১. মাতিকাৰণ্ণনা
১. ‘‘ধাতুকথং দেসযিত্ৰা অনন্তরং তস্স আহ পুগ্গলপঞ্ঞত্তি’’ন্তি ৰুত্তে তত্থ কারণং সমুদাগমতো পট্ঠায ৰিভাৰেন্তো ‘‘ধম্মসঙ্গহে’’তিআদিমাহ. তত্থ যদিপি ধম্মসঙ্গহে ফস্সাদীনং পথৰীআদীনঞ্চ ধম্মানং নানানযৰিচিত্তো অনুপদৰিভাগোপি কতো, ন সঙ্গহো এৰ, সো পন তেসং কুসলত্তিকাদিহেতুদুকাদিতিকদুকেহি সঙ্গহসন্দস্সনত্থোতি ৰুত্তং ‘‘ধম্মসঙ্গহে তিকদুকাদিৰসেন সঙ্গহিতানং ধম্মান’’ন্তি. তেনেৰ হি তং পকরণং ‘‘ধম্মসঙ্গহো’’তি সমঞ্ঞং লভি. কামঞ্চ ধম্মসঙ্গহেপি ‘‘তস্মিং খো পন সমযে চত্তারো খন্ধা হোন্তী’’তিআদিনা (ধ. স. ৫৮) খন্ধাদিৰিভাগো দস্সিতো, সো পন ন তথা সাতিসযো, যথা ৰিভঙ্গপকরণেতি সাতিসযং তং গহেত্ৰা আহ ‘‘ৰিভঙ্গে খন্ধাদিৰিভাগং দস্সেত্ৰা’’তি, যতো তং ‘‘ৰিভঙ্গো’’ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. ধাতুকথাযাতি আধারে ভুম্মং, তথা ‘‘ধম্মসঙ্গহে ৰিভঙ্গে’’তি এত্থাপি. আধারো হি সঙ্গহণৰিভজনপ্পভেদৰচনসঙ্খাতানং অৰযৰকিরিযানং তংসমুদাযভূতানি পকরণানি যথা ‘‘রুক্খে সাখা’’তি. করণৰচনং ৰা এতং, ধাতুকথায করণভূতাযাতি অত্থো.
এত্থ চ অভিঞ্ঞেয্যধম্মে দেসেন্তো দেসনাকুসলো ভগৰা তিকদুকৰসেন তাৰ নেসং সঙ্গহং দস্সেন্তো ধম্মসঙ্গণিং দেসেত্ৰা সঙ্গহপুব্বকত্তা ৰিভাগস্স তদনন্তরং খন্ধাদিৰসেন ৰিভাগং দস্সেন্তো ৰিভঙ্গং দেসেসি. পুন যথাৰুত্তৰিভাগসঙ্গহযুত্তে ধম্মে সঙ্গহাসঙ্গহাদিনযপ্পভেদতো দস্সেন্তো ধাতুকথং দেসেসি তস্সা অব্ভন্তরবাহিরমাতিকাসরীরকত্তা. ন হি সক্কা খন্ধাদিকে কুসলাদিকে চ ৰিনা সঙ্গহাসঙ্গহাদিনযং নেতুন্তি. তেনাহ ‘‘তথাসঙ্গহিতৰিভত্তান’’ন্তি. এৰং সঙ্গহতো ৰিভাগতো পভেদতো চ ধম্মানং দেসনা যস্সা পঞ্ঞত্তিযা ৰসেন হোতি, যো চাযং যথাৰুত্তধম্মুপাদানো পুগ্গলৰোহারো, তস্স চ সমযৰিমুত্তাদিৰসেন ৰিভাগো, তং সব্বং ৰিভাৰেতুং পুগ্গলপঞ্ঞত্তি দেসিতাতি ইদমেতেসং চতুন্নং পকরণানং দেসনানুক্কমকারণং দট্ঠব্বং.
