১. মহাখন্ধকং

বোধিকথাৰণ্ণনা

ইদানি উভতোৰিভঙ্গানন্তরং সঙ্গহমারোপিতস্স মহাৰগ্গচূল়ৰগ্গসঙ্গহিতস্স খন্ধকস্স অত্থসংৰণ্ণনং আরভিতুকামো ‘‘উভিন্নং পাতিমোক্খান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ উভিন্নং পাতিমোক্খানন্তি উভিন্নং পাতিমোক্খৰিভঙ্গানং. পাতিমোক্খগ্গহণেন হেত্থ তেসং ৰিভঙ্গো অভেদেন গহিতো. যং খন্ধকং সঙ্গাযিংসূতি সম্বন্ধো. খন্ধানং সমূহো খন্ধকো, খন্ধানং ৰা পকাসনতো দীপনতো খন্ধকো. ‘‘খন্ধা’’তি চেত্থ পব্বজ্জুপসম্পদাদিৰিনযকম্মসঙ্খাতা চারিত্তৰারিত্তসিক্খাপদসঙ্খাতা চ পঞ্ঞত্তিযো অধিপ্পেতা. পব্বজ্জাদীনি হি ভগৰতা পঞ্ঞত্তত্তা ‘‘পঞ্ঞত্তিযো’’তি ৰুচ্চন্তি. পঞ্ঞত্তিযঞ্চ খন্ধসদ্দো দিস্সতি ‘‘দারুক্খন্ধো অগ্গিক্খন্ধো’’তিআদীসু ৰিয. অপিচ ভাগরাসট্ঠতাপেত্থ যুজ্জতিযেৰ তাসং পঞ্ঞত্তীনং ভাগতো রাসিতো চ ৰিভত্তত্তা. খন্ধকোৰিদাতি পঞ্ঞত্তিভাগরাসট্ঠৰসেন খন্ধট্ঠে কোৰিদা.

পদভাজনীযে যেসং পদানং অত্থা যেহি অট্ঠকথানযেহি পকাসিতাতি যোজেতব্বং. তে চে পুন ৰদেয্যামাতি তে চে অট্ঠকথানযে পুনপি ৰদেয্যাম. অথ ৰা পদভাজনীযে যেসং পদানং যে অত্থা হেট্ঠা পকাসিতা, তে চে অত্থে পুন ৰদেয্যামাতি যোজেতব্বং. ইমস্মিং পক্খে হি-সদ্দো পদপূরণে দট্ঠব্বো. পরিযোসানন্তি সংৰণ্ণনাপরিযোসানং. উত্তানা চেৰ যে অত্থাতি যে অত্থা পুব্বে অপকাসিতাপি উত্তানা অগম্ভীরা.

১. ৰিসেসকারণং নত্থীতি ‘‘যেন সমযেন আযস্মতো সারিপুত্তত্থেরস্স সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতো পরিৰিতক্কো উদপাদি, তেন সমযেনা’’তিআদিনা ৰুত্তকারণং ৰিয ইধ ৰিসেসকারণং নত্থি. অযমভিলাপোতি ‘‘তেন সমযেনা’’তি অযমভিলাপো. কিং পনেতস্স ৰচনে পযোজনন্তি যদি ৰিসেসকারণং নত্থি, এতস্স ৰচনে কিং পযোজনন্তি অধিপ্পাযো. নিদানদস্সনং পযোজনন্তি যোজেতব্বং. তমেৰ ৰিভাৰেতুং ‘‘যা হি ভগৰতা’’তিআদি ৰুত্তং.

মহাৰেলা ৰিয মহাৰেলা, ৰিপুলৰালুকপুঞ্জতায মহন্তো ৰেলাতটো ৰিযাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘মহন্তে ৰালিকরাসিম্হীতি অত্থো’’তি. উরু মরু সিকতা ৰালুকা ৰণ্ণু ৰালিকাতি ইমে সদ্দা সমানত্থা, ব্যঞ্জনমেৰ নানং. তেনাহ ‘‘উরূতি ৰালিকা ৰুচ্চতী’’তি.

ইতো পট্ঠায চ –

যস্মা সুত্তন্তপাল়ীনং, অত্থো সঙ্খেপৰণ্ণিতো;

তস্মা মযং করিস্সাম, তাসং অত্থস্স দীপনং.

নজ্জাতি (উদা. অট্ঠ. ১) নদতি সন্দতীতি নদী, তস্সা নজ্জা, নদিযা নিন্নগাযাতি অত্থো. নেরঞ্জরাযাতি ‘‘নেলঞ্জলাযা’’তি ৰত্তব্বে ল-কারস্স র-কারং কত্ৰা ‘‘নেরঞ্জরাযা’’তি ৰুত্তং, কদ্দমসেৰালপণকাদিদোসরহিতসলিলাযাতি অত্থো. কেচি ‘‘নীলংজলাযাতি ৰত্তব্বে নেরঞ্জরাযাতি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, নামমেৰ ৰা এতং তস্সা নদিযাতি ৰেদিতব্বং. তস্সা নদিযা তীরে যত্থ ভগৰা ৰিহাসি, তং দস্সেতুং ‘‘বোধিরুক্খমূলে’’তি ৰুত্তং. ‘‘বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তি (চূল়ৰ. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১) এত্থ মগ্গঞাণং বোধীতি ৰুত্তং, ‘‘পপ্পোতি বোধিং ৰরভূরিমেধসো’’তি (দী. নি. ৩.২১৭) এত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. তদুভযম্পি বোধিং ভগৰা এত্থ পত্তোতি রুক্খোপি ‘‘বোধিরুক্খো’’ত্ৰেৰ নামং লভি. অথ ৰা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বুজ্ঝতীতি ভগৰা বোধি. তেন বুজ্ঝন্তেন সন্নিস্সিতত্তা সো রুক্খো ‘‘বোধিরুক্খো’’তি নামং লভি. অট্ঠকথাযং পন একদেসেনেৰ অত্থং দস্সেতুং ‘‘বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. মূলেতি সমীপে. পঠমাভিসম্বুদ্ধোতি অনুনাসিকলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘পঠমং অভিসম্বুদ্ধো’’তি. পঠমন্তি চ ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো, তস্মা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা সব্বপঠমং বোধিরুক্খমূলে ৰিহরতীতি এৰমেত্থ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো.

অথ খো ভগৰাতি এত্থ অথাতি তস্মিং সমযেতি এৰমত্থো গহেতব্বো অনেকত্থত্তা নিপাতানং, যস্মিং সমযে অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা বোধিরুক্খমূলে ৰিহরতি, তস্মিং সমযেতি অত্থো. তেনেৰ উদানপাল়িযং (উদা. ২) ‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৰা সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসিন্নো হোতি ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদী’’তি ৰুত্তং. অথাতি ৰা পচ্ছাতি ইমস্মিং অত্থে নিপাতো, তস্মা অভিসম্বোধিতো পচ্ছাতি এৰমত্থো গহেতব্বো. খোতি পদপূরণে নিপাতো. সত্ত অহানি সত্তাহং. অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৰচনং. যস্মা ভগৰা তং সত্তাহং নিরন্তরতায অচ্চন্তমেৰ ফলসমাপত্তিসুখেন ৰিহাসি, তস্মা ‘‘সত্তাহ’’ন্তি অচ্চন্তসংযোগৰসেন উপযোগৰচনং ৰুত্তং. একপল্লঙ্কেনাতি ৰিসাখপুণ্ণমায অনত্থঙ্গতেযেৰ সূরিযে অপরাজিতপল্লঙ্কৰসেন ৰজিরাসনে নিসিন্নকালতো পট্ঠায সকিম্পি অনুট্ঠহিত্ৰা যথাভুজিতেন একেনেৰ পল্লঙ্কেন.

ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদীতি এত্থ তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণৰিমুত্তীসু পঞ্চসু পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তিসঙ্খাতা ভগৰতো ফলৰিমুত্তি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘ৰিমুত্তিসুখং ফলসমাপত্তিসুখং পটিসংৰেদযমানো’’তি. ৰিমুত্তীতি চ উপক্কিলেসেহি পটিপ্পস্সদ্ধিৰসেন চিত্তস্স ৰিমুত্তভাৰো, চিত্তমেৰ ৰা তথা ৰিমুত্তং ৰেদিতব্বং. তায ৰিমুত্তিযা জাতং, সম্পযুত্তং ৰা সুখং ৰিমুত্তিসুখং. ‘‘যাযং, ভন্তে, উপেক্খা সন্তে সুখে ৰুত্তা ভগৰতা’’তি (ম. নি. ২.৮৮) ৰচনতো উপেক্খাপি চেত্থ সুখমিচ্চেৰ ৰেদিতব্বা. তথা হি ৰুত্তং সম্মোহৰিনোদনিযং (ৰিভ. অট্ঠ. ২৩২) ‘‘উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৰ ভাসিতা’’তি. ভগৰা হি চতুত্থজ্ঝানিকং অরহত্তফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, ন ইতরং. অথ ৰা ‘‘তেসং ৰূপসমো সুখো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২২১, ২৭২) যথা সঙ্খারদুক্খৰূপসমো ‘‘সুখো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং সকলকিলেসদুক্খূপসমভাৰতো অগ্গফলে লব্ভমানা পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তি এৰ ইধ ‘‘সুখ’’ন্তি ৰেদিতব্বা.

অথাতি অধিকারত্থে নিপাতো, খোতি পদপূরণে. তেসু অধিকারত্থেন ‘‘অথা’’তি ইমিনা ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদনতো অঞ্ঞং অধিকারং দস্সেতি. কো পনেসোতি? পটিচ্চসমউপ্পাদমনসিকারো. রত্তিযাতি অৰযৰসম্বন্ধে সামিৰচনং. পঠমন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৰচনং. ভগৰা হি তস্সা রত্তিযা সকলম্পি পঠমং যামং তেনেৰ মনসিকারেন যুত্তো অহোসীতি.

