৫. বাহিরমাতিকাৰণ্ণনা

৫. এতেন ঠপনাকারেনাতি সরূপেন অগ্গহেত্ৰা যথাৰুত্তেন পকরণন্তরমাতিকায ইধ মাতিকাভাৰকিত্তনসঙ্খাতেন ঠপনাকারেন. পকরণন্তরঠপিতায মাতিকায অৰিভাগেন পচ্ছতো গহণং বহি ঠপনন্তি আহ ‘‘বহি পিট্ঠিতো ঠপিতত্তা’’তি. ইধ অট্ঠপেত্ৰাতি ইমিস্সা ধাতুকথায সরূপেন অৰত্ৰা. তথা পকাসিতত্তাতি মাতিকাভাৰেন জোতিতত্তা. ধম্মসঙ্গণীসীসেন হি ধম্মসঙ্গণিযং আগতমাতিকাৰ গহিতাতি. যেহি নযেহি ধাতুকথায নিদ্দেসো, তেসু নযেসু, তেহি ৰিভজিতব্বেসু খন্ধাদীসু, তেসং নযানং পৰত্তিদ্ৰারলক্খণেসু চ উদ্দিট্ঠেসু ধাতুকথায উদ্দেসৰসেন ৰত্তব্বং ৰুত্তমেৰ হোতীতি যং উদ্দেসৰসেন ৰত্তব্বং, তং ৰত্ৰা পুন যথাৰুত্তানং খন্ধাদীনং কুসলাদিৰিভাগদস্সনত্থং ‘‘সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী ধাতুকথায মাতিকা’’তি ৰুত্তন্তি এৰমেত্থ মাতিকায নিক্খেপৰিধি ৰেদিতব্বো.

‘‘গাৰীতি অযমাহা’’তি এত্থ গাৰী-সদ্দো ৰিয ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তি এত্থ পদত্থৰিপল্লাসকারিনা ইতি-সদ্দেন অত্থপদত্থকো সঙ্গহাসঙ্গহ-সদ্দো সদ্দপদত্থকো জাযতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘অনিদ্ধারিতত্থস্স সদ্দস্সেৰ ৰুত্তত্তা’’তি. তেন অত্থুদ্ধারতো সঙ্গহসদ্দং সংৰণ্ণেতীতি দস্সেতি. অনিদ্ধারিতৰিসেসোতি অসঙ্গহিতজাতিসঞ্জাতিআদিৰিসেসো. সামঞ্ঞেন গহেতব্বতন্তি সঙ্গহসদ্দাভিধেয্যতাসামঞ্ঞেন ৰিঞ্ঞাযমানো ৰুচ্চমানো ৰা. ন চেত্থ সামঞ্ঞঞ্চ একরূপমেৰাতি চোদনা কাতব্বা ভেদাপেক্খত্তা তস্স. যত্তকা হি তস্স ৰিসেসা, তদপেক্খমেৰ তন্তি. ‘‘অত্তনো জাতিযা’’তি ৰিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘মত্তেয্যা’’তি ৰুত্তে অত্তনো মাতু হিতাতি.

ধম্মৰিসেসং অনিদ্ধারেত্ৰাতি সঙ্গহিততাদিনা পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জেতব্বধম্মানং ৰিসেসনং অকত্ৰা. সামঞ্ঞেনাতি অৰিসেসেন. ধম্মানন্তি খন্ধাদিধম্মানং. অৰসেসা নিদ্ধারেত্ৰাতি ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তিআদিকা অৰসেসা দ্ৰাদসপি পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জেতব্বধম্মৰিসেসং নিদ্ধারেত্ৰা ধম্মানং পুচ্ছনৰিস্সজ্জননযউদ্দেসাতি যোজনা. ননু চ ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তিআদযোপি যথাৰুত্তৰিসেসং অনিদ্ধারেত্ৰা সামঞ্ঞেন ধম্মানং পুচ্ছনৰিস্সজ্জননযুদ্দেসাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তিআদি. যস্স অত্থো ঞাযতি, সদ্দো চ ন পযুজ্জতি, সো লোপোতি ৰেদিতব্বো, আৰুত্তিআদিৰসেন ৰা অযমত্থো দীপেতব্বো. তেনাতি লুত্তনিদ্দিট্ঠেন অসঙ্গহিত-সদ্দেন. সঙ্গহিতৰিসেসৰিসিট্ঠোতি চক্খাযতনেন খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিততাৰিসেসৰিসিট্ঠো, তেন সোতাযতনাদিভাৰেন অসঙ্গহিতো সোতপসাদাদিকো যো রুপ্পনসভাৰো ধম্মৰিসেসো. তন্নিস্সিতো তং ধম্মৰিসেসং নিস্সায লব্ভমানো. ‘‘তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি…পে… চতূহি খন্ধেহি অসঙ্গহিতা’’তিআদিনা অসঙ্গহিততাসঙ্খাতো পুচ্ছাৰিস্সজ্জননযো পরতো পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জিযমানো ইধ উদ্দিট্ঠো হোতি. ৰিসেসনে করণৰচনন্তি ইমিনা তস্স ধম্মস্স যথাৰুত্তসঙ্গহিততাৰিসেসৰিসিট্ঠতংযেৰ ৰিভাৰেতি. এৰমেতে পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জেতব্বধম্মৰিসেসং নিদ্ধারেত্ৰা পুচ্ছনৰিস্সজ্জননযুদ্দেসা পৰত্তাতি ৰেদিতব্বা.

