১. অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা

১. সম্বরাদীহি পকপ্পিতৰিজ্জা, তথাভিসঙ্খতানি ওসধানি চ ‘‘মাযা’’তি ৰুচ্চন্তি, ইধ পন মাযায আহিতৰিসেসা অভূতঞ্ঞেয্যাকারা অধিপ্পেতাতি দস্সেন্তো ‘‘মাযায অমণিআদযো মণিআদিআকারেন দিস্সমানা মাযাতি ৰুত্তা’’তি আহ. সচ্চঞ্ঞেৰ সচ্চিকং, সো এৰ অত্থো অৰিপরীতস্স ঞাণস্স ৰিসযভাৰট্ঠেনাতি সচ্চিকট্ঠো. তেনাহ ‘‘ভূতট্ঠো’’তি. অৰিপরীতভাৰতো এৰ পরমো পধানো অত্থোতি পরমত্থো, ঞাণস্স পচ্চক্খভূতো ধম্মানং অনিদ্দিসিতব্বসভাৰো. তেন ৰুত্তং ‘‘উত্তমত্থো’’তি.

অত্থীতি ৰচনসামঞ্ঞেনাতি ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৯৬; কথা. ২২) ‘‘অত্থী’’তি পৰত্তৰচনসামঞ্ঞেন. অত্থৰিকপ্পুপপত্তিযা ৰচনৰিঘাতো ছলন্তি ৰদন্তি. পতিট্ঠং পচ্ছিন্দন্তোতি হেতুং দূসেন্তো, অহেতুং করোন্তোতি অত্থো. হেতু হি পটিঞ্ঞায পতিট্ঠাপনতো পতিট্ঠা, তং পন হেতুং অত্থমত্ততো দস্সেন্তো ‘‘যদি সচ্চিকট্ঠেনা’’তিআদিমাহ. পযোগতো পন দূসনেন সদ্ধিং পরতো আৰি ভৰিস্সতি. ওকাসং অদদমানোতি যথানুরূপং যুত্তিং ৰত্তুং অৰসরং অদেন্তো. অথ ৰা পতিট্ঠং পচ্ছিন্দন্তো, পটিঞ্ঞং এৰ পরিৰত্তেন্তোতি অত্থো. উপলব্ভতি পুগ্গলোতি হি সকৰাদিং উদ্দিস্স পরৰাদিনো পটিঞ্ঞাৰ ন যুত্তা অপ্পসিদ্ধত্তা ৰিসেসিতব্বস্স. তেনেৰাহ ‘‘অনুপলব্ভনেয্যতো ন তৰ ৰাদো তিট্ঠতীতি নিৰত্তেন্তো’’তি. রূপঞ্চ উপলব্ভতি…পে… দস্সেতীতি এতেন পরৰাদিনা অধিপ্পেতহেতুনো ৰিপরীতত্থসাধকত্তং দস্সেতি.

উপলব্ভমানং নাম হোতীতি আকারতো তংআকারৰন্তানং অনঞ্ঞত্তাতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথাতি আকার, আকারৰন্তানং ভেদে. এতিস্সাতি ‘‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমট্ঠেনা’’তি এৰং ৰুত্তায দুতিযপুচ্ছায. এস ৰিসেসোতি যো যথাৰুত্তো দ্ৰিন্নং পুচ্ছানং ৰিসযস্স সভাৰাকারভেদো, এস দ্ৰিন্নং পুচ্ছানং ৰিসেসো. সভাৰধম্মানং সামঞ্ঞলক্খণেন অভিন্নানম্পি সলক্খণতো ভেদোযেৰাতি অঞ্ঞধম্মস্স অঞ্ঞেনাকারেন ন কদাচিপি উপলব্ভো ভৰেয্য. যদি সিযা, অঞ্ঞত্তমেৰ ন সিযাতি রুপ্পনাদিসপচ্চযাদিআকারেন অনুপলব্ভমানোপি পুগ্গলো অত্তনো ভূতসভাৰট্ঠেন উপলব্ভতেৰাতি ৰদন্তং পরৰাদিনং পতি ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো’’তিআদি চোদনা অনোকাসাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘যথা পন…পে… নিগ্গহো চ ন কাতব্বো’’তি. তত্থ নিগ্গহোতি ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি এৰং ৰুত্তনিগ্গহো, পরাজযারোপনেন পরৰাদিনো নিগ্গণ্হনন্তি অত্থো.

স্ৰাযং পন যস্মা তস্স ৰাদাপরাধহেতুকো, তস্মা তং দস্সেতুং অট্ঠকথাযং দোসাপরাধপরিযাযেহি ৰিভাৰিতো. অৰজাননঞ্হেত্থ নিগ্গহট্ঠানং. তথা হি পটিঞ্ঞাহানি, পটিঞ্ঞান্তরং, পটিঞ্ঞাৰিরোধো, পটিঞ্ঞাসঞ্ঞাসো, হেত্ৰন্তরং, অত্থন্তরং, নিরত্থকং, অৰিঞ্ঞাতত্থং, অসম্বন্ধত্থং, অপ্পত্তকালং, ঊনং, অধিকং, পুনরুত্তং, অননুভাসনং, অৰিঞ্ঞাতং, অপ্পটিভা, ৰিক্খেপো, মতানুঞ্ঞা, অনুযুঞ্জিতব্বস্স উপেক্খনং, অননুযুঞ্জিতব্বস্স অনুযোগো, অপসিদ্ধন্তরং, হেত্ৰাভাসা চাতি দ্ৰাৰীসতি নিগ্গহট্ঠানানি ঞাযৰাদিনো ৰদন্তি.

তত্থ ৰিসদিসূদাহরণধম্মানুজাননং পঠমুদাহরণে পটিঞ্ঞাহানি. পটিঞ্ঞাতত্থপটিসেধে তদঞ্ঞত্থনিদ্দেসো পটিঞ্ঞান্তরং. পটিঞ্ঞাৰিরুদ্ধহেতুকিত্তনং পটিঞ্ঞাৰিরোধো. পটিঞ্ঞাতত্থাপনযনং পটিঞ্ঞাসঞ্ঞাসো. অৰিসেসৰুত্তে হেতুম্হি পটিসিদ্ধে ৰিসেসহেতুকথনং হেত্ৰন্তরং. অধিকতত্থানুপযোগিঅত্থকথনং অত্থন্তরং. মাতিকাপাঠো ৰিয অত্থহীনং নিরত্থকং. তিক্খত্তুং ৰুত্তম্পি সক্খিপটিৰাদীহি অৰিদিতং অৰিঞ্ঞাতত্থং. পুব্বাপরৰসেন সম্বন্ধরহিতং অসম্বন্ধত্থং. অৰযৰৰিপল্লাসৰচনং অপ্পত্তকালং. অৰযৰৰিকলং ঊনং. অধিকহেতূদাহরণং অধিকং. ঠপেত্ৰা অনুৰাদং সদ্দত্থানং পুনপ্পুনং ৰচনং অত্থাপন্নৰচনঞ্চ পুনরুত্তং. পরিসায ৰিদিতস্স তীহি ৰুত্তস্স অপচ্চুদাহারো অননুভাসনং. যং ৰাদিনা ৰুত্তং পরিসায ৰিঞ্ঞাতং পটিৰাদিনা দুৰিঞ্ঞাতং, তং অৰিঞ্ঞাতং. তংৰাদিনা ৰত্তব্বে ৰুত্তে পরৰাদিনো পটিৰচনস্স অনুপট্ঠানং অপ্পটিভা. কিচ্চন্তরপ্পসঙ্গেন কথাৰিচ্ছিন্দনং ৰিক্খেপো. অত্তনো দোসানুজাননেন পরপক্খস্স দোসপ্পসঞ্জনং পরমতানুজাননং মতানুঞ্ঞা. নিগ্গহপ্পত্তস্স নিগ্গণ্হনং অনুযুঞ্জিতব্বস্স উপেক্খনং. সম্পত্তনিগ্গহস্স অনিগ্গহট্ঠানে চ নিগ্গণ্হনং অনুযুঞ্জিতব্বস্স অনুযোগো. একং সিদ্ধন্তমনুজানিত্ৰা অনিযমতো তদঞ্ঞসিদ্ধন্তকথাপ্পসঞ্জনং অপসিদ্ধন্তরং. অসিদ্ধা অনেকন্তিকা ৰিরুদ্ধা চ হেত্ৰাভাসা, হেতুপতিরূপকাতি অত্থো. তেসঞ্চ কথনং নিগ্গহট্ঠানন্তি.

ইমেসু দ্ৰাৰীসতিযা নিগ্গহট্ঠানেসু ইদং পটিঞ্ঞায অপনযনতো সযমেৰ পচ্চক্খানতো পটিঞ্ঞাসঞ্ঞাসো নাম নিগ্গহট্ঠানং. তেনেৰাহ ‘‘অৰজাননেনেৰ নিগ্গহং দস্সেতী’’তি. অসিদ্ধত্তাতি এতেন পচ্চক্খতো অনুমানতো চ পুগ্গলস্স অনুপলব্ভমাহ. ন হি সো পচ্চক্খতো উপলব্ভতি. যদি উপলব্ভেয্য, ৰিৰাদো এৰ ন সিযা, অনুমানম্পি তাদিসং নত্থি, যেন পুগ্গলং অনুমিনেয্যুং. তথা হি তং সাসনিকো পুগ্গলৰাদী ৰদেয্য ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি, অত্থি পুগ্গলো’’তি ভগৰতা ৰুত্তত্তা রূপৰেদনাদি ৰিয. যঞ্হি ভগৰতা ‘‘অত্থী’’তি যদি ৰুত্তং, তং পরমত্থতো অত্থি যথা তং রূপং ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণং. যং পন পরমত্থতো নত্থি, ন তং ভগৰতা ‘‘অত্থী’’তি ৰুত্তং যথা তং পকতিৰাদিআদীনং পকতিআদীতি, তং মিচ্ছা. এত্থ হি যদি ৰোহারতো পুগ্গলস্স অত্থিভাৰো অধিপ্পেতো, সিদ্ধং সাধনং, অথ পরমত্থতো, অসিদ্ধো হেতু তথা অৰুত্তত্তা. ৰিরুদ্ধো চ তস্স অনিচ্চসঙ্খতপটিচ্চসমুপ্পন্নাদিভাৰাসাধনতো রূপৰেদনাদীসু তথা দিট্ঠত্তাতিআদিনা তস্স অহেতুকভাৰস্সেৰ পাকটভাৰতো.

যং পন বাহিরকা পুথু অঞ্ঞতিত্থিযা ৰদন্তি. অত্থেৰ চ পরমত্থতো অত্তা ঞাণাভিধানস্স পৰত্তিযা নিমিত্তভাৰতো রূপাদি ৰিয. অথ ৰা অত্তাতিরিত্তপদত্থন্তরো রূপক্খন্ধো খন্ধসভাৰত্তা যথা তং ইতরক্খন্ধা. যঞ্হেত্থ পদত্থন্তরং, সো পুগ্গলোতি অধিপ্পাযো.

এত্থ চ পুরিমস্স হেতুনো পঞ্ঞত্তিযা অনেকন্তিকতা অসিদ্ধতা চ. ন হি অসতো সকৰাদিনং পতি পরমত্থতো ঞাণাভিধানপ্পৰত্তিযা নিমিত্তভাৰো সিজ্ঝতি. ৰোহারতো চে, তদসিদ্ধসাধনতা রূপাদিসভাৰৰিনিমুত্তরূপোপি পুগ্গলো ন হোতীতি এৰমাদিৰিরুদ্ধত্থতা. পচ্ছিমস্স পন হেতুনো সাধেতব্বত্থসামঞ্ঞপরিগ্গহে সিদ্ধসাধনতা, রূপক্খন্ধতো পদত্থন্তরতো পরমত্থন্তরভূতৰেদনাদিসম্ভৰস্স ইচ্ছিতত্তা চ. তব্বিসেসপরিগ্গহে চ সকৰাদিনং পতি উদাহরণাভাৰো পরপরিকপ্পিতজীৰপদত্থৰিরহতো. ইতরক্খন্ধানং ৰেদনাদিৰিনিমুত্তউভযসিদ্ধজীৰপদত্থসহিতোপি রূপক্খন্ধো ন হোতি ইতরক্খন্ধা ৰিযাতি ৰিরুদ্ধত্থতা চ.

যং পন কাণাদা ‘‘সুখাদীনং নিস্সযভাৰতো’’তি অনুমানং ৰদন্তি, তে ইদং ৰত্তব্বা – কিং সুখাদীনং অত্তনি পটিবদ্ধং যতো সুখাদিনিস্সযতায অত্তা অনুমীযতি. যদি উপ্পাদো, এৰং সন্তে সব্বেপি সুখাদযো একতো এৰ ভৰেয্যুং কারণস্স সন্নিহিতভাৰতো অঞ্ঞনিরপেক্খতো চ. অথ অঞ্ঞম্পি কিঞ্চি ইন্দ্রিযাদিকারণন্তরমপেক্খিতব্বং, তদেৰ হোতু কারণং, কিমঞ্ঞেন অদিট্ঠসামত্থিযেন পরিকপ্পিতেন পযোজনং. অথ পন তেসং অত্তাধীনা ৰুত্তীতি ৰদেয্যুং, এৰম্পি ন সিজ্ঝতি উদাহরণাভাৰতো. ন হি রূপাদিৰিনিমুত্তো তাদিসো কোচি সভাৰধম্মো সুখাদিসন্নিস্সযভূতো অত্থি, যতো অত্তনো অত্তত্থসিদ্ধিযা উদাহরণং অপদিসেয্যুং. ইমিনা নযেন অসমাসপদাভিধেয্যত্তাতিআদীনম্পি অযুত্তত্তা নিৰারেতব্বা. তথা ‘‘অঞ্ঞস্স সচ্চিকট্ঠস্স অসিদ্ধত্তা’’তি ইমিনা চ পকতিঅণুআদীনম্পি বাহিরপরিকপ্পিতানং অসিদ্ধতা ৰুত্তাৰাতি ৰেদিতব্বা. কথং পন তেসং অসিদ্ধীতি? পমাণেন অনুপলব্ভনতো. ন হি পচ্চক্খতো পকতি সিদ্ধা কপিলস্সপি ইসিনো তস্স অপচ্চক্খভাৰস্স কাপিলেহি অনুঞ্ঞাযমানত্তা.

