত্থি, যো তং-সদ্দেন পটিনিদ্দেসং লভেয্য.
যদি এৰং ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি এত্থ কথন্তি আহ ‘‘হেতুসম্পযুত্তকানন্তি ইমিনা পনা’’তিআদি. তত্থ পন-সদ্দো সতিপি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং নিদ্দেসভাৰে হেতুসম্পযুত্তকসদ্দে লব্ভমানানং নিদ্দিসিতব্বানং পাকটীকরণসঙ্খাতং হেতুসদ্দতো ৰিসেসং জোতেতি. ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ইমস্স সমাসপদস্স উত্তরপদত্থপ্পধানত্তমাহ ‘‘পচ্চযুপ্পন্নৰচনেনা’’তি. তেন চ যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স একদেসোৰ ৰুচ্চতি ধম্মানং ৰিসেসনভাৰতোতি আহ ‘‘অসমত্তেনা’’তি. ৰিসেসনং নাম ৰিসেসিতব্বাপেক্খন্তি আহ ‘‘পচ্চযুপ্পন্নৰচনন্তরাপেক্খেনা’’তি. ৰুত্ততায ৰিনা পটিনিদ্দেসতা নত্থীতি ‘‘পুব্বে ৰুত্তেনা’’তি ৰুত্তং.
তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বন্তি ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি এত্থ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বং হেতুসম্পযুত্তকসদ্দে পাকটীভূতং কিং পনাতি পুচ্ছতি. তে হেতূ চেৰ…পে… হেতুসম্পযুত্তকা চ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বা হেতুসম্পযুত্তকসদ্দে পাকটীভূতাতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞথাতি ‘‘যেহি হেতূহী’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারতো অঞ্ঞথা অঞ্ঞেন পকারেন. তং অঞ্ঞং পকারং দস্সেন্তো ‘‘তে হেতূ…পে… সম্বন্ধে সতী’’তি আহ. ইধাতি অনন্তরং ৰুত্তসম্বন্ধনং ভুম্মনিদ্দেসেন পরামসতি. তেনেৰাতি পঠমেনেৰ হেতুসদ্দেন. তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বাতি ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি এত্থ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বা যথা পাকটা, এৰং পুব্বে ‘‘তংসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৰুত্তচোদনাযম্পি এৰমেৰ তেনেৰ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বা পাকটা ভৰিতুং অরহন্তি. তথা চ সতি নিদ্দিসিতব্বস্স…পে… ন যুজ্জেয্য. দুৰিধম্পি ৰা হেতুগ্গহণং অপনেত্ৰাতি ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি এত্থ কতং দ্ৰিপ্পকারহেতুগ্গহণং অৰিচারেত্ৰা ‘‘তংসম্পযুত্তকানন্তি অৰত্ৰা’’তিআদিনা তং-সদ্দৰচনীযতং চোদেতি, ‘‘নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তা’’তিআদিনা পরিহরতি চ. হেতূ হি পচ্চযাতি ইদং অযং হেতুপচ্চযকথাতি কত্ৰা ৰুত্তং.
তং ন ৰুত্তন্তি চিত্তসমুট্ঠানৰচনং ন ৰুত্তং. তস্সাতি সহজাতপচ্চযস্স. কটত্তারূপস্স পচ্চযভাৰো ন ৰুত্তো ভৰেয্য, ৰুত্তোৰ সো ‘‘ৰিপাকাব্যাকতো একো খন্ধো তিণ্ণন্নং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো, তযো খন্ধা একস্স খন্ধস্স কটত্তা চ রূপান’’ন্তিআদিনা, তস্মা চিত্তচেতসিকানং কটত্তারূপপচ্চযভাৰো ন সক্কা নিৰারেতুং. তত্থাতি সহজাতপচ্চযনিদ্দেসে. তত্থ হি ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি চিত্তসমুট্ঠানরূপানি এৰ নিদ্দিট্ঠানি. ইধাপীতি ইমস্মিং হেতুপচ্চযনিদ্দেসেপি. এৰং ভৰিতব্বন্তি ‘‘চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি নিদ্দেসেন ভৰিতব্বং. যদি এৰং কস্মা তথা ন ৰুত্তন্তি আহ ‘‘চিত্তসমুট্ঠানানন্তি পনা’’তিআদি. ৰিসেসিতং হোতি সব্বচিত্তচেতসিকাসমুট্ঠানভাৰেন. ৰচনেনাতি যথাদস্সিতেন সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৰচনেন. চিত্তচেতসিকানং পচ্চযভাৰো এৰ হি তত্থ পচ্চযনিদ্দেসে ৰুত্তো, ন চিত্তচেতসিকানং সমুট্ঠানভাৰোতি অধিপ্পাযো.