পচ্চযাকারন্তি অৰিজ্জাদিপচ্চযধম্মং. পটিচ্চাতি পটিমুখং গন্ত্ৰা, কারণসামগ্গিং অপটিক্খিপিত্ৰাতি অত্থো. পটিমুখগমনঞ্চ পচ্চযস্স কারণসামগ্গিযা অঙ্গভাৰেন ফলস্স উপ্পাদনমেৰ. অপটিক্খিপিত্ৰাতি পন ৰিনা তায কারণসামগ্গিযা অঙ্গভাৰং অগন্ত্ৰা সযমেৰ ন উপ্পাদেতীতি অত্থো. এতেন কারণবহুতা দস্সিতা. অৰিজ্জাদিএকেকহেতুসীসেন হি হেতুসমূহো নিদ্দিট্ঠো. সহিতেতি সমুদিতে, অৰিনিব্ভুত্তেতি অত্থো. অৰিজ্জাদিকো হি পচ্চযধম্মো সহিতেযেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিনিব্ভোগৰুত্তিধম্মে উপ্পাদেতি. ইমিনা পচ্চযুপ্পন্নধম্মবহুতা দস্সিতা. উভযেনপি ‘‘একং ন একতো’’তিআদিনযো (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খারপদনিদ্দেস; ৰিসুদ্ধি. ২.৬১৭) দীপিতো হোতি. একতো হি কারণতো ন ইধ কিঞ্চি একং ফলমত্থি, ন অনেকং, নাপি অনেকেহি কারণেহি একং, অনেকেহি পন কারণেহি অনেকমেৰ হোতি. তথা হি অনেকেহি উতুপথৰীবীজসলিলসঙ্খাতেহি কারণেহি অনেকমেৰ রূপগন্ধরসাদিঅঙ্কুরসঙ্খাতং ফলমুপ্পজ্জমানং দিস্সতি. যং পনেতং ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি একেকহেতুফলদীপনং কতং, তত্থ পযোজনং ন ৰিজ্জতি.

ভগৰা হি কত্থচি পধানত্তা কত্থচি পাকটত্তা কত্থচি অসাধারণত্তা দেসনাৰিলাসস্স চ ৰেনেয্যানঞ্চ অনুরূপতো একমেৰ হেতুং ৰা ফলং ৰা দীপেতি. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তি হি একমেৰ হেতুং ফলঞ্চাহ. ফস্সো হি ৰেদনায পধানহেতু যথাফস্সং ৰেদনাৰৰত্থানতো. ৰেদনা চ ফস্সস্স পধানফলং যথাৰেদনং ফস্সৰৰত্থানতো. ‘‘সেম্হসমুট্ঠানা আবাধা’’তি (মহানি. ৫) পাকটত্তা একং হেতুং আহ. পাকটো হি এত্থ সেম্হো, ন কম্মাদযো. ‘‘যে কেচি, ভিক্খৰে, অকুসলা ধম্মা, সব্বেতে অযোনিসোমনসিকারমূলকা’’তি অসাধারণত্তা একং হেতুং আহ. অসাধারণো হি অযোনিসোমনসিকারো অকুসলানং, সাধারণানি ৰত্থারম্মণাদীনীতি. তস্মা অৰিজ্জা তাৰেত্থ ৰিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু ৰত্থারম্মণসহজাতধম্মাদীসু সঙ্খারকারণেসু ‘‘অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৰড্ঢতী’’তি (সং. নি. ২.৫২) চ ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা আসৰসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৪) চ ৰচনতো অঞ্ঞেসম্পি তণ্হাদীনং সঙ্খারহেতূনং হেতূতি পধানত্তা, ‘‘অৰিদ্ৰা, ভিক্খৰে, অৰিজ্জাগতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারম্পি অভিসঙ্খরোতী’’তি পাকটত্তা অসাধারণত্তা চ সঙ্খারানং হেতুভাৰেন দীপিতাতি ৰেদিতব্বা. এৰং সব্বত্থ একেকহেতুফলদীপনে যথাসম্ভৰং নযো নেতব্বো. তেনাহু পোরাণা –

‘‘একং ন একতো ইধ, নানেকমনেকতোপি নো একং;

ফলমত্থি অত্থি পন এক-হেতুফলদীপনে অত্থো’’তি.

পচ্চেতুমরহতীতি পটিচ্চো. যো হি নং পচ্চেতি অভিসমেতি, তস্স অচ্চন্তমেৰ দুক্খৰূপসমায সংৰত্ততি. সম্মা সহ চ উপ্পাদেতীতি সমুপ্পাদো. পচ্চযধম্মো হি অত্তনো ফলং উপ্পাদেন্তো সম্পুণ্ণমেৰ উপ্পাদেতি, ন ৰিকলং. যে চ ধম্মে উপ্পাদেতি, তে সব্বে সহেৰ উপ্পাদেতি, ন একেকং. ইতি পটিচ্চো চ সো সমুপ্পাদো চাতি পটিচ্চসমুপ্পাদোতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ৰিত্থারোতি পটিচ্চসমুপ্পাদপদৰণ্ণনাপপঞ্চো. মযম্পি তং অতিপপঞ্চভযা ইধ ন দস্সযিস্সাম, এৰং পরতো ৰক্খমানম্পি ৰিত্থারং. অনুলোমপটিলোমন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো ‘‘ৰিসমং চন্দিমসূরিযা পরিৰত্তন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৰিয. স্ৰেৰাতি সো এৰ পচ্চযাকারো. পুরিমনযেন ৰা ৰুত্তোতি ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তো পচ্চযাকারো. পৰত্তিযাতি সংসারপ্পৰত্তিযা. মনসি অকাসীতি যো যো পচ্চযধম্মো যস্স যস্স পচ্চযুপ্পন্নধম্মস্স যথা যথা হেতুপচ্চযাদিনা পচ্চযভাৰেন পচ্চযো হোতি, তং সব্বং অৰিপরীতং অপরিহাপেত্ৰা অনৰসেসতো পচ্চৰেক্খণৰসেন চিত্তে অকাসীতি অত্থো.

অৰিজ্জাপচ্চযাতিআদীসু (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৫; ৰিসুদ্ধি. ২.৫৮৬-৫৮৭; উদা. অট্ঠ. ১) অৰিন্দিযং কাযদুচ্চরিতাদিং ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা, ৰিন্দিযং কাযসুচরিতাদিং ন ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা, ধম্মানং অৰিপরীতসভাৰং অৰিদিতং করোতীতি অৰিজ্জা, অন্তৰিরহিতে সংসারে ভৰাদীসু সত্তে জৰাপেতীতি অৰিজ্জা, অৰিজ্জমানেসু জৰতি, ৰিজ্জমানেসু ন জৰতীতি অৰিজ্জা, ৰিজ্জাপটিপক্খাতি ৰা অৰিজ্জা. সা ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা চতুব্বিধা ৰেদিতব্বা. পটিচ্চ নং ন ৰিনা ফলং এতি উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চাতি পচ্চযো, উপকারট্ঠো ৰা পচ্চযো. অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৰিজ্জাপচ্চযো, তস্মা অৰিজ্জাপচ্চযা. সঙ্খরোন্তীতি সঙ্খারা, লোকিযা কুসলাকুসলচেতনা. তে পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানেঞ্চাভিসঙ্খারৰসেন তিৰিধা ৰেদিতব্বা. ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাণং, তং লোকিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণৰসেন বাত্তিংসৰিধং. নমতীতি নামং, ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযং. রুপ্পতীতি রূপং, ভূতরূপং চক্খাদিউপাদারূপঞ্চ. আযতন্তি, আযতঞ্চ সংসারদুক্খং নযতীতি আযতনং. ফুসতীতি ফস্সো. ৰেদযতীতি ৰেদনা. ইদম্পি দ্ৰযং দ্ৰারৰসেন ছব্বিধং, ৰিপাকৰসেন গহণে বাত্তিংসৰিধং. তস্সতি পরিতস্সতীতি তণ্হা, সা কামতণ্হাদিৰসেন সঙ্খেপতো তিৰিধা, ৰিত্থারতো অট্ঠসতৰিধা চ. উপাদিযতীতি উপাদানং, তং কামুপাদানাদিৰসএন চতুব্বিধং.

ভৰতি ভাৰযতি চাতি ভৰো, সো কম্মোপপত্তিভেদতো দুৰিধো. জননং জাতি. জীরণং জরা. মরন্তি তেনাতি মরণং. সোচনং সোকো. পরিদেৰনং পরিদেৰো. দুক্খযতীতি দুক্খং. উপ্পাদট্ঠিতিৰসেন দ্ৰেধা খনতীতি ৰা দুক্খং. দুম্মনস্স ভাৰো দোমনস্সং. ভুসো আযাসো উপাযাসো. সম্ভৰন্তীতি নিব্বত্তন্তি. ন কেৰলঞ্চ সোকাদীহেৰ, অথ খো সব্বপদেহি ‘‘সম্ভৰন্তী’’তি পদস্স যোজনা কাতব্বা. এৰঞ্হি অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা সম্ভৰন্তীতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৰৰত্থানং দস্সিতং হোতি. তেনেৰাহ ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা সম্ভৰন্তীতি ইমিনা নযেন সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো’’তি. এৰমেতস্স…পে… সমুদযো হোতীতি এত্থ পন অযমত্থো. এৰন্তি নিদ্দিট্ঠনযনিদস্সনং. তেন অৰিজ্জাদীহেৰ কারণেহি, ন ইস্সরনিম্মানাদীহীতি দস্সেতি. এতস্সাতি যথাৰুত্তস্স. কেৰলস্সাতি অসম্মিস্সস্স, সকলস্স ৰা. দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খসমূহস্স, ন সত্তস্স নাপি সুভসুখাদীনং. সমুদযো হোতীতি নিব্বত্তি সম্ভৰতি.

