১. মূলযমকং
উদ্দেসৰারৰণ্ণনা
১. যমকসমূহস্সাতি মূলযমকাদিকস্স যমকসমূহস্স. মূলযমকাদযো হি পকরণাপেক্খায অৰযৰভূতাপি নিচ্চাৰযৰাপেক্খায যমকসমূহোতি ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘তংসমূহস্স চ সকলস্স পকরণস্সা’’তি.
কুসলাকুসলমূলৰিসেসানন্তি দুতিযপুচ্ছায ৰুত্তানং সংসযপদসঙ্গহিতানং কুসলসঙ্খাতানং, তথা পঠমপুচ্ছায ৰুত্তানং কুসলমূলসঙ্খাতানং ৰিসেসানং অত্থযমকভাৰস্স ৰুত্তত্তাতি যোজনা. যথা হি পঠমপুচ্ছায ৰিসেসৰন্তভাৰেন ৰুত্তাযেৰ কুসলধম্মা দুতিযপুচ্ছাযং ৰিসেসভাৰেন ৰুত্তা, এৰং পঠমপুচ্ছাযং ৰিসেসভাৰেন ৰুত্তাযেৰ কুসলমূলধম্মা দুতিযপুচ্ছাযং ৰিসেসৰন্তভাৰেন ৰুত্তা. ৰত্তুৰচনিচ্ছাৰসেন হি ধম্মানং ৰিসেসৰিসেসৰন্ততাৰিভাগা হোন্তীতি. কুসলমূলকুসলৰিসেসেহি সংসযিতপদসঙ্গহিতেহি কুসলকুসলমূলানং ৰিসেসৰন্তানন্তি অধিপ্পাযো. এত্থ চ ৰিসেসৰন্তাপেক্খৰিসেসৰসেন পঠমো অত্থৰিকপ্পো ৰুত্তো, দুতিযো পন ৰিসেসাপেক্খৰিসেসৰন্তৰসেনাতি অযমেতেসং ৰিসেসো. তেনাহ ‘‘ঞাতুং ইচ্ছিতানং হী’’তিআদি.
তত্থ ঞাতুং ইচ্ছিতানন্তি পুচ্ছায ৰিসযভূতানন্তি অত্থো. ৰিসেসানন্তি কুসলকুসলমূলৰিসেসানং. ৰিসেসৰন্তাপেক্খানন্তি কুসলমূলকুসলসঙ্খাতেহি ৰিসেসৰন্তেহি সাপেক্খানং. ৰিসেসৰতন্তি কুসলমূলকুসলানং. ৰিসেসাপেক্খানন্তি কুসলকুসলমূলৰিসেসেহি সাপেক্খানং. এত্থাতি এতস্মিং মূলযমকে. পধানভাৰোতি পঠমৰিকপ্পে তাৰ সংসযিতপ্পধানত্তা পুচ্ছায ৰিসেসানং পধানভাৰো ৰেদিতব্বো. তে হি সংসযিতানং ৰিসেসৰন্তোতি. দুতিযৰিকপ্পে পন ৰিসেসা নাম ৰিসেসৰন্তাধীনাতি ৰিসেসৰন্তানং তত্থ পধানভাৰো দট্ঠব্বো. দ্ৰিন্নং পন একজ্ঝং পধানভাৰো ন যুজ্জতি. সতি হি অপ্পধানে পধানং নাম সিযা. তেনাহ ‘‘একেকায পুচ্ছায একেকো এৰ অত্থো সঙ্গহিতো হোতী’’তি. এৰঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা ৰিনিচ্ছিতৰিসেসিতব্বভাৰেহি ইধ পধানভাৰো ন যুজ্জতেৰাতি. ন ধম্মৰাচকোতি ন সভাৰধম্মৰাচকো. সভাৰধম্মোপি হি অত্থোতি ৰুচ্চতি ‘‘গম্ভীরপঞ্ঞং নিপুণত্থদস্সি’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ১৭৮). ‘‘হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭২০) অত্থ-সদ্দস্স হেতুফলৰাচকতা দট্ঠব্বা. আদি-সদ্দেনস্স ‘‘অত্থাভিসমযা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১২৯) আগতা হিতাদিৰাচকতা সঙ্গয্হতি. তেনেৰাতি পাল়িঅত্থৰাচকত্তা এৰ.
