২. কালসংসন্দনকথাৰণ্ণনা

২৮৫. অতীতা …পে… করিত্ৰাতি এত্থাযং সঙ্খেপত্থো – অতীতং অনাগতন্তি রূপস্স ইমং ৰিসেসং, এৰং ৰিসেসং ৰা রূপং অগ্গহেত্ৰা পচ্চুপ্পন্নতাৰিসেসৰিসিট্ঠরূপমেৰ অপ্পিযং পচ্চুপ্পন্নরূপভাৰানং সমানাধিকরণত্তা এতস্মিংযেৰ ৰিসযে অপ্পেতব্বং, ৰচীগোচরং পাপেতব্বং সতিপি নেসং ৰিসেসনৰিসেসিতব্বতাসঙ্খাতে ৰিভাগে তথাপি অৰিভজিতব্বং কত্ৰাতি. যস্মা পন পাল়িযং ‘‘পচ্চুপ্পন্নন্তি ৰা রূপন্তি ৰা’’তি পচ্চুপ্পন্নরূপসদ্দেহি তদত্থস্স ৰত্তব্বাকারো ইতিসদ্দেহি দস্সিতো, তস্মা ‘‘পচ্চুপ্পন্নসদ্দেন…পে… ৰুত্তং হোতী’’তি আহ. রূপপঞ্ঞত্তীতি রূপাযতনপঞ্ঞত্তি. সা হি সভাৰধম্মুপাদানা তজ্জাপঞ্ঞত্তি. তেনেৰাহ ‘‘সভাৰপরিচ্ছিন্নে পৰত্তা ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. রূপসমূহং উপাদাযাতি তংতংঅত্তপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতানং অভাৰৰিভাৰনাকারেন পৰত্তমানানং রূপধম্মানং সমূহং উপাদায. উপাদানুপাদানম্পি হি উপাদানমেৰাতি. তস্মাতি সমূহুপাদাযাধীনতায অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰতো. ৰিগমাৰত্তব্বতাতি ৰিগমস্স ৰত্থভাৰাপগমস্স অৰত্তব্বতা. ন হি ওদাততাৰিগমেন অৰত্থং হোতি. ন পন যুত্তা রূপভাৰস্স ৰিগমাৰত্তব্বতাতি যোজনা. রূপভাৰোতি চ রূপাযতনসভাৰো চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স গোচরভাৰো. ন হি তস্স পচ্চুপ্পন্নভাৰৰিগমে ৰিগমাৰত্তব্বতা যুত্তা.

কালসংসন্দনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰচনসোধনৰণ্ণনা

২৮৮. অনাগতং ৰা পচ্চুপ্পন্নং ৰাতি এত্থ ৰা-সদ্দো অনিযমত্থো যথা ‘‘খদিরে ৰা বন্ধিতব্বং পলাসে ৰা’’তি. তস্মা ‘‘হুত্ৰা হোতী’’তি এত্থ হোতি-সদ্দো অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসু যং কিঞ্চি পধানং কত্ৰা সম্বন্ধং লভতীতি দস্সেন্তো ‘‘অনাগতং…পে… দট্ঠব্ব’’ন্তি আহ. তত্থ পচ্চুপ্পন্নং হোন্তন্তি পচ্চুপ্পন্নং জাযমানং পচ্চুপ্পন্নভাৰং লভন্তং. তেনাহ ‘‘তঞ্ঞেৰ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নন্তি লদ্ধিৰসেনা’’তি. তম্পি হুত্ৰা হোতীতি যং অনাগতং হুত্ৰা পচ্চুপ্পন্নভাৰপ্পত্তিযা ‘‘হুত্ৰা হোতী’’তি ৰুত্তং, কিং তদপি পুন হুত্ৰা হোতীতি পুচ্ছতি. তব্ভাৰাৰিগমতোতি পচ্চুপ্পন্নভাৰতো হুত্ৰাহোতিভাৰানুপগমতো. পচ্চুপ্পন্নাভাৰতোতি পচ্চুপ্পন্নতায অভাৰতো.