অচ্চন্তমেৰ সঙ্খারেহি ৰিরজ্জতি এতেনাতি ৰিরাগো, অরিযমগ্গোতি আহ ‘‘ৰিরাগসঙ্খাতেন মগ্গেনা’’তি. অসেসং নিরোধা অসেসনিরোধা, অসেসেত্ৰা নিস্সেসেত্ৰা নিরোধা সমুচ্ছিন্দনা অনুসযপ্পহানৰসেন অগ্গমগ্গেন অৰিজ্জায অচ্চন্তসমুগ্ঘাততোতি অত্থো. যদিপি হেট্ঠিমমগ্গেহিপি পহীযমানা অৰিজ্জা অচ্চন্তসমুগ্ঘাতৰসেনেৰ পহীযতি, তথাপি ন অনৰসেসতো পহীযতি. অপাযগমনীযা হি অৰিজ্জা পঠমমগ্গেন পহীযতি, তথা সকিদেৰ ইমস্মিং লোকে সব্বত্থ চ অনরিযভূমিযং উপপত্তিযা পচ্চযভূতা অৰিজ্জা যথাক্কমং দুতিযততিযমগ্গেহি পহীযতি, ন ইতরাতি, অরহত্তমগ্গেনেৰ পন সা অনৰসেসং পহীযতীতি. অনুপ্পাদনিরোধো হোতীতি সব্বেসং সঙ্খারানং অনৰসেসং অনুপ্পাদনিরোধো হোতি. হেট্ঠিমেন হি মগ্গত্তযেন কেচি সঙ্খারা নিরুজ্ঝন্তি, কেচি ন নিরুজ্ঝন্তি অৰিজ্জায সাৰসেসনিরোধা, অগ্গমগ্গেন পনস্সা অনৰসেসনিরোধা ন কেচি সঙ্খারা ন নিরুজ্ঝন্তীতি. এৰং নিরুদ্ধানন্তি এৰং অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুদ্ধানং. কেৰল-সদ্দো নিরৰসেসৰাচকো চ হোতি ‘‘কেৰলা অঙ্গমগধা’’তিআদীসু. অসম্মিস্সৰাচকো চ ‘‘কেৰলা সালযো’’তিআদীসু. তস্মা উভযথাপি অত্থং ৰদতি ‘‘সকলস্স, সুদ্ধস্স ৰা’’তি. তত্থ সকলস্সাতি অনৰসেসস্স সব্বভৰাদিগতস্স. সত্তৰিরহিতস্সাতি পরপরিকপ্পিতজীৰরহিতস্স.

অপিচেত্থ কিঞ্চাপি ‘‘অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো, সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো’’তি এত্তাৰতাপি সকলস্স দুক্খক্খন্ধস্স অনৰসেসতো নিরোধো ৰুত্তো হোতি, তথাপি যথা অনুলোমে যস্স যস্স পচ্চযধম্মস্স অত্থিতায যো যো পচ্চযুপ্পন্নধম্মো ন নিরুজ্ঝতি পৰত্ততি এৰাতি ইমস্স অত্থস্স দস্সনত্থং ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা…পে… সমুদযো হোতী’’তি ৰুত্তং. এৰং তপ্পটিপক্খতো তস্স তস্স পচ্চযস্স অভাৰে সো সো পচ্চযুপ্পন্নধম্মো নিরুজ্ঝতি ন পৰত্ততীতি দস্সনত্থং ইধ ‘‘অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো, সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো, ৰিঞ্ঞাণনিরোধা নামরূপনিরোধো…পে… দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি ৰুত্তং, ন পন অনুলোমে ৰিয কালত্তযপরিযাপন্নস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধদস্সনত্থং. অনাগতস্সেৰ হি অরিযমগ্গভাৰনায অসতি উপ্পজ্জনারহস্স দুক্খক্খন্ধস্স অরিযমগ্গভাৰনায নিরোধো ইচ্ছিতোতি অযম্পি ৰিসেসো ৰেদিতব্বো.

যদা হৰেতি এত্থ হৰেতি ব্যত্তন্তি ইমস্মিং অত্থে নিপাতো. কেচি পন ‘‘হৰেতি আহৰে যুদ্ধে’’তি অত্থং ৰদন্তি, ‘‘যোধেথ মারং পঞ্ঞাৰুধেনা’’তি (ধ. প. ৪০) হি ৰচনতো কিলেসমারেন যুজ্ঝনসমযেতি তেসং অধিপ্পাযো. আরম্মণূপনিজ্ঝানলক্খণেনাতি আরম্মণূপনিজ্ঝানসভাৰেন. লক্খণূপনিজ্ঝানলক্খণেনাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. তত্থ আরম্মণূপনিজ্ঝানং নাম অট্ঠ সমাপত্তিযো কসিণারম্মণস্স উপনিজ্ঝাযনতো. লক্খণূপনিজ্ঝানং নাম ৰিপস্সনামগ্গফলানি. ৰিপস্সনা হি তীণি লক্খণানি উপনিজ্ঝাযতীতি লক্খণূপনিজ্ঝানং, মগ্গো ৰিপস্সনায আগতকিচ্চং সাধেতীতি লক্খণূপনিজ্ঝানং, ফলং তথলক্খণং নিরোধসচ্চং উপনিজ্ঝাযতীতি লক্খণূপনিজ্ঝানং. নো কল্লো পঞ্হোতি অযুত্তো পঞ্হো, দুপ্পঞ্হো এসোতি অত্থো. আদিসদ্দেন –

‘‘ফুসতীতি অহং ন ৰদামি. ফুসতীতি চাহং ৰদেয্যং, তত্রস্স কল্লো পঞ্হো ‘কো নু খো, ভন্তে, ফুসতী’তি? এৰঞ্চাহং ন ৰদামি, এৰং মং অৰদন্তং যো এৰং পুচ্ছেয্য ‘কিংপচ্চযা নু খো, ভন্তে, ফস্সো’তি, এস কল্লো পঞ্হো. তত্র কল্লং ৰেয্যাকরণং ‘সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’তি. কো নু খো, ভন্তে, ৰেদযতীতি? নো কল্লো পঞ্হোতি ভগৰা অৰোচ, ৰেদযতীতি অহং ন ৰদামি, ৰেদযতীতি চাহং ৰদেয্যং, তত্রস্স কল্লো পঞ্হো ‘কো নু খো, ভন্তে, ৰেদযতী’তি? এৰঞ্চাহং ন ৰদামি. এৰং মং অৰদন্তং যো এৰং পুচ্ছেয্য ‘কিংপচ্চযা নু খো, ভন্তে, ৰেদনা’তি, এস কল্লো পঞ্হো. তত্র কল্লং ৰেয্যাকরণং ‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা’’’তি (সং. নি. ২.১২) –

এৰমাদিং পাল়িসেসং সঙ্গণ্হাতি.

আদিনা চ নযেনাতি এত্থ আদি-সদ্দেন পন ‘‘কতমা নু খো, ভন্তে, জাতি, কস্স চ পনাযং জাতীতি. ‘নো কল্লো পঞ্হো’তি ভগৰা অৰোচা’’তি এৰমাদিং সঙ্গণ্হাতি. ননু চেত্থ ‘‘কতমং নু খো, ভন্তে, জরামরণ’’ন্তি (সং. নি. ২.৩৫) ইদং সুপুচ্ছিতন্তি? কিঞ্চাপি সুপুচ্ছিতং, যথা পন সতসহস্সগ্ঘনকে সুৰণ্ণথালকে ৰড্ঢিতস্স সুভোজনস্স মত্থকে আমলকমত্তে গূথপিণ্ডে ঠপিতে সব্বং ভোজনং দুব্ভোজনং হোতি ছড্ডেতব্বং, এৰমেৰ ‘‘কস্স চ পনিদং জরামরণ’’ন্তি ইমিনা সত্তূপলদ্ধিৰাদপদেন গূথপিণ্ডেন তং ভোজনং দুব্ভোজনং ৰিয অযম্পি সব্বো দুপ্পঞ্হো জাতোতি.

সোল়স কঙ্খাতি ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধানং, ন নু খো অহোসিং, কিং নু খো অহোসিং, কথং নু খো অহোসিং, কিং হুত্ৰা কিং অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধানং, ভৰিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধানং, ন নু খো ভৰিস্সামি, কিং নু খো ভৰিস্সামি, কথং নু খো ভৰিস্সামি, কিং হুত্ৰা কিং ভৰিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধানং, অহং নু খোস্মি, নো নু খোস্মি, কিং নু খোস্মি, কথং নু খোস্মি, অযং নু খো সত্তো কুতো আগতো, সো কুহিং গামী ভৰিস্সতী’’তি (সং. নি. ২.২০; ম. নি. ১.১৮) এৰমাগতা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নৰিসযা সোল়সৰিধা কঙ্খা.

