১. পচ্চযানুলোমৰণ্ণনা
একেকং তিকং দুকঞ্চাতি কুসলত্তিকাদীসু বাৰীসতিযা তিকেসু হেতুদুকাদীসু সতং দুকেসু একেকং তিকং দুকঞ্চ. ন তিকদুকন্তি তুল্যযোগীনং ন তিকদুকন্তি অত্থো. তিকৰিসিট্ঠং পন দুকং, দুকৰিসিট্ঠঞ্চ তিকং, তিকৰিসিট্ঠতিকদুকৰিসিট্ঠদুকেসু ৰিয নিস্সায উপরি দেসনা পৰত্তা এৰাতি.
যে কুসলাদিধম্মে পটিচ্চাতি ৰুত্তা ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদীসু, তে কুসলাদিধম্মা পটিচ্চত্থং ফরন্তা হেতুআদিপচ্চযট্ঠং সাধেন্তা কুসলাদিপচ্চযা চেৰাতি অত্থো. তেনেৰাহাতি যস্মা পচ্চযধম্মানং পচ্চযুপ্পন্নেসু পটিচ্চত্থফরণং উভযেসং তেসং সহভাৰে সতি, নাঞ্ঞথা. তেনেৰ কারণেনাহ ‘‘তে চ খো সহজাতাৰা’’তি. তেতি হেতুআদিপচ্চযা. তেসু হি হেতুসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযাদযো সহজাতা, অনন্তরসমনন্তরাদযো অসহজাতা পচ্চযা হোন্তীতি. এতেহি দ্ৰীহি ৰারেহি ইতরেতরত্থবোধনৰসেন পৰত্তায দেসনায কিং সাধিতং হোতীতি আহ ‘‘এৰঞ্চ নিরুত্তিকোসল্লং জনিতং হোতী’’তি.
তে তে পঞ্হে উদ্ধরিত্ৰাতি ‘‘সিযা কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদযো যে যে পঞ্হা ৰিস্সজ্জনং লভন্তি, তে তে পঞ্হে উদ্ধরিত্ৰা. পমাদলেখা এসাতি ইদং ‘‘কুসলো হেতু হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মান’’ন্তি লিখিতং সন্ধায ৰুত্তং. পটিচ্চসহজাতৰারেসু সহজাতপচ্চযো, পচ্চযনিস্সযৰারেসু নিস্সযপচ্চযো, সংসট্ঠসম্পযুত্তৰারেসু সম্পযুত্তপচ্চযো একন্তিকোতি কত্ৰা ৰুত্তোতি আহ ‘‘পুরিমৰারেসু…পে… নিযমেত্ৰা’’তি. তত্থাতি তেসু পুরিমৰারেসু ছসু. ন ৰিঞ্ঞাযন্তি সরূপতো অনুদ্ধটত্তা. এৰমাদীহি পঞ্হেহি. হেতাদিপচ্চযপচ্চযুপ্পন্নেসূতি হেতুআদীসু পচ্চযধম্মেসু সম্পযুত্তক্খন্ধাদিভেদেসু তেসং পচ্চযুপ্পন্নেসু. নিদ্ধারণে চেতং ভুম্মং. হেতাদিপচ্চযানং নিচ্ছযাভাৰতোতি ‘‘ইমে নাম তে হেতুআদযো পচ্চযধম্মা’’তি নিচ্ছযাভাৰতো সরূপতো অনিদ্ধারিতত্তা. যথা হি নাম নানাজটাজটিতং গুম্বন্তরগতঞ্চ তংসদিসং সরূপতো অদিস্সমানং ইদং তন্তি ন ৰিনিচ্ছিনীযতি, এৰং ঞাতুং ইচ্ছিতোপি অত্থো সরূপতো অনিদ্ধারিতো নিজ্জটো নিগুম্বো চ নাম ন হোতি নিচ্ছযাভাৰতো, সরূপতো পন তস্মিং নিদ্ধারিতে তব্বিসযস্স নিচ্ছযস্স ৰসেন পুগ্গলস্স অসম্বুদ্ধভাৰাপ্পত্তিযা সো পঞ্হো নিজ্জটো নিগুম্বো চ নাম হোতীতি আহ ‘‘নিচ্ছযাভাৰতো তে পঞ্হা নিজ্জটা নিগুম্বা চ কত্ৰা ন ৰিভত্তা’’তি, ‘‘ন কোচি পুচ্ছাসঙ্গহিতো…পে… ৰিভত্তা’’তি চ. তন্তি পঞ্হাৰিস্সজ্জনং সন্ধায নিজ্জটতা ন ৰুত্তা, অথ খো নিচ্ছযুপ্পাদনন্তি অধিপ্পাযো.