তীণিপি পদানীতি এত্থ পি-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, সমুচ্চযো চ তুল্যযোগে সিযা. কিং নাম-পদেন অনৰসেসতো কুসলাদীনং সঙ্গহোতি আসঙ্কায তদাসঙ্কানিৰত্তনত্থমাহ ‘‘তীণিপি…পে… সঙ্গাহকত্ত’’ন্তি. তত্থ সঙ্গাহকত্তমত্তন্তি মত্ত-সদ্দো ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থোতি. তেন নিৰত্তিতং ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘ন নিরৰসেসসঙ্গাহকত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ন হি রূপং নাম-পদেন সঙ্গয্হতি. কুসলাদিযেৰ নামন্তি নিযমো দট্ঠব্বো, ন নামংযেৰ কুসলাদীতি ইমমেৰ চ নিযমং সন্ধাযাহ ‘‘কুসলাদীনং সঙ্গাহকত্তমত্তমেৰ সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. যদিপি নাম-পদং ন নিরৰসেসকুসলাদিসঙ্গাহকং, কুসলাদিসঙ্গাহকং পন হোতি, তদত্থমেৰ চ তং গহিতন্তি নামস্স কুসলত্তিকপরিযাপন্নতা ৰুত্তাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘কুসলাদি…পে… ৰুত্ত’’ন্তি.
উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা
৫২. দুতিযযমকেতি একমূলযমকে. এৰমিধাপীতি যথা একমূলযমকে ‘‘যে কেচি কুসলা’’ইচ্চেৰ পুচ্ছা আরদ্ধা, এৰং ইধাপি অঞ্ঞমঞ্ঞমূলযমকেপি ‘‘যে কেচি কুসলা’’ইচ্চেৰ পুচ্ছা আরভিতব্বা সিযা. কস্মা? পুরিমযমক…পে… অপ্পৰত্তত্তাতি. ইদঞ্চ দুতিযযমকস্স তথা অপ্পৰত্তত্তা ৰুত্তং, ততিযযমকং পন তথেৰ পৰত্তং. কেচীতি পদকারা. তে হি যথা পঠমদুতিযযমকেসু পুরিমপুচ্ছা এৰ পরিৰত্তনৰসেন পচ্ছিমপুচ্ছা কতাতি পচ্ছিমপুচ্ছায পুরিমপুচ্ছা সমানা ঠপেত্ৰা পটিলোমভাৰং, ন তথা অঞ্ঞমঞ্ঞযমকে. তত্থ হি দ্ৰেপি পুচ্ছা অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসদিসা. যদি তত্থাপি দ্ৰীহিপি পুচ্ছাহি সদিসাহি ভৰিতব্বং, ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি পঠমপুচ্ছা আরভিতব্বা, পচ্ছিমপুচ্ছা ৰা ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলমূলেন একমূলা’’তি ৰত্তব্বা সিযা. এৰং পন অৰত্ৰা পঠমদুতিযযমকেসু ৰিয পুরিমপচ্ছিমপুচ্ছা সদিসা অকত্ৰা ততিযযমকে তাসং ৰিসদিসতা ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি অনারদ্ধত্তা, তস্মা পটিলোমপুচ্ছানুরূপায অনুলোমপুচ্ছায ভৰিতব্বন্তি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘যে কেচি কুসলাতি অপুচ্ছিত্ৰা’’তি ৰুত্তন্তি ৰদন্তি.