তত্থ (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৮; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.২০) অহোসিং নু খো, ন নু খোতি সস্সতাকারঞ্চ অধিচ্চসমুপ্পত্তিআকারঞ্চ নিস্সায অতীতে অত্তনো ৰিজ্জমানতঞ্চ অৰিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতি, কিং কারণন্তি ন ৰত্তব্বং. উম্মত্তকো ৰিয হি বালপুথুজ্জনো যথা তথা ৰা পৰত্ততি. অপিচ অযোনিসোমনসিকারোযেৰেত্থ কারণং. এৰং অযোনিসোমনসিকারস্স পন কিং কারণন্তি? স্ৰেৰ পুথুজ্জনভাৰো অরিযানং অদস্সনাদীনি ৰা. ননু চ পুথুজ্জনোপি যোনিসো মনসি করোতীতি. কো ৰা এৰমাহ ‘‘ন মনসি করোতী’’তি. ন পন তত্থ পুথুজ্জনভাৰো কারণং, সদ্ধম্মসৰনকল্যাণমিত্তাদীনি তত্থ কারণানি. ন হি মচ্ছমংসাদীনি অত্তনো পকতিযা সুগন্ধানি, অভিসঙ্খারপচ্চযা পন সুগন্ধানিপি হোন্তি.

কিং নু খো অহোসিন্তি জাতিলিঙ্গুপপত্তিযো নিস্সায ‘‘খত্তিযো নু খো অহোসিং, ব্রাহ্মণৰেস্সসুদ্দগহট্ঠপব্বজিতদেৰমনুস্সানং অঞ্ঞতরো’’তি কঙ্খতি.

কথং নু খোতি সণ্ঠানাকারং নিস্সায ‘‘দীঘো নু খো অহোসিং, রস্সওদাতকণ্হপ্পমাণিকঅপ্পমাণিকাদীনং অঞ্ঞতরো’’তি কঙ্খতি. কেচি পন ‘‘ইস্সরনিম্মানাদিং নিস্সায ‘কেন নু খো কারণেন অহোসি’ন্তি হেতুতো কঙ্খতী’’তি ৰদন্তি.

কিং হুত্ৰা কিং অহোসিন্তি জাতিআদীনি নিস্সায ‘‘খত্তিযো হুত্ৰা নু খো ব্রাহ্মণো অহোসিং…পে… দেৰো হুত্ৰা মনুস্সো’’তি অত্তনো পরম্পরং কঙ্খতি. সব্বত্থেৰ পন অদ্ধানন্তি কালাধিৰচনমেতং, তঞ্চ ভুম্মত্থে উপযোগৰচনং দট্ঠব্বং.

ভৰিস্সামি নু খো, ন নু খোতি সস্সতাকারঞ্চ উচ্ছেদাকারঞ্চ নিস্সায অনাগতে অত্তনো ৰিজ্জমানতঞ্চ অৰিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতি. সেসমেত্থ ৰুত্তনযমেৰ.

অহং নু খোস্মীতি অত্তনো অত্থিভাৰং কঙ্খতি. যুত্তং পনেতন্তি? যুত্তং অযুত্তন্তি কা এত্থ চিন্তা. অপিচেত্থ ইদং ৰত্থুম্পি উদাহরন্তি, চূল়মাতায কির পুত্তো মুণ্ডো, মহামাতায পুত্তো অমুণ্ডো. তং সুত্তং মুণ্ডেসুং. সো উট্ঠায ‘‘অহং নু খো চূল়মাতায পুত্তো’’তি চিন্তেসি. এৰং ‘‘অহং নু খোস্মী’’তি কঙ্খা হোতি.

নো নু খোস্মীতি অত্তনো নত্থিভাৰং কঙ্খতি. তত্রাপি ইদং ৰত্থু – একো কির মচ্ছে গণ্হন্তো উদকে চিরট্ঠানেন সীতিভূতং অত্তনো ঊরুং ‘‘মচ্ছো’’তি চিন্তেত্ৰা পহরি. অপরো সুসানপস্সে খেত্তং রক্খন্তো ভীতো সঙ্কুটিতো সযি. সো পটিবুজ্ঝিত্ৰা অত্তনো জণ্ণুকানি ‘‘দ্ৰে যক্খা’’তি চিন্তেত্ৰা পহরি, এৰং ‘‘নো নু খোস্মী’’তি কঙ্খতি.

কিং নু খোস্মীতি খত্তিযোৰ সমানো অত্তনো খত্তিযভাৰং কঙ্খতি কণ্ণো ৰিয সূতপুত্তসঞ্ঞী. এস নযো সেসেসু. দেৰো পন সমানো দেৰভাৰং অজানন্তো নাম নত্থি. সোপি পন ‘‘অহং রূপী নু খো অরূপী নু খো’’তিআদিনা নযেন কঙ্খতি. খত্তিযাদযো কস্মা ন জানন্তীতি চে? অপ্পচ্চক্খা তেসং তত্থ তত্থ কুলে উপ্পত্তি. গহট্ঠাপি চ পাতলিকাদযো পব্বজিতসঞ্ঞিনো. পব্বজিতাপি ‘‘কুপ্পং নু খো মে কম্ম’’ন্তিআদিনা নযেন গহট্ঠসঞ্ঞিনো. মনুস্সাপি চ একচ্চে রাজানো ৰিয অত্তনি দেৰসঞ্ঞিনো হোন্তি.

কথং নু খোস্মীতি ৰুত্তনযমেৰ. কেৰলঞ্হেত্থ অব্ভন্তরে জীৰো নাম অত্থীতি গহেত্ৰা তস্স সণ্ঠানাকারং নিস্সায ‘‘দীঘো নু খোস্মি, রস্সচতুরস্সছল়ংসঅট্ঠংসসোল়সংসাদীনং অঞ্ঞতরপ্পকারো’’তি কঙ্খন্তো ‘‘কথং নু খোস্মী’’তি কঙ্খতীতি ৰেদিতব্বো. সরীরসণ্ঠানং পন পচ্চুপ্পন্নং অজানন্তো নাম নত্থি.

কুতো আগতো, সো কুহিং গামী ভৰিস্সতীতি অত্তভাৰস্স আগতিগতিট্ঠানং কঙ্খতি.

ৰপযন্তীতি ৰিঅপযন্তি, ইকারলোপেনাযং নিদ্দেসো. ব্যপযন্তীতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘ৰপযন্তি অপগচ্ছন্তী’’তি. অপগমনঞ্চ অনুপ্পত্তিনিরোধৰসেনাতি আহ ‘‘নিরুজ্ঝন্তী’’তি.

৩. কদা পনস্স বোধিপক্খিযধম্মা চতুসচ্চধম্মা ৰা পাতুভৰন্তি উপ্পজ্জন্তি পকাসন্তীতি? ৰিপস্সনামগ্গঞাণেসু পৰত্তমানেসু. তত্থ ৰিপস্সনাঞাণে তাৰ ৰিপস্সনাঞাণসম্পযুত্তা সতিআদযো ৰিপস্সনাঞাণঞ্চ যথারহং অত্তনো অত্তনো ৰিসযেসু তদঙ্গপ্পহানৰসেন সুভসঞ্ঞাদিকে পজহন্তা কাযানুপস্সনাদিৰসেন ৰিসুং ৰিসুং উপ্পজ্জন্তি. মগ্গক্খণে পন তে নিব্বানমালম্বিত্ৰা সমুচ্ছেদৰসেন পটিপক্খে পজহন্তা চতূসুপি অরিযসচ্চেসু অসম্মোহপটিৰেধসাধনৰসেন সকিদেৰ উপ্পজ্জন্তি. এৰং তাৰেত্থ বোধিপক্খিযধম্মানং উপ্পজ্জনট্ঠেন পাতুভাৰো ৰেদিতব্বো. অরিযসচ্চধম্মানং পন লোকিযানং ৰিপস্সনাক্খণে ৰিপস্সনায আরম্মণকরণৰসেন লোকুত্তরানং তদধিমুত্ততাৰসেন মগ্গক্খণে নিরোধসচ্চস্স আরম্মণাভিসমযৰসেন সব্বেসম্পি কিচ্চাভিসমযৰসেন পাকটভাৰতো পকাসনট্ঠেন পাতুভাৰো ৰেদিতব্বো.

ইতি ভগৰা সতিপি সব্বাকারেন সব্বধম্মানং অত্তনো ঞাণস্স পাকটভাৰে পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসস্স কতত্তা নিপুণগম্ভীরসুদুদ্দসতায পচ্চযাকারস্স তং পচ্চৰেক্খিত্ৰা উপ্পন্নবলৰসোমনস্সো পটিপক্খসমুচ্ছেদৰিভাৰনেন সদ্ধিং অত্তনো তদভিসমযানুভাৰদীপকমেৰেত্থ উদানং উদানেসি.

‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তপ্পকারং মারসেনন্তি –

‘‘কামা তে পঠমা সেনা, দুতিযা অরতি ৰুচ্চতি;

ততিযা খুপ্পিপাসা তে, চতুত্থী তণ্হা পৰুচ্চতি.

‘‘পঞ্চমী থিনমিদ্ধং তে, ছট্ঠা ভীরূ পৰুচ্চতি;

সত্তমী ৰিচিকিচ্ছা তে, মক্খো থম্ভো চ অট্ঠমা.

‘‘লাভো সিলোকো সক্কারো, মিচ্ছালদ্ধো চ যো যসো;

যো চত্তানং সমুক্কংসে, পরে চ অৰজানতি.

‘‘এসা নমুচি তে সেনা, কণ্হস্সাভিপ্পহারিনী;

ন নং অসূরো জিনাতি, জেত্ৰা চ লভতে সুখ’’ন্তি. (সু. নি. ৪৩৮-৪৪১; মহানি. ২৮) –

ইমিনা নযেন ৰুত্তপ্পকারং মারসেনং.