ঠপনং নাম ইধ ৰিনেয্যসন্তানে পতিট্ঠপনং, তং পন তস্স অত্থস্স দীপনং জোতনন্তি আহ ‘‘পকাসিতত্তা’’তি. পকারেহীতি হেতুআদিপচ্চযপ্পকারেহি, কুসলাদিপচ্চযপচ্চযুপ্পন্নপ্পকারেহি ৰা.
২৫-৩৪. পরিকপ্পনং ৰিদহনন্তি কত্ৰা আহ ‘‘পরিকপ্পপুচ্ছাতি ৰিধিপুচ্ছা’’তি. সিযাতি ভৰেয্যাতি অত্থো. এসো ৰিধি কিং অত্থীতি এতেন ‘‘সিযা’’তি ৰিধিম্হি কিরিযাপদং. পুচ্ছা পন ৰাক্যত্থসিদ্ধা ৰেদিতব্বা. তমেৰ হি ৰাক্যত্থসিদ্ধং পুচ্ছং দস্সেতুং অট্ঠকথাযম্পি ‘‘কিং সো কুসলং ধম্মং পটিচ্চ সিযা’’তি ৰুত্তং. সংপুচ্ছনং পরিকপ্পপুচ্ছাতি তস্মিং পক্খে হি কিরিযায পদেনেৰ পুচ্ছা ৰিভাৰীযতীতি ৰুত্তং হোতীতি. ‘‘সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তি এত্থ ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ হেতুপচ্চযা’’তি উভযমিদং পচ্চযৰচনং, ‘‘কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্যা’’তি পচ্চযুপ্পন্নৰচনং. তেসু পচ্চযধম্মস্স পচ্চযভাৰে ৰিভাৰিতে পচ্চযুপ্পন্নস্স উপ্পত্তি অত্থতো ৰিভাৰিতাযেৰ হোতীতি পচ্চযধম্মোৰ পুচ্ছিতব্বো. তত্থ চ পচ্চযধম্মৰিসিট্ঠো পটিচ্চত্থো ৰা পুচ্ছিতব্বো সিযা পচ্চযৰিসিট্ঠো ৰাতি দুৰিধা পুচ্ছিতব্বাযেৰ অত্থৰিকপ্পা অট্ঠকথাযং ৰুত্তা. তেসু পঠমস্মিং পুচ্ছা সদোসাতি দস্সেন্তো ‘‘যো কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্যা’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বপুচ্ছানং পৰত্তিতোতি কুসলমূলাদীনং সত্তসত্তপুচ্ছানং পৰত্তনতো, উপ্পজ্জমানং কুসলং. তেহি পচ্চযেহীতি পচ্ছাজাতৰিপাকপচ্চযেহি উপ্পত্তি অনুঞ্ঞাতাতি আপজ্জতি, ন চ তং যুত্তন্তি অধিপ্পাযো. তংতংপচ্চযাতি ততো ততো যোনিসোমনসিকারাদিপচ্চযতো. ভৰনমত্থিতা এত্থ ন চ পুচ্ছিতাতি ‘‘কিং সিযা’’তি ৰুত্তযোজনায দোসমাহ. এৰঞ্চ কত্ৰাতি উপ্পত্তিযা এৰ পুচ্ছিতত্তা.