যং পন ‘‘অত্থি পধানং ভেদানং অন্ৰযদস্সনতো সকলকলাপমত্তং ৰিযা’’তি তে অনুমানং ৰদন্তি. ইমিনা হি ভেদানং সত্ৰাদীনং ৰিজ্জমানপধানতা পটিঞ্ঞাতা. এত্থ চ ৰুচ্চতে – সকলাদীনং পধানং তব্বিভাগেহি কিং অঞ্ঞত্তং, উদাহু অনঞ্ঞন্তি, কিঞ্চেত্থ যদি অঞ্ঞত্তং, সব্বো লোকো পধানমযোতি সমযৰিরোধো সিযা, সণ্ঠানভেদেন অঞ্ঞত্থ পটিজাননতো ন দোসোতি চে? তং ন, ৰলযকটকাদিসণ্ঠানভেদেপি কনকাভেদদস্সনতো. ন হি সণ্ঠানং ৰত্থুভেদনিমিত্তং তস্স অনুপাদানত্তা. যং যস্স ভেদনিমিত্তং, ন তং তস্স অনুপাদানং যথা সুৰণ্ণমত্তিকাদিঘটাদীনং সুৰণ্ণঘটো মত্তিকাঘটো কোসেয্যপটো কপ্পাসপটোতি চ সাধেতব্বধম্মরহিতঞ্চ উদাহরণং. ন হি পধানেককারণপুব্বকত্তং সকলাদীনং পকতিৰাদিনো সিদ্ধং, নাপি কাপিলানং কথঞ্চি অঞ্ঞত্তানুজাননতো. অনঞ্ঞত্তে পন উদাহরণাভাৰো. ন হি তদেৰ সাধেতব্বং তদেৰ চ উদাহরণং যুত্তং, অন্ৰযদস্সনম্পি অসিদ্ধং. ন হি তদেৰ তেন অন্ৰিতং যুজ্জতি. পধানেন অন্ৰযদস্সনম্পি অসিদ্ধং পরৰাদিনোতি গুণস্স পধানস্স অননুজাননতো. অথ যং কিঞ্চি কারণং পধানং ‘‘পধীযতি এত্থ ফল’’ন্তি, এৰম্পি অসিদ্ধমেৰ কারণে ফলস্স অত্থিভাৰাননুজাননতো, হেতুনো চ অসিদ্ধনিস্সযতাপরাভিমতভেদাননুজাননতো. অথ ৰিসেসেন কারণাযত্তৰুত্তিতা ফলস্স সাধীযতি, ন কিঞ্চি ৰিরুদ্ধং ধম্মানং যথাসকং পচ্চযেন পটিচ্চসমুপ্পত্তিযা ইচ্ছিতত্তাতি.

অপিচ পকতিৰাদিনো ‘‘সত্ৰরজতমসঙ্খাতানং তিণ্ণং গুণানং সমভাৰো পকতি, সা চ নিচ্চা সত্ৰাদিৰিসমসভাৰতো অনিচ্চতো মহতাদিৰিকারতো অনঞ্ঞা’’তি পটিজানন্তি. সা তেসং ৰুত্তপ্পকারা পকতি ন সিজ্ঝতি ততো ৰিরুদ্ধসভাৰতো ৰিকারতো অনঞ্ঞত্তা. ন হি অস্সস্স ৰিসাণং দীঘং, তঞ্চ রস্সতো গোৰিসাণতো অনঞ্ঞন্তি ৰুচ্চমানং সিজ্ঝতি. কিঞ্চ ভিয্যো? তিণ্ণং একভাৰাভাৰতো. সত্ৰাদিগুণত্তযতো হি পকতিযা অনঞ্ঞত্তং ইচ্ছন্তানং তেসং সত্ৰাদীনম্পি পকতিযা অনঞ্ঞত্তং আপজ্জতি, ন চ যুত্তং তিণ্ণং একভাৰোতি. এৰম্পি পকতি ন সিজ্ঝতি. কথং? অনেকদোসাপত্তিতো. যদি হি ব্যত্তসভাৰতো ৰিকারতো অব্যত্তসভাৰা পকতি অনঞ্ঞা, এৰং সন্তে হেতুমন্ততা অনিচ্চতা অব্যাপিতা সকিরিযতা অনেকতা নিস্সিততা লিঙ্গতা সাৰযৰতা পরতন্ত্রতাতি এৰমাদযো অনেকে দোসা পকতিযা আপজ্জন্তি, ন জাতিৰিকারতো অনঞ্ঞা পটিজানিতব্বা. তথা চ সতি সমযৰিরোধোতি কপ্পনামত্তং পকতীতি অসিদ্ধা সাতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.

পকতিযা চ অসিদ্ধায তংনিমিত্তকভাৰেন ৰুচ্চমানা মহতাদযোপি অসিদ্ধা এৰ. যথা চ পকতি মহতাদযো চ, এৰং ইস্সরপজাপতিপুরিসকালসভাৰনিযতিযদিচ্ছাদযোপি. এতেসু হি ইস্সরো তাৰ ন সিজ্ঝতি উপকারস্স অদস্সনতো. সত্তানঞ্হি জাতিযং মাতাপিতূনং বীজখেত্তভাৰেন কম্মস্স হীনতাদিৰিভাগকরণেন, ততো পরঞ্চ উতুআহারানং ব্রূহনুপত্থম্ভনেন, ইন্দ্রিযানং দস্সনাদিকিচ্চসাধনেন উপকারো দিস্সতি, ন, এৰমিস্সরস্স. হীনতাদিৰিভাগকরণমিস্সরস্সাতি চে? তং ন, অসিদ্ধত্তা. যথাৰুত্তো উপকারৰিসেসো ইস্সরনিম্মিতো, ন কম্মুনাতি সাধনীযমেতং. ইতরত্রাপি সমানমেতন্তি চে? ন, কম্মতো ফলনিযমসিদ্ধত্তা. সতি হি কতূপচিতে কম্মস্মিং তত্থ যং অকুসলং, ততো হীনতা, যং কুসলং, ততো পণীততাতি সিদ্ধমেতং. ইস্সরৰাদিনাপি হি ন সক্কা কম্মং পটিক্খিপিতুং.

অপিচেতস্স লোকৰিচিত্তস্স ইস্সরনিম্মানভাৰে বহূ দোসা সম্ভৰন্তি. কথং? যদি সব্বমিদং লোকৰিচিত্তং ইস্সরনিম্মিতং, সহেৰ ৰচনেন পৰত্তিতব্বং, ন কমেন. ন হি সন্নিহিতকারণানং ফলানং কমেন উপ্পত্তি যুত্তা, কারণন্তরাপেক্খায ইস্সরস্স সামত্থিযহানি. চক্খাদীনং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু কারণভাৰো ন যুত্তো. করোতীতি হি কারণন্তি. ইস্সরো এৰ চ কারকোতি সব্বকারণানং কারণভাৰহানি. যেহি পুথুৰিসেসেহি ইস্সরো পসীদেয্য, তেসঞ্চ সযংকারতা আপজ্জতি, তথা সব্বেসং হেতুকানং কারণভাৰো. যঞ্জেতং নিম্মানং, তঞ্চস্স অত্তদত্থং ৰা সিযা, পরত্থং ৰা সিযা. অত্তদত্থতাযং অত্তনো ইস্সরভাৰহানি অকতকিচ্চতায ইসিতাৰসিতাভাৰতো. তেন ৰা নিম্মিতেন যং অত্তনো কাতব্বং, তং কস্মা সযমেৰ ন করোতি. পরত্থতাযং পন পরো নামেত্থ লোকো এৰাতি কিমত্থিযং তস্স নিরযাদিরোগাদিৰিসাদিনিম্মানং. যা চস্স ইস্সরতা, সা সযংকতা ৰা সিযা পরংকতা ৰা অহেতুকা ৰা. তত্থ সযংকতা চে, ততো পুব্বে অনিস্সরভাৰাপত্তি. পরংকতা চে, পচ্ছাপি অনিস্সরভাৰাপত্তি সউত্তরতা চ সিযা. অহেতুকা চে, ন কস্সচি অনিস্সরতাতি এৰমিস্সরস্সপি অসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.

যথা চ ইস্সরো, এৰং পজাপতি পুরিসো চ. নামমত্তমেৰ হেত্থ ৰিসেসো. তেহি ৰাদীহি পকপ্পিতং যদিদং ‘‘পজাপতি পুরিসো’’তি. তংনিমিত্তকং পন লোকপ্পৰত্তিং ইচ্ছন্তানং পজাপতিৰাদে পুরিসৰাদে চ ইস্সরৰাদে ৰিয দোসা অসিদ্ধি চ ৰিধাতব্বা. যথা চেতে ইস্সরাদযো, এৰং কালোপি অসিদ্ধো লক্খণাভাৰতো. পরমত্থতো হি ৰিজ্জমানানং ধম্মানং সভাৰসঙ্খাতং লক্খণং উপলব্ভতি. যথা পথৰিযা কথিনতা, ন এৰং কালস্স, তস্মা নত্থি পরমত্থতো কালোতি. কালৰাদী পনাহ ‘‘ৰত্তনালক্খণো কালো’’তি. সো ৰত্তব্বো ‘‘কা পনাযং ৰত্তনা’’তি. সো আহ ‘‘সমযমুহুত্তাদীনং পৰত্তী’’তি. তম্পি ন, রূপাদীহি অত্থন্তরভাৰেন অনিদ্ধারিতত্তা. পরমত্থতো হি অনিদ্ধারিতসভাৰস্স ৰত্তনালক্খণতাযং সসৰিসাণাদীনম্পি তংলক্খণতা আপজ্জেয্য.

যং পন ৰদন্তি কাণাদা ‘‘অপরস্মিং অপরং যুগপদি চিরং খিপ্পমিতি কাললিঙ্গানীতি লিঙ্গসব্ভাৰতো অত্থি কালো’’তি, তং অযুত্তং লিঙ্গিনো অনুপলব্ভমানত্তা. সিদ্ধসম্বন্ধেসু হি লিঙ্গেসু লিঙ্গমত্তগ্গহণেন লিঙ্গিনি অৰবোধো ভৰেয্য. ন চ কেনচি অৰিপরীতচেতসা তেন লিঙ্গেন সহ কদাচি কালসঙ্খাতো লিঙ্গী গহিতপুব্বোতি. অতো ন যুত্তং ‘‘লিঙ্গসব্ভাৰতো অত্থি কালো’’তি. ‘‘অপরস্মিং অপর’’ন্তিআদিকস্স ৰিসেসস্স নিমিত্তভাৰতো যুত্তন্তি চে? ন, পঠমজাততাদিনিমিত্তকত্তা তস্স. ন চ পঠমজাততাদি নাম কোচি ধম্মো অত্থি অঞ্ঞত্র সমঞ্ঞামত্ততোতি নত্থেৰ পরমত্থতো কালো. কিঞ্চ ভিয্যো, বহূনং একভাৰাপত্তিতো. অতীতাদিৰিভাগেন হি লোকসমঞ্ঞাৰসেন বহূ কালভেদা. ত্ৰঞ্চেতং একং ৰদসীতি বহূনং একভাৰাভাৰতো নত্থেৰ পরমত্থতো কালো. তথা একস্স অনেকভাৰাপত্তিতো. যো হি অযং অজ্জ ৰত্তমানকালো, সো হিয্যো অনাগতো অহোসি, স্ৰে অতীতো ভৰিস্সতি. হিয্যো চ ৰত্তমানো অজ্জ অতীতো অহোসি, তথা স্ৰে ৰত্তমানোপি অপরজ্জ. ন চেকসভাৰস্স অনেকসভাৰতা যুত্তাতি অসিদ্ধো পরমত্থতো কালো. ধম্মপ্পৰত্তিং পন উপাদায কপ্পনামত্তসিদ্ধায লোকসমঞ্ঞায অতীতাদিৰিভাগতো ৰোহরীযতীতি ৰোহারমত্তকোতি দট্ঠব্বো.

সভাৰনিযতিযদিচ্ছাদযোপি অসিদ্ধা. কিং কারণা? লক্খণাভাৰা. ন হি সভাৰতো নিযতিযদিচ্ছা সম্ভৰতি. অঞ্ঞথা এৰংৰিধো কোচি ভাৰো অত্থি চে, তেসং সভাৰসঙ্খাতেন লক্খণেন ভৰিতব্বং, পতিট্ঠাপকহেতুনা চ ন চত্থি. কেৰলং পনেতে ৰাদা ৰিমদ্দিযমানা অহেতুৰাদে এৰ তিট্ঠন্তি, ন চাহেতুকং লোকৰিচিত্তং ৰিসেসাভাৰপ্পসঙ্গতো. অহেতুকভাৰে হি পৰত্তিযা য্ৰাযং নরসুরনিরযতিরচ্ছানাদীসু ইন্দ্রিযাদীনং ৰিসেসো, তস্স অভাৰো আপজ্জতি, ন চাযং পণ্ডিতেহি ইচ্ছিতো. কিঞ্চ? দিট্ঠভাৰতো. দিট্ঠা হি চক্খাদিতো চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং বীজাদিতো অঙ্কুরাদীনং পৰত্তি, তস্মাপি হেতুতোৰাযং পৰত্তি. তথা পুরে পচ্ছা চ অভাৰতো. যতো যতো হি পচ্চযসামগ্গিতো যং যং ফলং নিব্বত্ততি, ততো পুব্বে পচ্ছা চ ন তস্স নিব্বত্তি সম্ভৰতি, কিঞ্চ বহুনা. যদি অহেতুতো পৰত্তি সিযা, অহেতুকা পৰত্তীতি ইমাপি ৰাচা যথাসকপচ্চযসমৰাযতো পুরে পচ্ছা চ ভৰেয্যুং, ন চ ভৰন্তি অলদ্ধপ্পচ্চযত্তা, মজ্ঝে এৰ চ ভৰন্তি লদ্ধপ্পচ্চযত্তা. এৰং সব্বেপি সঙ্খতা ধম্মাতি ন সিজ্ঝতি অহেতুৰাদো. তস্মিঞ্চ অসিদ্ধে পৰত্তিযা অহেতুভাৰো ৰিয অহেতুপরিযাযৰিসেসভূতা সভাৰনিযতিযদিচ্ছাদযোপি অসিদ্ধা এৰ হোন্তীতি ৰেদিতব্বা.

