২. দুতিযনযো সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

১৭১. ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তি এত্থ সঙ্গহিতাসঙ্গহিতসদ্দা ভিন্নাধিকরণা ন গহেতব্বা ৰিসেসনৰিসেসিতব্বতায ইচ্ছিতত্তা. যো হি ধম্মো সঙ্গহিততাৰিসেসৰিসিট্ঠো অসঙ্গহিতো হেট্ঠা উদ্দিট্ঠো, স্ৰেৰ ইধ অসঙ্গহিতভাৰেন পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জীযতীতি দস্সেন্তো ‘‘যং তং…পে… তদেৰ দস্সেন্তো’’তি আহ. যে হি ধম্মা চক্খাযতনেন খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন চ অসঙ্গহিতা, তেসংযেৰ পুন খন্ধাদীহি অসঙ্গহো পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জিতো. তেন ৰুত্তং ‘‘চক্খাযতনেন…পে… আহা’’তি. সব্বত্থাতি সব্বেসু নযেসু ৰারেসু চ. খন্ধাদিসঙ্গহসামঞ্ঞানন্তি ‘‘খন্ধসঙ্গহেনা’’তিআদিনা অৰিসেসেন ৰুত্তানং খন্ধাদিসঙ্গহানং. ‘‘সামঞ্ঞজোতনা ৰিসেসে অৰতিট্ঠতী’’তি আহ ‘‘নিচ্চং ৰিসেসাপেক্খত্তা’’তি. ৰিসেসাৰবোধনত্থানি পঞ্হব্যাকরণানীতি ৰুত্তং ‘‘ভেদনিস্সিতত্তা চ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনান’’ন্তি. সৰিসেসাৰ খন্ধাদিগণনাতি ‘‘খন্ধসঙ্গহেনা’’তিআদিনা অৰিসেসেন ৰুত্তাপি রূপক্খন্ধাদিনা সৰিসেসাৰ খন্ধাদিগণনা, খন্ধাদিনা সঙ্গহোতি অত্থো. সুদ্ধাতি কেৰলা অনৰসেসা, সামঞ্ঞভূতাতি ৰুত্তং হোতি.

তত্থাতি যথাধিকতে দুতিযনযে. সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসনিদ্দিট্ঠত্তা আহ ‘‘সঙ্গহি…পে… নিদ্ধারিতত্তা’’তি. তীসু সঙ্গহেসূতি খন্ধাদিসঙ্গহেসু তীসু. অঞ্ঞেহীতি ৰুত্তাৰসেসেহি দ্ৰীহি একেন ৰা. এত্তকেনেৰ দস্সেতব্বা সিযুং তাৰতাপি সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতভাৰস্স পকাসিতত্তা. তেসন্তি সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতভাৰেন ৰুত্তধম্মানং. এৰংৰিধানন্তি ‘‘চক্খাযতনং সোতাযতন’’ন্তিআদিনা অনিদ্ধারিতৰিসেসানং. অসম্ভৰাতি ৰুত্তপ্পকারেন নিদ্দিসিতুং অসম্ভৰা. সঙ্গহাদিনযদস্সনমত্তং নযমাতিকায ব্যাপারো, যত্থ পন সঙ্গহাদযো, তে খন্ধাদযো কুসলাদযো চ তেসং ৰিসযভূতাতি তেহি ৰিনা সঙ্গহাদীনং পৰত্তি নত্থি. তেনাহ ‘‘নযমাতিকায অব্ভন্তরবাহিরমাতিকাপেক্খত্তা’’তি. সঙ্গাহকং অসঙ্গাহকঞ্চাতি ৰত্তব্বং. যো হি ইধ সঙ্গাহকভাৰেন ৰুত্তো ধম্মো অসঙ্গাহকভাৰেনপি ৰুত্তোযেৰাতি.