তত্থাতি ‘‘অথ ৰা’’তিআদিনা ৰুত্তে অত্থন্তরে. উপ্পজ্জেয্যাতি উপ্পত্তিং অনুজানিত্ৰাতি ‘‘উপ্পজ্জেয্যা’’তি এত্থ ৰুত্তং কুসলপচ্চযং উপ্পত্তিং অনুজানিত্ৰা. তস্সাতি উপ্পত্তিযা. ভৰনপুচ্ছনন্তি হেতুপচ্চযা ভৰনপুচ্ছনং ন যুত্তন্তি সম্বন্ধো. পুন তস্সাতি হেতুপচ্চযা উপ্পত্তিযা. ভৰনপুচ্ছনন্তি কেৰলং ভৰনপুচ্ছনং. তস্মাতি যস্মা ৰুত্তনযেন উভযত্থাপি উপ্পত্তিঅনুজাননমুখেন ভৰনপুচ্ছনং অযুত্তং, তস্মা. অনুজাননঞ্চ অট্ঠকথাযং ৰুত্তে অত্থৰিকপ্পদ্ৰযে অত্থতো আপন্নং, তং অননুজানন্তো আহ ‘‘অননুজানিত্ৰাৰা’’তিআদি. সংপুচ্ছনমেৰাতি ইমিনা সংপুচ্ছনে ‘‘উপ্পজ্জেয্যা’’তি ইদং কিরিযাপদন্তি দস্সেতি. যদি এৰং ‘‘সিযা’’তি ইদং কথন্তি আহ ‘‘সিযাতি…পে… পুচ্ছতী’’তি. অযং নযোতি ‘‘সিযা’’তিআদিনা অনন্তরৰুত্তো অত্থনযো. ন ৰিঞ্ঞাযতি অনামট্ঠৰিসেসত্তা. দ্ৰেপি পুচ্ছাতি সম্ভৰনপুচ্ছা তব্বিসেসপুচ্ছা চাতি দুৰিধাপি পুচ্ছা একাযেৰ পুচ্ছা সংপুচ্ছনভাৰতো একাধিকরণভাৰতো চ.
গমনুস্সুক্কৰচনন্তি গমনস্স উস্সুক্কৰচনং. গমনকিরিযায যথা অত্তনো কত্তা উপরি কত্তব্বকিরিযায যোগ্যরূপো হোতি, এৰমেৰ ঠানং গমনুস্সুক্কনং তস্স বোধনং ৰচনং. এৰংভূতা চ কিরিযা যস্মা অত্থতো কিরিযন্তরাপেক্খা নাম হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘গমনস্স…পে… অত্থো’’তি. কথং পনেতস্মিং সহজাতপচ্চযপট্ঠানে পটিচ্চৰারে পটিচ্চসদ্দস্স পচ্ছিমকালকিরিযাপেক্খতাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘যদিপী’’তিআদি. তেনেতং দস্সেতি ‘‘অসতিপি পটিঅযনুপ্পজ্জনানং কালভেদে অঞ্ঞত্র হেতুফলেসু দিস্সমানং পুরিমপচ্ছিমকালতং হেতুফলতাসামঞ্ঞতো ইধাপি সমারোপেত্ৰা রুল়্হীৰসেন পুরিমপচ্ছিমকালৰোহারো কতো’’তি. তেনাহ ‘‘গহণপ্পৰত্তিআকারৰসেন…পে… দট্ঠব্বো’’তি. তত্থ অত্তপটিলাভো উপ্পাদোতি অত্থো.
গমনন্তি ‘‘পটিচ্চা’’তি এত্থ লব্ভমানং অযনকিরিযং পরিযাযন্তরেনাহ. সা পনত্থতো পৰত্তি, পৰত্তি চ ধম্মানং যথাপচ্চযং উপ্পত্তিযেৰ. সভাৰধম্মানঞ্হি উপ্পত্তিযং লোকে সব্বো কিরিযাকারকৰোহারো, তস্মা ‘‘পটিচ্চা’’তি এত্থ লব্ভমানং যং পটিঅযনং পটিগমনং অত্থতো পটিউপ্পজ্জমানং, তঞ্চ গচ্ছন্তাদিঅপেক্খায হোতীতি আহ ‘‘গচ্ছন্তস্স পটিগমনং, উপ্পজ্জন্তস্স পটিউপ্পজ্জন’’ন্তি. তযিদং গমনপটিগমনং, উপ্পজ্জনপটিউপ্পজ্জনং সমানকিরিযা. কথং? যস্মা পটিকরণং পটিসদ্দত্থো. তস্মাতি যস্মা সহজাতপচ্চযভূতস্স উপ্পজ্জন্তস্স পটিউপ্পজ্জনং ‘‘পটিচ্চ উপ্পজ্জতী’’তি এত্থ অত্থো, তস্মা. তদাযত্তুপ্পত্তিযাতি সহযোগে করণৰচনং, করণত্থে, হেতুত্থে ৰা, তস্মিং উপ্পজ্জমানে কুসলধম্মে আযত্তায পটিবদ্ধায উপ্পত্তিযা সহেৰ পটিগন্ত্ৰাতি অত্থো. তেন পটিঅযনত্তলাভানং সমানকালতং দস্সেতি. তেনেৰাহ ‘‘সহজাতপচ্চযং কত্ৰাতি ৰুত্তং হোতী’’তিআদি. ননু চ সমানকালকিরিযাযং ঈদিসো সদ্দপ্পযোগো নত্থি, পুরিমকালকিরিযাযমেৰ চ অত্থীতি? নাযমেকন্তো সমানকালকিরিযাযম্পি কেহিচি ইচ্ছিতত্তা. তথা হি –
‘‘নিহন্ত্ৰা তিমিরং লোকে, উদিতো সতরংসমি;
লোকেকচক্খুভূতোয-মত্থমেতি দিৰাকরো.