যং পন কাণাদা ‘‘পরমাণৰো নিচ্চা, তেহি দ্ৰিঅণুকাদিফলং নিব্বত্ততি, তঞ্চ অনিচ্চং, তস্স ৰসেনেতং লোকৰিচিত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তম্পি মিচ্ছাপরিকপ্পমত্তং. ন হি পরমাণৰো নাম সন্তি অঞ্ঞত্র ভূতসঙ্ঘাতা. সো পন অনিচ্চোৰ, ন চ নিচ্চতো অনিচ্চস্স নিব্বত্তি যুত্তা তস্স কারণভাৰানুপপত্তিতো তথা অদস্সনতো চ. যদি চ সো কস্সচি কারণভাৰং গচ্ছেয্য, অনিচ্চো এৰ সিযা ৰিকারাপত্তিতো. ন চাযং সম্ভৰো অত্থি, যং ৰিকারং অনাপজ্জন্তমেৰ কারণং ফলং নিব্বত্তেয্যাতি. ৰিকারঞ্চে আপজ্জতি, কুতস্স নিচ্চতাৰকাসো, তস্মা ৰুত্তপ্পকারা পরমাণৰো সত্তা অনিচ্চা, অঞ্ঞেপি নিচ্চাদিভাৰেন বাহিরকেহি পরিকপ্পিতা অসিদ্ধা এৰাতি ৰেদিতব্বং. তেন ৰুত্তং ‘‘ধম্মপ্পভেদতো পন অঞ্ঞস্স সচ্চিকট্ঠস্স অসিদ্ধত্তা’’তি.

এত্থাহ ‘‘যদি পরমত্থতো পুগ্গলো ন উপলব্ভতি, এৰং পন পুগ্গলে অনুপলব্ভমানে অথ কস্মা ভগৰা ‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’তি (অ. নি. ৪.৯৫; কথা. ২২), ‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’ন্তি (অ. নি. ৪.৯৫; কথা. ২২) চ তত্থ তত্থ পুগ্গলস্স অত্থিভাৰং পৰেদেসী’’তি. ৰিনেয্যজ্ঝাসযৰসেন. তথা তথা ৰিনেতব্বানঞ্হি পুগ্গলানং অজ্ঝাসযৰসেন ৰিনেয্যদমনকুসলো সত্থা ধম্মং দেসেন্তো লোকসমঞ্ঞানুরূপং তত্থ তত্থ পুগ্গলগ্গহণং করোতি, ন পরমত্থতো পুগ্গলস্স অত্থিভাৰতো.

অপিচ অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা পুগ্গলকথং কথেতি হিরোত্তপ্পদীপনত্থং, কম্মস্সকতাদীপনত্থং, পচ্চত্তপুরিসকারদীপনত্থং, আনন্তরিযদীপনত্থং, ব্রহ্মৰিহারদীপনত্থং, পুব্বেনিৰাসদীপনত্থং, দক্খিণাৰিসুদ্ধিদীপনত্থং, লোকসম্মুতিযা অপ্পহানত্থঞ্চাতি. ‘‘খন্ধা ধাতূ আযতনানি হিরীযন্তি ওত্তপ্পন্তী’’তি হি ৰুত্তে মহাজনো ন জানাতি, সম্মোহং আপজ্জতি, পটিসত্তু ৰা হোতি ‘‘কিমিদং খন্ধা ধাতূ আযতনানি হিরীযন্তি ওত্তপ্পন্তি নামা’’তি. ‘‘ইত্থী হিরীযতি ওত্তপ্পতি, পুরিসো, খত্তিযো, ব্রাহ্মণো’’তি পন ৰুত্তে জানাতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি, ন পটিসত্তু হোতি, তস্মা ভগৰা হিরোত্তপ্পদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি. ‘‘খন্ধা কম্মস্সকা, ধাতুযো আযতনানী’’তি ৰুত্তেপি এসেৰ নযো. তস্মা কম্মস্সকতাদীপনত্থম্পি পুগ্গলকথং কথেতি. ‘‘ৰেল়ুৰনাদযো মহাৰিহারা খন্ধেহি কারাপিতা, ধাতূহি, আযতনেহী’’তি ৰুত্তেপি এসেৰ নযো. তথা ‘‘খন্ধা মাতরং জীৰিতা ৰোরোপেন্তি, পিতরং, অরহন্তং, রুহিরুপ্পাদকম্মং, সঙ্ঘভেদকম্মং করোন্তি, ধাতুযো, আযতনানী’’তি ৰুত্তেপি, ‘‘খন্ধা মেত্তাযন্তি, ধাতুযো, আযতনানী’’তি ৰুত্তেপি, ‘‘খন্ধা পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তি, ধাতুযো, আযতনানী’’তি ৰুত্তেপি এসেৰ নযো. তস্মা ভগৰা পচ্চত্তপুরিসকারদীপনত্থং আনন্তরিযদীপনত্থং ব্রহ্মৰিহারদীপনত্থং পুব্বেনিৰাসদীপনত্থঞ্চ পুগ্গলকথং কথেতি. ‘‘খন্ধা দানং পটিগ্গণ্হন্তি, ধাতুযো, আযতনানী’’তি ৰুত্তেপি মহাজনো ন জানাতি, সম্মোহং আপজ্জতি, পটিসত্তু ৰা হোতি ‘‘কিমিদং খন্ধা ধাতূ আযতনানি পটিগ্গণ্হন্তি নামা’’তি. ‘‘পুগ্গলো পটিগ্গণ্হাতী’’তি পন ৰুত্তে জানাতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি, ন পটিসত্তু হোতি, তস্মা ভগৰা দক্খিণাৰিসুদ্ধিদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি. লোকসম্মুতিঞ্চ বুদ্ধা ভগৰন্তো নপ্পজহন্তি লোকসমঞ্ঞায লোকাভিলাপে ঠিতাযেৰ ধম্মং দেসেন্তি, তস্মা ভগৰা লোকসম্মুতিযা অপ্পহানত্থম্পি পুগ্গলকথং কথেতীতি ইমেহি অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা পুগ্গলকথং কথেতি, ন পরমত্থতো পুগ্গলস্স অত্থিভাৰতোতি ৰেদিতব্বং.

ধম্মপ্পভেদাকারেনেৰাতি যথাৰুত্তরূপাদিধম্মপ্পভেদতো অঞ্ঞস্স সচ্চিকট্ঠস্স অসিদ্ধত্তা রূপাদিধম্মপ্পভেদাকারেনেৰ পুগ্গলস্স উপলদ্ধিযা ভৰিতব্বন্তি অত্থো. তেন ‘‘কিং তৰ পুগ্গলো উপলব্ভমানো রুপ্পনাকারেন উপলব্ভতি, উদাহু অনুভৰনসঞ্জাননাভিসঙ্খরণৰিজাননেসু অঞ্ঞতরাকারেনা’’তি দস্সেতি তব্বিনিমুত্তস্স সভাৰধম্মস্স লোকে অভাৰতো. অৰিসেসৰিসেসেহি পুগ্গলূপলব্ভস্স পটিঞ্ঞাপটিক্খেপপক্খা অনুজাননাৰজাননপক্খা. যদিপিমে দ্ৰেপি পক্খা অনুলোমপটিলোমনযেসু লব্ভন্তি, আদিতো পন পঠমং ঠপেত্ৰা পৰত্তো পঠমনযো, ইতরো দুতিযন্তি ইমং নেসং ৰিসেসং দস্সেন্তো ‘‘অনুজাননা…পে… ৰেদিতব্বো’’তি আহ. যথাধিকতায লদ্ধিযা অনুলোমনতো চেত্থ পঠমো নযো অনুলোমপক্খো, তব্বিলোমনতো ইতরো পটিলোমপক্খোতি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বন্তি.

তেন ৰত রেতি এত্থ তেনাতি কারণৰচনং. যেন পুগ্গলূপলব্ভো পতিট্ঠপীযতি, তেন হেতুনা. স্ৰাযং হেতু সাসনিকস্স বাহিরকস্স চ ৰসেন হেট্ঠা দস্সিতো এৰ. হেতুপতিরূপকে চাযং হেতুসমঞ্ঞা পরমত্থস্স অধিপ্পেতত্তা. হেট্ঠা ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি নিগ্গহস্স সঞ্ঞাপনমত্তং কতং, তং ইদানি ‘‘যং তত্থ ৰদেসী’’তিআদিনা নিগমনরূপেন মিচ্ছাভাৰদস্সনেন চ ৰিভাৰিযমানং পাকটভাৰকরণতো আরোপিতং পতিট্ঠাপিতং হোতীতি অট্ঠকথাযং ‘‘আরোপিতত্তা’’তি ৰুত্তং.

এত্থ চ ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তি পটিঞ্ঞাৰযৰো সরূপেনেৰ দস্সিতো. ‘‘তেনা’’তি ইমিনা সামঞ্ঞতো হেতাৰযৰো দস্সিতো. য্ৰাযং যস্মা পটিঞ্ঞাধম্মো হুত্ৰা সদিসপক্খে ৰিজ্জমানো, ৰিসদিসপক্খে অৰিজ্জমানোযেৰ হেতু লক্খণূপপন্নো নাম হোতি, ন ইতরো, তস্মা যত্থ সো ৰিজ্জতি ন ৰিজ্জতি চ, সো সদিসাসদিসভাৰভিন্নো দুৰিধো দিট্ঠন্তাৰযৰো. যথা রূপাদি উপলব্ভতি, তথা পুগ্গলো. যথা চ সসৰিসাণং ন উপলব্ভতি, ন তথা পুগ্গলোতি উপনযো. স্ৰাযং ‘‘ৰত্তব্বে খো পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনা’’তি ইমায পাল়িযা দীপিতো, যো অট্ঠকথাযং সদ্ধিং হেতুদাহরণেহি ‘‘পাপনা’’তি ৰুত্তো. নিগমনং পাল়িযং সরূপেনেৰ আগতং, যা অট্ঠকথাযং ‘‘রোপনা’’তি ৰুত্তাতি. এৰং পোরাণেন ঞাযক্কমেন সাধনাৰযৰা নিদ্ধারেত্ৰা যোজেতব্বা.

ইদানি ৰত্তনেন পরপক্খুপলক্খিতে হেতুদাহরণে অন্ৰযব্যতিরেকদস্সনৰসেন নিদ্ধারেত্ৰা সাধনপযোগো যোজেতব্বো. কারণং ৰত্তব্বন্তি কিমেত্থ ৰত্তব্বং. হেতুদাহরণেহিযেৰ হি সপরপক্খানং সাধনং দূসনং ৰা, ন পটিঞ্ঞায, তস্সা সাধেতব্বাদিভাৰতো. তং পন দ্ৰযং ‘‘তেন ৰত রে’’তিআদিপাল়িযা ৰিভাৰিতং. অট্ঠকথাযং পাপনারোপনাসীসেন দস্সিতং. পটিঞ্ঞাঠপনা পন তেসং ৰিসযদস্সনং কথাযং তংমূলতাযাতি ৰেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘যং পন ৰক্খতী’’তিআদি. তেনেৰ চ অট্ঠকথাযং ‘‘ইদং অনুলোম…পে… একং চতুক্কং ৰেদিতব্ব’’ন্তি ৰক্খতি. তথা চাহ ‘‘যথা পন তত্থা’’তিআদি. নিগ্গহোৰ ৰিসুং ৰুত্তো, ন পটিকম্মন্তি অধিপ্পাযো. ৰিসুং ৰুত্তোতি চ পাপনারোপনাহি অসম্মিস্সং কত্ৰা ৰিসুং অঙ্গভাৰেন ৰুত্তো, ন তদঞ্ঞতরো ৰিয তদন্তোগধভাৰেন ৰুত্তো, নাপি ঠপনা ৰিয অগণনুপগভাৰেনাতি অত্থো. যে পনাতি পদকারে সন্ধাযাহ. দুতিযে…পে… আপজ্জতি তত্থ নিগ্গহস্স অযথাভূতত্তা পটিকম্মস্স চ যথাভূতভাৰতোতি অধিপ্পাযো.

২. পরমত্থতো পুগ্গলং নানুজানাতি, ৰোহারতো পন অনুজানাতীতি সকৰাদিমতং জানন্তেনপি পরৰাদিনা ছলৰসেন ৰিভাগং অকত্ৰা ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনা’’তি পুচ্ছায কতায সকৰাদী তত্থ অযং পুগ্গলৰাদী, ইমস্স লদ্ধি পটিক্খিপিতব্বাতি পরমত্থসচ্চং সন্ধাযাহ ‘‘আমন্তা’’তি. ‘‘ন উপলব্ভতী’’তি হি ৰুত্তং হোতি. পুন ইতরো সম্মুতিসচ্চং সন্ধায ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যো লোকৰোহারসিদ্ধো সচ্চিকট্ঠো, ততো এৰ কেনচি অপটিক্খিপিতব্বতো পরমত্থতো ততো সো পুগ্গলো নুপলব্ভতীতি. পুন সকৰাদী পুব্বে পরমত্থসচ্চৰসেন পুগ্গলে পটিক্খিত্তে ইদানি সম্মুতিসচ্চৰসেনাযং পুচ্ছাতি মন্ত্ৰা তং অপ্পটিক্খিপন্তো ‘‘ন হেৰং ৰত্তব্বে’’তি আহ. তেনাহ ‘‘অত্তনা অধিপ্পেতং সচ্চিকট্ঠমেৰাতি সম্মুতিসচ্চং সন্ধাযাতি অধিপ্পাযো’’তি. এৰমৰট্ঠিতে ‘‘যদি পরৰাদিনা…পে… নারভিতব্বা’’তি ইদং ন ৰত্তব্বং পঠমপুচ্ছায পরমত্থসচ্চস্স সচ্চিকট্ঠোতি অধিপ্পেতত্তা. ‘‘অথ সকৰাদিনা…পে… আপজ্জতী’’তি ইদম্পি ন ৰত্তব্বং দুতিযপুচ্ছায সম্মুতিসচ্চস্স সচ্চিকট্ঠোতি অধিপ্পেতত্তা.