অত্থৰসেনাতি সম্ভৰন্তানং নিচ্ছিতসংসযিতানং অত্থানং ৰসেন. তদনুরূপাযাতি তস্সা পুরিমপুচ্ছায অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ অনুচ্ছৰিকায. পুরিমঞ্হি অপেক্খিত্ৰা পচ্ছিমায ভৰিতব্বং. তেনাতি তস্মা. যস্মা অনুলোমে সংসযচ্ছেদে জাতেপি পটিলোমে সংসযো উপ্পজ্জতি, যদি ন উপ্পজ্জেয্য, পটিলোমপুচ্ছায পযোজনমেৰ ন সিযা, তস্মা ন পচ্ছিমপুচ্ছানুরূপা পুরিমপুচ্ছা, অথ খো ৰুত্তনযেন পুরিমপুচ্ছানুরূপা পচ্ছিমপুচ্ছা, তায চ অনুরূপতায অত্থাদিৰসেন দ্ৰিন্নং পদানং সম্বন্ধত্তা অত্থাদিযমকতা ৰুত্তা. দেসনাক্কমতো চেত্থ অনুলোমপটিলোমতা ৰেদিতব্বা ‘‘কুসলা কুসলমূলা’’তি ৰত্ৰা ‘‘কুসলমূলা কুসলা’’তি চ ৰুত্তত্তা. সেসযমকেসুপি এসেৰ নযো. ৰিসেসৰন্তৰিসেস, ৰিসেসৰিসেসৰন্তগ্গহণতো ৰা ইধ অনুলোমপটিলোমতা ৰেদিতব্বা. পঠমপুচ্ছাযঞ্হি যে ধম্মা ৰিসেসৰন্তো, তে নিচ্ছযাধিট্ঠানে কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা’’তি ৰত্ৰা তেসু যস্মিং ৰিসেসো সংসযাধিট্ঠানো, তংদস্সনত্থং ‘‘সব্বে তে কুসলমূলা’’তি পুচ্ছা কতা. দুতিযপুচ্ছাযং পন তপ্পটিলোমতো যেন ৰিসেসেন তে ৰিসেসৰন্তো, তং ৰিসেসং সন্নিট্ঠানং কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘যে ৰা পন কুসলমূলা’’তি ৰত্ৰা তে ৰিসেসৰন্তে সংসযাধিট্ঠানভূতে দস্সেতুং ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি পুচ্ছা কতা. অনিযতৰত্থুকা হি সন্নিট্ঠানসংসযা অনেকজ্ঝাসযত্তা সত্তানং.
ইমিনাপি ব্যঞ্জনেনাতি ‘‘যে কেচি কুসলমূলেন একমূলা’’তি ইমিনাপি ৰাক্যেন. এৰং ন সক্কা ৰত্তুন্তি যেনাধিপ্পাযেন ৰুত্তং, তমেৰাধিপ্পাযং ৰিৰরতি ‘‘ন হী’’তিআদিনা. তত্থ তেনেৰাতি কুসলব্যঞ্জনত্থস্স কুসলমূলেন একমূলব্যঞ্জনত্থস্স ভিন্নত্তা এৰ. ৰিস্সজ্জনন্তি ৰিভজনং. ইতরথাতি কুসলমূলেন একমূলব্যঞ্জনেন পুচ্ছায কতায. তানি ৰচনানীতি কুসলৰচনং কুসলমূলেন একমূলৰচনঞ্চ. কুসলচিত্তসমুট্ঠানরূপৰসেন চস্স অব্যাকতদীপনতা দট্ঠব্বা. এত্থাতি ‘‘ইমিনাপি ব্যঞ্জনেন তস্সেৰত্থস্স সম্ভৰতো’’তি এতস্মিং ৰচনে. যে কেচি কুসলা…পে… সম্ভৰতোতি এতেন কুসলানং কুসলমূলেন একমূলতায ব্যভিচারাভাৰং দস্সেতি. তেনেৰাহ ‘‘ন হি…পে… সন্তী’’তি. ৰুত্তব্যঞ্জনত্থস্সেৰ সম্ভৰতোতি হি ইমিনা অৰুত্তব্যঞ্জনত্থস্স সম্ভৰাভাৰৰচনেন স্ৰাযমধিপ্পাযমত্থো ৰিভাৰিতো. যথা হি কুসলমূলেন একমূলব্যঞ্জনত্থো কুসলব্যঞ্জনত্থং ব্যভিচরতি, ন এৰং তং কুসলব্যঞ্জনত্থো. কথং কত্ৰা চোদনা, কথঞ্চ কত্ৰা পরিহারো? কুসলমূলেন একমূলা কুসলা এৰাতি চোদনা কতা, কুসলমূলেন একমূলা এৰ কুসলাতি পন পরিহারো পৰত্তোতি ৰেদিতব্বং. দুতিযযমকে ৰিয অপুচ্ছিত্ৰাতি ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি অপুচ্ছিত্ৰা. কুসলমূলেহীতি কুসলেহি মূলেহি. তেতি কুসলমূলেন একমূলা.