তত্থ (সু. নি. অট্ঠ. ২.৪৩৯-৪১; মহানি. অট্ঠ. ২৮) যস্মা আদিতোৰ অগারিযভূতে সত্তে ৰত্থুকামেসু কিলেসকামা মোহযন্তি, তে অভিভুয্য অনগারিযভাৰং উপগতানং পন্তেসু ৰা সেনাসনেসু অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেসু ৰা অধিকুসলেসু ধম্মেসু অরতি উপ্পজ্জতি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘পব্বজিতেন খো, আৰুসো, অভিরতি দুক্করা’’তি (সং. নি. ৪.৩৩১). ততো তে পরপটিবদ্ধজীৰিকত্তা খুপ্পিপাসা বাধতি, তায বাধিতানং পরিযেসন তণ্হা চিত্তং কিলমযতি, অথ নেসং কিলন্তচিত্তানং থিনমিদ্ধং ওক্কমতি, ততো ৰিসেসমনধিগচ্ছন্তানং দুরভিসম্ভৰেসু অরঞ্ঞৰনপত্থেসু সেনাসনেসু ৰিহরতং উত্রাসসঞ্ঞিতা ভীরু জাযতি, তেসং উস্সঙ্কিতপরিসঙ্কিতানং দীঘরত্তং ৰিৰেকরসমনস্সাদযমানানং ৰিহরতং ‘‘ন সিযা নু খো এস মগ্গো’’তি পটিপত্তিযং ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, তং ৰিনোদেত্ৰা ৰিহরতং অপ্পমত্তকেন ৰিসেসাধিগমেন মানমক্খথম্ভা জাযন্তি, তেপি ৰিনোদেত্ৰা ৰিহরতং ততো অধিকতরং ৰিসেসাধিগমং নিস্সায লাভসক্কারসিলোকা উপ্পজ্জন্তি, লাভাদিমুচ্ছিতা ধম্মপতিরূপকানি পকাসেন্তা মিচ্ছাযসং অধিগন্ত্ৰা তত্থ ঠিতা জাতিআদীহি অত্তানং উক্কংসেন্তি পরং ৰম্ভেন্তি, তস্মা কামাদীনং পঠমসেনাদিভাৰো ৰেদিতব্বো.

এৰমেতং দসৰিধং সেনং উদ্দিসিত্ৰা যস্মা সা কণ্হধম্মসমন্নাগতত্তা কণ্হস্স নমুচিনো উপকারায সংৰত্ততি, তস্মা নং ‘‘তৰ সেনা’’তি নিদ্দিসন্তেন ‘‘এসা নমুচি তে সেনা, কণ্হস্সাভিপ্পহারিনী’’তি ৰুত্তং. তত্থ অভিপ্পহারিনীতি সমণব্রাহ্মণানং ঘাতনী নিপ্পোথনী, অন্তরাযকরীতি অত্থো. ন নং অসূরো জিনাতি, জেত্ৰা চ লভতে সুখন্তি এৰং তৰ সেনং অসূরো কাযে চ জীৰিতে চ সাপেক্খো পুরিসো ন জিনাতি, সূরো পন জিনাতি, জেত্ৰা চ মগ্গসুখং ফলসুখঞ্চ অধিগচ্ছতীতি অত্থো. সোপি ব্রাহ্মণোতি সোপি খীণাসৰব্রাহ্মণো.

ইদানি ‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৰা সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসিন্নো হোতি ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদী. অথ খো ভগৰা তস্স সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠহিত্ৰা রত্তিযা পঠমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমং সাধুকং মনসাকাসি. রত্তিযা মজ্ঝিমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং পটিলোমং সাধুকং মনসাকাসি. রত্তিযা পচ্ছিমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমং সাধুকং মনসাকাসী’’তি এৰং ৰুত্তায উদানপাল়িযা (উদা. ১) ইমিস্সা চ খন্ধকপাল়িযা অৰিরোধং দস্সেতুং ‘‘উদানে পনা’’তিআদি আরদ্ধং. এত্থ তস্স ৰসেনাতি তস্স পচ্চযাকারপজাননস্স পচ্চযক্খযাধিগমস্স চ ৰসেন. একেকমেৰ কোট্ঠাসন্তি অনুলোমপটিলোমেসু একেকমেৰ কোট্ঠাসং. পাটিপদরত্তিযা এৰং মনসাকাসীতি রত্তিযা তীসুপি যামেসু অনুলোমপটিলোমংযেৰ মনসাকাসি. ভগৰা কির ঠপেত্ৰা রতনঘরসত্তাহং সেসেসু ছসু সত্তাহেসু অন্তরন্তরা ধম্মং পচ্চৰেক্খিত্ৰা যেভুয্যেন ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদী ৰিহাসি, রতনঘরসত্তাহে পন অভিধম্মপৰিচযৰসেনেৰ ৰিহাসি. তস্মা অন্তরন্তরা ধম্মপচ্চৰেক্খণৰসেন উপ্পাদিতমনসিকারেসু পাটিপদরত্তিযা উপ্পাদিতং মনসিকারং সন্ধায ইমিস্সং খন্ধকপাল়িযং এৰং ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো.

বোধিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অজপালকথাৰণ্ণনা

৪. তস্স সত্তাহস্স অচ্চযেনাতি পল্লঙ্কসত্তাহস্স অপগমনেন. তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠহিত্ৰাতি ততো অরহত্তফলসমাপত্তিসমাধিতো যথাকালপরিচ্ছেদং ৰুট্ঠহিত্ৰা. অঞ্ঞেপি বুদ্ধত্তকরাতি ৰিসাখপুণ্ণমিতো পট্ঠায রত্তিন্দিৰং এৰং নিচ্চসমাহিতভাৰহেতুভূতানং বুদ্ধগুণানং উপরি অঞ্ঞেপি বুদ্ধত্তসাধকা. ‘‘অযং বুদ্ধো’’তি বুদ্ধভাৰস্স পরেসং ৰিভাৰনা ধম্মা কিং নু খো সন্তীতি যোজনা. একচ্চানং দেৰতানন্তি যা অধিগতমগ্গা সচ্ছিকতনিরোধা একপদেসেন বুদ্ধগুণে জানন্তি, তা ঠপেত্ৰা তদঞ্ঞাসং দেৰতানং. অনিমিসেহীতি ধম্মপীতিৰিপ্ফারৰসেন পসাদৰিভাৰনিচ্চলদলতায নিমেসরহিতেহি. রতনচঙ্কমেতি দেৰতাহি মাপিতে রতনমযচঙ্কমে. ‘‘রতনভূতানং সত্তন্নং পকরণানং তত্থ চ অনুত্তরস্স ধম্মরতনস্স সম্মসনেন তং ঠানং রতনঘরচেতিযং নাম জাত’’ন্তিপি ৰদন্তি. তেনেৰ অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) ‘‘রতনঘরং নাম ন রতনমযং গেহং, সত্তন্নং পন পকরণানং সম্মসিতট্ঠানং রতনঘরন্তি ৰেদিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং.

কস্মা পনাযং অজপালনিগ্রোধো নাম জাতোতি আহ ‘‘তস্স কিরা’’তিআদি. কেচি পন ‘‘যস্মা তত্থ ৰেদে সজ্ঝাযিতুং অসমত্থা মহল্লকব্রাহ্মণা পাকারপরিক্খেপযুত্তানি নিৰেসনানি কত্ৰা সব্বে ৰসিংসু, তস্মাস্স ‘অজপালনিগ্রোধো’তি নামং জাত’’ন্তি ৰদন্তি. তত্রাযং ৰচনত্থো – ন জপন্তীতি অজপা, মন্তানং অনজ্ঝাযকাতি অত্থো. অজপা লন্তি আদিযন্তি নিৰাসং এত্থাতি অজপালোতি. অপরে পন ৰদন্তি ‘‘যস্মা মজ্ঝন্হিকে সমযে অন্তো পৰিট্ঠে অজে অত্তনো ছাযায পালেতি রক্খতি, তস্মা ‘অজপালো’তিস্স নামং রুল়্হ’’ন্তি. সব্বথাপি নামমেতং তস্স রুক্খস্স.

ৰিমুত্তিসুখং পটিসংৰেদেন্তোতি ধম্মং ৰিচিনন্তোযেৰ অন্তরন্তরা ৰিমুত্তিসুখঞ্চ পটিসংৰেদেন্তো. ‘‘ধম্মং ৰিচিনন্তো ৰিমুত্তিসুখঞ্চ পটিসংৰেদেন্তো’’তি এৰং ৰা এত্থ পাঠো গহেতব্বো. উদানট্ঠকথাযম্পি (উদা. অট্ঠ. ৪) হি অযমেৰ পাঠো. ধম্মং ৰিচিনন্তো চেত্থ এৰং অভিধম্মে নযমগ্গং সম্মসি পঠমং ধম্মসঙ্গণীপকরণং নাম, ততো ৰিভঙ্গপ্পকরণং, ধাতুকথাপকরণং, পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপ্পকরণং, কথাৰত্থুং নাম, যমকং নাম, ততো মহাপকরণং পট্ঠানং নামাতি. তত্থস্স সণ্হসুখুমট্ঠানম্হি চিত্তে ওতিণ্ণে পীতি উপ্পজ্জি, পীতিযা উপ্পন্নায লোহিতং পসীদি, লোহিতে পসন্নে ছৰি পসীদি, ছৰিযা পসন্নায পুরত্থিমকাযতো কূটাগারাদিপ্পমাণা রস্মিযো উট্ঠহিত্ৰা আকাসে পক্খন্দং ছদ্দন্তনাগকুলং ৰিয পাচীনদিসায অনন্তানি চক্কৰাল়ানি পক্খন্দা. পচ্ছিমকাযতো উট্ঠহিত্ৰা পচ্ছিমদিসায, দক্খিণংসকূটতো উট্ঠহিত্ৰা দক্খিণদিসায, ৰামংসকূটতো উট্ঠহিত্ৰা উত্তরদিসায অনন্তানি চক্কৰাল়ানি পক্খন্দা. পাদতলেহি পৰাল়ঙ্কুরৰণ্ণা রস্মিযো নিক্খমিত্ৰা মহাপথৰিং ৰিনিব্বিজ্ঝ উদকং দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা ৰাতক্খন্ধং পদালেত্ৰা অজটাকাসং পক্খন্দা. সীসতো সংপরিৰত্তিযমানং মণিদামং ৰিয নীলৰণ্ণরস্মিৰট্টি উট্ঠহিত্ৰা ছ দেৰলোকে ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা নৰ ব্রহ্মলোকে অতিক্কম্ম অজটাকাসং পক্খন্দা. তস্মিং দিৰসে অপরিমাণেসু চক্কৰাল়েসু অপরিমাণা সত্তা সব্বে সুৰণ্ণৰণ্ণাৰ অহেসুং. তং দিৰসঞ্চ পন ভগৰতো সরীরা নিক্খন্তা যাৰজ্জদিৰসাপি কির তা রস্মিযো অনন্তলোকধাতুযো গচ্ছন্তিযেৰ. ন কেৰলঞ্চ ইমস্মিংযেৰ সত্তাহে ধম্মং ৰিচিনন্তস্স সরীরতো রস্মিযো নিক্খমিংসু, অথ খো রতনঘরসত্তাহেপি পট্ঠানং সম্মসন্তস্স এৰমেৰ সরীরতো রস্মিযো নিক্খন্তা এৰাতি ৰেদিতব্বং.