যদি উভযং অধিপ্পেতন্তি ইদং যদি পঠমপুচ্ছং সন্ধায, তদযুত্তং তস্সা পরমত্থসচ্চস্সেৰ ৰসেন পৰত্তত্তা. অথ দুতিযপুচ্ছং সন্ধায, তস্সা সম্মুতিসচ্চৰসেন পঠমত্থং ৰত্ৰা পুন মিস্সকৰসেন ৰত্তুং ‘‘সম্মুতিসচ্চপরমত্থসচ্চানি ৰা একতো কত্ৰাপি এৰমাহা’’তি ৰুত্তত্তা তম্পি ন ৰত্তব্বমেৰ. দ্ৰেপি সচ্চানীতি সম্মুতিপরমত্থসচ্চানি. তেসু পরমত্থসচ্চস্সেৰ নিপ্পরিযাযেন সচ্চিকট্ঠপরমত্থভাৰো, ইতরস্স উপচারেন. তথা চ ৰুত্তং ‘‘মাযা মরীচি…পে… উত্তমট্ঠো’’তি. তস্মা সম্মুতিসচ্চৰসেন উপলদ্ধিং ইচ্ছন্তেনপি পরমত্থসচ্চৰসেন অনিচ্ছনতো ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনা’’তিআদিনা অনুযোগো যুত্তো. ‘‘পধানপ্পধানেসু পধানে কিচ্চসিদ্ধী’’তি এতেনেৰ ‘‘ন চ সচ্চিকট্ঠেকদেসেন অনুযোগো’’তিআদি নিৰত্তিতঞ্চ হোতি সচ্চিকট্ঠেকদেসভাৰস্সেৰ অসিদ্ধত্তা. নাস্স পরমত্থসচ্চতা অনুযুঞ্জিতব্বাতি অস্স সচ্চিকট্ঠস্স পরমত্থসচ্চতা পরৰাদিনা ন অনুযুঞ্জিতব্বা ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনা’’তি সকৰাদিনোপি সচ্চিকট্ঠপরমত্থতো তস্স ইচ্ছিতব্বত্তাতি অধিপ্পাযো. ৰোহরিতসচ্চিকট্ঠস্স অত্তনা অধিপ্পেতসচ্চিকট্ঠতাপি যুত্তা তস্স তেন অধিপ্পেতত্তা. স্ৰাযমত্থো হেট্ঠা দস্সিতোযেৰ. ৰুত্তনযোৰ দোসোতি ‘‘দ্ৰেপি সচ্চানী’’তিআদিনা অনন্তরমেৰ ৰুত্তং সন্ধাযাহ. তস্স পন অদোসভাৰো দস্সিতোযেৰ. অথ ন ইতি অথ ন ভূতসভাৰত্থেন উপলব্ভেয্যাতি যোজনা. ৰত্তব্বোতি যদেত্থ ৰত্তব্বং, তং ‘‘যো লোকৰোহারসিদ্ধো’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰ, তস্মা এত্থ ‘‘পরমত্থতো পুগ্গলং নানুজানাতী’’তিআদিনা অধিপ্পাযমগ্গনং দট্ঠব্বং.

অনুঞ্ঞেয্যমেতং সিযাতি এতং অনুপলব্ভনং পঠমপুচ্ছাযং ৰিয দুতিযপুচ্ছাযম্পি অনুজানিতব্বং সিযা. ন ৰা কিঞ্চি ৰত্তব্বন্তি অথ ৰা কিঞ্চি ন ৰত্তব্বং ঠপনীযত্তা পঞ্হস্স. তথা হিস্স ঠপনীযাকারং দস্সেন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. এত্থ চ কামং সচ্চদ্ৰযাকারেন পুগ্গলো নুপলব্ভতি, সম্মুতিযাকারেন পন নুপলব্ভতীতি উপলব্ভনভাৰস্স ৰসেন পটিক্খেপো কতোতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো. অনুঞ্ঞাতং পটিক্খিত্তঞ্চাতি পঠমপুচ্ছাযং অনুঞ্ঞাতং, দুতিযপুচ্ছাযং পটিক্খিত্তং. এতং ছলৰাদং নিস্সাযাতি এতং একংযেৰ ৰত্থুং উদ্দিস্স অনুজাননপটিক্খিপনাকারং ছলৰচনং নিস্সায. ত্ৰং নিগ্গহেতব্বোতি যোজনা. সম্ভৰন্তস্স সামঞ্ঞেনাতি নিগ্গহট্ঠানভাৰেন সম্ভৰন্তস্স অনুলোমনযেন অনুজাননপটিক্খেপস্স সমানভাৰেন. অসম্ভৰন্তস্স কপ্পনন্তি পচ্চনীকনযেন তস্স নিগ্গহট্ঠানভাৰেন অসম্ভৰন্তস্স তথা কপ্পনং সংৰিধানং ছলৰাদো ভৰিতুং অরহতি. ‘‘অত্থৰিকপ্পুপপত্তিযা ৰচনৰিঘাতো ছল’’ন্তি ৰুত্তোৰাযমত্থো. তেনাতি যথাৰুত্তকপ্পনং ছলৰাদোতি ৰুত্তত্তা. ৰচনসামঞ্ঞমত্তং কপ্পিতং ছলং ৰদতি এতেনাতি ছলৰাদো. তেন ৰুত্তং ‘‘ছলৰাদস্স কারণত্তা ছলৰাদো’’তি. ৰচনসামঞ্ঞমত্তং অত্থভূতং তদত্থং ছলৰাদং নিস্সায. ‘‘ৰিচারেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, কিমেত্থ ৰিচারেতব্বং. যদিপি পক্খস্স ঠপনামূলকং অনুজাননাৰজাননানং মিচ্ছাভাৰদস্সনং তব্বিসযত্তা, পাপনারোপনাহি এৰ পন সো ৰিভাৰীযতি, ন ঠপনাযাতি পাকটোযমত্থো.

৪-৫. তেনাতি সকৰাদিনা. তেন নিযামেনাতি যেন নিযামেন সকৰাদিনা চতূহি পাপনারোপনাহিস্স নিগ্গহো কতো, তেন নিযামেন নযেন. সো নিগ্গহো দুক্কটো অনিগ্গহোযেৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অনিগ্গহভাৰস্স ৰা উপগমিতত্তা’’তি, পাপিতত্তাতি অত্থো. এৰমেৰাতি যথা ‘‘তযা মম কতো নিগ্গহো’’তিআদিনা অনিগ্গহভাৰূপনযো ৰুত্তো, এৰমেৰ. এতস্সাতি ‘‘তেন হী’’তিআদিনা ইমায পাল়িযা ৰুত্তস্স.

অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পচ্চনীকানুলোমৰণ্ণনা

৭-১০. অঞ্ঞেনাতি সম্মুতিসচ্চভূতেন. পরস্সাতি সকৰাদিনো. সো হি পরৰাদিনা পরো নাম হোতি. পটিঞ্ঞাপটিক্খেপানং ভিন্নৰিসযত্তা ‘‘অৰিরোধিতত্তা’’তি ৰুত্তং. অভিন্নাধিকরণং ৰিয হি অভিন্নৰিসযমেৰ ৰিরুদ্ধং নাম সিযা, ন ইতরন্তি অধিপ্পাযো. তমেৰত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘ন হি…পে… আপজ্জতী’’তি আহ. যদি এৰং কথমিদং নিগ্গহট্ঠানং জাতন্তি আহ ‘‘অত্তনো পনা’’তিআদি. তেন পটিঞ্ঞান্তরং নাম অঞ্ঞমেৰেতং নিগ্গহট্ঠানন্তি দস্সেতি.

পচ্চনীকানুলোমৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সুদ্ধসচ্চিকট্ঠৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ওকাসসচ্চিকট্ঠো

১. অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা

১১. সামঞ্ঞেন ৰুত্তং ৰিসেসনিৰিট্ঠং হোতীতি আহ ‘‘সব্বত্থাতি সব্বস্মিং সরীরেতি অযমত্থো’’তি. সামঞ্ঞজোতনা হি ৰিসেসে অৰতিট্ঠতীতি ৰিসেসত্থিনা ৰিসেসো অনুপযুজ্জিতব্বোতি. এতেনাতি দেসৰসেন সব্বত্থ পটিক্খেপৰচনেন.

৩. কালসচ্চিকট্ঠো

১. অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা

১২. মজ্ঝিমজাতিকালেতি পচ্চুপ্পন্নত্তভাৰকালে. অত্তভাৰো হি ইধ ‘‘জাতী’’তি অধিপ্পেতো. ততো অতীতো পুরিমজাতিকালো, অনাগতো পচ্ছিমজাতিকালো. ইমেসু তীসূতি সব্বত্থ, সব্বদা, সব্বেসূতি ইমেসু তীসু নযেসু. পাঠস্স সংখিত্ততা সুৰিঞ্ঞেয্যাতি তং ঠপেত্ৰা অত্থস্স সদিসতং ৰিভাৰেন্তো ‘‘ইধাপি হি…পে… যোজেতব্ব’’ন্তি আহ. এত্থাপি ‘‘ন কেনচি সভাৰেন পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তি অযমত্থো ৰুত্তো হোতি. ন হি কেনচি সভাৰেন উপলব্ভমানস্স সকলেকদেসৰিনিমুত্তো পৰত্তিকালো নাম অত্থীতি.

৪. অৰযৰসচ্চিকট্ঠো

১. অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা

১৩. ততিযনযে ন সব্বেকধম্মৰিনিমুত্তং পৰত্তিট্ঠানং নাম অত্থীতি যোজেতব্বং.

ওকাসাদিসচ্চিকট্ঠো

২. পচ্চনীকানুলোমৰণ্ণনা

১৪. অনুলোমপঞ্চকস্সাতিআদিম্হি অট্ঠকথাৰচনে. পুন তত্থাতি যথাৰুত্তে অট্ঠকথাৰচনে, তেসু ৰা অনুলোমপঞ্চকপচ্চনীকেসু. সব্বত্থ পুগ্গলো নুপলব্ভতীতিআদিকস্স পাঠপ্পদেসস্স অত্থো ‘‘সরীরং সন্ধাযা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো অত্থো. পটিকম্মাদিপাল়িন্তি পটিকম্মনিগ্গহউপনযননিগমনপাল়িং. তীসু মুখেসূতি ‘‘সব্বত্থা’’তিআদিনা ৰুত্তেসু তীসু ৰাদমুখেসু. পচ্চনীকস্স পাল়ি ৰুত্তাতি সম্বন্ধো. তন্তি পাল়িং. সঙ্খিপিত্ৰা আগতত্তা সরূপেন অৰুত্তে. সুদ্ধিক…পে… ৰুত্তং হোতি তত্থ ‘‘সব্বত্থা’’তিআদিনা সরীরাদিনো পরামসনং নত্থি, ইধ অত্থীতি অযমেৰ ৰিসেসো, অঞ্ঞং সমানন্তি.

সচ্চিকট্ঠৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সুদ্ধিকসংসন্দনৰণ্ণনা

১৭-২৭. সচ্চিকট্ঠস্স, সচ্চিকট্ঠে ৰা সংসন্দনং সচ্চিকট্ঠসংসন্দনন্তি সমাসদ্ৰযং ভৰতীতি দস্সেন্তো ‘‘সচ্চিকট্ঠস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ সচ্চিকট্ঠস্স পুগ্গলস্সাতি সচ্চিকট্ঠসভাৰস্স পরমত্থতো ৰিজ্জমানসভাৰস্স পুগ্গলস্স. রূপাদীহি সদ্ধিং সংসন্দনন্তি সচ্চিকট্ঠতাসামঞ্ঞেন রূপাদীহি সমীকরণং. সচ্চিকট্ঠেতি সচ্চিকট্ঠহেতু, তত্থ ৰা তং অধিট্ঠানং কত্ৰা. ‘‘তুল্যযোগে সমুচ্চযো’’তি সমুচ্চযত্থত্তা এৰ চ-কারস্স সচ্চিকট্ঠেন উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন ইধ রূপমাহটন্তি তস্স উদাহটভাৰো যুত্তোতি ‘‘যথারূপ’’ন্তি নিদস্সনৰসেন অত্থো ৰুত্তো, অঞ্ঞথা ইধ রূপস্স আহরণমেৰ কিমত্থিযং. এৰং সেসধম্মেসুপি. যা পনেত্থ অঞ্ঞত্তপুচ্ছা, সাপি নিদস্সনত্থং উপব্রূহেতি অঞ্ঞত্তনিবন্ধনত্তা তস্স. ওপম্মসংসন্দনে পন নিদস্সনত্থো গাহীযতীতি ইমস্মিং সুদ্ধিকসংসন্দনে কেৰলং সমুচ্চযৰসেনেৰ অত্থদস্সনং যুত্তন্তি অধিপ্পাযো. রূপাদীনি উপাদাপঞ্ঞত্তিমত্তত্তা পুগ্গলস্স সো তেহি অঞ্ঞো, অনঞ্ঞো চাতি ন ৰত্তব্বোতি অযং সাসনক্কমোতি আহ ‘‘রূপাদীহি…পে… সমযো’’তি. অনুঞ্ঞাযমানেতি তস্মিং সমযে সুত্তে চ অপ্পটিক্খিপিযমানে. অযঞ্চ অত্থো সাসনিকস্স পরৰাদিনো ৰসেন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং.

‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি পাঠো দিট্ঠো ভৰিস্সতি, অঞ্ঞথা ‘‘পটিলোমপঞ্চকানি দস্সিতানি, পটিকম্মচতুক্কাদীনি সংখিত্তানী’’তি ন সক্কা ৰত্তুন্তি অধিপ্পাযো. চোদনায ৰিনা পরৰাদিনো পটিজানাপনং নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘পটিজানাপনত্থন্তি…পে… চোদনত্থ’’ন্তি. চোদনাপুব্বকঞ্হি তস্স পটিজানাপনং. তেন ফলৰোহারেন কারণং ৰুত্তন্তি দস্সেতি. অব্যাকতত্তাতি অব্যাকরণীযত্তা, ভগৰতা ৰা ন ব্যাকতত্তা. যদি ঠপনীযত্তা পটিক্খিপিতব্বন্তি ইমস্মিং পচ্চনীকনযে ঠপনীযত্তা পঞ্হস্স সকৰাদিনা পটিক্খিপিতব্বং. পরেনপীতি পরৰাদিনাপি ঠপনীযত্তা লদ্ধিমেৰ নিস্সায অনুলোমনযে পটিক্খেপো কতোতি অযমেত্থ সুদ্ধিকসংসন্দনায অধিপ্পাযো যুত্তো অনুলোমেপি রূপাদীহি অঞ্ঞত্তচোদনাযমেৰ পরৰাদিনা পটিক্খেপস্স কতত্তাতি অধিপ্পাযো.