একতো উপ্পজ্জন্তীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো পকারত্থো ৰা. তেন ‘‘কুসলমূলানি একমূলানি চেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানি চা’’তিআদিপাল়িসেসং দস্সেতি. যং সন্ধায ‘‘হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰিস্সজ্জনং কাতব্বং ভৰেয্যা’’তি ৰুত্তং. তত্থ হেট্ঠাতি অনুলোমপুচ্ছাৰিস্সজ্জনে. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘মূলানি যানি একতো উপ্পজ্জন্তী’’তিআদিনা ৰুত্তনযেন. তম্পীতি ‘‘কুসলমূলেনা’’তিআদি অট্ঠকথাৰচনম্পি. তথাতি তেন পকারেন, অনুলোমপুচ্ছাযং ৰিয ৰিস্সজ্জনং কাতব্বং ভৰেয্যাতি ইমিনা পকারেনাতি অত্থো. যেন কারণেন ‘‘ন সক্কা ৰত্তু’’ন্তি ৰুত্তং, তং কারণং দস্সেতুং ‘‘যে ৰা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘আমন্তা’’ইচ্চেৰ ৰিস্সজ্জনেন ভৰিতব্বন্তি ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি পুচ্ছাযং ৰিয ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলমূলেন একমূলা’’তি পুচ্ছিতেপি পটিৰচনৰিস্সজ্জনমেৰ লব্ভতি, ন অনুলোমপুচ্ছাযং ৰিয সরূপদস্সনৰিস্সজ্জনং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতব্বস্স অভাৰতো. যে হি ধম্মা কুসলমূলেন একমূলা, ন তে ধম্মা কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলাৰ. যে পন কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা, তে কুসলমূলেন একমূলাৰ. তেনাহ ‘‘ন হি…পে… ৰিভাগো কাতব্বো ভৰেয্যা’’তি.
তত্থ যেনাতি যেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলেসু একমূলস্স অভাৰেন. যত্থাতি যস্মিং ঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদে. অঞ্ঞমঞ্ঞমূলকত্তা একমূলকত্তা চাতি অধিপ্পাযো. দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নঞ্হি একেকেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলকত্তে ৰুত্তে তেসং একেকেন একমূলকত্তম্পি ৰুত্তমেৰ হোতি সমানত্থো একসদ্দোতি কত্ৰা. তেনেৰাহ ‘‘যত্থ পন…পে… ন একমূলানী’’তি. তযিদং মিচ্ছা, দ্ৰীসুপি একেকেন ইতরস্স একমূলকত্তং সম্ভৰতি এৰাতি. তেনাহ ‘‘এতস্স গহণস্স নিৰারণত্থ’’ন্তিআদি. ‘‘যে ধম্মা কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা, তে কুসলমূলেন একমূলা’’তি ইমমত্থং ৰিভাৰেন্তেন ইধ ‘‘আমন্তা’’তি পদেন যত্থ দ্ৰে মূলানি উপ্পজ্জন্তি, তত্থ একেকেন ইতরস্স একমূলকত্তং পকাসিতমেৰাতি আহ ‘‘আমন্তাতি ইমিনাৰ ৰিস্সজ্জনেন তংগহণনিৰারণতো’’তি. নিচ্ছিতত্তাতি এত্থ একতো উপ্পজ্জমানানং তিণ্ণন্নং তাৰ মূলানং নিচ্ছিতং হোতু অঞ্ঞমঞ্ঞেকমূলকত্তং, দ্ৰিন্নং পন কথন্তি আহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানং হী’’তিআদি. সমানমূলতা এৰাতি অৰধারণেন নিৰত্তিতত্থং দস্সেতুং ‘‘ন অঞ্ঞমঞ্ঞসমানমূলতা’’তি ৰুত্তং. তেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানং সমানমূলতামত্তৰচনিচ্ছায একমূলগ্গহণং, ন তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতাৰিসিট্ঠসমানমূলতাদস্সনত্থন্তি ইমমত্থং দস্সেতি. দ্ৰিন্নং মূলানন্তি দ্ৰিন্নং একমূলানং একতো উপ্পজ্জমানানং. যথা তেসং সমানমূলতা, তং দস্সেতুং ‘‘তেসু হী’’তিআদি ৰুত্তং. তংমূলেহি অঞ্ঞেহীতি ইতরমূলেহি মূলদ্ৰযতো অঞ্ঞেহি সহজাতধম্মেহি.