‘‘যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি, ‘‘যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তি চ যত্থ পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জিতব্বধম্মৰিসেসনিদ্ধারণং নত্থি, তত্থ পঠমনযে ছট্ঠনযে চ ‘‘রূপক্খন্ধো কতিহি খন্ধেহি সঙ্গহিতো? একেন খন্ধেনা’’তি (ধাতু. ৬), ‘‘রূপক্খন্ধো কতিহি খন্ধেহি সম্পযুত্তোতি? নত্থি. চতূহি খন্ধেহি ৰিপ্পযুত্তো’’তি (ধাতু. ২২৮) চ এৰং পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জিতব্বভাৰেন. ইতরেসূতি দুতিযাদিনযেসু. তস্স তস্সাতি যং পুচ্ছিতব্বং ৰিস্সজ্জিতব্বঞ্চ ‘‘যে ধম্মা’’তি অনিযমিতরূপেন নিদ্ধারিতং, তস্স তস্স ‘‘তে ধম্মা’’তি নিযামকভাৰেন.

এত্থাতি এতস্মিং পকরণে. যেন যেন চক্খাযতনাদিনা সঙ্গাহকেন. খন্ধাদিসঙ্গহেসূতি খন্ধাযতনধাতুসঙ্গহেসু. তেন তেনাতি খন্ধাদিসঙ্গহেন. অঞ্ঞন্তি ততো ততো সঙ্গাহকতো অঞ্ঞং. তব্বিনিমুত্তং সঙ্গহেতব্বাসঙ্গহেতব্বং যং ধম্মজাতং অত্থি, তং তদেৰ ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি সঙ্গাহকাসঙ্গাহকভাৰেন উদ্ধটং. অঞ্ঞো ধম্মো নত্থি তস্স সভাগভাৰেন সঙ্গাহকস্সেৰ অভাৰতো. সিযা পনেতং সভাগেন একদেসেন সঙ্গহোতি, তং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘ন চ সো…পে… হোতী’’তি. যঞ্চাতিআদিনা ৰচনন্তরং পরিহরতি.

যদি চাতিআদিনাপি তস্সেৰ তেন সঙ্গহাভাৰং পাঠাভাৰদস্সনেন ৰিভাৰেতি. তত্থ সো এৰাতি যো রূপাদিক্খন্ধো সঙ্গাহকভাৰেন ৰুত্তো, সো এৰ তেন রূপাদিক্খন্ধেন সঙ্গয্হেয্য সঙ্গহেতব্বো ভৰেয্য, তেনেৰ তস্স সঙ্গহাভাৰে লক্খণং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন হি সো এৰ তস্স সভাগো ৰিসভাগো চা’’তি. একদেসা ৰিয চক্খাযতনাদযো সমুদাযস্স রূপক্খন্ধাদিকস্স. রূপক্খন্ধো চক্খাযতনাদীনং ন সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ সভাগৰিসভাগভাৰাভাৰতো. এস নযো সেসেসুপি. সমুদাযন্তোগধানন্তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং পাকটতরং করোতি. তত্থ যেনাতি ৰিভাগেন. তেতি একদেসা. তেসন্তি একদেসানং. এত্থ তদন্তোগধতায ৰিভাগাভাৰো, ৰিভাগাভাৰেন সভাগৰিসভাগতাভাৰো, তেন সঙ্গাহকাসঙ্গাহকতাভাৰো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বো.

যথা সব্বেন সব্বং সভাগৰিসভাগাভাৰেন একদেসানং সমুদাযো সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ ন হোতি, এৰং একদেসসভাগৰিসভাগানন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথা’’তিআদিমাহ. তত্থ যথাতিআদি উদাহরণদস্সনেন যথাৰুত্তস্স অত্থস্স পাকটকরণং. খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গাহকং অসঙ্গাহকঞ্চাতি যোজনা. তথা সেসেসুপি. ন হি একদেস…পে… ৰিসভাগং যেন সমুদাযো সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ সিযাতি অধিপ্পাযো. এত্থ চ সঙ্গাহকত্তং তাৰ মা হোতু, অসঙ্গাহকত্তং পন কস্মা পটিক্খিপীযতীতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. তত্থ তস্মাতি ৰুত্তমেৰত্থং হেতুভাৰেন পরামসতি. অত্ততো অঞ্ঞস্স, অত্তনি অন্তোগধতো অঞ্ঞস্স, অত্তেকদেসসভাগতো অঞ্ঞস্স সতিপি অসঙ্গাহকত্তেতি যোজনা. তং পনেতং ‘‘রূপক্খন্ধো রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতো অসঙ্গহিতো চ ন হোতী’’তিআদিনা ৰুত্তে তযো পকারে সন্ধায ৰুত্তং. সঙ্গাহকত্তমেৰ এতেসং নত্থীতি এতেসং অত্তা, অত্তনি অন্তোগধো, অত্তেকদেসসভাগো চাতি ৰুত্তানং সঙ্গাহকভাৰো এৰ নত্থি সভাগাভাৰতো. তেন ৰুত্তং ‘‘ন হি সো এৰ তস্স সভাগো’’তিআদি. যেনাতি সঙ্গাহকত্তেন. এৰরূপানন্তি যথাৰুত্তানং তিপ্পকারানং অগ্গহণং ৰেদিতব্বং সতিপি ৰিসভাগভাৰেতি অধিপ্পাযো.