সুদ্ধিকসংসন্দনৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. ওপম্মসংসন্দনৰণ্ণনা

২৮-৩৬. উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন অঞ্ঞত্তপুচ্ছা চাতি ইমিনা দ্ৰযম্পি উদ্ধরতি উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন অঞ্ঞত্তপুচ্ছা, উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন পুচ্ছা চাতি. তত্থ পচ্ছিমং সন্ধাযাহ ‘‘দ্ৰিন্নং সমানতা’’তিআদি. তস্সত্থো – দ্ৰিন্নং রূপৰেদনানং ৰিয রূপপুগ্গলানং সচ্চিকট্ঠেন সমানতা তেসং অঞ্ঞত্তস্স কারণং যুত্তং ন হোতি. অথ খো…পে… উপলব্ভনীযতাতি ইদঞ্চ সংসন্দনং ৰিচারেতব্বং. অযং হেত্থ অধিপ্পাযো – যদি সচ্চিকট্ঠসামঞ্ঞেন রূপপুগ্গলানং উপলদ্ধিসামঞ্ঞং ইচ্ছিতং, তেনেৰ নেসং অঞ্ঞত্তম্পি ইচ্ছিতব্বং. অথ পরমত্থৰোহারভেদতো তেসং অঞ্ঞত্তং ন ইচ্ছিতং, ততো এৰ উপলদ্ধিসামঞ্ঞম্পি ন ইচ্ছিতব্বন্তি.

৩৭-৪৫. উপলদ্ধীতি পুগ্গলস্স উপলদ্ধি ৰিজ্জমানতা. ‘‘পটিকম্মপঞ্চক’’ন্তি ৰিঞ্ঞাযতীতি যোজনা.

ওপম্মসংসন্দনৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. চতুক্কনযসংসন্দনৰণ্ণনা

৪৬-৫২. একধম্মতোপীতি সত্তপঞ্ঞাসায সচ্চিকট্ঠেসু একধম্মতোপি. এতেন ততো সব্বতোপি পুগ্গলস্স অঞ্ঞত্তাননুজাননং দস্সেতি. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সকলং পরমত্থসচ্চং সন্ধাযা’’তি. রূপাদিএকেকধম্মৰসেন নানুযুঞ্জিতব্বো অৰযৰব্যতিরেকেন সমুদাযস্স অভাৰতো. যস্মা পন সমুদাযাৰযৰা ভিন্নসভাৰা, তস্মা ‘‘সমুদাযতো…পে… নিগ্গহারহো সিযা’’তি পরৰাদিনো আসঙ্কমাহ. এতং ৰচনোকাসন্তি যদিপি সত্তপঞ্ঞাসধম্মসমুদাযতো পুগ্গলস্স অঞ্ঞত্তং ন ইচ্ছতি তব্বিনিমুত্তস্স সচ্চিকট্ঠস্স অভাৰতো, তদেকদেসতো পনস্স অনঞ্ঞত্তম্পি ন ইচ্ছতেৰ. ন হি সমুদাযো অৰযৰো হোতীতি. তস্মা ‘‘তং পটিক্খিপতো কিং নিগ্গহট্ঠানন্তি ৰত্তুং মা লব্ভেথা’’তি দস্সেতুং ‘‘অযঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. রূপাদিধম্মপ্পভেদৰিভাগমুখেনেৰ অনৰসেসতো পুগ্গলোতি গহণাকারদস্সনৰসেন পৰত্তো পঠমৰিকপ্পো, দুতিযো পন অৰিভাগতো পরমত্থসচ্চভাৰসামঞ্ঞেনাতি অযং ইমেসং দ্ৰিন্নং ৰিকপ্পানং ৰিসেসো. ইতীতি ৰুত্তপ্পকারপরামসনন্তি আহ ‘‘এৰ’’ন্তি.

সভাৰৰিনিব্ভোগতোতি সভাৰেন ৰিনিব্ভুজ্জিতব্বতো. সভাৰভিন্নো হি ধম্মো তদঞ্ঞধম্মতো ৰিনিব্ভোগং লভতি. তেনাহ ‘‘রূপতো অঞ্ঞসভাগত্তা’’তি. রূপৰজ্জেতি রূপধম্মৰজ্জে. তীসুপীতি ‘‘রূপস্মিং পুগ্গলো, অঞ্ঞত্র রূপা, পুগ্গলস্মিং রূপ’’ন্তি ইমেসু এৰং পৰত্তেসু তীসুপি অনুযোগেসু. সাসনিকো এৰাযং পুগ্গলৰাদীতি কত্ৰা আহ ‘‘ন হি সো সক্কাযদিট্ঠিং ইচ্ছতী’’তি. ‘‘রূপৰা’’তি ইমিনা রূপেন সকিঞ্চনতাৰ ঞাপীযতি, ন রূপাযত্তৰুত্তিতাতি আহ ‘‘অঞ্ঞত্র রূপাতি এত্থ চ রূপৰা পুগ্গলোতি অযমত্থো সঙ্গহিতো’’তি.

চতুক্কনযসংসন্দনৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতা চ সংসন্দনকথাৰণ্ণনা.

৮. লক্খণযুত্তিৰণ্ণনা

৫৪. লক্খণযুত্তিকথাযং ‘‘ছলৰসেন পন ৰত্তব্বং আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি পাঠো গহেতব্বো.

লক্খণযুত্তিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. ৰচনসোধনৰণ্ণনা

৫৫-৫৯. পদদ্ৰযস্স অত্থতো একত্তেতি পদদ্ৰযস্স একত্তত্থে সতীতি অত্থো. পরিকপ্পৰচনঞ্হেতং দোসদস্সনত্থং ‘‘এৰং সন্তে অযং দোসো’’তি. তযিদং একত্তং উপলব্ভতি এৰাতি পচ্ছিমপদাৰধারণং ৰেদিতব্বং. ‘‘কেহিচি পুগ্গলো কেহিচি ন পুগ্গলো’’তি ব্যভিচারদস্সনতো পরেন ন সম্পটিচ্ছিতন্তি কত্ৰা তমেৰ অসম্পটিচ্ছিতত্তং ৰিভাৰেন্তো ‘‘পুগ্গলস্স হী’’তিআদিমাহ. তত্থ অৰিভজিতব্বতন্তি ‘‘উপলব্ভতি চা’’তি এৰং অৰিভজিতব্বতং. ৰিভজিতব্বতন্তি ‘‘পুগ্গলো চ তদঞ্ঞঞ্চ উপলব্ভতী’’তি এৰং ৰিভজিতব্বতং. এতেন ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি এৰা’’তি পচ্ছিমপদাৰধারণং ৰেদিতব্বং, ন ‘‘পুগ্গলো এৰ উপলব্ভতী’’তি ইমমত্থং দস্সেতি. তং ৰিভাগন্তি যথাৰুত্তং ৰিভজিতব্বাৰিভজিতব্বং ৰিভাগং ৰদতো সকৰাদিনো, অঞ্ঞস্স ৰা কস্সচি. এতস্সাতি পরৰাদিনো. যথাৰুত্তৰিভাগন্তি ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি…পে… কেহিচি ন পুগ্গলো’’তি এৰং পাল়িযং ৰুত্তপ্পকারং ৰিভাগং. যথাআপাদিতেনাতি ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পদদ্ৰযস্স অত্থতো একত্তে’’তিআদিনা আপাদিতপ্পকারেন. ন ভৰিতব্বন্তি যদিপি তেন পুগ্গলো উপলব্ভতি এৰ ৰুচ্চতি, উপলব্ভতীতি পন পুগ্গলো এৰ ন ৰুচ্চতি, অথ খো অঞ্ঞোপি, তস্মা যথাৰুত্তেন পসঙ্গেন ন ভৰিতব্বং. তেনাহ ‘‘মগ্গিতব্বো এত্থ অধিপ্পাযো’’তি.

৬০. অত্থতো পুগ্গলো নত্থীতি ৰুত্তং হোতি অত্তসুঞ্ঞতাদস্সনেন অনত্তলক্খণস্স ৰিহিতত্তা.

ৰচনসোধনৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. পঞ্ঞত্তানুযোগৰণ্ণনা

৬১-৬৬. রূপকাযাৰিরহং সন্ধায আহ, ন রূপতণ্হাসব্ভাৰং. তথা সতি অনেকন্তিকত্তা পটিক্খিপিতব্বমেৰ সিযা, ন অনুজানিতব্বন্তি. ‘‘অত্থিতাযা’’তি আহাতি সম্বন্ধো. কামীভাৰস্স অনেকন্তিকত্তা কস্সচি কামধাতূপপন্নস্স কামধাতুযা আযত্তত্তাভাৰতো চ কদাচি ভাৰস্সেৰাতি যোজনা.

৬৭. কাযানুপস্সনাযাতি কাযানুপস্সনাদেসনায. সা হি কাযকাযানুপস্সীনং ৰিভাগগ্গহণস্স কারণভূতা, কাযানুপস্সনা এৰ ৰা. এৰংলদ্ধিকত্তাতি অঞ্ঞো কাযো অঞ্ঞো পুগ্গলোতি এৰংলদ্ধিকত্তা. আহচ্চ ভাসিতন্তি ঠানকরণানি আহন্ত্ৰা কথিতং, ভগৰতা সামং দেসিতন্তি অত্থো.

পঞ্ঞত্তানুযোগৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১১. গতিঅনুযোগৰণ্ণনা

৬৯-৭২. যানিস্স সুত্তানি নিস্সায লদ্ধি উপ্পন্না, তেসং দস্সনতো পরতো ‘‘তেন হি পুগ্গলো সন্ধাৰতী’’তিআদিনা পাল়ি আগতা, পুরতো পন ‘‘ন ৰত্তব্বং পুগ্গলো সন্ধাৰতী’’তিআদিনা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘দস্সেন্তো…পে… ভৰিতব্ব’’ন্তি. দস্সেত্ৰাতি ৰা ৰত্তব্বন্তি ‘‘যানিস্স…পে… তানি দস্সেত্ৰা ‘তেন হি পুগ্গলো সন্ধাৰতী’তিআদিমাহা’’তি ৰত্তব্বন্তি অত্থো. দস্সেন্তোতি ৰা ইদং দস্সনকিরিযায ন ৰত্তমানতামত্তৰচনং, অথ খো তস্সা লক্খণত্থৰচনং, হেতুভাৰৰচনং ৰাতি ন কোচি দোসো.

৯১. সো ৰত্তব্বোতি সো জীৰসরীরানং অনঞ্ঞতাপজ্জনাকারো ৰত্তব্বো, নত্থীতি অধিপ্পাযো. ‘‘রূপী অত্তা’’তি ইমিস্সা লদ্ধিযা ৰসেন ‘‘যেন রূপসঙ্খাতেন অত্তনো সভাৰভূতেন সরীরেন সদ্ধিং গচ্ছতী’’তি এৰং পন অত্থে সতি সো আকারো ৰুত্তো এৰ হোতি, তথা চ সতি ‘‘রূপং পুগ্গলোতি অননুঞ্ঞাতত্তা’’তি এৰম্পি ৰত্তুং ন সক্কা. যস্মা পন ‘‘ইধ সরীরনিক্খেপা’’তি অনন্তরং ৰক্খতি, তস্মা ‘‘সো ৰত্তব্বো’’তি ৰুত্তং. নিরযূপগস্স পুগ্গলস্স অন্তরাভৰং ন ইচ্ছতীতি ইদং পুরাতনানং অন্তরাভৰৰাদীনং ৰসেন ৰুত্তং. অধুনাতনা পন ‘‘উদ্ধংপাদো তু নারকো’’তি ৰদন্তা তস্সপি অন্তরাভৰং ইচ্ছন্তেৰ, কেচি পন অসঞ্ঞূপগানং. অরূপূপগানং পন সব্বেপি ন ইচ্ছন্তি. তত্থ যে ‘‘সঞ্ঞুপ্পাদা চ পন তে দেৰা তম্হা কাযা চৰন্তী’’তি সুত্তস্স অত্থং মিচ্ছা গহেত্ৰা চুতূপপাতকালেসু অসঞ্ঞীনং সঞ্ঞা অত্থীতি অন্তরাভৰতোৰ অসঞ্ঞূপপত্তিং ইচ্ছন্তি, তদঞ্ঞেসং ৰসেন ‘‘সৰেদনো…পে… পটিক্খিপতী’’তি দস্সেন্তো ‘‘যে পনা’’তিআদিমাহ. কে পনেৰং ইচ্ছন্তি? সব্বত্থিৰাদীসু একচ্চে.

৯২. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনেতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে ভৰে, অচিত্তুপ্পাদে ৰা সঞ্ঞা অত্থীতি ইচ্ছন্তীতি ন ৰত্তব্বন্তি সম্বন্ধো. যতো সো সঞ্ঞাভৰেন অসঙ্গহিতো, ভৰন্তরভাৰেন চ সঙ্গহিতো.