তেসন্তি ধম্মানং. সভাৰতোতি ‘‘ফস্সো ৰেদনা’’তিআদিসভাৰতো. উপাদাযাতি ‘‘পুগ্গলো সত্তো পোসো’’তিআদিনা খন্ধে উপাদায. পঞ্ঞাপনং যায তজ্জাউপাদাদিভেদায পঞ্ঞত্তিযা হোতি, তং পঞ্ঞত্তিং. পভেদতোতি খন্ধাদিসমযৰিমুত্তাদিৰিভাগতো. যায পঞ্ঞত্তিযা সভাৰতো উপাদায চ পঞ্ঞাপনন্তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘তত্থ যে ধম্মে’’তিআদিমাহ. তত্থ অসভাৰপঞ্ঞত্তিযাপি মূলভূতং উপাদানং সভাৰধম্মো এৰ, কেৰলং পন তেসং পৰত্তিআকারভেদসন্নিস্সযতো ৰিসেসোতি দস্সেন্তো ‘‘যে ধম্মে…পে… হোতী’’তি আহ. তত্থ পুব্বাপরিযভাৰেন পৰত্তমানেতি ইমিনা পবন্ধসন্নিস্সযতং দস্সেন্তো সন্তানপঞ্ঞত্তিং ৰদতি, অসভাৰসমূহৰসেনাতি ইমিনা সেসপঞ্ঞত্তিং. তিস্সো হি পঞ্ঞত্তিযো সন্তানপঞ্ঞত্তি সমূহপঞ্ঞত্তি অৰত্থাৰিসেসপঞ্ঞত্তীতি. তত্থ পবন্ধো সন্তানো. সমুদাযো সমূহো. উপ্পাদাদিকো দহরভাৰাদিকো চ অৰত্থাৰিসেসো. তেসু অসভাৰগ্গহণেন ৰিনা পবন্ধসমূহানং অসভাৰত্তে সিদ্ধে অসভাৰসমূহৰসেনাতি অসভাৰগ্গহণং পবন্ধসমূহৰিনিমুত্তপঞ্ঞত্তিসন্দস্সনত্থন্তি তেন অৰত্থাৰিসেসপঞ্ঞত্তিযা পরিগ্গহো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.
তেসন্তি পুব্বে যং-সদ্দেন পরামট্ঠানং ইন্দ্রিযবদ্ধধম্মানং. তেনেৰাহ ‘‘অঞ্ঞেসঞ্চ বাহিররূপনিব্বানান’’ন্তি. সসভাৰসমূহসসভাৰপ্পভেদৰসেনাতি রূপক্খন্ধাদিসসভাৰসমূহৰসেন চক্খাযতনাদিসসভাৰৰিসেসৰসেন চ. ‘‘সসভাৰসমূহসভাৰভেদৰসেনা’’তি চ পাঠো. তত্থ সমূহসভাৰোতি সভাৰসন্তানং অৰত্থাৰিসেসৰিধুরং সমূহৰসেন লক্খণমেৰাহ. তথা হি খন্ধপঞ্ঞত্তিযাপি সভাৰপঞ্ঞত্তিতা ৰুত্তা. তাযাতি আযতনপঞ্ঞত্তিআদিপ্পভেদায সভাৰপঞ্ঞত্তিযা. ৰিভত্তা সভাৰপঞ্ঞত্তীতি ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তিআদিনা (ধ. স. ২) ৰিভত্তা ফস্সাদিসভাৰপঞ্ঞত্তি. সব্বাপীতি পি-সদ্দেন সভাৰধম্মেসু সামঞ্ঞৰসেন পৰত্তং কুসলাদিপঞ্ঞত্তিং সঙ্গণ্হাতি. রূপাদিধম্মানং সমূহো সন্তানেন পৰত্তমানো অৰত্থাৰিসেসসহিতো একত্তগ্গহণনিবন্ধনো সত্তোতি ৰোহরীযতীতি সো সভাৰধম্মো নাম পন ন হোতীতি আহ ‘‘পুগ্গলপঞ্ঞত্তি পন অসভাৰপঞ্ঞত্তী’’তি. তাযাতি পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা. যস্মা পন ধম্মানং পবন্ধো সমূহো চ ধম্মসন্নিস্সিতোতি ৰত্তব্বতং অরহতি, তস্মা ‘‘পরিঞ্ঞেয্যাদিসভাৰধম্মে উপাদায পৰত্তিতো’’তি ৰুত্তং.
ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি পন ‘‘সভাৰপঞ্ঞত্তী’’তি ৰুত্তা, অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি ‘‘অসভাৰপঞ্ঞত্তী’’তি ৰুত্তা. সব্বা পঞ্ঞত্তিযোতি উপাদাযপঞ্ঞত্তিকিচ্চপঞ্ঞত্তিআদযো সব্বা পঞ্ঞত্তিযো. যদি সব্বা পঞ্ঞত্তিযো ইধ দস্সিতা হোন্তি, কথং ‘‘পুগ্গলপঞ্ঞত্তী’’তি নামং জাতন্তি আহ ‘‘খন্ধাদিপঞ্ঞত্তীসূ’’তিআদি. অঞ্ঞত্থাতি ধম্মসঙ্গহাদীসু. যে ধম্মেতি যে খন্ধাদিধম্মে. পঞ্ঞত্তিযা ৰত্থুভাৰেনাতি পঞ্ঞাপনস্স অধিট্ঠানভাৰেন. অধিট্ঠানঞ্হি পঞ্ঞাপেতব্বধম্মা পঞ্ঞাপনস্স. এৰঞ্চ কত্ৰা খন্ধাদীহি সদ্ধিং পুগ্গলো গহিতো. যে ধম্মেতি ৰা যে পঞ্ঞত্তিধম্মে. পঞ্ঞাপেতুকামোতি নিক্খিপিতুকামো ৰত্থুভেদতো অসঙ্করতো ঠপেতুকামো. পঞ্ঞত্তিপরিচ্ছেদন্তি চ ৰত্থুভেদভিন্নং পঞ্ঞত্তিভূতং পরিচ্ছেদং. এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
সামঞ্ঞপ্পভেদপঞ্ঞাপনাতি সামঞ্ঞভূতানং ৰিসেসভূতানঞ্চ অত্থানং পঞ্ঞাপনা. তেসন্তি অত্থ-সদ্দাপেক্খায পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো. তত্থাতি পঞ্ঞাপনায অত্থদস্সনভূতেসু দস্সনাদীসু. ইদমেৰংনামকন্তি ইদং রুপ্পনাদিঅত্থজাতং ইত্থন্নামকং রূপক্খন্ধৰেদনাক্খন্ধাদিসমঞ্ঞং. তংতংকোট্ঠাসিককরণন্তি রূপৰেদনাদিতংতংঅত্থৰিভাগপরিযাপন্নতাপাদনং. তথা সঞ্ঞুপ্পাদানমেৰাতি আহ ‘‘বোধনমেৰ নিক্খিপনা’’তি. বোধনঞ্হি বোধনেয্যসন্তানে বোধেতব্বস্স অত্থস্স ঠপনন্তি কত্ৰা ‘‘নিক্খিপনা’’তি ৰুত্তং. ‘‘পঞ্ঞাপনা’’তিআদিনা ভাৰসাধনেন ৰত্ৰা সাধনন্তরামসনেন অত্থন্তরপরিকপ্পাসঙ্কা সিযাতি তং নিৰারেতুং ‘‘যো পনাযং…পে… ৰেদিতব্বো’’তি আহ. তেসং তেসং ধম্মানন্তি তংতংপঞ্ঞাপেতব্বধম্মানং. দস্সনভূতায নামপঞ্ঞত্তিযা দিট্ঠতায, ঠপনভূতায ঠপিততায. তংনিমিত্ততন্তি তস্স দস্সনস্স ঠপনস্স চ নিমিত্তকারণতং. নিমিত্তঞ্হি কত্তুভাৰেন ৰোহরীযতি যথা ‘‘ভিক্খা ৰাসেতী’’তি, ‘‘অরিযভাৰকরানি সচ্চানি অরিযসচ্চানী’’তি চ.