হেতুআদিপটিবদ্ধতঞ্চ দস্সেতি যদগ্গেন তানি চিত্তপটিবদ্ধৰুত্তীনি, তদগ্গেন তংসম্পযুত্তধম্মপটিবদ্ধৰুত্তীনিপি হোন্তীতি. আরম্মণমেতং হোতীতি যদেতং কুসলাকুসলচেতনাৰসেন মনোদ্ৰারে চেতনং সেসদ্ৰারেসু কাযৰচীপযোগৰসেন সঙ্কপ্পনং, যঞ্চ কামরাগাদীনং সন্তানে অনুসযনং, এতং আরম্মণং এসো পচ্চযো কম্মৰিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা পতিট্ঠানায. পতিট্ঠিতেতি কম্মং জৰাপেত্ৰা পটিসন্ধিআকড্ঢনসমত্থতাপতিট্ঠাপত্তে কম্মৰিঞ্ঞাণে ৰিরুল়্হেতি ততো এৰ কম্মৰিঞ্ঞাণতো পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণবীজে ৰিরুল়্হে ৰিরুহন্তেতি অত্থো. অথ ৰা পতিট্ঠা ৰিঞ্ঞাণস্স হোতীতি কিলেসাভিসঙ্খারসঙ্খাতে কম্মৰিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা পৰত্তিযা আরম্মণে পচ্চযে পটিসিদ্ধে আযতিপটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স পতিট্ঠা হোতি, তস্মিং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণে পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিৰসেন পতিট্ঠিতে পতিট্ঠহন্তে ৰিরুল়্হে বীজভাৰেন ৰিরুহন্তে নামরূপস্স অৰক্কন্তি হোতীতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধিনামরূপস্স ৰিঞ্ঞাণপচ্চযতা ৰুত্তা’’তি.
পুরিমতরসিদ্ধাযাতি খেত্তভাৰনিব্বত্তিযা পুরেতরমেৰ সিদ্ধায পথৰিযা. অত্তলাভোযেৰ চেত্থ পতিট্ঠানং, ন পটিলদ্ধত্তভাৰানং অৰট্ঠানন্তি দস্সেন্তো ‘‘পতিট্ঠানং কম্মস্স কটত্তা উপ্পত্তীতি ৰুত্তং হোতী’’তি আহ.
সেসরূপানন্তি পটিসন্ধিক্খণে পথৰীধাতুআদীনং সেসরূপানং, পৰত্তে পন তিসন্ততিরূপানম্পি. সহভৰনমত্তং ৰা দস্সেতি. সহভাৰেনপি হি অত্থি কাচি ৰিসেসমত্তা. কত্থচি কত্থচীতি পকতিকালভৰৰিসেসাদিকে. ততিযপকতিযঞ্হি পঠমকপ্পিককালে চ ভাৰকলাপো নত্থি, রূপভৰে কাযকলাপোপি. আদি-সদ্দেন তত্থেৰ ঘানজিৰ্হাকলাপা, কামভৰে চ অন্ধাদীনং চক্খাদিকলাপা সঙ্গয্হন্তি. কত্থচি অভাৰাভাৰতোতি নামরূপোকাসে কত্থচিপি অভাৰাভাৰতো.
তেসন্তি পৰত্তিযং কটত্তারূপাদীনং. ন হি হেতু পৰত্তিযং কটত্তারূপস্স পচ্চযো হোতি, উতুআহারজানং পন সম্ভৰোযেৰ নত্থি. তেন ৰুত্তং ‘‘পচ্চযভাৰপ্পসঙ্গোযেৰ নত্থী’’তি. ন পন লব্ভতি পচ্চযপচ্চনীযে তাদিসস্স ৰারস্স অনুদ্ধটত্তা. ইদন্তি ‘‘পৰত্তিযং কটত্তারূপাদীনং পচ্চযভাৰপটিবাহনতো’’তি ইদং ‘‘হেতূ সহজাতান’’ন্তি অদেসনায পরিহারৰচনং, ঈদিসী পন চোদনা অনোকাসা এৰাতি দস্সেতুং ‘‘ভগৰা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. যো হি ধম্মো যথা ভগৰতা দেসিতো, সো তথেৰ গহেতব্বোতি.
হেতুপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.