ইদানি যেন অধিপ্পাযেন পটিলোমে ‘‘কুসলা’’ইচ্চেৰ পুচ্ছা কতা, ন ‘‘কুসলমূলেন একমূলা’’তি, তং দস্সেতুং ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞমূলত্তে পন…পে… কতাতি দট্ঠব্ব’’ন্তি আহ. ন হি কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলেসু কিঞ্চি একমূলং ন হোতীতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. মূলযুত্ততমেৰ ৰদতি, ন মূলেহি অযুত্তন্তি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথা পুব্বেনাপরং ৰিরুজ্ঝেয্য. তেনেৰাতি মূলযুত্ততায এৰ ৰুচ্চমানত্তা. উভযত্থাপীতি অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা একমূলাতি দ্ৰীসুপি পদেসু. ‘‘কুসলমূলেনা’’তি ৰুত্তং, কুসলমূলেন সম্পযুত্তেনাতি হি অত্থো. যদি উভযম্পি ৰচনং মূলযুত্ততমেৰ ৰদতি, অথ কস্মা অনুলোমপুচ্ছাযমেৰ একমূলগ্গহণং কতং, ন পটিলোমপুচ্ছাযন্তি উভযত্থাপি তং গহেতব্বং ন ৰা গহেতব্বং. এৰঞ্হি মূলেকমূলযমকদেসনাহি অযং অঞ্ঞমঞ্ঞযমকদেসনা সমানরসা সিযাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি.
তত্থ তত্থাতি তস্মিং অঞ্ঞমঞ্ঞযমকে. যদিপি একমূলা অঞ্ঞমঞ্ঞমূলাতি ইদং পদদ্ৰযং ৰুত্তনযেন মূলযুত্ততমেৰ ৰদতি, তথাপি সামঞ্ঞৰিসেসলক্খণে অত্থেৰ ভেদোতি দস্সেতুং ‘‘মূলযোগসামঞ্ঞে’’তিআদি ৰুত্তং. সমূলকানং সমানমূলতা একমূলত্তন্তি একমূলৰচনং তেসু অৰিসেসতো মূলসব্ভাৰমত্তং ৰদতি, ন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলসদ্দো ৰিয মূলেসু লব্ভমানং ৰিসেসং, ন চ সামঞ্ঞে নিচ্ছযো ৰিসেসে সংসযং ৰিধমতীতি ইমমত্থমাহ ‘‘মূলযোগসামঞ্ঞে…পে… পৰত্তা’’তি ইমিনা. ৰিসেসে পন নিচ্ছযো সামঞ্ঞে সংসযং ৰিধমন্তো এৰ পৰত্ততীতি আহ ‘‘মূলযোগৰিসেসে পন…পে… নিচ্ছিতমেৰ হোতী’’তি. তস্মাতি ৰুত্তস্সেৰ তস্স হেতুভাৰেন পরামসনং, ৰিসেসনিচ্ছযেনেৰ অৰিনাভাৰতো, সামঞ্ঞস্স নিচ্ছিতত্তা তত্থ ৰা সংসযাভাৰতোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘একমূলাতি পুচ্ছং অকত্ৰা’’তি. কুসলভাৰদীপকং ন হোতীতি কুসলভাৰস্সেৰ দীপকং ন হোতি তদঞ্ঞজাতিকস্সপি দীপনতো. তেনাহ ‘‘কুসলভাৰে সংসযসব্ভাৰা’’তি. অঞ্ঞমঞ্ঞমূলৰচনন্তি কেৰলং অঞ্ঞমঞ্ঞমূলৰচনন্তি অধিপ্পাযো. কুসলাধিকারস্স অনুৰত্তমানত্তাতি ইমিনা ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি কুসলগ্গহণে কারণমাহ. একমূলগ্গহণে হি পযোজনাভাৰো দস্সিতো, কুসলস্স ৰসেন চাযং দেসনাতি.