ৰচনং অরহতীতি ইমিনা ৰচনমত্তে ন কোচি দোসোতি দস্সেতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যদিপি তস্স পুন হুত্ৰা ভূতস্স পুন হুত্ৰাহোতিভাৰো নত্থি, পুনপ্পুনং ঞাপেতব্বতায পন দুতিযং ততো পরম্পি তথা ৰত্তব্বতং অরহতীতি ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতীতি. ধম্মেতি সভাৰধম্মে. তপ্পটিক্খেপতো অধম্মে অভাৰধম্মে. তেনাহ ‘‘সসৰিসাণে’’তি.

পটিক্খিত্তনযেনাতি ‘‘হুত্ৰা হোতি, হুত্ৰা হোতী’’তি এত্থ পুব্বে যদেতং তযা ‘‘অনাগতং হুত্ৰা পচ্চুপ্পন্নং হোতী’’তি ৰদতা ‘‘তংযেৰ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি লদ্ধিৰসেন ‘‘অনাগতং ৰা পচ্চুপ্পন্নং ৰা হুত্ৰা হোতী’’তি ৰুত্তং, ‘‘কিং তে তম্পি হুত্ৰা হোতী’’তি পুচ্ছিতে যো পরৰাদিনা হুত্ৰা ভূতস্স পুন হুত্ৰাঅভাৰতো ‘‘ন হেৰা’’তি পটিক্খেপো কতো, তেন পটিক্খিত্তনযেন. স্ৰাযং যদেৰ রূপাদি অনাগতং, তদেৰ পচ্চুপ্পন্নন্তি সতিপি অত্থাভেদে অনাগতপচ্চুপ্পন্নন্তি পন অত্থেৰ কালভেদোতি তংকালভেদৰিরোধায পটিক্খেপো পৰত্তোতি আহ ‘‘পটিক্খিত্তনযেনাতি কালনানত্তেনা’’তি. তেন হি সো অযঞ্চ পটিক্খেপো নীতো পৰত্তিতোতি. পটিঞ্ঞাতনযেনাতি ইদম্পি যথাৰুত্তপটিক্খেপানন্তরং যং পটিঞ্ঞাতং, তং সন্ধাযাহ. যথা হি সা পটিঞ্ঞা অত্থাভেদেন নীতা পৰত্তিতা, তথাযম্পি. তেনেৰাহ ‘‘অত্থানানত্তেনা’’তি, অনাগতাদিপ্পভেদায কালপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতস্স অত্থস্স অভেদেনাতি অত্থো. যথা উপাদানভূতরূপাদিঅত্থাভেদেপি তেসং খণত্তযানাৰত্তি তংসমঙ্গিতা অনাগতপচ্চুপ্পন্নভাৰাৰত্তিতা, তথা তত্থ ৰুচ্চমানা হুত্ৰাহোতিভাৰা যথাক্কমং পুরিমপচ্ছিমেসু পৰত্তিতা পুরিমপচ্ছিমকিরিযাতি কত্ৰাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অত্থানানত্তং…পে… পটিজানাতী’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘অত্থানানত্তমেৰ হী’’তিআদিনা তমেৰ অত্থং সমত্থেতি. যথা পন ‘‘তং জীৰং তং সরীর’’ন্তি পটিজানন্তস্স জীৰোৰ সরীরং, সরীরমেৰ জীৰোতি জীৰসরীরানং অনঞ্ঞত্তং আপজ্জতি, এৰং ‘‘তঞ্ঞেৰ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি চ পটিজানন্তস্স অনাগতপচ্চুপ্পন্নানং অনঞ্ঞত্তং আপন্নন্তি পচ্চুপ্পন্নানাগতেসু ৰুত্তা হোতিভাৰহুত্ৰাভাৰা অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসুপি আপজ্জেয্যুন্তি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘এৰং সন্তে অনাগতম্পি হুত্ৰাহোতি নাম, পচ্চুপ্পন্নম্পি হুত্ৰাহোতিযেৰ নামা’’তি.