‘‘সিরীৰিলাসরূপেন, সব্বসোভাৰিভাৰিনা;
ওভাসেত্ৰাদিতো বুদ্ধো, সতরংসি যথা পরো’’তি. –
চ পযোগা দিস্সন্তি.
৩৫-৩৮. তাসূতি দুকমূলকনযে হেতারম্মণদুকে একূনপঞ্ঞাসপুচ্ছা, তাসু. হেতারম্মণদুকেতি ‘‘হেতুপচ্চযা আরম্মণপচ্চযা’’তি এৰং হেতুপচ্চযআরম্মণপচ্চযানং ৰসেন আগতে পচ্চযদুকে. দ্ৰিন্নং পুচ্ছানং দস্সিতত্তাতি যস্মিং ৰাচনামগ্গে কুসলপদমূলা কুসলপদাৰসানা, কুসলাদিপদত্তযমূলা কুসলাদিপদত্তযাৰসানা চ একূনপঞ্ঞাসায পুচ্ছানং আদিপরিযোসানভূতা দ্ৰে এৰ পুচ্ছা দস্সিতা, তং সন্ধায ৰুত্তং. এত্থাতি এতস্মিং পণ্ণত্তিৰারে পুচ্ছানং ৰুত্তো ন পচ্চযানন্তি অত্থো. পুচ্ছায হি ৰসেন হেতুপচ্চযে হেতুপচ্চযসঙ্খাতং একমূলং এতস্সাতি একমূলকো, নযসদ্দাপেক্খায চাযং পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো. এৰং আরম্মণপচ্চযমূলকাদীসু. তথা হেতুআরম্মণপচ্চযসঙ্খাতানি দ্ৰে মূলানি এতস্সাতি দ্ৰিমূলকোতিআদিনা যোজেতব্বা. পচ্চযানং পন ৰুচ্চমানে পঠমনযস্স একমূলকতা ন সিযা. ন হি তত্থ পচ্চযন্তরং অত্থি, যং মূলভাৰেন ৰত্তব্বং সিযা. তেনাহ ‘‘পচ্চযানং পন ৰসেনা’’তিআদি. হেতারম্মণদুকাদীনন্তি অৰযৰে সামিৰচনং, অধিপতিআদীনন্তি সম্বন্ধো. ততো পরং মূলস্স অভাৰতো সব্বমূলকং অনৰসেসানং পচ্চযানং মূলভাৰেন গহিতত্তা. ন হি মূলৰন্তভাৰেন গহিতা পচ্চযা মূলভাৰেন গয্হন্তি. পচ্চযগমনং পাল়িগমনন্তি ৰিঞ্ঞাযতি অভিধেয্যানুরূপং লিঙ্গৰচনাদীতি কত্ৰা. ইধাতি অনুলোমে. চ-সদ্দো উপচযত্থো. সো তেৰীসতিমূলস্স সব্বমূলভাৰং উপচযেন ৰুচ্চমানং জোতেতি.