৫৩-৬১. মূলনযে ৰুত্তে এৰ অত্থেতি মূলনযে ৰুত্তে এৰ কুসলাদিধম্মে. কুসলাদযো হি সভাৰধম্মা ইধ পাল়িঅত্থতায অত্থোতি ৰুত্তো. কুসলমূলভাৰেন, মূলস্স ৰিসেসনেন, মূলযোগদীপনেন চ পকাসেতুং. কুসলমূলভূতা মূলা কুসলমূলমূলাতি সমাসযোজনা. মূলৰচনঞ্হি নিৰত্তেতব্বগহেতব্বসাধারণং. অকুসলাব্যাকতাপি মূলধম্মা অত্থীতি কুসলমূলভাৰেন মূলধম্মা ৰিসেসিতা. মূলগ্গহণেন চ মূলৰন্তানং মূলযোগো দীপিতো হোতি. সমানেন মূলেন, মূলস্স ৰিসেসনেন, মূলযোগদীপনেন চ পকাসেতুং ‘‘একমূলমূলা’’তি, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স মূলেন মূলভাৰেন, মূলস্স ৰিসেসনেন, মূলযোগদীপনেন চ পকাসেতুং ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞমূলমূলা’’তি মূলমূলনযো ৰুত্তোতি যোজনা. তীসুপি যমকেসু যথাৰুত্তৰিসেসনমেৰেত্থ পরিযাযন্তরং দট্ঠব্বং.
মূলযোগং দীপেতুন্তি মূলযোগমেৰ পধানং সাতিসযঞ্চ কত্ৰা দীপেতুন্তি অধিপ্পাযো. যথা হি কুসলানি মূলানি এতেসন্তি কুসলমূলকানীতি বাহিরত্থসমাসে মূলযোগো পধানভাৰেন ৰুত্তো হোতি, ন এৰং ‘‘কুসলসঙ্খাতা মূলা কুসলমূলা’’তি কেৰলং, ‘‘কুসলমূলমূলা’’তি সৰিসেসনং ৰা ৰুত্তে উত্তরপদত্থপ্পধানসমাসে. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞপদত্থ…পে… দীপেতু’’ন্তি. ৰুত্তপ্পকারোৰাতি ‘‘কুসলমূলভাৰেন মূলস্স ৰিসেসনেনা’’তিআদিনা মূলমূলনযে চ, ‘‘অঞ্ঞপদত্থসমাসন্তেন ক-কারেনা’’তিআদিনা মূলকনযে চ ৰুত্তপ্পকারো এৰ. ৰচনপরিযাযো মূলমূলকনযে একজ্ঝং কত্ৰা যোজেতব্বো.