৯৩. ইন্ধনুপাদানো অগ্গি ৰিয ইন্ধনেন রূপাদিউপাদানো পুগ্গলো রূপাদিনা ৰিনা নত্থীতি এত্থ অযমধিপ্পাযৰিভাৰনা – যথা ন ৰিনা ইন্ধনেন অগ্গি পঞ্ঞাপীযতি, ন চ তং অঞ্ঞং ইন্ধনতো সক্কা পটিজানিতুং, নাপি অনঞ্ঞং. যদি হি অঞ্ঞং সিযা, ন উণ্হং ইন্ধনং সিযা, অথ অনঞ্ঞং, নিদহিতব্বংযেৰ দাহকং সিযা, এৰং ন ৰিনা রূপাদীহি পুগ্গলো পঞ্ঞাপীযতি, ন চ তেহি অঞ্ঞো, নাপি অনঞ্ঞো সস্সতুচ্ছেদভাৰপ্পসঙ্গতোতি পরৰাদিনো অধিপ্পাযো. তত্থ যদি অগ্গিন্ধনোপমা লোকৰোহারেন ৰুত্তা, অপল়িত্তং কট্ঠাদিইন্ধনং নিদহিতব্বঞ্চ, পল়িত্তং ভাসুরুণ্হং অগ্গিদাহকঞ্চ, তঞ্চ ওজট্ঠমকরূপং পবন্ধৰসেন পৰত্তং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং. যদি এৰং পুগ্গলো রূপাদীহি অঞ্ঞো অনিচ্চো চ আপন্নো, অথ পরমত্থতো চ, তস্মিংযেৰ কট্ঠাদিসঞ্ঞিতে রূপসঙ্খাতপল়িত্তে যং উসুমং সো অগ্গি তংসহজাতানি তীণিভূতানি ইন্ধনং. এৰম্পি সিদ্ধং লক্খণভেদতো অগ্গিন্ধনানং অঞ্ঞত্তন্তি অগ্গি ৰিয ইন্ধনতো রূপাদীহি অঞ্ঞো পুগ্গলো অনিচ্চো চ আপজ্জতীতি.

গতিঅনুযোগৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১২. উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগৰণ্ণনা

৯৭. নীলগুণযোগতো নীলো, নীলো এৰ নীলকো, তস্স, অযং পনস্স নীলপঞ্ঞত্তি নীলরূপুপাদানাতি আহ ‘‘নীলং…পে… পঞ্ঞত্তী’’তি. এৰং পন পাঠে ঠিতে নীলং উপাদায নীলোতি কথমযং পদুদ্ধারোতি আহ ‘‘নীলং রূপং…পে… এত্থ যো পুট্ঠো নীলং উপাদায নীলো’’তি. এত্থাতি এতস্মিং ৰচনে. তদাদীসূতি ‘‘পীতং রূপং উপাদাযা’’তিআদিকং অট্ঠকথাযং আদি-সদ্দেন গহিতমেৰ তদত্থদস্সনৰসেন গণ্হাতি.

৯৮. ৰুত্তন্তি ‘‘মগ্গকুসলো’’তিআদীসু ছেকট্ঠং সন্ধায ৰুত্তং. কুসলপঞ্ঞত্তিং কুসলৰোহারং.

১১২. পুব্বপক্খং দস্সেত্ৰা উত্তরমাহাতি পরৰাদী পুব্বপক্খং দস্সেত্ৰা সকৰাদিস্স উত্তরমাহ.

১১৫. ‘‘রূপং রূপৰা’’তিআদিনযপ্পৰত্তং পরৰাদিৰাদং ভিন্দিতুং ‘‘যথা ন নিগল়ো নেগল়িকো’’তিআদিনা সকৰাদিৰাদো আরদ্ধোতি আহ ‘‘যস্স রূপং সো রূপৰাতি উত্তরপক্খে ৰুত্তং ৰচনং উদ্ধরিত্ৰা’’তি.

১১৮. ৰিঞ্ঞাণনিস্সযভাৰূপগমনন্তি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযভাৰূপগমনং. তযিদং ৰিসেসনং চক্খুস্সাতি ইমিনাৰ সিদ্ধন্তি ন কতং দট্ঠব্বং.

উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৩. পুরিসকারানুযোগৰণ্ণনা

১২৩. কম্মানন্তি কুসলাকুসলকম্মানং. তগ্গহণেনেৰ হি তংতংকিচ্চকরণীযে কিরিযানম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. নিপ্ফাদকপ্পযোজকভাৰেনাতি কারককারাপকভাৰেন.

১২৫. কম্মকারকস্স পুগ্গলস্স যো অঞ্ঞো পুগ্গলো কারকো. তেনপীতি কারককারকেনপি. তস্সাতি কারককারকস্স. অঞ্ঞন্তি অঞ্ঞং কম্মং. এৰন্তি ইমিনা ৰুত্তপ্পকারেন. তেহি তেহি কারকেহি পুগ্গলা ৰিয অঞ্ঞানি কম্মানি করীযন্তীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘কম্মৰট্টস্স অনুপচ্ছেদং ৰদন্তী’’তি. এৰং সন্তে পুগ্গলস্স কারকো, কম্মস্স কারকোতি অযং ৰিভাগো ইধ অনামট্ঠো হোতি, তথা চ সতি কারকপরম্পরায ৰচনং ৰিরুজ্ঝেয্যাতি আহ ‘‘পুগ্গলস্স…পে… ৰিচারেতব্বমেত’’ন্তি. তস্স কারকন্তি পুগ্গলস্স কারকং. ইদঞ্চাতি ন কেৰলং পুগ্গলকারকস্স কম্মকারকতাপত্তিযেৰ দোসো, অথ খো ইদং কম্মকারকতায কারকপরম্পরাপজ্জনম্পি ৰিচারেতব্বং, ন যুজ্জতীতি অত্থো. পুগ্গলানঞ্হি পটিপাটিযা কারকভাৰো কারকপরম্পরা.

১৭০. একো অন্তোতি ‘‘গাহো’’তি সস্সতগাহসঙ্খাতো অন্তোতি অত্থো.

১৭৬. সিযা অঞ্ঞো, সিযা অনঞ্ঞো, সিযা ন ৰত্তব্বো ‘‘অঞ্ঞোতি ৰা অনঞ্ঞোতি ৰা’’তি, এৰং পৰত্তনিগণ্ঠৰাদসদিসত্তা সো এৰ একো নেৰ সো হোতি, ন অঞ্ঞোতি লদ্ধিমত্তং. তেনাহ ‘‘ইদং পন নত্থেৰা’’তি. পরস্স ইচ্ছাৰসেনেৰাতি পরৰাদিনো লদ্ধিৰসেনেৰ. একং অনিচ্ছন্তস্সাতি একং ‘‘সো করোতি, সো পটিসংৰেদেতী’’তি গহণং সস্সতদিট্ঠিভযেন পটিক্খিপন্তস্স ইতরং উচ্ছেদগ্গহণং আপন্নং. তঞ্চ পটিক্খিপন্তস্স অঞ্ঞং মিস্সকং নিচ্চানিচ্চগ্গহণং, ৰিক্খেপগ্গহণঞ্চ আপন্নং. কারকৰেদকিচ্ছায ঠত্ৰাতি স্ৰেৰ কারকো ৰেদকো চাতি ইমস্মিং আদাযে ঠত্ৰা. তংতংঅনিচ্ছাযাতি তস্স তস্স ৰাদস্স অসম্পটিচ্ছনেন. আপন্নৰসেনপীতি আপন্নগাহৰসেনপি অযং অনুযোগো ৰুত্তোতি যোজনা. সব্বেসং আপন্নত্তাতি হেট্ঠা ৰুত্তনযেন সব্বেসং ৰিকপ্পানং অনুক্কমেন আপন্নত্তা নাযমনুযোগো কতোতি যোজনা. একেকস্সেৰাতি তেসু ৰিসুং ৰিসুং একেকস্সেৰ আপন্নত্তা. তন্তিৰসেন পন তে ৰিকপ্পা একজ্ঝং দস্সেত্ৰাতি অধিপ্পাযো. একতো যোজেতব্বং চতুন্নম্পি পঞ্হানং একতো পুট্ঠত্তা.

পুরিসকারানুযোগৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কল্যাণৰগ্গো নিট্ঠিতো.

১৪. অভিঞ্ঞানুযোগৰণ্ণনা

১৯৩. ৰিকুব্বতীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকারত্থো ৰা. তেন ‘‘দিব্বায সোতধাতুযা সদ্দং সুণাতী’’তিআদিকং সঙ্গণ্হাতি. অভিঞ্ঞানুযোগো দট্ঠব্বোতি যোজনা. তদভিঞ্ঞাৰতোতি আসৰক্খযাভিঞ্ঞাৰতো. অরহতো সাধনন্তি অরহতো সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন পুগ্গলত্তাভাৰসাধনং. তব্ভাৰস্সাতি অরহত্তস্স. অরহত্তধারানঞ্হি খন্ধা নাম পুগ্গলত্তং তস্সপি হোতীতি.

অভিঞ্ঞানুযোগৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৫-১৮. ঞাতকানুযোগাদিৰণ্ণনা

২০৯. ততিযকোটিভূতস্সাতি ততিযকোটিসভাৰস্স সঙ্খতাসঙ্খতৰিনিমুত্তসভাৰস্স. সভাৰস্সাতি চ সভাৰধম্মস্স. লদ্ধিং নিগূহিত্ৰাতি পুগ্গলো নেৰ সঙ্খতো, নাসঙ্খতোতি লদ্ধিং অৰিভাৰেত্ৰা.

ঞাতকানুযোগাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৯. পটিৰেধানুযোগাদিৰণ্ণনা

২১৮. পজাননং নাম ন হোতি নিব্বিদাদীনং অপ্পচ্চযত্তা. পরিচ্ছেদনসমত্থতঞ্চ দস্সেতীতি সম্বন্ধো.

২২৮. সহরূপভাৰো রূপেন সমঙ্গিতা, ৰিনারূপভাৰো ততো ৰিনিস্সটতাতি তদুভযং রূপস্স অব্ভন্তরগমনং বহিনিক্খমনঞ্চ হোতি. তস্মা তং দ্ৰযং সহরূপভাৰৰিনারূপভাৰানং লক্খণৰচনন্তি ৰুত্তং.

২৩৭. ওল়ারিকোতি থূলো. আহিতো অহং মানো এত্থাতি অত্তা, অত্তভাৰো. সো এৰ যথাসকং কম্মুনা পটিলভিতব্বতো পটিলাভো. পদদ্ৰযেনপি কামাৰচরত্তভাৰো কথিতো. মনোমযো অত্তপটিলাভো রূপাৰচরত্তভাৰো. সো হি ঝানমনেন নিব্বত্তত্তা মনোমযো. অরূপো অত্তপটিলাভোতি অরূপাৰচরত্তভাৰো. সো হি রূপেন অমিস্সিতত্তা অরূপোতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ‘‘অত্তা’’তি পন জীৰে লোকৰোহারো নিরুল়্হো, অসতিপি জীৰে তথানিরুল়্হং লোকৰোহারং গহেত্ৰা সম্মাসম্বুদ্ধাপি ৰোহরন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘ইতি ইমা লোকস্স সমঞ্ঞা, যাহি তথাগতো ৰোহরতী’’তি ৰত্ৰা ইদানি যথা ৰোহরন্তি, তং পকারং ৰিভাৰেন্তো ‘‘অপরামস’’ন্তিআদিমাহ.

পচ্চত্তসামঞ্ঞলক্খণৰসেনাতি কক্খল়ফুসনাদিসলক্খণৰসেন অনিচ্চতাদিসামঞ্ঞলক্খণৰসেন চ. ইমিনাতি ‘‘পচ্চত্তসামঞ্ঞলক্খণৰসেনা’’তিআদিনা ৰুত্তেন পরমত্থতো পুগ্গলাভাৰৰচনেন. ইতো পুরিমাতি তত্থ তত্থ সকৰাদিপটিক্খেপাদিৰিভাৰনৰসেন পৰত্তা ইতো অত্থসংৰণ্ণনতো পুরিমা. ইমিনাতি ৰা ‘‘যথা রূপাদযো ধম্মা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং ৰুত্তৰচনেন. যথা চাতি এত্থ চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. তেন সমঞ্ঞানতিধাৰনং সম্পিণ্ডেতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা পরামাসো চ ন হোতি জনপদনিরুত্তিযা অভিনিৰিসিতব্বতো, যথা চ সমঞ্ঞাতিধাৰনং ন হোতি, এৰং ইতো পুরিমা চ অত্থৰণ্ণনা যোজেতব্বা. সমঞ্ঞাতিধাৰনে হি সতি সব্বলোকৰোহারূপচ্ছেদো সিযাতি.

তস্মা সচ্চন্তি যস্মা তত্থ পরমত্থাকারং অনারোপেত্ৰা সমঞ্ঞং নাতিধাৰন্তো কেৰলং লোকসম্মুতিযাৰ ৰোহরতি, তস্মা সচ্চং পরেসং অৰিসংৰাদনতো. তথকারণন্তি তথো অৰিতথো ধম্মসভাৰো কারণং পৰত্তিহেতু এতস্সাতি তথকারণং, পরমত্থৰচনং, অৰিপরীতধম্মসভাৰৰিসযন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ধম্মানং তথতায পৰত্ত’’ন্তি.

পটিৰেধানুযোগাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুগ্গলকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পরিহানিকথা

১. ৰাদযুত্তিপরিহানিকথাৰণ্ণনা

২৩৯. ইদং সুত্তন্তি ইদং লক্খণমত্তং দট্ঠব্বং. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সমযৰিমুত্তস্স ভিক্খুনো পরিহানায সংৰত্তন্তী’’তি (অ. নি. ৫.১৪৯-১৫০) ইদম্পি হি সুত্তং অনাগামিআদীনংযেৰ পরিহানিনিস্সযো, ন অরহতো. সমযৰিমুত্তোতি অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো সেক্খস্সেতং নামং. যথাহ –

‘‘কতমো চ পুগ্গলো সমযৰিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো কালেন কালং সমযেন সমযং অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা একচ্চে আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো সমযৰিমুত্তো’’তি (পু. প. ১).

‘‘পরিহানিধম্মো’’তি চ পুথুজ্জনো চ একচ্চো চ সেক্খো অধিপ্পেতো, ন অরহাতি. তস্মাতি যস্মা যথাদস্সিতানি সুত্তানি অনাগামিআদীনং পরিহানিলদ্ধিযা নিস্সযো, ন অরহতো, তস্মা. তং নিস্সায তং অপেক্খিত্ৰা যস্মা ‘‘অরহতোপী’’তি এত্থ অরহতোপি পরিহানি, কো পন ৰাদো অনাগামিআদীনন্তি অযমত্থো লব্ভতি, তস্মা পি-সদ্দসম্পিণ্ডিতমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অরহতোপি…পে… যোজেতব্ব’’ন্তি আহ. যস্মা ৰা কামঞ্চেত্থ দুতিযসুত্তং সেক্খৰসেন আগতং, পঠমততিযসুত্তানি পন অসেক্খৰসেনপি আগতানীতি তেসং লদ্ধি, তস্মা ‘‘অরহতোপী’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ইদং সুত্তং অরহতো’’তিআদি.