ৰুত্তঞ্হেতং অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) –

‘‘ইমেসু চ একৰীসতিযা দিৰসেসু একদিৰসেপি সত্থু সরীরতো রস্মিযো ন নিক্খন্তা, চতুত্থে পন সত্তাহে পচ্ছিমুত্তরায দিসায রতনঘরে নিসীদি. তত্থ ধম্মসঙ্গণিং সম্মসন্তস্সপি সরীরতো রস্মিযো ন নিক্খন্তা. ৰিভঙ্গপ্পকরণং, ধাতুকথং, পুগ্গলপঞ্ঞত্তিং, কথাৰত্থুপ্পকরণং, যমকপ্পকরণং সম্মসন্তস্সপি রস্মিযো ন নিক্খন্তা. যদা পন মহাপকরণং ওরুয্হ ‘হেতুপচ্চযো আরম্মণপচ্চযো…পে… অৰিগতপচ্চযো’তি সম্মসনং আরভি, অথস্স চতুৰীসতিসমন্তপট্ঠানং সম্মসন্তস্স একন্ততো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং মহাপকরণে ওকাসং লভি. যথা হি তিমিরপিঙ্গলমহামচ্ছো চতুরাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীরে মহাসমুদ্দেযেৰ ওকাসং লভতি, এৰমেৰ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং একন্ততো মহাপকরণেযেৰ ওকাসং লভি.

‘‘সত্থু এৰং লদ্ধোকাসেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন যথাসুখং সণ্হসুখুমধম্মং সম্মসন্তস্স সরীরতো নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠপভস্সরৰসেন ছব্বণ্ণরস্মিযো নিক্খমিংসু. কেসমস্সূহি চেৰ অক্খীনঞ্চ নীলট্ঠানেহি নীলরস্মিযো নিক্খমিংসু, যাসং ৰসেন গগনতলং অঞ্জনচুণ্ণসমোকিণ্ণং ৰিয উমাপুপ্ফনীলুপ্পলদলসঞ্ছন্নং ৰিয ৰীতিপতন্তমণিতালৰণ্টং ৰিয সম্পসারিতমেচকপটং ৰিয চ অহোসি. ছৰিতো চেৰ অক্খীনঞ্চ পীতট্ঠানেহি পীতরস্মিযো নিক্খমিংসু, যাসং ৰসেন দিসাভাগা সুৰণ্ণরসনিসিঞ্চমানা ৰিয সুৰণ্ণপটপসারিতা ৰিয কুঙ্কুমচুণ্ণকণিকারপুপ্ফসম্পরিকিণ্ণা ৰিয চ ৰিরোচিংসু. মংসলোহিতেহি চেৰ অক্খীনঞ্চ রত্তট্ঠানেহি লোহিতরস্মিযো নিক্খমিংসু, যাসং ৰসেন দিসাভাগা চীনপিট্ঠচুণ্ণরঞ্জিতা ৰিয সুপক্কলাখারসনিসিঞ্চমানা ৰিয রত্তকম্বলপরিক্খিত্তা ৰিয জযসুমনপারিবদ্ধকবন্ধুজীৰককুসুমসম্পরিকিণ্ণা ৰিয চ ৰিরোচিংসু. অট্ঠীহি চেৰ দন্তেহি চ অক্খীনঞ্চ সেতট্ঠানেহি ওদাতরস্মিযো নিক্খমিংসু, যাসং ৰসেন দিসাভাগা রজতকুটেহি আসিঞ্চমানখীরধারাসম্পরিকিণ্ণা ৰিয পসারিতরজতপটৰিতানা ৰিয ৰীতিপতন্তরজততালৰণ্টা ৰিয কুন্দকুমুদসিন্ধুৰারসুমনমল্লিকাদিকুসুমসঞ্ছন্না ৰিয চ ৰিরোচিংসু. মঞ্জিট্ঠপভস্সরা পন তম্হা তম্হা সরীরপ্পদেসা নিক্খমিংসু. ইতি তা ছব্বণ্ণরস্মিযো নিক্খমিত্ৰা ঘনমহাপথৰিং গণ্হিংসু.

‘‘চতুনহুতাধিকদ্ৰিযোজনসতসহস্সবহলা মহাপথৰী নিদ্ধন্তসুৰণ্ণপিণ্ডি ৰিয অহোসি. পথৰিং ভিন্দিত্ৰা হেট্ঠা উদকং গণ্হিংসু. পথৰীসন্ধারকং অট্ঠনহুতাধিকচতুযোজনসতসহস্সবহলং উদকং সুৰণ্ণকলসেহি আসিঞ্চমানৰিলীনসুৰণ্ণং ৰিয অহোসি. উদকং ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা ৰাতং অগ্গহেসুং. ছন্নৰুতাধিকনৰযোজনসতসহস্সবহলো ৰাতো সমুস্সিতসুৰণ্ণক্খন্ধো ৰিয অহোসি. ৰাতং ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা হেট্ঠা অজটাকাসং পক্খন্দিংসু. উপরিভাগেন উগ্গন্ত্ৰাপি চতুমহারাজিকে গণ্হিংসু. তে ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা তাৰতিংসে, ততো যামে, ততো তুসিতে, ততো নিম্মানরতী, ততো পরনিম্মিতৰসৰত্তী, ততো নৰ ব্রহ্মলোকে, ততো ৰেহপ্ফলে, ততো পঞ্চ সুদ্ধাৰাসে ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা চত্তারো আরুপ্পে গণ্হিংসু. চত্তারো চ আরুপ্পে ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা অজটাকাসং পক্খন্দিংসু.

‘‘তিরিযভাগেহি অনন্তা লোকধাতুযো পক্খন্দিংসু, এত্তকে ঠানে চন্দম্হি চন্দপ্পভা নত্থি, সূরিযে সূরিযপ্পভা নত্থি, তারকরূপেসু তারকরূপপ্পভা নত্থি, দেৰতানং উয্যানৰিমানকপ্পরুক্খেসু সরীরে আভরণেসূতি সব্বত্থ পভা নত্থি. তিসহস্সিমহাসহস্সিলোকধাতুযা আলোকফরণসমত্থো মহাব্রহ্মাপি সূরিযুগ্গমনে খজ্জোপনকো ৰিয অহোসি, চন্দসূরিযতারকরূপদেৰতুয্যানৰিমানকপ্পরুক্খানং পরিচ্ছেদমত্তকমেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. এত্তকং ঠানং বুদ্ধরস্মীহিযেৰ অজ্ঝোত্থটং অহোসি. অযঞ্চ নেৰ বুদ্ধানং অধিট্ঠানিদ্ধি, ন ভাৰনামযিদ্ধি. সণ্হসুখুমধম্মং পন সম্মসতো লোকনাথস্স লোহিতং পসীদি, ৰত্থুরূপং পসীদি, ছৰিৰণ্ণো পসীদি. চিত্তসমুট্ঠানা ৰণ্ণধাতু সমন্তা অসীতিহত্থমত্তে পদেসে নিচ্চলা অট্ঠাসী’’তি.