ননু চ ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তি এত্তাৰতাপি অযমত্থো লব্ভতীতি? ন লব্ভতি তস্স ধম্মমত্তদীপনতো. নযুদ্দেসো হেসো, ন ধম্মুদ্দেসো. তথা হি পাল়িযং সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতন…পে… ধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি ৰত্ৰা ‘‘তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি…পে… অসঙ্গহিতা’’তি (ধাতু. ১৭১) পুচ্ছিত্ৰা ‘‘তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি দ্ৰীহাযতনেহি অট্ঠহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি দুতিযং অসঙ্গহিতপদং গহিতং. অঞ্ঞথা ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, তে ধম্মা আযতনসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, ধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা. তে কতমে’’ইচ্চেৰ নিদ্দিসিতব্বং সিযা.

এস নযোতি অতিদেসেন দস্সিতমত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘তেসুপী’’তিআদি ৰুত্তং. ততিযপদেনাতি লুত্তনিদ্দেসেন গহেতব্বন্তি ৰুত্তপদং সন্ধাযাহ. কত্তুঅত্থে করণনিদ্দেসো সঙ্গহিতাসঙ্গহিতেহি তেহি ধম্মেহি ধম্মানং সঙ্গহিততাসঙ্গহিততায ৰুত্তত্তা. তথা হি তত্থ পাল়িযং ‘‘তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা’’তি ধম্মমুখেনেৰ সঙ্গহিততাসঙ্গহিততা ৰুত্তা. দুতিযততিযেসু পন সঙ্গহিততাসঙ্গহিততাসঙ্খাতৰিসেসনদ্ৰারেন ধম্মানং অসঙ্গহিততাসঙ্গহিততা ৰুত্তাতি তত্থ ‘‘ৰিসেসনে করণৰচন’’ন্তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘তত্থ হি…পে… ধম্মন্তরস্সা’’তি. তত্থ সভাৰন্তরেনাতি সঙ্গহিততাসঙ্গহিততাসঙ্খাতেন সভাৰন্তরেন পকারন্তরেন. সভাৰন্তরস্সাতি অসঙ্গহিততাসঙ্গহিততাসঙ্খাতস্স সভাৰন্তরস্স. এতেসূতি চতুত্থপঞ্চমেসু. ধম্মন্তরেনাতি অঞ্ঞধম্মেন. ধম্মন্তরস্সাতি ততো অঞ্ঞস্স ধম্মস্স ৰিসেসনং কতং. তত্থ হি অন্তরেন পকারৰিসেসামসনং ধম্মেনেৰ ধম্মো ৰিসেসিতোতি. আদিপদেনেৰাতি ‘‘সঙ্গহিতেনা’’তিআদিনা ৰুত্তেন পঠমপদেনেৰ. ইতরেহীতি ‘‘সম্পযুত্তং ৰিপ্পযুত্ত’’ন্তিআদিনা ৰুত্তেহি দুতিযততিযপদেহি. এত্থাতি একাদসমাদীসু চতূসু. দুতিযততিযেসু ৰিয ৰিসেসনে এৰ করণৰচনং দট্ঠব্বং, ন চতুত্থপঞ্চমেসু ৰিয কত্তুঅত্থেতি অধিপ্পাযো. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানন্তিআদিনা তমেৰত্থং ৰিভাৰেতি.