৭৪-৮৫. ন একমূলভাৰং লভমানেহীতি অব্যাকতমূলেন ন একমূলকং তথাৰত্তব্বতং লভমানেহি অট্ঠারসঅহেতুকচিত্তুপ্পাদাহেতুকসমুট্ঠানরূপনিব্বানেহি একতো অলব্ভমানত্তা. যথা হি যথাৰুত্তচিত্তুপ্পাদাদযো হেতুপচ্চযৰিরহিতা অহেতুকৰোহারং লভন্তি, ন এৰং সহেতুকসমুট্ঠানং রূপং. তেনাহ ‘‘অহেতুকৰোহাররহিতং কত্ৰা’’তি. এত্থ চ ‘‘সব্বং রূপং ন হেতুকমেৰ, অহেতুকমেৰা’’তি ৰুত্তত্তা কিঞ্চাপি সহেতুকসমুট্ঠানম্পি রূপং অহেতুকং, ‘‘অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো, ৰিপাকাব্যাকতা কিরিযাব্যাকতা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৩) পন ৰচনতো হেতুপচ্চযযোগেন সহেতুকসমুট্ঠানস্স রূপস্স অহেতুকৰোহারাভাৰো ৰুত্তো. কেচি পন ‘‘অব্বোহারিকং কত্ৰাতি সহেতুকৰোহারেন অব্বোহারিকং কত্ৰাতি অত্থং ৰত্ৰা অঞ্ঞথা ‘অহেতুকং অব্যাকতং অব্যাকতমূলেন একমূল’ন্তি ন সক্কা ৰত্তু’’ন্তি ৰদন্তি. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং ৰুত্তমেৰ অহেতুকৰোহারাভাৰেন সহেতুকতাপরিযাযস্স অত্থসিদ্ধত্তা. অপিচ হেতুপচ্চযসব্ভাৰতো তস্স সহেতুকতাপরিযাযো লব্ভতেৰ. তেনাহ ‘‘ন ৰা সহেতুকদুকে ৰিয…পে… অব্বোহারিকং কত’’ন্তি. এত্থ এত্থাতি এতস্মিং একমূলকদুকে. হেতুপচ্চযযোগাযোগৰসেনাতি হেতুপচ্চযেন যোগাযোগৰসেন, হেতুপচ্চযস্স সব্ভাৰাসব্ভাৰৰসেনাতি অত্থো. সহেতুকৰোহারমেৰ লভতি পচ্চযভূতহেতুসব্ভাৰতো.
অপরে পন ভণন্তি ‘‘সহেতুকচিত্তসমুট্ঠানং রূপং অহেতুকং অব্যাকতন্তি ইমিনা ৰচনেন সঙ্গহং গচ্ছন্তম্পি সমূলকত্তা ‘অব্যাকতমূলেন ন একমূল’ন্তি ন সক্কা ৰত্তুং, সতিপি সমূলকত্তে নিপ্পরিযাযেন সহেতুকং ন হোতীতি ‘অব্যাকতমূলেন একমূল’ন্তি চ ন সক্কা ৰত্তুং, তস্মা ‘অহেতুকং অব্যাকতং অব্যাকতমূলেন ন একমূলং, সহেতুকং অব্যাকতং অব্যাকতমূলেন একমূল’ন্তি দ্ৰীসুপি পদেসু অনৰরোধতো অব্বোহারিকং কত্ৰাতি ৰুত্ত’’ন্তি, তং তেসং মতিমত্তং ‘‘সহেতুকঅব্যাকতসমুট্ঠানং রূপং অব্যাকতমূলেন একমূলং হোতী’’তি অট্ঠকথাযং তস্স একমূলভাৰস্স নিচ্ছিতত্তা, তস্মা ৰুত্তনযেনেৰ চেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
৮৬-৯৭. কুসলাকুসলাব্যাকতরাসিতো নমননামনসঙ্খাতেন ৰিসেসেন অরূপধম্মানং গহণং নিদ্ধারণং নাম হোতীতি আহ ‘‘নামানং নিদ্ধারিতত্তা’’তি. তেন তেসং অধিকভাৰমাহ ৰিঞ্ঞাযমানমেৰ পকরণেন অপরিচ্ছিন্নত্তা. যদি এৰং ‘‘অহেতুকং নামং সহেতুকং নাম’’ন্তি পাঠন্তরে কস্মা নামগ্গহণং কতন্তি আহ ‘‘সুপাকটভাৰত্থ’’ন্তি, পরিব্যত্তং কত্ৰা ৰুত্তে কিং ৰত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো.
নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মূলযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.