অনুঞ্ঞাতপঞ্হস্সাতি ‘‘তঞ্ঞেৰ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নন্তি? আমন্তা’’তি এৰং অত্থানানত্তং সন্ধায অনুঞ্ঞাতস্স অত্থস্স. ঞাতুং ইচ্ছিতো হি অত্থো পঞ্হো. দোসো ৰুত্তোতি অনাগতং হুত্ৰা পচ্চুপ্পন্নভূতস্স পুন অনাগতং হুত্ৰা পচ্চুপ্পন্নভাৰাপত্তিসঙ্খাতো দোসো ৰুত্তো পুরিমনযে. পচ্ছিমনযে পন অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসু একেকস্স হুত্ৰাহোতিভাৰাপত্তিসঙ্খাতো দোসো ৰুত্তোতি অত্থো. পটিক্খিত্তপঞ্হন্তি ‘‘তংযেৰ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে’’তি এৰং কালনানত্তং সন্ধায পটিক্খিত্তপঞ্হং. তেনাতি অনাগতপচ্চুপ্পন্নানং হোতিহুত্ৰাভাৰপটিক্খেপেন. চোদেতীতি অনাগতং তেন হোতি নাম, পচ্চুপ্পন্নং তেন হুত্ৰা নাম, উভযম্পি অনঞ্ঞত্তা উভযসভাৰন্তি চোদেতি. এত্থাতি ‘‘হুত্ৰা হোতী’’তি এতস্মিং পঞ্হে কথং হোতি দোসোতি চোদেতীতি. ‘‘তস্সেৰা’’তি পরিহরতি. কথং কত্ৰা চোদনা, কথঞ্চ কত্ৰা পরিহারো? অনুজাননপটিক্খেপানং ভিন্নৰিসযতায চোদনা, অত্থাভেদকালভেদৰিসযত্তা অভিন্নাধারতায তেসং পরিহারো. তস্সেৰাতি হি পরৰাদিনো এৰাতি অত্থো.

তদুভযং গহেত্ৰাতি ‘‘তং অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি উভযং একজ্ঝং গহেত্ৰা. একেকন্তি তেসু একেকং. একেকমেৰাতি উভযং একজ্ঝং অগ্গহেত্ৰা একেকমেৰ ৰিসুং ৰিসুং ইমস্মিং পক্খে তথা ন যুত্তন্তি অত্থো. এস নযোতি অতিদেসং কত্ৰা সংখিত্তত্তা তং দুব্বিঞ্ঞেয্যন্তি ‘‘অনাগতস্স হী’’তিআদিনা ৰিৰরতি. পটিজানিতব্বং সিযা অনাগতপচ্চুপ্পন্নানং যথাক্কমং হোতিহুত্ৰাভাৰতোতি অধিপ্পাযো. ‘‘যদেতং তযা’’তিআদিনা পৰত্তো সংৰণ্ণনানযো পুরিমনযো, তত্থ হি ‘‘যদি তে অনাগতং হুত্ৰা’’তিআদিনা হুত্ৰাহোতিভাৰো চোদিতো. ‘‘অপরো নযো’’তিআদিকো দুতিযনযো. তত্থ হি ‘‘অনাগতস্স…পে… হুত্ৰাহোতিযেৰ নামা’’তি অনাগতাদীসু একেকস্স হুত্ৰাহোতিনামতা চোদিতা.

ৰচনসোধনৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অতীতঞাণাদিকথাৰণ্ণনা

২৯০. কথং ৰুচ্চতীতি কস্মা ৰুত্তং. তেনাতি হি ইমিনা দুতিযপুচ্ছায ‘‘অতীতং ঞাণ’’ন্তি ইদং পচ্চামট্ঠং, তঞ্চ পচ্চুপ্পন্নং ঞাণং, অতীতধম্মারম্মণতায অতীতন্তি ৰুত্তং. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘পুন পুট্ঠো অতীতারম্মণং পচ্চুপ্পন্নং ঞাণ’’ন্তিআদি.

অতীতঞাণাদিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অরহন্তাদিকথাৰণ্ণনা

২৯১. ‘‘অরহং খীণাসৰো’’তিআদিনা সুত্তৰিরোধো পাকটোতি ইদমেৰ দস্সেন্তো ‘‘যুত্তিৰিরোধো…পে… দট্ঠব্বো’’তি আহ. তত্থ অনানত্তন্তি অৰিসেসো. এৰমাদিকোতি আদি-সদ্দেন কতকিচ্চতাভাৰো অনোহিতভারতাতি এৰমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