৩৯-৪০. এৰং সতীতি ‘‘আরম্মণপচ্চযা হেতুপচ্চযা’’তি আরভিত্ৰা ‘‘আরম্মণপচ্চযা অৰিগতপচ্চযা, আরম্মণপচ্চযা হেতুপচ্চযা’’তি এৰং ৰাচনামগ্গে সতি. চক্কবন্ধনৰসেন পাল়িগতি আপজ্জতু, কো দোসোতি কদাচি ৰদেয্যাতি আহ ‘‘হেট্ঠিমসোধনৰসেন চ ইধ অভিধম্মে পাল়ি গতা’’তি. তথা হি খন্ধৰিভঙ্গাদীসুপি পাল়ি হেট্ঠিমসোধনৰসেন পৰত্তা. গণনচারেন তমত্থং সাধেতুং ‘‘এৰঞ্চ কত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. আরম্মণাদীসূতি আরম্মণমূলকাদীসু নযেসু. তস্মিং তস্মিন্তি তস্মিং তস্মিং আরম্মণাদিপচ্চযে. সুদ্ধিকতোতি সুদ্ধিকনযতো. তস্মাতি আরম্মণমূলকাদীসু সুদ্ধিকনযস্স অলব্ভমানত্তা. একমূলকনযো দট্ঠব্বো আরম্মণমূলকেতি অধিপ্পাযো. ‘‘আরম্মণপচ্চযা…পে… অৰিগতপচ্চযাতি ৰা’’তিআদি তাদিসং ৰাচনামগ্গং সন্ধায ৰুত্তং. যত্থ ‘‘আরম্মণপচ্চযা হেতুপচ্চযা, আরম্মণপচ্চযা অধিপতিপচ্চযা, আরম্মণপচ্চযা…পে… অৰিগতপচ্চযা’’তি এৰং আরম্মণমূলকে অনন্তরপচ্চযমূলভূতা আরম্মণপচ্চযপরিযোসানমেৰ একমূলকং দস্সেত্ৰা উপরি অৰসিট্ঠএকমূলকতো পট্ঠায যাৰ সব্বমূলকে ৰিগতপচ্চযা, তাৰ সংখিপিত্ৰা অৰিগতপচ্চযোৰ দস্সিতো. তেনাহ ‘‘একমূলকেসূ’’তিআদি. ইতো পরেসুপি এদিসেসু ঠানেসু এসেৰ নযো. মূলমেৰ দস্সেত্ৰাতি অধিপতিমূলকে একমূলকস্স আদিমেৰ দস্সেত্ৰা. ন সুদ্ধিকদস্সনন্তি ন সুদ্ধিকনযদস্সনং. ‘‘সুদ্ধিকনযো হি ৰিসেসাভাৰতো আরম্মণমূলকাদীসু ন লব্ভতী’’তি হি ৰুত্তং. নাপি সব্বমূলকে কতিপযপচ্চযদস্সনং উপরি সব্বমূলকে একমূলকস্স আগতত্তা.
৪১. একস্মিঞ্চাতি অৰিগতমূলকাদিকে চ নযে. সঙ্খেপন্তরগতোতি সঙ্খেপস্স সঙ্খিপিতস্স অব্ভন্তরগতো, সঙ্খিপিতব্বোতি অত্থো. মজ্ঝিমানং দস্সনন্তি মজ্ঝিমানং নযতো দস্সনং, অঞ্ঞথা সঙ্খেপো এৰ ন সিযা. গতিদস্সনন্তি অন্তদস্সনং অকত্ৰা পাল়িগতিযা দস্সনং, তঞ্চ আদিতো পট্ঠায কতিপযদস্সনমেৰ. তেন ৰিগতপচ্চযুদ্ধারণেন ওসানচতুক্কং দস্সেতি অৰিগতমূলকে ৰিগতপচ্চযস্স ওসানভাৰতো. সব্বমূলকস্স অৰসানেন ‘‘ৰিগতপচ্চযা’’তি পদেন.
যথা হেতুআদীনং পচ্চযানং উদ্দেসানুপুব্বিযা দুকতিকাদিযোজনা কতা, এৰং তত্থ আরম্মণাদিপচ্চযে লঙ্ঘিত্ৰাপি সক্কা যোজনং কাতুং, তথা কস্মা ন কতা? যদিপি অনৰসেসতো পচ্চযানং মূলভাৰেন গহিতত্তা কেসঞ্চি কেহিচি যোজনে অত্থৰিসেসো নত্থি, আরম্মণমূলকাদীসু পন আরম্মণাধিপতিদুকাদীনং হেতুমূলকে চ হেতুঅধিপতিঅনন্তরতিকাদীনং তংতংঅৰসিট্ঠপচ্চযেহি যোজনায অত্থেৰ ৰিসেসো, এৰং সন্তেপি যস্মা উপ্পটিপাটিযা যোজনা ন সুখগ্গহণা, সক্কা চ ঞাণুত্তরেন পুগ্গলেন যথাদস্সিতেন নযেন যোজিতুন্তি উপ্পটিপাটিযা পচ্চযে অগ্গহেত্ৰা পটিপাটিযাৰ তে যোজেত্ৰা দস্সিতাতি ইমমত্থমাহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদিনা.