পাল়িযং অনাগততন্তি ৰিজ্জমানতাদিৰিসেসৰচনেন সহ পাঠানারুল়্হতং. ৰিজ্জমানস্স সতোতি ৰিজ্জমানস্স সমানস্সাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ৰিজ্জমানভূতস্সাতি অত্থো’’তি আহ. তথাতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন অৰিজ্জমানস্স অনুপলব্ভমানস্স. তং পন অনুপলব্ভমানতং তথা-সদ্দেন ব্যতিরেকৰসেন দীপিতং পাকটতরং কাতুং ‘‘যথা কুসলাদীনী’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰিনিৰত্তসভাৰানীতি ৰিভত্তসভাৰানি. উপলদ্ধীতি গহণং. তেনাকারেনাতি তেন রূপৰেদনাদিআকারেন অৰিজ্জমানস্স. অঞ্ঞেনাকারেনাতি ততো রূপৰেদনাদিতো অঞ্ঞেন তব্বিনিমুত্তেন পঞ্ঞাপেতব্বপঞ্ঞাপনাকারেন ৰিজ্জমানস্স. পঞ্ঞত্তিদুকে ৰুত্তমেৰ ‘‘অযঞ্চ ৰাদো সেৰত্থিকথায পটিসিদ্ধো’’তিআদিনা. লোকনিরুত্তিমত্তসিদ্ধস্সাতি এত্থ মত্তগ্গহণং তস্স পঞ্ঞত্তিৰত্থুস্স ন কেৰলং ৰিজ্জমানসভাৰতানিৰত্তনত্থমেৰ, অথ খো ৰিপরীতগ্গাহনিৰত্তনত্থম্পীতি দস্সেন্তো ‘‘অনভিনিৰেসেন চিত্তেনা’’তি আহ. চতুসচ্চপঞ্চক্খন্ধাদিৰিনিমুত্তং সচ্চন্তরখন্ধন্তরাদিকং পঞ্চমসচ্চাদিকং. সচে তং কোচি অত্থীতি পটিজানেয্য, অযাথাৰগহিতস্স তং ৰাচাৰত্থুমত্তমেৰস্সাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সাভিনিৰেসেন…পে… ৰুত্ত’’ন্তি. উদ্দেসে নিদ্দেসে চ সত্তৰন্তং পধানভাৰেন আগমনং সন্ধাযাহ ‘‘সরূপতো তিস্সন্নং আগতত’’ন্তি. গুণভাৰেন পন উদ্ধংসোতপঞ্ঞাৰিমুত্তপাসাণলেখাদিগ্গহণেসু ইতরাপি তিস্সো পঞ্ঞত্তিযো ইমস্মিং পকরণে আগতা এৰ.
যথাৰুত্তস্স…পে… অৰিরোধেনাতি ‘‘ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি এৰং ৰুত্তপ্পকারস্স অৰিলোমনেন. আচরিযৰাদাতি চেত্থ অত্তনোমতিযো ৰেদিতব্বা, অঞ্ঞত্থ পন অট্ঠকথা চ. যথা চ অৰিরোধো হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘তস্মা’’তিআদিমাহ. তত্থ অৰিজ্জমানত্তা পঞ্ঞাপেতব্বমত্তত্থেন পঞ্ঞত্তীতি এতেন ‘‘অৰিজ্জমানা পঞ্ঞত্তি অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি ইমং সমাসৰিকপ্পমাহ. অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তীতি এত্থ হি দ্ৰে সমাসা অৰিজ্জমানস্স, অৰিজ্জমানা ৰা পঞ্ঞত্তীতি অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. তেসু পুরিমেন নামপঞ্ঞত্তি ৰুত্তা, দুতিযেন উপাদাপঞ্ঞত্তিআদিভেদা ইতরাপি. সসভাৰং ৰেদনাদিকং. তজ্জপরমত্থনামলাভতোতি তজ্জস্স তদনুরূপস্স পরমত্থস্স অন্ৰত্থস্স নামস্স লভনতো, অনুভৰনাদিসভাৰানং ধম্মানং পরমত্থিকস্স ৰেদনাদিনামস্স লভনত্তাতি অত্থো. এতেন ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থো মত্ত-সদ্দো, তেন চাযং ৰিসেসো নিৰত্তিতোতি দস্সেতি. পরতো লভিতব্বন্তি পরং উপাদায লদ্ধব্বং যথা রূপাদিকে উপাদায সত্তোতি নিস্সভাৰসমূহসন্তানাদি পঞ্ঞত্তিৰত্থু. একত্তেনাতি অনঞ্ঞত্তেন. অনুপলব্ভসভাৰতা ঞাণেন অগ্গহেতব্বসভাৰতা, যতো তে নৰত্তব্বাতি ৰুচ্চন্তি.