অরহন্তাদিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পদসোধনকথাৰণ্ণনা

২৯৫. যো অতীতসদ্দাভিধেয্যো অত্থো, সো অত্থিসদ্দাভিধেয্যোতি দ্ৰেপি সমানাধিকরণত্থাতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘অতীতঅত্থিসদ্দানং একত্থত্তা’’তি, ন, অতীতসদ্দাভিধেয্যস্সেৰ অত্থিসদ্দাভিধেয্যত্তা. তেনাহ ‘‘অত্থিসদ্দত্থস্স চ ন্ৰাতীতভাৰতো’’তি. তেন কিং সিদ্ধন্তি আহ ‘‘অতীতং ন্ৰাতীতং, ন্ৰাতীতঞ্চ অতীতং হোতী’’তি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যদি তৰ মতেন অতীতং অত্থি, অত্থি চ ন্ৰাতীতন্তি অতীতঞ্চ নো অতীতং সিযা, তথা অত্থি নো অতীতং অতীতঞ্চ নো অতীতং অতীতং সিযাতি, যথা ‘‘অতীতং অত্থী’’তি এত্থ অতীতমেৰ অত্থীতি নাযং নিযমো গহেতব্বো অনতীতস্সপি অত্থিভাৰস্স ইচ্ছিতত্তা. তেনেৰাহ ‘‘অত্থি সিযা অতীতং, সিযা ন্ৰাতীত’’ন্তি. যেন হি আকারেন অতীতস্স অত্থিভাৰো পরৰাদিনা ইচ্ছিতো, তেনাকারেন অনতীতস্স অনাগতস্স পচ্চুপ্পন্নস্স চ সো ইচ্ছিতো. কেন পন আকারেন ইচ্ছিতোতি? সঙ্খতাকারেন. তেন ৰুত্তং ‘‘তেনাতীতং ন্ৰাতীতং, ন্ৰাতীতং অতীত’’ন্তি. তস্মা অতীতং অত্থিযেৰাতি এৰমেত্থ নিযমো গহেতব্বো. অত্থিভাৰে হি অতীতং নিযমিতং, ন অতীতে অত্থিভাৰো নিযমিতো, ‘‘ন পন নিব্বানং অত্থী’’তি এত্থ পন নিব্বানমেৰ অত্থীতি অযম্পি নিযমো সম্ভৰতীতি সো এৰ গহেতব্বো. যদিপি হি নিব্বানং পরমত্থতো অত্থিভাৰং উপাদায উত্তরপদাৰধারণং লব্ভতি তদঞ্ঞস্সপি অভাৰতো, তথাপি অসঙ্খতাকারেন অঞ্ঞস্স অনুপলব্ভনতো তথা নিব্বানমেৰ অত্থীতি পুরিমপদাৰধারণে অত্থে গয্হমানে ‘‘অত্থি সিযা নিব্বানং, সিযা নো নিব্বান’’ন্তি চোদনা অনোকাসা. অতীতাদীসু পন পুরিমপদাৰধারণং পরৰাদিনা ন গহিতন্তি নত্থেত্থ অতিপ্পসঙ্গো. অগ্গহণঞ্চস্স পাল়িতো এৰ ৰিঞ্ঞাযতি. এৰমেত্থ অতীতাদীনং অত্থিতং ৰদন্তস্স পরৰাদিস্সেৰাযং ইট্ঠৰিঘাতদোসাপত্তি, ন পন নিব্বানস্স অত্থিতং ৰদন্তস্স সকৰাদিস্সাতি. পটিপাদনা পতিট্ঠাপনা ৰেদিতব্বা.

এত্থাহ ‘‘অতীতং অত্থী’’তিআদিনা কিং পনাযং অতীতানাগতানং পরমত্থতো অত্থিভাৰো অধিপ্পেতো, উদাহু ন পরমত্থতো. কিঞ্চেত্থ – যদি তাৰ পরমত্থতো, সব্বকালং অত্থিভাৰতো সঙ্খারানং সস্সতভাৰো আপজ্জতি, ন চ তং যুত্তং আগমৰিরোধতো যুত্তিৰিরোধতো চ. অথ ন পরমত্থতো, ‘‘সব্বমত্থী’’তিআদিকা চোদনা নিরত্থিকা সিযা, ন নিরত্থিকা. সো হি পরৰাদী ‘‘যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগত’’ন্তিআদিনা অতীতানাগতানম্পি খন্ধভাৰস্স ৰুত্তত্তা অসতি চ অতীতে কুসলাকুসলস্স কম্মস্স আযতিং ফলং কথং ভৰেয্য, তত্থ চ পুব্বেনিৰাসঞাণাদি অনাগতে চ অনাগতংসঞাণাদি কথং পৰত্তেয্য, তস্মা অত্থেৰ পরমত্থতো অতীতানাগতন্তি যং পটিজানাতি, তং সন্ধায অযং কতাতি. একন্তেন চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং. যেপি ‘‘সব্বং অত্থী’’তি ৰদন্তি অতীতং অনাগতং পচ্চুপ্পন্নঞ্চ, তে সব্বত্থিৰাদাতি.