ততিযস্মিন্তি ‘‘সব্বেসঞ্ঞেৰ অরহন্তানং পরিহানী’’তি এতস্মিং পঞ্হে. সো হি ‘‘সব্বেৰ অরহন্তো’’তিআদিনা আগতেসু ততিযো পঞ্হো. তেসন্তি মুদিন্দ্রিযানং. ততিযস্মিম্পীতি পি-সদ্দো ৰুত্তত্থসমুচ্চযো. তেন পঠমপঞ্হং সমুচ্চিনোতি ‘‘তত্থপি তিক্খিন্দ্রিযা অধিপ্পেতা’’তি.

সোযেৰ ন পরিহাযতীতি সোতাপন্নোযেৰ সোতাপন্নভাৰতো ন পরিহাযতীতি অত্থো. ন চেত্থ সকদাগামিভাৰাপত্তিযা সোতাপন্নভাৰাপগমো পরিহানি হোতি ৰিসেসাধিগমভাৰতো. পত্তৰিসেসতো হি পরিহানীতি. ইতরেতি সকদাগামিআদিকা. উপরিমগ্গত্থাযাতি উপরিমগ্গত্তযপটিলাভত্থায ‘‘নিযতো’’তি ৰুত্তমত্থং অগ্গহেত্ৰা.

ৰাদযুত্তিপরিহানিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অরিযপুগ্গলসংসন্দনপরিহানিকথাৰণ্ণনা

২৪১. ততোতি অরহত্ততো. তত্থাতি দস্সনমগ্গফলে. ৰাযামেনাতি ৰিপস্সনুস্সাহনেন. তদনন্তরন্তি সোতাপত্তিফলানন্তরং. পঠমং দস্সনমগ্গফলানন্তরং অরহত্তং পাপুণাতি, ততো পরিহীনো পুন ৰাযমন্তো তদনন্তরং ন অরহত্তং পাপুণাতীতি কা এত্থ যুত্তীতি অধিপ্পাযো. পরৰাদী নাম যুত্তম্পি ৰদতি অযুত্তম্পীতি কিং তস্স ৰাদে যুত্তিগৰেসনাযাতি পন দট্ঠব্বং. অপরিহানসভাৰো ভাৰনামগ্গো অরিযমগ্গত্তা দস্সনাদস্সনমগ্গো ৰিয. ন চেত্থ অসিদ্ধতাসঙ্কা লোকুত্তরমগ্গস্স পরস্সপি অরিযমগ্গভাৰস্স সিদ্ধত্তা, নাপি লোকিযমগ্গেন অনেকন্তিকতা অরিযসদ্দেন ৰিসেসিতত্তা. তথা ন ৰিরুদ্ধতা দুতিযমগ্গাদীনং ভাৰনামগ্গভাৰস্স ওল়ারিককিলেসপ্পহানাদীনঞ্চ পরস্সপি আগমতো সিদ্ধত্তা.

অরিযপুগ্গলসংসন্দনপরিহানিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সুত্তসাধনপরিহানিকথাৰণ্ণনা

২৬৫. পুগ্গলপঞ্ঞত্তিঅট্ঠকথাযং ‘‘পত্তি, ফুসনা’’তি চ পচ্চক্খতো অধিগমো অধিপ্পেতোতি ৰুত্তং ‘‘পত্তব্বং ৰদতীতি আহ ফুসনারহ’’ন্তি.

২৬৭. কতসন্নিট্ঠানস্সাতি ইমস্মিং সত্তাহে মাসে উতুম্হি অন্তোৰস্সে ৰা অঞ্ঞং আরাধেস্সামীতি কতনিচ্ছযস্স.

সুত্তসাধনপরিহানিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পরিহানিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ব্রহ্মচরিযকথা

১. সুদ্ধব্রহ্মচরিযকথাৰণ্ণনা

২৬৯. হেট্ঠাপীতি পরনিম্মিতৰসৰত্তিদেৰেহি হেট্ঠাপি. মগ্গভাৰনম্পি ন ইচ্ছন্তীতি ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘ইধ ব্রহ্মচরিযৰাসো’’তি ইমিনা ‘‘দ্ৰেপি ব্রহ্মচরিযৰাসা নত্থি দেৰেসূতি উপলদ্ধিৰসেনা’’তি ৰুত্তত্তা.

২৭০. তস্সেৰাতি পরৰাদিনো এৰ. পুগ্গলৰসেনাতি ‘‘গিহীনঞ্চেৰ একচ্চানঞ্চ দেৰান’’ন্তি এৰং পুগ্গলৰসেন. তস্সাতি পরৰাদিনো. পটিক্খেপো ন যুত্তোতি এৰং পুগ্গলৰসেন অত্থযোজনা ন যুত্তাতি অধিপ্পাযো. পুগ্গলাধিট্ঠানেন পন কতাপি অত্থৰণ্ণনা ওকাসৰসেন পরিচ্ছিজ্জতীতি নাযং দোসো. তস্সাযং অধিপ্পাযোতি অযং ‘‘গিহীনঞ্চেৰা’’তিআদিনা ৰুত্তো তস্স পরৰাদিনো যদি অধিপ্পাযো, এৰং সঞ্ঞায পরৰাদিনো সকৰাদিনা সমানাদাযোতি ন নিগ্গহারহো সিযা. তেনাহ ‘‘সক…পে… তব্বো’’তি. পঠমং পন অনুজানিত্ৰা পচ্ছা পটিক্খেপেনেৰ নিগ্গহেতব্বতা ৰেদিতব্বা. কেচি ‘‘যত্থ নত্থি পব্বজ্জা, নত্থি তত্থ ব্রহ্মচরিযৰাসোতি পুচ্ছায একচ্চানং মনুস্সানং মগ্গপ্পটিৰেধং সন্ধায পরৰাদিনো পটিক্খেপো. যদিপি সো দেৰানং মগ্গপ্পটিলাভং ন ইচ্ছতি, সম্ভৰন্তং পন সব্বং দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘গিহীন’মিচ্চেৰ অৰত্ৰা ‘একচ্চানঞ্চ দেৰান’ন্তি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন সুন্দরং ‘‘সন্ধাযা’’তি ৰুত্তত্তা, পুরিমোযেৰত্থো যুত্তো.

সুদ্ধব্রহ্মচরিযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সংসন্দনব্রহ্মচরিযকথাৰণ্ণনা

২৭৩. রূপাৰচরমগ্গেনাতি রূপাৰচরজ্ঝানেন. তঞ্হি রূপভৰূপপত্তিযা উপাযভাৰতো মগ্গোতি ৰুত্তো. যথাহ ‘‘রূপুপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতী’’তি (ধ. স. ১৬০). ইদন্তি ইদং রূপাৰচরজ্ঝানং. ‘‘ইধৰিহাযনিট্ঠহেতুভূতো রূপাৰচরমগ্গো’’তিআদিকং দীপেন্তং ৰচনং অনাগামিমগ্গস্স তব্ভাৰদীপকেন ‘‘ইধ ভাৰিতমগ্গো’’তিআদিকেন কথং সমেতীতি চোদেত্ৰা যথা সমেতি, তং দস্সেতুং ‘‘পুব্বে পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘পুব্বে’’তি ইমিনা ‘‘ইধ ভাৰিতমগ্গো’’তিআদিকং ৰদন্তি, ইধাপি পন ‘‘রূপাৰচরমগ্গেনা’’তিআদিকং. তত্থ অনাগামী এৰাতি অনাগামিফলট্ঠো এৰ. ঝানানাগামীতি অসমুচ্ছিন্নজ্ঝত্তসংযোজনোপি রূপভৰে উপ্পজ্জিত্ৰা অনাৰত্তিধম্মমগ্গং ভাৰেত্ৰা তত্থেৰ পরিনিব্বাযনতো. অধিপ্পাযোতি যথাৰুত্তো দ্ৰিন্নং অট্ঠকথাৰচনানং অৰিরোধদীপকো অধিপ্পাযো.

ইধাতি কামলোকে. তত্থাতি ব্রহ্মলোকে. এত্থ চ পরৰাদী এৰং পুচ্ছিতব্বো ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ঠানেহী’’তি সুত্তং কিং যথারুতৰসেন গহেতব্বত্থং, উদাহু সন্ধাযভাসিতন্তি? তত্থ জানমানো সন্ধাযভাসিতন্তি ৰদেয্য. অঞ্ঞথা ‘‘পরনিম্মিতৰসৰত্তিদেৰে উপাদাযা’’তিআদি ৰত্তুং ন সক্কা ‘‘দেৰে চ তাৰতিংসে’’তি ৰুত্তত্তা. যথা হি তস্স ‘‘সেয্যথাপি দেৰেহি তাৰতিংসেহি সদ্ধিং মন্তেত্ৰা’’তিআদীসু ৰিয সক্কং দেৰরাজানং উপাদায কামাৰচরদেৰেসু তাৰতিংসদেৰা পাকটা পঞ্ঞাতাতি তেসং গহণং, ন তেযেৰ অধিপ্পেতাতি সুত্তপদস্স সন্ধাযভাসিতত্থং সম্পটিচ্ছিতব্বং, এৰং ‘‘ইধ ব্রহ্মচরিযৰাসো’’তি এত্থাপি অনৰজ্জসুখঅব্যাসেকসুখনেক্খম্মসুখাদিসন্নিস্সযভাৰেন মহানিসংসতায সাসনে পব্বজ্জা ‘‘ইধ ব্রহ্মচরিযৰাসো’’তি ইমস্মিং সুত্তে অধিপ্পেতা. সা হি উত্তরকুরুকানং দেৰানঞ্চ অনোকাসভাৰতো দুক্করা দুল্লভা চ. তত্থ সূরিযপরিৰত্তাদীহিপি দেৰেসু মগ্গপটিলাভায অত্থিতা ৰিভাৰেতব্বা, উত্তরকুরুকানং পন ৰিসেসানধিগমভাৰো উভিন্নম্পি ইচ্ছিতো এৰাতি.

সংসন্দনব্রহ্মচরিযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ব্রহ্মচরিযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ওধিসোকথাৰণ্ণনা

২৭৪. ওধিসোতি ভাগসো, ভাগেনাতি অত্থো. ভাগো নাম যস্মা একদেসো হোতি, তস্মা ‘‘একদেসেন একদেসেনা’’তি ৰুত্তং. তত্থ যদি চতুন্নং মগ্গানং ৰসেন সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগণস্স চতুভাগেহি পহানং ‘‘ওধিসো পহান’’ন্তি অধিপ্পেতং, ইচ্ছিতমেৰেতং সকৰাদিস্স ‘‘তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তি চ আদিৰচনতো. যস্মা পন মগ্গো চতূসু সচ্চেসু নানাভিসমযৰসেন কিচ্চকরো, ন একাভিসমযৰসেনাতি পরৰাদিনো লদ্ধি, তস্মা যথা ‘‘মগ্গো কালেন দুক্খং পরিজানাতি, কালেন সমুদযং পজহতী’’তিআদিনা নানক্খণৰসেন সচ্চেসু পৰত্ততীতি ইচ্ছিতো, এৰং পচ্চেকম্পি নানক্খণৰসেন পৰত্তেয্য. তথা সতি দুক্খাদীনং একদেসএকদেসমেৰ পরিজানাতি পজহতীতি দস্সেতুং পাল়িযং ‘‘সোতাপত্তি…পে… একদেসে পজহতী’’তিআদি ৰুত্তং. সতি হি নানাভিসমযে পঠমমগ্গাদীহি পহাতব্বানং সংযোজনত্তযাদীনং দুক্খদস্সনাদীহি একদেসএকদেসপ্পহানং সিযাতি একদেসসোতাপত্তিমগ্গট্ঠাদিতা, ততো এৰ একদেসসোতাপন্নাদিতা চ আপজ্জতি অনন্তরফলত্তা লোকুত্তরকুসলানং, ন চ তং যুত্তং. ন হি কালভেদেন ৰিনা সো এৰ সোতাপন্নো, অসোতাপন্নো চাতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. তেনাহ ‘‘একদেসং সোতাপন্নো, একদেসং ন সোতাপন্নো’’তিআদি.

অপিচাযং নানাভিসমযৰাদী এৰং পুচ্ছিতব্বো ‘‘মগ্গঞাণং সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তং কিং আরম্মণতো পটিৰিজ্ঝতি, উদাহু কিচ্চতো’’তি. যদি আরম্মণতোতি ৰদেয্য, তস্স ৰিপস্সনাঞাণস্স ৰিয দুক্খসমুদযানং অচ্চন্তপরিচ্ছেদসমুচ্ছেদা ন যুত্তা ততো অনিস্সটত্তা, তথা মগ্গদস্সনং. ন হি সযমেৰ অত্তানং আরব্ভ পৰত্ততীতি যুত্তং, মগ্গন্তরপরিকপ্পনাযং অনৰট্ঠানং আপজ্জতীতি, তস্মা তীণি সচ্চানি কিচ্চতো, নিরোধং কিচ্চতো আরম্মণতো চ পটিৰিজ্ঝতীতি এৰমসম্মোহতো পটিৰিজ্ঝন্তস্স মগ্গঞাণস্স নত্থেৰ নানাভিসমযো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যো, ভিক্খৰে, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতী’’তিআদি. ন চেতং কালন্তরদস্সনং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘যো নু খো, আৰুসো, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতি, দুক্খনিরোধম্পি…পে… দুক্খনিরোধগামিনিপটিপদম্পি সো পস্সতী’’তি (সং. নি. ৫.১১০০) একসচ্চদস্সনসমঙ্গিনো অঞ্ঞসচ্চদস্সনসমঙ্গিভাৰৰিচারণাযং তদত্থসাধনত্থং আযস্মতা গৰংপতিত্থেরেন আভতত্তা পচ্চেকঞ্চ সচ্চত্তযদস্সনস্স যোজিতত্তা. অঞ্ঞথা পুরিমদিট্ঠস্স পুন অদস্সনতো সমুদযাদিদস্সনে দুক্খাদিদস্সনমযোজনীযং সিযা. ন হি লোকুত্তরমগ্গো লোকিযমগ্গো ৰিয কতকারিভাৰেন পৰত্ততি সমুচ্ছেদকত্তা. তথা যোজনে চ সব্বং দস্সনং দস্সনন্তরপরন্তি দস্সনানুপরমো সিযা. এৰং আগমতো যুত্তিতো চ নানাভিসমযস্স অসম্ভৰতো পচ্চেকং মগ্গানং ওধিসো পহানং নত্থীতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.

ওধিসোকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. জহতিকথাৰণ্ণনা

১. নসুত্তাহরণকথাৰণ্ণনা

২৮০. যদিপি পাল়িযং ‘‘তযো মগ্গে ভাৰেতী’’তি ৰুত্তং, মগ্গভাৰনা পন যাৰদেৰ কিলেসসমুচ্ছিন্দনত্থাতি ঞত্ৰা ‘‘কিচ্চসব্ভাৰন্তি তীহি পহাতব্বস্স পহীনত’’ন্তি আহ. তত্থ তীহীতি হেট্ঠিমেহি তীহি অরিযমগ্গেহি পহাতব্বস্স অজ্ঝত্তসংযোজনস্স পহীনতং সমুচ্ছিন্দনন্তি অত্থো. তং পন কিচ্চন্তি অধোভাগিযসংযোজনেসু মগ্গস্স পহানাভিসমযকিচ্চং. তেনেৰ মগ্গেনাতি অনাগামিমগ্গেনেৰ. এতং ন সমেতীতি এৰং মগ্গুপ্পাদতো পগেৰ কামরাগব্যাপাদা পহীযন্তীতি লদ্ধিকিত্তনং ইমিনা মগ্গস্স কিচ্চসব্ভাৰকথনেন ন সমেতি ন যুজ্জতি. তস্মাতি ইমিনা যথাৰুত্তমেৰ ৰিরোধং পচ্চামসতি. পহীনানন্তি ৰিক্খম্ভিতানং. যো হি ঝানলাভী ঝানেন যথাৰিক্খম্ভিতে কিলেসে মগ্গেন সমুচ্ছিন্দতি, সো ইধাধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘দস্সনমগ্গে…পে… অধিপ্পাযো’’তি.

জহতিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সব্বমত্থীতিকথাৰণ্ণনা

১. ৰাদযুত্তিৰণ্ণনা

২৮২. সব্বং অত্থীতি এত্থ যস্মা পচ্চুপ্পন্নং ৰিয অতীতানাগতম্পি ধরমানসভাৰন্তি পরৰাদিনো লদ্ধি, তস্মা সব্বন্তি কালৰিভাগতো অতীতাদিভেদং সব্বং. সো পন ‘‘যম্পি নত্থি, তম্পি অত্থী’’তি কালৰিমুত্তস্স ৰসেন অনুযোগো, তং অতিপ্পসঙ্গদস্সনৰসেন পরৰাদিপটিঞ্ঞায দোসারোপনং. নযদস্সনং ৰা অতীতানাগতানং নত্থিভাৰস্স. অত্থীতি পন অযং অত্থিভাৰো যস্মা দেসকালাকারধম্মেহি ৰিনা ন হোতি, তস্মা তং তাৰ তেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা অনুযোগং দস্সেতুং ‘‘সব্বত্থ সব্বমত্থী’’তিআদিনা পাল়ি পৰত্তা. তত্থ যদিপি সব্বত্থাতি ইদং সামঞ্ঞৰচনং, তং পন যস্মা ৰিসেসনিৰিট্ঠং হোতি, পরতো চ সব্বেসূতি ধম্মা ৰিভাগতো ৰুচ্চন্তি, তস্মা ওল়ারিকস্স পাকটস্স রূপধম্মসমুদাযস্স ৰসেন অত্থং দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘‘সব্বত্থাতি সব্বস্মিং সরীরে’’তি ৰুত্তং, নিদস্সনমত্তং ৰা এতং দট্ঠব্বং. তথা চ কাণাদকাপিলেহি পটিঞ্ঞাযমানা আকাসকালাদিসত্তপকতিপুরিসা ৰিয পরৰাদিনা পটিঞ্ঞাযমানং সব্বং সব্বব্যাপীতি আপন্নমেৰ হোতীতি. ‘‘সব্বত্থ সরীরে’’তি চ ‘‘তিলে তেল’’ন্তি ৰিয ব্যাপনে ভুম্মন্তি সরীরপরিযাপন্নেন সব্বেন ভৰিতব্বন্তি ৰুত্তং ‘‘সিরসি পাদা…পে… অত্থো’’তি.

সব্বস্মিং কালে সব্বমত্থীতি যোজনা. এতস্মিং পক্খেযেৰস্স অঞ্ঞৰাদো পরিদীপিতো সিযা ‘‘যং অত্থি, অত্থেৰ তং, যং নত্থি, নত্থেৰ তং, অসতো নত্থি সম্ভৰো, সতো নত্থি ৰিনাসো’’তি. এৰং সব্বেনাকারেন সব্বং সব্বেসু ধম্মেসু সব্বং অত্থীতি অত্থোতি সম্বন্ধো. ইমেহি পন পক্খেহি ‘‘সব্বং সব্বসভাৰং, অনেকসত্তিনিচিতাভাৰা অসতো নত্থি সম্ভৰো’’তি ৰাদো পরিদীপিতো সিযা. যোগরহিতন্তি কেনচি যুত্তাযুত্তলক্খণসংযোগরহিতং. তং পন একসভাৰন্তি সংযোগরহিতং নাম অত্থতো একসভাৰং, একধম্মোতি অত্থো. এতেন দেৰৰাদীনং ব্রহ্মদস্সনং অত্থেৰাতিৰাদো পরিদীপিতো সিযা. অত্থীতি পুচ্ছতীতি যদি সব্বমত্থীতি তৰ ৰাদো, যথাৰুত্তায মম দিট্ঠিযা সম্মাদিট্ঠিভাৰো অত্থীতি একন্তেন তযা সম্পটিচ্ছিতব্বো, তস্মা ‘‘কিং সো অত্থী’’তি পুচ্ছতীতি অত্থো.

ৰাদযুত্তিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. কালসংসন্দনকথাৰণ্ণনা

২৮৫. অতীতা …পে… করিত্ৰাতি এত্থাযং সঙ্খেপত্থো – অতীতং অনাগতন্তি রূপস্স ইমং ৰিসেসং, এৰং ৰিসেসং ৰা রূপং অগ্গহেত্ৰা পচ্চুপ্পন্নতাৰিসেসৰিসিট্ঠরূপমেৰ অপ্পিযং পচ্চুপ্পন্নরূপভাৰানং সমানাধিকরণত্তা এতস্মিংযেৰ ৰিসযে অপ্পেতব্বং, ৰচীগোচরং পাপেতব্বং সতিপি নেসং ৰিসেসনৰিসেসিতব্বতাসঙ্খাতে ৰিভাগে তথাপি অৰিভজিতব্বং কত্ৰাতি. যস্মা পন পাল়িযং ‘‘পচ্চুপ্পন্নন্তি ৰা রূপন্তি ৰা’’তি পচ্চুপ্পন্নরূপসদ্দেহি তদত্থস্স ৰত্তব্বাকারো ইতিসদ্দেহি দস্সিতো, তস্মা ‘‘পচ্চুপ্পন্নসদ্দেন…পে… ৰুত্তং হোতী’’তি আহ. রূপপঞ্ঞত্তীতি রূপাযতনপঞ্ঞত্তি. সা হি সভাৰধম্মুপাদানা তজ্জাপঞ্ঞত্তি. তেনেৰাহ ‘‘সভাৰপরিচ্ছিন্নে পৰত্তা ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. রূপসমূহং উপাদাযাতি তংতংঅত্তপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতানং অভাৰৰিভাৰনাকারেন পৰত্তমানানং রূপধম্মানং সমূহং উপাদায. উপাদানুপাদানম্পি হি উপাদানমেৰাতি. তস্মাতি সমূহুপাদাযাধীনতায অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰতো. ৰিগমাৰত্তব্বতাতি ৰিগমস্স ৰত্থভাৰাপগমস্স অৰত্তব্বতা. ন হি ওদাততাৰিগমেন অৰত্থং হোতি. ন পন যুত্তা রূপভাৰস্স ৰিগমাৰত্তব্বতাতি যোজনা. রূপভাৰোতি চ রূপাযতনসভাৰো চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স গোচরভাৰো. ন হি তস্স পচ্চুপ্পন্নভাৰৰিগমে ৰিগমাৰত্তব্বতা যুত্তা.

কালসংসন্দনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰচনসোধনৰণ্ণনা

২৮৮. অনাগতং ৰা পচ্চুপ্পন্নং ৰাতি এত্থ ৰা-সদ্দো অনিযমত্থো যথা ‘‘খদিরে ৰা বন্ধিতব্বং পলাসে ৰা’’তি. তস্মা ‘‘হুত্ৰা হোতী’’তি এত্থ হোতি-সদ্দো অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসু যং কিঞ্চি পধানং কত্ৰা সম্বন্ধং লভতীতি দস্সেন্তো ‘‘অনাগতং…পে… দট্ঠব্ব’’ন্তি আহ. তত্থ পচ্চুপ্পন্নং হোন্তন্তি পচ্চুপ্পন্নং জাযমানং পচ্চুপ্পন্নভাৰং লভন্তং. তেনাহ ‘‘তঞ্ঞেৰ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নন্তি লদ্ধিৰসেনা’’তি. তম্পি হুত্ৰা হোতীতি যং অনাগতং হুত্ৰা পচ্চুপ্পন্নভাৰপ্পত্তিযা ‘‘হুত্ৰা হোতী’’তি ৰুত্তং, কিং তদপি পুন হুত্ৰা হোতীতি পুচ্ছতি. তব্ভাৰাৰিগমতোতি পচ্চুপ্পন্নভাৰতো হুত্ৰাহোতিভাৰানুপগমতো. পচ্চুপ্পন্নাভাৰতোতি পচ্চুপ্পন্নতায অভাৰতো.

ৰচনং অরহতীতি ইমিনা ৰচনমত্তে ন কোচি দোসোতি দস্সেতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যদিপি তস্স পুন হুত্ৰা ভূতস্স পুন হুত্ৰাহোতিভাৰো নত্থি, পুনপ্পুনং ঞাপেতব্বতায পন দুতিযং ততো পরম্পি তথা ৰত্তব্বতং অরহতীতি ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতীতি. ধম্মেতি সভাৰধম্মে. তপ্পটিক্খেপতো অধম্মে অভাৰধম্মে. তেনাহ ‘‘সসৰিসাণে’’তি.

পটিক্খিত্তনযেনাতি ‘‘হুত্ৰা হোতি, হুত্ৰা হোতী’’তি এত্থ পুব্বে যদেতং তযা ‘‘অনাগতং হুত্ৰা পচ্চুপ্পন্নং হোতী’’তি ৰদতা ‘‘তংযেৰ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি লদ্ধিৰসেন ‘‘অনাগতং ৰা পচ্চুপ্পন্নং ৰা হুত্ৰা হোতী’’তি ৰুত্তং, ‘‘কিং তে তম্পি হুত্ৰা হোতী’’তি পুচ্ছিতে যো পরৰাদিনা হুত্ৰা ভূতস্স পুন হুত্ৰাঅভাৰতো ‘‘ন হেৰা’’তি পটিক্খেপো কতো, তেন পটিক্খিত্তনযেন. স্ৰাযং যদেৰ রূপাদি অনাগতং, তদেৰ পচ্চুপ্পন্নন্তি সতিপি অত্থাভেদে অনাগতপচ্চুপ্পন্নন্তি পন অত্থেৰ কালভেদোতি তংকালভেদৰিরোধায পটিক্খেপো পৰত্তোতি আহ ‘‘পটিক্খিত্তনযেনাতি কালনানত্তেনা’’তি. তেন হি সো অযঞ্চ পটিক্খেপো নীতো পৰত্তিতোতি. পটিঞ্ঞাতনযেনাতি ইদম্পি যথাৰুত্তপটিক্খেপানন্তরং যং পটিঞ্ঞাতং, তং সন্ধাযাহ. যথা হি সা পটিঞ্ঞা অত্থাভেদেন নীতা পৰত্তিতা, তথাযম্পি. তেনেৰাহ ‘‘অত্থানানত্তেনা’’তি, অনাগতাদিপ্পভেদায কালপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতস্স অত্থস্স অভেদেনাতি অত্থো. যথা উপাদানভূতরূপাদিঅত্থাভেদেপি তেসং খণত্তযানাৰত্তি তংসমঙ্গিতা অনাগতপচ্চুপ্পন্নভাৰাৰত্তিতা, তথা তত্থ ৰুচ্চমানা হুত্ৰাহোতিভাৰা যথাক্কমং পুরিমপচ্ছিমেসু পৰত্তিতা পুরিমপচ্ছিমকিরিযাতি কত্ৰাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অত্থানানত্তং…পে… পটিজানাতী’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘অত্থানানত্তমেৰ হী’’তিআদিনা তমেৰ অত্থং সমত্থেতি. যথা পন ‘‘তং জীৰং তং সরীর’’ন্তি পটিজানন্তস্স জীৰোৰ সরীরং, সরীরমেৰ জীৰোতি জীৰসরীরানং অনঞ্ঞত্তং আপজ্জতি, এৰং ‘‘তঞ্ঞেৰ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি চ পটিজানন্তস্স অনাগতপচ্চুপ্পন্নানং অনঞ্ঞত্তং আপন্নন্তি পচ্চুপ্পন্নানাগতেসু ৰুত্তা হোতিভাৰহুত্ৰাভাৰা অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসুপি আপজ্জেয্যুন্তি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘এৰং সন্তে অনাগতম্পি হুত্ৰাহোতি নাম, পচ্চুপ্পন্নম্পি হুত্ৰাহোতিযেৰ নামা’’তি.