সসূকসালিরাসিআদিআকারেন সংকুচিতগ্গো ৰাসৰৰাসুদেৰাদীনং ৰিয মোলিৰিসেসো কিরীটং, সো পন মকুটৰিসেসোপি হোতিযেৰাতি আহ ‘‘কিরীটং মকুট’’ন্তি. সব্বসমোরোধোতি সব্বাসং ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিআদীনং ছন্নং পঞ্ঞত্তীনং অন্তোকরণং. সঙ্খাতব্বপ্পধানত্তাতি ইদং লক্খণৰচনং. ন হি সব্বাপি উপনিধাপঞ্ঞত্তিসঙ্খাৰসেন পৰত্তা, নাপি সব্বা সঙ্খাতব্বপ্পধানা. দুতিযং ততিযন্তিআদিকং পন উপনিধাপঞ্ঞত্তিযা, দ্ৰে তীণীতিআদিকং উপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তিযা একদেসং উপলক্খণৰসেন দস্সেন্তো তস্স চ সঙ্খ্যেয্যপ্পধানতাযাহ ‘‘সঙ্খাতব্বপ্পধানত্তা’’তি. পূরণত্থো হি সদ্দো তদত্থদীপনমুখেন পূরেতব্বমত্থং দীপেতি. সো চ সঙ্খাৰিসযো পধানোৰাতি দুতিযাদীনং পঞ্ঞত্তীনং সঙ্খাতব্বপ্পধানতা ৰুত্তা. যাৰ হি দসসঙ্খা সঙ্খ্যেয্যপ্পধানাতি. তথা দ্ৰে তীণীতিআদীনম্পি পঞ্ঞত্তীনং. সঙ্খাতব্বো পন অত্থো কোচি ৰিজ্জমানো, কোচি অৰিজ্জমানো, কোচি সহ ৰিসুঞ্চ তদুভযং মিস্সোতি ছপি পঞ্ঞত্তিযো ভজতীতি.
ইতরাতি উপাদাসমোধানতজ্জাসন্ততিপঞ্ঞত্তিযো ৰুত্তাৰসেসা উপনিধাপঞ্ঞত্তিউপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তিযো চ. সত্তরথাদিভেদা উপাদাপঞ্ঞত্তি, দীঘরস্সাদিভেদা উপনিধাপঞ্ঞত্তি চ অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. হত্থগতাদিৰিসিট্ঠা উপনিধাপঞ্ঞত্তি, সমোধানপঞ্ঞত্তি চ অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. তথেৰ ‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণো ব্রহ্মস্সরো’’তিআদিকা ৰিজ্জমানগব্ভা ৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিং ভজন্তীতি আহ ‘‘যথাযোগং তং তং পঞ্ঞত্তি’’ন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘দুতিযং ততিযং…পে… ভজন্তী’’তি. যঞ্হীতিআদি যথাৰুত্তউপনিধাউপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তীনং অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰসমত্থনং. তত্থ তঞ্চ সঙ্খানন্তি যং ‘‘পঠমং এক’’ন্তিআদিকং সঙ্খানং, তঞ্চ সঙ্খামুখেন গহেতব্বরূপং. চ-সদ্দেন সঙ্খ্যেয্যং সঙ্গণ্হাতি. তম্পি হি পঞ্ঞাপেতব্বং পঞ্ঞত্তীতি. তস্সা পন পরমত্থতো অভাৰো ৰুত্তোযেৰ. কিঞ্চি নত্থীতি পরমত্থতো কিঞ্চি নত্থি. তথাতি ইমিনা অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানভাৰন্তি এতং আকড্ঢতি. তেনাহ ‘‘ন হি…পে… ৰিজ্জমানো’’তি.