চতুব্বিধা চেতে তে সব্বত্থিৰাদা. তত্থ কেচি ভাৰঞ্ঞত্তিকা. তে হি ‘‘যথা সুৰণ্ণভাজনস্স ভিন্দিত্ৰা অঞ্ঞথা করিযমানস্স সণ্ঠানস্সেৰ অঞ্ঞথত্তং, ন ৰণ্ণাদীনং, যথা চ খীরং দধিভাৰেন পরিণমন্তং রসৰীরিযৰিপাকে পরিচ্চজতি, ন ৰণ্ণং, এৰং ধম্মাপি অনাগতদ্ধুনো পচ্চুপ্পন্নদ্ধং সঙ্কমন্তা অনাগতভাৰমেৰ জহন্তি, ন অত্তনো সভাৰং. তথা পচ্চুপ্পন্নদ্ধুনো অতীতদ্ধং সঙ্কমে’’তি ৰদন্তি. কেচি লক্খণঞ্ঞত্তিকা, তে পন ‘‘তীসু অদ্ধাসু পৰত্তমানো ধম্মো অতীতো অতীতলক্খণযুত্তো, ইতরলক্খণেহি অযুত্তো. তথা অনাগতো পচ্চুপ্পন্নো চ. যথা পুরিসো একিস্সা ইত্থিযা রত্তো অঞ্ঞাসু অরত্তো’’তি ৰদন্তি. অঞ্ঞে অৰত্থঞ্ঞত্তিকা, তে ‘‘তীসু অদ্ধাসু পৰত্তমানো ধম্মো তং তং অৰত্থং পত্ৰা অঞ্ঞো অঞ্ঞং নিদ্দিসীযতি অৰত্থন্তরতো, ন সভাৰতো. যথা একং অক্খং একঙ্গে নিক্খিত্তং একন্তি ৰুচ্চতি, সতঙ্গে সতন্তি, সহস্সঙ্গে সহস্সন্তি, এৰংসম্পদমিদ’’ন্তি. অপরে অঞ্ঞথঞ্ঞত্তিকা, তে পন ‘‘তীসু অদ্ধাসু পৰত্তমানো ধম্মো তং তং অপেক্খিত্ৰা তদঞ্ঞসভাৰেন ৰুচ্চতি. যথা তং একা ইত্থী মাতাতি চ ৰুচ্চতি ধীতা’’তি চ. এৰমেতে চত্তারো সব্বত্থিৰাদা.

তেসু পঠমো পরিণামৰাদিতায কাপিলপক্খিকেসু পক্খিপিতব্বোতি. দুতিযস্সপি কালসঙ্করো আপজ্জতি সব্বস্স সব্বলক্খণযোগতো. চতুত্থস্সপি সঙ্করোৰ. একস্সেৰ ধম্মস্স পৰত্তিক্খণে তযোপি কালা সমোধানং গচ্ছন্তি. পুরিমপচ্ছিমক্খণা হি অতীতানাগতা, মজ্ঝিমো পচ্চুপ্পন্নোতি. ততিযস্স পন অৰত্থঞ্ঞত্তিকস্স নত্থি সঙ্করো ধম্মকিচ্চেন কালৰৰত্থানতো. ধম্মো হি সকিচ্চক্খণে পচ্চুপ্পন্নো, ততো পুব্বে অনাগতো, পচ্ছা অতীতোতি.