তেনাতি ‘‘ধম্মাযতন’’ন্তিআদিনা ৰচনেন. একদেসস্স ৰেদনাক্খন্ধাদিকস্স সমুদাযস্স ধম্মাযতনস্স সঙ্গাহকত্তং একদেসেন সমুদাযস্স সঙ্গহিতভাৰন্তি অত্থো, সমুদাযস্স রূপক্খন্ধস্স একদেসস্স চক্খাযতনস্স সোতাযতনস্স চ সঙ্গাহকত্তং সমুদাযেন একদেসস্স সঙ্গহিতভাৰন্তি ৰুত্তং হোতি. যদি এৰং ন দস্সেতি, অথ কিং দস্সেতীতি আহ ‘‘চতুক্খন্ধগণনভেদেহী’’তিআদি. তত্থ চতুক্খন্ধগণনভেদেহীতি রূপাদিচতুক্খন্ধগণনৰিভাগেহি. পঞ্চধাতি রূপাদিচতুক্খন্ধসঙ্গহো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধসঙ্গহোতি এৰং পঞ্চপ্পকারেন ভিন্নতং. তেনাহ ‘‘গণেতব্বাগণেতব্বভাৰেনা’’তি. ‘‘একেন খন্ধেনা’’তিআদীসু করণত্থে করণৰচনং, ন কত্তুঅত্থেতি কত্ৰা আহ ‘‘সঙ্গাহকাসঙ্গাহকনিরপেক্খান’’ন্তি. তেনেৰাহ ‘‘কম্মকরণমত্তসব্ভাৰা’’তি. দুতিযাদযো পন নযা. অগণনাদিদস্সনানীতি অগণনগণনদস্সনানি. ননু চ দুতিযাদীসু গণনাদীনিপি ৰিজ্জন্তীতি? সচ্চং ৰিজ্জন্তি, তানি পন ৰিসেসনভূতানি অপ্পধানানীতি ৰিসেসিতব্বভূতানং পধানানং ৰসেনেৰং ৰুত্তং. ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তিআদিনা কত্তুআদযো নিদ্দিট্ঠাতি আহ ‘‘কত্তুকরণকম্মত্তযসব্ভাৰা’’তি.

তথা তথাতি তেন তেন রূপক্খন্ধাদিপ্পকারেন. তংতংখন্ধাদিভাৰাভাৰো সভাগৰিসভাগতাতি রূপধম্মাদীনং রূপক্খন্ধাদিভাৰো সভাগতা, ৰেদনাক্খন্ধাদিঅভাৰো ৰিসভাগতাতি অত্থো. যথানিদ্ধারিতধম্মদস্সনেতি ‘‘যে ধম্মা, তে ধম্মা’’তি নিদ্ধারিতপ্পকারধম্মনিরূপনে. সঙ্গাহকসঙ্গহেতব্বানন্তি চক্খাযতনাদিকস্স সঙ্গাহকস্স সোতাযতনাদিকস্স চ সঙ্গহেতব্বস্স. সমানক্খন্ধাদিভাৰোতি একক্খন্ধাদিভাৰো, রূপক্খন্ধাদিভাৰোতি অত্থো. তদভাৰোতি তস্স সমানক্খন্ধাদিভাৰস্স অভাৰো অঞ্ঞক্খন্ধাদিভাৰো. অযন্তি য্ৰাযং পঠমনযে তথা তথা গণেতব্বাগণেতব্বতাসঙ্খাতো দুতিযাদিনযেসু যথাৰুত্তানং সমানক্খন্ধাদিভাৰাভাৰসঙ্খাতো তংতংখন্ধাদিভাৰাভাৰো ৰুত্তো, অযমেতেসং দ্ৰিপ্পকারানং নযানং সভাগৰিসভাগতাসু ৰিসেসো.