তঞ্চ গমনং যুত্তন্তি যং সব্বেহি তিকেহি একেকস্স দুকস্স যোজনাৰসেন পাল়িগমনং, তং যুত্তং তিকেসু দুকানং পক্খেপভাৰতো. তত্থাতি দুকেসু. একেকস্মিন্তি একেকস্মিং দুকতিকে. নযাতি অনুলোমনযাদযো ৰারে ৰারে চত্তারো নযা, পুচ্ছা পন সত্তৰীসতি. যদি এৰং কস্মা হেতুদুকেন সমানাতি? তং তিকপদেসু পচ্চেকং হেতুদুকস্স লব্ভমানস্স হেতুদুকভাৰসামঞ্ঞতো ৰুত্তং.
ৰুত্তনযেনাতি ‘‘ন হী’’তিআদিনা দুকতিকে ৰুত্তনযেন. তত্থ হি ন দুকস্স যোজনা অত্থি, অথ খো দুকানং একেকেন পদেন তিকস্স যোজনা. তেনাহ ‘‘একেকো তিকো দুকসতেন যোজিতো’’তি. একেকস্মিন্তি একেকস্মিং তিকদুকে.
তিকাদযো ছ নযাতি ‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৰর’’ন্তিআদিনা গাথাযং ৰুত্তা তিকপট্ঠানাদযো ছ নযা. সত্তৰিধম্পীতি ৰারভেদেন সত্তধা ভিন্দিত্ৰা ৰুত্তম্পি. অনুলোমন্তি পচ্চযানুলোমং অনুলোমভাৰসামঞ্ঞেন সহ গহেত্ৰা. তথা চতুব্বিধম্পি তিকপট্ঠানং তিকপট্ঠানতাসামঞ্ঞেন, দুকপট্ঠানাদীনি চ চত্তারি চত্তারি তংসামঞ্ঞেন সহ গহেত্ৰা. ইমমত্থং গহেত্ৰা ‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৰর’’ন্তি গাথায অধিপ্পাযৰিভাৰনৰসেন ‘‘অনুলোমম্হী’’তিআদিনা ৰুত্তং ইমমত্থং গহেত্ৰা. সত্তপ্পভেদেতি পটিচ্চৰারাদিৰসেন সত্তপ্পভেদে. ছপি এতে তিকাদিভেদেন চতুচতুপ্পভেদা ধম্মানুলোমাদিৰসেন ছ উদ্ধরিতব্বাতি ইদং দস্সেতীতি যোজনা. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – ধম্মানুলোমাদিৰিভাগভিন্নাপি তিকাদিভাৰসামঞ্ঞেন একজ্ঝং কত্ৰা ৰুত্তা তিকপট্ঠানাদিসঙ্খাতা তিকাদযো ছ ধম্মনযা পটিচ্চৰারাদিৰসেন ৰিভজিযমানা তত্থ তত্থ নিদ্ধারিযমানে অনুলোমতাসামঞ্ঞেন অনুলোমন্তি একতো গহিতে পচ্চযানুলোমে সুট্ঠু অতিৰিয গম্ভীরাতি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ইধ পন অযং গাথা তস্মিং ধম্মানুলোমে পচ্চযানুলোমং সন্ধায ৰুত্তা’’তি ধম্মানুলোমো পচ্চযানুলোমস্স ৰিসেসনভাৰেন নিযমেত্ৰা ৰুত্তো. এস নযো পচ্চনীযগাথাদীসুপি. তিকপট্ঠানস্স দুকপট্ঠানস্স চ পুব্বে অত্থো ৰুত্তোতি আহ ‘‘দুকতিকপট্ঠানাদীসূ’’তি. তিকেহি পট্ঠানন্তি তিকেহি নানপ্পকারতো পচ্চযৰিভাৰনং, তিকেহি ৰা ঞাণস্স পৰত্তনট্ঠানং. দুকসম্বন্ধি তিকপট্ঠানং, দুকৰিসিট্ঠানং ৰা তিকানং পট্ঠানং দুকতিকপট্ঠানন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘দুকান’’ন্তিআদিমাহ. দুকাদিৰিসেসিতস্সাতি দুকাদিপদৰিসেসিতস্স দুকাদিভাৰো দট্ঠব্বো ‘‘হেতুং কুসলং ধম্মং পটিচ্চ, নহেতুং কুসলং ধম্মং পটিচ্চা’’তিআদিৰচনতো.
পচ্চযানুলোমৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.