তত্থ যদি অতীতম্পি ধরমানসভাৰতায অত্থি অনাগতম্পি, কস্মা তং অতীতন্তি ৰুচ্চতি অনাগতন্তি ৰা, ননু ৰুত্তং ‘‘ধম্মকিচ্চেন কালৰৰত্থানতো’’তি. যদি এৰং পচ্চুপ্পন্নস্স চক্খুস্স কিং কিচ্চং, অনৰসেসপচ্চযসমৰাযে ফলুপ্পাদনং. এৰং সতি অনাগতস্সপি চস্স তেন ভৰিতব্বং অত্থিভাৰতোতি লক্খণসঙ্করো সিযা. ইদঞ্চেত্থ ৰত্তব্বং, তেনেৰ সভাৰেন সতো ধম্মস্স কিচ্চং, কিচ্চকরণে কো ৰিবন্ধো, যেন কদাচি করোতি কদাচি ন করোতি পচ্চযসমৰাযভাৰতো, কিচ্চস্স সমৰাযাভাৰতোতি চে? তং ন, নিচ্চং অত্থিভাৰস্স ইচ্ছিতত্তা. ততো এৰ চ অদ্ধুনং অৰৰত্থানং. ধম্মো হি তেনেৰ সভাৰেন ৰিজ্জমানো কস্মা কদাচি অতীতোতি ৰুচ্চতি কদাচি অনাগতোতি কালস্স ৰৰত্থানং ন সিযা. যো হি ধম্মো অজাতো, সো অনাগতো. যো জাতো ন চ নিরুদ্ধো, সো পচ্চুপ্পন্নো. যো নিরুদ্ধো, সো অতীতো. ইদমেৰেত্থ ৰত্তব্বং. যদি যথা ৰত্তমানং অত্থি, তথা অতীতং অনাগতঞ্চ অত্থি, তস্স তথা সতো অজাততা নিরুদ্ধতা চ কেন হোতীতি. তেনেৰ হি সভাৰেন সতো ধম্মস্স কথমিদং সিজ্ঝতি অজাতোতি ৰা নিরুদ্ধোতি ৰা. কিং তস্স পুব্বে নাহোসি, যস্স অভাৰতো অজাতোতি ৰুচ্চতি, কিঞ্চ পচ্ছা নত্থি, যস্স অভাৰতো নিরুদ্ধোতি ৰুচ্চতি. তস্মা সব্বথাপি অদ্ধত্তযং ন সিজ্ঝতি, যদি অহুত্ৰা সঙ্গতি হুত্ৰা চ ৰিনস্সতীতি ন সম্পটিচ্ছন্তি. যং পন ৰুত্তং ‘‘সঙ্খতলক্খণযোগতো ন সস্সতভাৰপ্পসঙ্গো’’তি, তযিদং কেৰলং ৰাচাৰত্থুমত্তং উদযৰযাসম্ভৰতো, অত্থি চ নাম সব্বদা সো ধম্মো, ন চ নিচ্চোতি কুতোযং ৰাচাযুত্তি.

সভাৰো সব্বদা অত্থি, নিচ্চো ধম্মো ন ৰুচ্চতি;

ধম্মো সভাৰতো নাঞ্ঞো, অহো ধম্মেসু কোসলং.

যঞ্চ ৰুত্তং ‘‘যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগত’’ন্তিআদিনা অতীতানাগতানং খন্ধভাৰস্স ৰুত্তত্তা অত্থেৰাতি, ৰদাম. অতীতং ভূতপুব্বং, অনাগতং যং সতি পচ্চযে ভৰিস্সতি, তদুভযস্সপি রুপ্পনাদিসভাৰানাতিৰত্তনতো রূপক্খন্ধাদিভাৰো ৰুত্তো. যথাধম্মসভাৰানাতিৰত্তনতো অতীতা ধম্মা অনাগতা ধম্মাতি, ন ধরমানসভাৰতায. কো চ এৰমাহ ‘‘পচ্চুপ্পন্নং ৰিয তং অত্থী’’তি. কথং পনেতং অত্থীতি? অতীতানাগতসভাৰেন. ইদং পন তৰেৰ উপট্ঠিতং, কথং তং অতীতং অনাগতঞ্চ ৰুচ্চতি, যদি নিচ্চকালং অত্থীতি.