ওকাসেতি অৰীচিপরনিম্মিতৰসৰত্তীপরিচ্ছিন্নে পদেসে. সো হি কামাধিট্ঠানতো ‘‘কামো’’তি ৰুচ্চতি. কম্মনিব্বত্তক্খন্ধেসূতি ইমিনা উত্তরপদলোপেন কামভৰং ‘‘কামো’’তি ৰদতি. ভণনং সদ্দো চেতনা ৰা, তংসমঙ্গিতায তব্বিসিট্ঠে পুগ্গলে ভাণকোতি পঞ্ঞত্তীতি আহ ‘‘ৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিপক্খং ভজতী’’তি. যেভুয্যেন রূপাযতনগ্গহণমুখেন রূপসঙ্খাতেন সণ্ঠানং গয্হতীতি তস্স তেন অভেদোপচারং কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘রূপাযতনসঙ্খাতেন সণ্ঠানেনা’’তি. যং অভেদোপচারং ভিন্দিতুং অজানন্তা নিকাযন্তরিযা রূপাযতনং সণ্ঠানসভাৰং পটিজানন্তি. ‘‘কিসো পুগ্গলো, থূলো পুগ্গলো, কিসো দণ্ডো, থূলো দণ্ডো’’তিআদিনা পুগ্গলাদীনং পঞ্ঞাপনা তথাতথাসন্নিৰিট্ঠে রূপসঙ্খাতে কিসাদিসণ্ঠানপঞ্ঞত্তি, ন রূপাযতনমত্তেতি আহ ‘‘সণ্ঠানন্তি ৰা রূপাযতনে অগ্গহিতে’’তি. পচ্চত্তধম্মনামৰসেনাতি ‘‘পথৰী ফস্সো’’তিআদিনা ধম্মানং তংতংনামৰসেন. কিচ্চপঞ্ঞত্তিআদিৰিভাগেন পৰত্তো অযম্পি আচরিযৰাদো ‘‘কিচ্চপঞ্ঞত্তি একচ্চা ভূমিপঞ্ঞত্তি পচ্চত্তপঞ্ঞত্তি অসঙ্খতপঞ্ঞত্তি চ ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, লিঙ্গপঞ্ঞত্তি একচ্চা পচ্চত্তপঞ্ঞত্তি চ অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, একচ্চা কিচ্চপঞ্ঞত্তি ৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, একচ্চা ভূমিসণ্ঠানপঞ্ঞত্তি ৰিজ্জমানেন ৰা অৰিজ্জমানেন ৰা অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি দস্সিতত্তা ‘‘ধম্মকথা ইত্থিলিঙ্গ’’ন্তিআদীনং ৰিজ্জমানেনৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰো, অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰো চ দস্সিতনযোতি আহ ‘‘সব্বসঙ্গাহকোতি দট্ঠব্বো’’তি. উপাদাপঞ্ঞত্তিআদিভাৰো চেত্থ কিচ্চপঞ্ঞত্তিআদীনং কিচ্চপঞ্ঞত্তিআদিভাৰো চ তাসং যথারহং ৰিভাৰেতব্বো.
২. সঙ্খেপপ্পভেদৰসেনাতি ‘‘যাৰতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি সব্বেপি খন্ধে খন্ধভাৰসামঞ্ঞেন সংখিপনৰসেন, ‘‘যাৰতা রূপক্খন্ধো’’তিআদিনা খন্ধানং ততো সামঞ্ঞতো পকারেহি ভিন্দনৰসেন চ. অযং অত্থোতি অযং পঞ্ঞত্তিসঙ্খাতো অত্থো. সামঞ্ঞতো ৰা হি ধম্মানং পঞ্ঞাপনং হোতি ৰিসেসতো ৰা. ৰিসেসো চেত্থ অত্তনো সামঞ্ঞাপেক্খায ৰেদিতব্বো, ৰিসেসাপেক্খায পন সোপি সামঞ্ঞং সম্পজ্জতীতি ‘‘কিত্তাৰতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি পুচ্ছায সঙ্খেপতো ৰিস্সজ্জনৰসেন ‘‘যাৰতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি ৰুত্তন্তি তত্থাপি ‘‘খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি আনেত্ৰা যোজেতব্বন্তি আহ ‘‘যাৰতা…পে… পঞ্ঞত্তী’’তি. ‘‘যাৰতা পঞ্চক্খন্ধা, এত্তাৰতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি. যাৰতা