সমুদযসচ্চসুখিন্দ্রিযাদীতি আদি-সদ্দেন মগ্গসচ্চদুক্খিন্দ্রিযাদি সঙ্গয্হতি. অসঙ্গাহকত্তাভাৰতোতি সঙ্গহিততাৰিসিট্ঠস্স অসঙ্গাহকত্তস্স অভাৰতো. ন হি সক্কা ‘‘সমুদযসচ্চেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তিআদি ৰত্তুং. দুক্খসচ্চসদিসানি অব্যাকতপদাদীনি. ইতরেহীতি আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গাহকত্তাসঙ্গাহকত্তাভাৰতো ন উদ্ধটানীতি যোজনা. এৰন্তিআদি যথাৰুত্তস্স অত্থস্স নিগমনৰসেন ৰুত্তং. ন রূপক্খন্ধোতি ন সব্বো রূপক্খন্ধধম্মোতি অত্থো.

‘‘খন্ধপদেনা’’তি ইদং করণত্থে করণৰচনং, ন কত্তুঅত্থেতি আহ ‘‘খন্ধপদসঙ্গহেনাতি অত্থো’’তি. তেনেৰস্স কত্তুঅত্থতং পটিসেধেতুং ‘‘ন সঙ্গাহকেনা’’তি ৰুত্তং. করণং পন কত্তুরহিতং নত্থীতি আহ ‘‘কেনচি সঙ্গাহকেনাতি ইদং পন আনেত্ৰা ৰত্তব্ব’’ন্তি. সঙ্গাহকেসু ন যুজ্জতি ন সঙ্গহেতব্বেসূতি অধিপ্পাযো. রূপক্খন্ধধম্মা হি ‘‘যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তি ৰুত্তাতি. সমুদাযে ৰুত্তৰিধি তদৰযৰেপি সম্ভৰতীতি চোদনং সমুট্ঠাপেন্তো ‘‘এতেন নযেনা’’তিআদিমাহ. পটিযোগীনিৰত্তনং এৰ-সদ্দেন করীযতীতি আহ ‘‘ন হি অঞ্ঞমত্তনিৰারণং এৰ-সদ্দস্স অত্থো’’তি. তেনাহ ‘‘সঙ্গাহকতো অঞ্ঞনিৰারণং এৰ-সদ্দস্স অত্থো’’তি. সো চ…পে… পেক্খন্তি ইমিনা তমেৰত্থং পাকটতরং করোতি. সঙ্গাহকাপেক্খত্তে হি ‘‘সো চা’’তিআদিৰচনস্স ‘‘চক্খাযতনেন রূপক্খন্ধোৰ সঙ্গহিতো’’তি এত্থ চক্খাযতনং সঙ্গাহকন্তি যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স অসম্ভৰো এৰাতি ইদানি তং অসম্ভৰং ৰিভাৰেন্তো ‘‘কথ’’ন্তিআদিমাহ, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

এত্থাতি ‘‘অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতূহী’’তি এত্থ. ‘‘রূপক্খন্ধেনা’’তি আনেত্ৰা ৰত্তব্বং আযতনধাতুৰিসেসনত্থং. ন সো এৰ তস্স, সমুদাযো ৰা তদেকদেসানং সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ হোতীতি ৰুত্তোৰাযমত্থোতি আহ ‘‘রূপক্খন্ধো…পে… ন হোতী’’তি. ইমিনা পরিযাযেনাতি যস্মা ৰুত্তপ্পকারং সঙ্গাহকত্তং নত্থি ‘‘যেন সঙ্গহিতস্স অসঙ্গাহকং সিযা’’তি ইমিনা পরিযাযেন. অসঙ্গহিততায অভাৰো ৰুত্তো অট্ঠকথাযং (ধাতু. অট্ঠ. ১৭১) ‘‘সো চ…পে… নত্থী’’তি. সঙ্গহিততাযাতি নিপ্পরিযাযেন সঙ্গহিতভাৰেন অসঙ্গহিততায অভাৰো ৰুত্তোতি ন যুজ্জতীতি যোজনা. সা সঙ্গহিততাতি অত্তনা অত্তনো, অত্তেকদেসানং ৰা সঙ্গহিততা. তেনাতি রূপক্খন্ধেন. তেসন্তি রূপক্খন্ধতদেকদেসানং. অত্থি চ ৰিপ্পযুত্ততা ৰেদনাক্খন্ধাদীহি. চক্খাযতনাদীহি ৰিযাতি ৰিসদিসুদাহরণং. এতেহি রূপৰেদনাক্খন্ধাদীহি অঞ্ঞেহি চ এৰরূপেহি. এতানি অঞ্ঞানি চাতি এত্থাপি এসেৰ নযো.