যং পন ‘‘ন তাৰ কালং করোতি, যাৰ ন তং পাপং ব্যন্তী হোতী’’তি (ম. নি. ৩.২৫০) সুত্তে ৰুত্তং, তং যস্মিঞ্চ সন্তানে কম্মং কতূপচিতং, তত্থ তেনাহিতং তংফলুপ্পাদনসমত্থতং সন্ধায ৰুত্তং, ন অতীতস্স কম্মস্স ধরমানসভাৰত্তা. তথা সতি সকেন ভাৰেন ৰিজ্জমানং কথং তং অতীতং নাম সিযা. ইত্থঞ্চেতং এৰং সম্পটিচ্ছিতব্বং, যং সঙ্খারা অহুত্ৰা সম্ভৰন্তি, হুত্ৰা পতিৰেন্তি তেসং উদযতো পুব্বে ৰযতো চ পচ্ছা ন কাচি ঠিতি নাম অত্থি, যতো অতীতানাগতং অত্থীতি ৰুচ্চেয্য. তেন ৰুত্তং –

‘‘অনিধানগতা ভগ্গা, পুঞ্জো নত্থি অনাগতে;

উপ্পন্না যেপি তিট্ঠন্তি, আরগ্গে সাসপূপমা’’তি. (মহানি. ১০, ৩৯);

যদি চানাগতং পরমত্থতো সিযা, অহুত্ৰা সম্ভৰন্তীতি ৰত্তুং ন সক্কা. পচ্চুপ্পন্নকালে অহুত্ৰা সম্ভৰন্তীতি চে? ন, ধম্মপ্পৰত্তিমত্তত্তা কালস্স. অথ অত্তনো সভাৰেন অহুত্ৰা সম্ভৰন্তীতি, সিদ্ধমেতং অনাগতং পরমত্থতো নত্থীতি. যঞ্চ ৰুত্তং ‘‘অসতি অতীতে কুসলাকুসলস্স কম্মস্স আযতিং ফলং কথং ভৰেয্যা’’তি, ন খো পনেত্থ অতীতকম্মতো ফলুপ্পত্তি ইচ্ছিতা, অথ খো তস্স কতত্তা তদাহিতৰিসেসতো সন্তানতো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘কামাৰচরস্স কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৰিপাকং চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং হোতী’’তি (ধ. স. ৪৩১). যস্স পন অতীতানাগতং পরমত্থতো অত্থি, তস্স ফলং নিচ্চমেৰ অত্থীতি কিং তত্থ কম্মস্স সামত্থিযং. উপ্পাদনে চে, সিদ্ধমিদং অহুত্ৰা ভৰতীতি. যং পন ৰুত্তং ‘‘অসতি অতীতানাগতে কথং তত্থ ঞাণং পৰত্তেয্যা’’তি, যথা তং আলম্বণং, তং তথা অত্থি, কথঞ্চ তং আলম্বণং, অহোসি ভৰিস্সতি চাতি. ন হি কোচি অতীতং অনুস্সরন্তো অত্থীতি অনুস্সরতি, অথ খো অহোসীতি. যথা পন ৰত্তমানং আরম্মণং অনুভূতং, তথা তং অতীতং অনুস্সরতি. যথা চ ৰত্তমানং ভৰিস্সতি, তথা বুদ্ধাদীহি গয্হতি. যদি চ তং তথেৰ অত্থি, ৰত্তমানমেৰ তং সিযা. অথ নত্থি, সিদ্ধং ‘‘অসন্তং ঞাণস্স আরম্মণং হোতী’’তি. ৰিজ্জমানং ৰা হি চিত্তসঞ্ঞাতং অৰিজ্জমানং ৰা আরম্মণং এতেসং অত্থীতি আরম্মণা, চিত্তচেতসিকা, ন ৰিজ্জমানংযেৰ আরব্ভ পৰত্তনতো, তস্মা পচ্চুপ্পন্নমেৰ ধরমানসভাৰং ন অতীতানাগতন্তি ন তিট্ঠতি সব্বত্থিৰাদো. কেচি পন ‘‘ন অতীতাদীনং অত্থিতাপটিঞ্ঞায সব্বত্থিৰাদা, অথ খো আযতনসব্বস্স অত্থিতাপটিঞ্ঞাযা’’তি ৰদন্তি, তেসং মতেন সব্বেৰ সাসনিকা সব্বত্থিৰাদা সিযুন্তি.

পদসোধনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সব্বমত্থীতিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.