রূপক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, এত্তাৰতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি এৰমেত্থ পাল়িযোজনা কাতব্বা. এৰঞ্হি সঙ্খেপতো পভেদতো চ খন্ধপঞ্ঞত্তি ৰিস্সজ্জিতা হোতি. তথা হি ইমস্সেৰ অত্থস্স অট্ঠকথাযং ৰুত্তভাৰং দস্সেন্তো ‘‘যত্তকেন…পে… আদিকেনা’’তি আহ. তত্থাতি তস্মিং ৰিস্সজ্জনস্স অত্থৰচনে, তস্মিং ৰা ৰিস্সজ্জনপাঠে তদত্থৰচনে চ. পভেদনিদস্সনমত্তন্তি পভেদস্স উদাহরণমত্তং. অৰুত্তোপি সব্বো ভূতুপাদিকো, সুখাদিকো চ পভেদো. তং পন ভূমিমুখেন দস্সেতুং ‘‘রূপক্খন্ধো কামাৰচরো’’তিআদি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
এৰং অট্ঠকথাযং আগতনযেন পাল়িযা অত্থযোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি তং পকারন্তরেন দস্সেতুং ‘‘অযং ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অযং ৰাতি ৰুচ্চমানং সন্ধাযাহ. এত্থাতি এতস্মিং খন্ধপঞ্ঞত্তিৰিস্সজ্জনে. ইদন্তি ইদং পদং. যত্তকো…পে… খন্ধপঞ্ঞত্তিযা পভেদোতি ইমিনা সঙ্খেপতো ৰিত্থারতো চ খন্ধানং পভেদং পতি পঞ্ঞত্তিৰিভাগোতি দস্সিতং হোতি. তেনাহ ‘‘ৰত্থুভেদেন…পে… দস্সেতী’’তি. পকরণন্তরেতি ৰিভঙ্গপকরণে. তত্থ হি সাতিসযং খন্ধানং ৰিভাগপঞ্ঞত্তি ৰুত্তা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেন হি…পে… কথিতা’’তি. এত্থ চ পঠমনযে সমুখেন, দুতিযে ৰত্থুমুখেন পঞ্ঞত্তিযা ৰিভাগা দস্সিতাতি অযমেতেসং ৰিসেসো.
এস নযোতি ইমিনা খন্ধপঞ্ঞত্তিযা ৰুত্তমত্থং আযতনপঞ্ঞত্তিযাদীসু অতিদিসতি. তত্থ ‘‘যাৰতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি, ‘‘খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি ইদং পঞ্ঞত্তিনিদ্দেসপাল়িযা আদিপরিযোসানগ্গহণমুখেন দস্সনং. ‘‘যাৰতা দ্ৰাদসাযতনানী’’তি, ‘‘আযতনানং আযতনপঞ্ঞত্তী’’তি ইমস্স অত্থো ‘‘যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো দ্ৰাদসাযতনানী’’তি এতেন দস্সিতো, ‘‘যাৰতা চক্খাযতন’’ন্তিআদিকস্স পন ‘‘পভেদতো চক্খাযতন’’ন্তিআদিকেনাতি. তত্থ ‘‘চক্খাযতনং…পে… ধম্মাযতন’’ন্তি পভেদনিদস্সনমত্তমেতং. এতেন অৰুত্তোপি সব্বো সঙ্গহিতো হোতীতি ‘‘তত্রাপি দসাযতনা কামাৰচরা’’তিআদি ৰুত্তং. অযং ৰা এত্থ পাল়িযা অত্থযোজনা – ‘‘যাৰতা’’তি ইদং সব্বেহি পদেহি যোজেত্ৰা ‘‘যত্তকানি দ্ৰাদসাযতনানি…পে… যত্তকো দ্ৰাদসন্নং আযতনানং, তপ্পভেদানঞ্চ চক্খাযতনাদীনং পভেদো, তত্তকো আযতনানং আযতনপঞ্ঞত্তিযা পভেদো’’তি পকরণন্তরে ৰুত্তেন ৰত্থুপভেদেন আযতনপঞ্ঞত্তিযা পভেদং দস্সেতীতিআদিনা ইতরপঞ্ঞত্তীসুপি নযো যোজেতব্বো.
৭. ‘‘ছ পঞ্ঞত্তিযো…পে… পুগ্গলপঞ্ঞত্তী’’তি ইমং অপেক্খিত্ৰা ‘‘কিত্তাৰতা…পে… এত্তাৰতা ইন্দ্রিযানং ইন্দ্রিযপঞ্ঞত্তী’’তি অযং পাল়িপদেসো নিদ্দেসোপি সমানো পকরণন্তরে ৰত্থুভেদেন ৰুত্তং খন্ধাদিপঞ্ঞত্তিপ্পভেদং উপাদায উদ্দেসোযেৰ হোতীতি আহ ‘‘উদ্দেসমত্তেনেৰাতি অত্থো’’তি.
মাতিকাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.