তেনেৰ তস্স সঙ্গহিতত্তাভাৰদস্সনেন হেট্ঠা দস্সিতেন. এত্থাতি এতস্মিং ৰারে. অগ্গহণেতি অকথনে, অদেসনাযন্তি অত্থো. সমুদযসচ্চাদীসূতি সমুদযসচ্চসুখিন্দ্রিযাদীসু যুজ্জেয্য তং কারণং. কস্মা? তেহি সমুদযসচ্চাদীহি খন্ধাদিসঙ্গহেন সঙ্গহিতে ধম্মজাতে সতি তস্স আযতনসঙ্গহাদীহি অসঙ্গহিতত্তস্স অভাৰতো. রূপক্খন্ধাদীহীতি রূপক্খন্ধৰেদনাক্খন্ধাদীহি. সঙ্গহিতমেৰ নত্থি, কস্মা? ‘‘সো এৰ তস্স সঙ্গাহকো ন হোতী’’তি ৰুত্তোৰাযমত্থো. যদিপি রূপক্খন্ধাদিনা রূপক্খন্ধাদিকস্স অত্তনো…পে… নত্থীতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞস্স পন ৰেদনাক্খন্ধাদিকস্স রূপক্খন্ধাদিনা সঙ্গহিতত্তাভাৰেন অসঙ্গহিতত্তং অত্থীতি যোজনা. উভযাভাৰোতি সঙ্গহিতত্তাসঙ্গহিতত্তাভাৰো. এত্থ এতস্মিং ৰারে. ধম্মাযতনজীৰিতিন্দ্রিযাদীনন্তি ধম্মাযতনাদীনং খন্ধচতুক্কসঙ্গাহকত্তে, জীৰিতিন্দ্রিযাদীনং খন্ধদুকসঙ্গাহকত্তেতি যোজনা. পাল়িযং অনাগতত্তা ‘‘সতী’’তি সাসঙ্কং ৰদতি. আদি-সদ্দেন পঠমেন ধম্মধাতুসল়াযতনাদীনং সুখিন্দ্রিযাদীনঞ্চ, দুতিযেন একক্খন্ধস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সুখিন্দ্রিযঞ্হি ৰেদনাক্খন্ধস্সেৰ সঙ্গাহকং. তেসন্তি খন্ধচতুক্কখন্ধদুকাদীনং অসঙ্গহিততা ন নত্থি অত্থেৰাতি তস্সা অভাৰো অনেকন্তিকো. পুব্বে ৰুত্তনযেনাতি ‘‘রূপক্খন্ধাদীহি পনা’’তিআদিনা ৰুত্তনযেন.

তত্থেৰাতি তস্মিংযেৰ পুব্বে ৰুত্তে সনিদস্সনসপ্পটিঘপদে. নিৰত্তেত্ৰা গণ্হন্তোতি পুব্বে ৰুত্তং পটিনিৰত্তেত্ৰা গণ্হন্তো পচ্চামসন্তো. তদৰত্তব্বতাতি তেসং সঙ্গাহকাসঙ্গাহকসঙ্গহিতত্তাসঙ্গহিতত্তানং অৰত্তব্বতা. অসঙ্গাহকত্তাভাৰতো এৰ…পে… ন সঙ্গাহকত্তাভাৰতোতি যস্মা নেসং অসঙ্গাহকত্তং ৰিয সঙ্গাহকত্তম্পি নত্থি, ততো এৰ সঙ্গহিতত্তাসঙ্গহিতত্তম্পীতি দস্সেতি.

দুতিযনযসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.