ৰিৰিধকপ্পনতোতি ৰিৰিধং বহুধা কপ্পনতো, সঙ্গহাসঙ্গহানং ৰিসুং সহ চ ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰকপ্পনতোতি অত্থো. তং পন ৰিকপ্পনং ৰুত্তাকারেন ৰিভজনং হোতীতি আহ ‘‘ৰিভাগতোতি অত্থো’’তি. সন্নিট্ঠানলক্খণেন অধিমোক্খেন সম্পযুত্তধম্মা আরম্মণে নিচ্ছযনাকারেন পৰত্তিযা সন্নিট্ঠানৰসেন ৰুত্তধম্মা. তে চ তেহি সদ্ধিং তদৰসিট্ঠে দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণৰিচিকিচ্ছাসহগতধম্মে চ সঙ্গহেত্ৰা আহ ‘‘সন্নিট্ঠানৰসেন ৰুত্তা চ সব্বে চ চিত্তুপ্পাদা সন্নিট্ঠানৰসেন ৰুত্তসব্বচিত্তুপ্পাদা’’তি. ইতরেতি ফস্সাদযো. সব্বেসন্তি একূননৰুতিযা চিত্তুপ্পাদানং. পরিগ্গহেতব্বাতি সঙ্গহাদিৰসেন পরিগ্গণ্হিতব্বা. মহাৰিসযেন অধিমোক্খেন. অঞ্ঞেসন্তি ৰিতক্কাদীনং. ৰচনং সন্ধাযাতি ‘‘অধিমুচ্চনং অধিমোক্খো, সো সন্নিট্ঠানলক্খণো’’তি ধম্মসঙ্গহৰণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. যেৰাপনকৰণ্ণনা) ‘‘তণ্হাপচ্চযা অধিমোক্খো, অধিমোক্খপচ্চযা ভৰো’’তি পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গে চ আগতং ৰচনং সন্ধায. অত্থে সতীতি ‘‘সন্নিট্ঠান…পে… সাধারণতো’’তি এৰমত্থে ৰুচ্চমানে. ৰত্তব্বেসূতি সঙ্গহাদিপরিগ্গহত্থং ৰত্তব্বেসু. ৰুত্তা ফস্সাদযো মনসিকারপরিযোসানা. তাদিসস্সাতি ফস্সাদিসদিসস্স সাধারণস্স অধিমোক্খসদিসস্স অসাধারণস্স অঞ্ঞস্স ধম্মস্স অভাৰা.

ননু জীৰিতিন্দ্রিযচিত্তট্ঠিতিযোপি সাধারণাতি? সচ্চং সাধারণা, অত্থি পন ৰিসেসোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘জীৰিতিন্দ্রিযং পনা’’তিআদি. অসমাধিসভাৰা বলভাৰং অপ্পত্তা সামঞ্ঞসদ্দেনেৰ ৰত্তব্বাতি যোজনা. সামঞ্ঞৰিসেসসদ্দেহি চাতি সামঞ্ঞৰিসেসসদ্দেহি ৰত্তব্বা চ সমাধিসভাৰা চিত্তেকগ্গতা. ৰিসেসসদ্দৰচনীযং অঞ্ঞন্তি বলপ্পত্তসমাধিতো অঞ্ঞং সামঞ্ঞসদ্দেন ব্যাপেতব্বং, ৰিসেসসদ্দেন চ নিৰত্তেতব্বং নত্থি সমাধিসভাৰায এৰ চিত্তেকগ্গতায গহিতত্তা. ন অঞ্ঞব্যাপকনিৰত্তকো সামঞ্ঞৰিসেসো অনঞ্ঞ…পে… ৰিসেসো, তস্স দীপনতো. তস্সেৰ ধম্মস্সাতি তস্সেৰ বলপ্পত্তসমাধিধম্মস্স. ভেদদীপকেহীতি ৰিসেসদীপকেহি সমাধিবলাদিৰচনেহি ৰত্তব্বা. ৰুত্তলক্খণা অনঞ্ঞব্যাপকনিৰত্তকসামঞ্ঞৰিসেসদীপনা সদ্দা. ততো ৰিপরীতেহি অঞ্ঞং ব্যাপেতব্বং নিৰত্তেতব্বঞ্চ গহেত্ৰা পৰত্তেহি সামঞ্ঞৰিসেসসদ্দেহেৰ ন সুখাদিসভাৰা ৰেদনা ৰিয ৰত্তব্বা. তস্মাতি যস্মা অসমাধিসভাৰা সমাধিসভাৰাতি দ্ৰেধা ভিন্দিত্ৰা গহিতা চিত্তেকগ্গতা, তস্মা. অসমাধিসভাৰমেৰ পকাসেয্য ৰিসেসসদ্দনিরপেক্খং পৰত্তমানত্তা. ইতরোতি সমাধিবলাদিকো ৰিসেসসদ্দো. ইধাতি ইমস্মিং অব্ভন্তরমাতিকুদ্দেসে, সাধারণে ফস্সাদিকে, মহাৰিসযে ৰা অধিমোক্খে উদ্দিসিযমানে. ননু চ অভিন্দিত্ৰা গয্হমানা চিত্তেকগ্গতা ৰেদনা ৰিয সাধারণা হোতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অভিন্নাপি ৰা’’তিআদি. ‘‘চিত্তস্স ঠিতি চিত্তেকগ্গতা অৰিসাহটমানসতা (ধ. স. ১১, ১৫). অরূপীনং ধম্মানং আযু ঠিতী’’তি (ধ. স. ১৯) ৰচনতো সমাধিজীৰিতিন্দ্রিযানং অঞ্ঞধম্মনিস্সযেন ৰত্তব্বতা ৰেদিতব্বা. ন অরহতীতি ইধ উদ্দেসং ন অরহতি সমুখেনেৰ ৰত্তব্বেসু ফস্সাদীসু উদ্দিসিযমানেসূতি অত্থো.

মাতিকাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.