এৰং নিসিন্নেতি তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠহিত্ৰা নিসিন্নে. একো ব্রাহ্মণোতি নামগোত্তৰসেন অনভিঞ্ঞাতো অপাকটো একো ব্রাহ্মণো. ‘‘হুং হু’’ন্তি করোন্তো ৰিচরতীতি সব্বং অচোক্খজাতিকং পস্সিত্ৰা জিগুচ্ছন্তো ‘‘হুং হু’’ন্তি করোন্তো ৰিচরতি. এতদৰোচাতি (উদা. অট্ঠ. ৪) এতং ইদানি ৰত্তব্বং ‘‘কিত্তাৰতা নু খো’’তিআদিৰচনং অৰোচ. তত্থ কিত্তাৰতাতি কিত্তকেন পমাণেন. নু-তি সংসযত্থে নিপাতো, খো-তি পদপূরণে. ভো-তি ব্রাহ্মণানং জাতিসমুদাগতং আলপনং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘ভোৰাদি নাম সো হোতি, সচে হোতি সকিঞ্চনো’’তি (ধ. প. ৩৯৬; সু. নি. ৬২৫). গোতমাতি ভগৰন্তং গোত্তেন আলপতি. কথং পনাযং ব্রাহ্মণো সম্পতি সমাগতো ভগৰতো গোত্তং জানাতীতি? নাযং সম্পতি সমাগতো, ছব্বস্সানি পধানকরণকালে উপট্ঠহন্তেহি পঞ্চৰগ্গিযেহি সদ্ধিং চরমানো অপরভাগে তং ৰতং ছড্ডেত্ৰা উরুৰেলাযং সেননিগমে একো অদুতিযো হুত্ৰা পিণ্ডায চরমানোপি তেন ব্রাহ্মণেন দিট্ঠপুব্বো চেৰ সল্লপিতপুব্বো চ, তেন সো পুব্বে পঞ্চৰগ্গিযেহি গয্হমানং ভগৰতো গোত্তং অনুস্সরন্তো ‘‘ভো গোতমা’’তি ভগৰন্তং গোত্তেন আলপতি. যতো পট্ঠায ৰা ভগৰা মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো অনোমানদীতীরে পব্বজি, ততো পভুতি ‘‘সমণো গোতমো’’তি চন্দো ৰিয সূরিযো ৰিয পাকটো পঞ্ঞাতো হোতি, ন চ তস্স গোত্তজাননে কারণং গৰেসিতব্বং. ব্রাহ্মণকরণাতি ব্রাহ্মণং করোন্তীতি ব্রাহ্মণকরণা, ব্রাহ্মণভাৰকরাতি অত্থো. এত্থ চ ‘‘কিত্তাৰতা’’তি এতেন যেহি ধম্মেহি ব্রাহ্মণো হোতি, তেসং ধম্মানং পরিমাণং পুচ্ছতি. ‘‘কতমে’’তি পন ইমিনা তেসং সরূপং পুচ্ছতি.

উদানং উদানেসীতি ‘‘যো ব্রাহ্মণো’’তিআদিকং উদানং উদানেসি, ন পন তস্স ব্রাহ্মণস্স ধম্মং দেসেসি. কস্মা? ধম্মদেসনায অভাজনভাৰতো. তথা হি তস্স ব্রাহ্মণস্স ইমং গাথং সুত্ৰা ন সচ্চাভিসমযো অহোসি. যথা চ ইমস্স, এৰং উপকস্স আজীৰকস্স বুদ্ধগুণপ্পকাসনং সুত্ৰা. ধম্মচক্কপ্পৰত্তনতো হি পুব্বভাগে ভগৰতা ভাসিতং পরেসং সুণন্তানম্পি তপুস্সভল্লিকানং সরণদানং ৰিয ৰাসনাভাগিযমেৰ জাতং, ন অসেক্খভাগিযং ৰা নিব্বেধভাগিযং ৰা. এসা হি ধম্মতাতি. ৰেদেহি ৰা অন্তন্তি এত্থ অন্তং নাম সব্বসঙ্খারপরিযোসানং নিব্বানং. ইমে উস্সদা নত্থীতি সব্বসো ইমে পহীনত্তা ন সন্তি.

অজপালকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মুচলিন্দকথাৰণ্ণনা

৫. মুচলিন্দমূলেতি (উদা. অট্ঠ. ১১) এত্থ মুচলিন্দো ৰুচ্চতি নীপরুক্খো, যো ‘‘নিচুলো’’তিপি ৰুচ্চতি, তস্স সমীপেতি অত্থো. কেচি পন ‘‘মুচলোতি তস্স রুক্খস্স নামং, ৰনজেট্ঠকতায পন মুচলিন্দোতি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. উদপাদীতি সকলচক্কৰাল়গব্ভং পূরেন্তো মহামেঘো উদপাদি. এৰরূপো কির মেঘো দ্ৰীসুযেৰ কালেসু ৰস্সতি চক্কৰত্তিম্হি ৰা উপ্পন্নে বুদ্ধে ৰা, ইধ বুদ্ধুপ্পাদকালে উদপাদি. পোক্খরণিযা নিব্বত্তোতি পোক্খরণিযা হেট্ঠা নাগভৰনং অত্থি, তত্থ নিব্বত্তো. সকভৰনাতি অত্তনো নাগভৰনতো. এৰং ভোগেহি পরিক্খিপিত্ৰাতি সত্ত ৰারে অত্তনো সরীরভোগেহি ভগৰতো কাযং পরিৰারেত্ৰা. উপরিমুদ্ধনি মহন্তং ফণং ৰিহচ্চাতি ভগৰতো মুদ্ধপ্পদেসস্স উপরি অত্তনো মহন্তং ফণং পসারেত্ৰা. ‘‘ফণং করিত্ৰা’’তিপি পাঠো, সোযেৰত্থো.

তস্স কির নাগরাজস্স এতদহোসি ‘‘ভগৰা চ ময্হং ভৰনসমীপে রুক্খমূলে নিসিন্নো, অযঞ্চ সত্তাহৰদ্দলিকা ৰত্ততি, ৰাসাগারমস্স লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি. সো সত্তরতনমযং পাসাদং নিম্মিনিতুং সক্কোন্তোপি ‘‘এৰং কতে কাযসারো গহিতো ন ভৰিস্সতি, দসবলস্স কাযৰেয্যাৰচ্চং করিস্সামী’’তি মহন্তং অত্তভাৰং কত্ৰা সত্থারং সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পরিক্খিপিত্ৰা উপরি ফণং ধারেসি. ‘‘তস্স পরিক্খেপব্ভন্তরং লোহপাসাদে ভণ্ডাগারগব্ভপ্পমাণং অহোসী’’তি ইধ ৰুত্তং. মজ্ঝিমট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৮৪) পন –

‘‘পরিক্খেপস্স অন্তো ওকাসো হেট্ঠা লোহপাসাদপ্পমাণো অহোসি, ‘ইচ্ছিতিচ্ছিতেন ইরিযাপথেন সত্থা ৰিহরিস্সতী’তি নাগরাজস্স অজ্ঝাসযো অহোসি, তস্মা এৰং মহন্তং ওকাসং পরিক্খিপি, মজ্ঝে রতনপল্লঙ্কো পঞ্ঞত্তো হোতি, উপরি সুৰণ্ণতারকৰিচিত্তং সমোসরিতগন্ধদামকুসুমচেলৰিতানং অহোসি, চতূসু কোণেসু গন্ধতেলেন দীপা জলিতা, চতূসু দিসাসু ৰিৰরিত্ৰা চন্দনকরণ্ডকা ঠপিতা’’তি –

ৰুত্তং. ইচ্ছিতিচ্ছিতেন ইরিযাপথেন ৰিহরিস্সতীতি চ নাগরাজস্স অজ্ঝাসযমত্তমেতং, ভগৰা পন যথানিসিন্নোৰ সত্তাহং ৰীতিনামেসি.

কিঞ্চাপি…পে… চিন্তেতুং যুত্তন্তি এত্থ কেচি ৰদন্তি ‘‘উণ্হগ্গহণং ভোগপরিক্খেপস্স ৰিপুলভাৰকরণে কারণকিত্তনং. খুদ্দকে হি তস্মিং ভগৰন্তং নাগরাজস্স সরীরসম্ভূতা উস্মা বাধেয্য, ৰিপুলভাৰকরণেন পন তাদিসং মা উণ্হং বাধযিত্থা’’তি. সউপসগ্গপদস্স অত্থো উপসগ্গেন ৰিনাপি ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘ৰিদ্ধন্তি উব্বিদ্ধ’’ন্তি, সা চস্স উব্বিদ্ধতা উপক্কিলেসৰিগমেন দূরভাৰেন উপট্ঠানন্তি আহ ‘‘মেঘৰিগমেন দূরীভূত’’ন্তি. ইন্দনীলমণি ৰিয দিব্বতি জোততীতি দেৰো, আকাসো. ৰিদিত্ৰাতি ‘‘ইদানি ৰিগতৰলাহকো আকাসো, নত্থি ভগৰতো সীতাদিউপদ্দৰো’’তি ঞত্ৰা. ৰিনিৰেঠেত্ৰাতি অপনেত্ৰা. অত্তনো রূপন্তি অত্তনো নাগরূপং. পটিসংহরিত্ৰাতি অন্তরধাপেত্ৰা. মাণৰকৰণ্ণন্তি কুমারকরূপং.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি ‘‘ৰিৰেকসুখপটিসংৰেদিনো যত্থ কত্থচি সুখমেৰ হোতী’’তি এতং অত্থং সব্বাকারেন জানিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং ৰিৰেকসুখানুভাৰদীপকং উদানং উদানেসি. সুতধম্মস্সাতি ৰিস্সুতধম্মস্স. তেনাহ ‘‘পকাসিতধম্মস্সা’’তি. অকুপ্পনভাৰোতি অকুপ্পনসভাৰো.

মুচলিন্দকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

রাজাযতনকথাৰণ্ণনা

৬. ওসধহরীতকং উপনেসীতি ন কেৰলং ওসধহরীতকমেৰ, দন্তকট্ঠম্পি উপনেসি. পচ্চগ্ঘেতি এত্থ পুরিমং অত্থৰিকপ্পং কেচি ন ইচ্ছন্তি, তেনেৰ আচরিযধম্মপালত্থেরেন ৰুত্তং ‘‘পচ্চগ্ঘেতি অভিনৰে. পচ্চেকং মহগ্ঘতায পচ্চগ্ঘেতি কেচি, তং ন সুন্দরং. ন হি বুদ্ধা ভগৰন্তো মহগ্ঘং পটিগ্গণ্হন্তি পরিভুঞ্জন্তি ৰা’’তি.

রাজাযতনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ব্রহ্মযাচনকথাৰণ্ণনা

৭. আচিণ্ণসমাচিণ্ণোতি আচরিতো চেৰ আচরন্তেহি চ সম্মদেৰ আচরিতোতি অত্থো. এতেন অযং পরিৰিতক্কো সব্ববুদ্ধানং পঠমাভিসম্বোধিযং উপ্পজ্জতেৰাতি অযমেত্থ ধম্মতাতি দস্সেতি. গম্ভীরোপি ধম্মো পটিপক্খৰিধমনেন সুপাকটো ভৰেয্য, পটিপক্খৰিধমনং পন সম্মাপটিপত্তিপটিবদ্ধং, সা সদ্ধম্মসৰনাধীনা, তং সত্থরি ধম্মে চ পসাদাযত্তং. সো ৰিসেসতো লোকে সম্ভাৰনীযস্স গরুকাতব্বস্স অভিপত্থনাহেতুকোতি পরম্পরায সত্তানং ধম্মসম্পটিপত্তিযা ব্রহ্মুনো যাচনানিমিত্তন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘ব্রহ্মুনা যাচিতে দেসেতুকামতাযা’’তিআদিমাহ.

অধিগতোতি পটিৰিদ্ধো, সযম্ভূঞাণেন ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা যথাভূতং অৰবুদ্ধোতি অত্থো. ধম্মোতি চতুসচ্চধম্মো তব্বিনিমুত্তস্স পটিৰিজ্ঝিতব্বধম্মস্স অভাৰতো. গম্ভীরোতি মহাসমুদ্দো ৰিয মকসতুণ্ডসূচিযা অঞ্ঞত্র সমুপচিতপরিপক্কঞাণসম্ভারেহি অঞ্ঞেসং ঞাণেন অলব্ভনেয্যপতিট্ঠো. গম্ভীরত্তাৰ দুদ্দসো দুক্খেন দট্ঠব্বো, ন সক্কা সুখেন দট্ঠুং. যো হি অলব্ভনেয্যপতিট্ঠো, সো ওগাহিতুং অসক্কুণেয্যতায সরূপতো চ ৰিসেসতো চ সুখেন পস্সিতুং ন সক্কা, অথ খো কিচ্ছেন কেনচি কদাচিদেৰ দট্ঠব্বো. দুদ্দসত্তাৰ দুরনুবোধো দুক্খেন অৰবুজ্ঝিতব্বো, ন সক্কা সুখেন অৰবুজ্ঝিতুং. যঞ্হি দট্ঠুমেৰ ন সক্কা, তস্স ওগাহেত্ৰা অনুবুজ্ঝনে কথা এৰ নত্থি অৰবোধস্স দুক্করভাৰতো. ইমস্মিং ঠানে ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, কতমং নু খো দুক্করতরং ৰা দুরভিসম্ভৰতরং ৰা’’তি (সং. নি. ৫.১১১৫) সুত্তপদং ৰত্তব্বং.

সন্তোতি অনুপসন্তসভাৰানং কিলেসানং সঙ্খারানঞ্চ অভাৰতো ৰূপসন্তসব্বপরিল়াহতায সন্তো নিব্বুতো, সন্তারম্মণতায ৰা সন্তো. এত্থ চ নিরোধসচ্চং সন্তং আরম্মণন্তি সন্তারম্মণং, মগ্গসচ্চং সন্তং সন্তারম্মণঞ্চাতি সন্তারম্মণং. পধানভাৰং নীতোতি পণীতো. অথ ৰা পণীতোতি অতিত্তিকরণট্ঠেন অতপ্পকো সাদুরসভোজনং ৰিয. সন্তপণীতভাৰেনেৰ চেত্থ অসেচনকতায অতপ্পকতা দট্ঠব্বা. ইদঞ্হি দ্ৰযং লোকুত্তরমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. অতক্কাৰচরোতি উত্তমঞাণৰিসযত্তা তক্কেন অৰচরিতব্বো ওগাহিতব্বো ন হোতি, ঞাণেনেৰ অৰচরিতব্বো. ততো এৰ নিপুণঞাণগোচরতায সণ্হসুখুমসভাৰত্তা চ নিপুণো সণ্হো. পণ্ডিতৰেদনীযোতি বালানং অৰিসযত্তা সম্মাপটিপদং পটিপন্নেহি পণ্ডিতেহি এৰ ৰেদিতব্বো.

অল্লীযন্তি অভিরমিতব্বট্ঠেন সেৰিযন্তীতি আলযা, পঞ্চ কামগুণাতি আহ ‘‘সত্তা পঞ্চকামগুণে অল্লীযন্তি, তস্মা তে আলযাতি ৰুচ্চন্তী’’তি. তত্থ পঞ্চকামগুণে অল্লীযন্তীতি পঞ্চকামগুণে সেৰন্তীতি অত্থো. তেতি পঞ্চ কামগুণা. রমন্তীতি রতিং ৰিন্দন্তি কীল়ন্তি লল়ন্তি. আলীযন্তি অভিরমণৰসেন সেৰন্তীতি আলযা, অট্ঠসতং তণ্হাৰিচরিতানি, তেহি আলযেহি রমন্তীতি আলযরামাতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ইমে হি সত্তা যথা কামগুণে, এৰং রাগম্পি অস্সাদেন্তি অভিনন্দন্তিযেৰ. যথেৰ হি সুসজ্জিতপুপ্ফফলভরিতরুক্খাদিসম্পন্নং উয্যানং পৰিট্ঠো রাজা তায তায সম্পত্তিযা রমতি, সম্মুদিতো আমোদিতপমোদিতো হোতি, ন উক্কণ্ঠতি, সাযম্পি নিক্খমিতুং ন ইচ্ছতি, এৰমিমেহি কামালযতণ্হালযেহি সত্তা রমন্তি, সংসারৰট্টে সম্মোদিতা অনুক্কণ্ঠিতা ৰসন্তি. তেন নেসং ভগৰা দুৰিধম্পি আলযং উয্যানভূমিং ৰিয দস্সেন্তো ‘‘আলযরামা’’তিআদিমাহ. রতাতি নিরতা. সুট্ঠু মুদিতাতি অতিৰিয মুদিতা অনুক্কণ্ঠনতো.

ঠানং সন্ধাযাতি ঠানসদ্দং সন্ধায. অত্থতো পন ঠানন্তি চ পটিচ্চসমুপ্পাদো এৰ অধিপ্পেতো. তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ঠানং, সঙ্খারাদীনং পচ্চযভূতা অৰিজ্জাদযো. ইমেসং সঙ্খারাদীনং পচ্চযাতি ইদপ্পচ্চযা, অৰিজ্জাদযোৰ. ইদপ্পচ্চযা এৰ ইদপ্পচ্চযতা যথা দেৰো এৰ দেৰতা. ইদপ্পচ্চযানং ৰা অৰিজ্জাদীনং অত্তনো ফলং পটিচ্চ পচ্চযভাৰো উপ্পাদনসমত্থতা ইদপ্পচ্চযতা. তেন সমত্থপচ্চযলক্খণো পটিচ্চসমুপ্পাদো দস্সিতো হোতি. পটিচ্চ সমুপ্পজ্জতি ফলং এতস্মাতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. পদদ্ৰযেনপি ধম্মানং পচ্চযট্ঠো এৰ ৰিভাৰিতো. সঙ্খারাদিপচ্চযানঞ্হি অৰিজ্জাদীনং এতং অধিৰচনং ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পাদোতি. সব্বসঙ্খারসমথোতিআদি সব্বং অত্থতো নিব্বানমেৰ. যস্মা হি তং আগম্ম পটিচ্চ অরিযমগ্গস্স আরম্মণপচ্চযভাৰহেতু সব্বসঙ্খারৰিপ্ফন্দিতানি সম্মন্তি ৰূপসম্মন্তি, তস্মা ‘‘সব্বসঙ্খারসমথো’’তি ৰুচ্চতি. সব্বসঙ্খতৰিসংযুত্তে হি নিব্বানে সঙ্খারৰূপসমপরিযাযো ঞাযাগতোযেৰাতি. ইদং পনেত্থ নিব্বচনং – সব্বে সঙ্খারা সম্মন্তি এত্থাতি সব্বসঙ্খারসমথোতি.

যস্মা চ তং আগম্ম সব্বে উপধযো পটিনিস্সট্ঠা সমুচ্ছেদৰসেন পরিচ্চত্তা হোন্তি, অট্ঠসতপ্পভেদা সব্বাপি তণ্হা খীযন্তি, সব্বে কিলেসরাগা ৰিরজ্জন্তি, জরামরণাদিভেদং সব্বং ৰট্টদুক্খং নিরুজ্ঝতি, তস্মা ‘‘সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধো’’তি ৰুচ্চতি, যা পনেসা তণ্হা তেন তেন ভৰেন ভৰন্তরং ভৰনিকন্তিভাৰেন ৰিনতি সংসিব্বতি, ফলেন ৰা সদ্ধিং কম্মং ৰিনতি সংসিব্বতীতি কত্ৰা ৰানন্তি ৰুচ্চতি, ততো নিক্খন্তং ৰানতোতি নিব্বানং. কিলমথোতি কাযকিলমথো. ৰিহেসাপি কাযৰিহেসাযেৰ, চিত্তে পন উভযম্পেতং বুদ্ধানং নত্থি বোধিমূলেযেৰ সমুচ্ছিন্নত্তা. এত্থ চ চিরনিসজ্জাচিরভাসনেহি পিট্ঠিআগিলাযনতালুগলসোসাদিৰসেন কাযকিলমথো চেৰ কাযৰিহেসা চ ৰেদিতব্বা, সা চ খো দেসনায অত্থং অজানন্তানঞ্চ অপ্পটিপজ্জন্তানঞ্চ ৰসেন. জানন্তানং পন পটিপজ্জন্তানঞ্চ দেসনায কাযপরিস্সমোপি সত্থু অপরিস্সমোৰ, তেনাহ ভগৰা ‘‘ন চ মং ধম্মাধিকরণং ৰিহেসেতী’’তি. তেনেৰ ৰুত্তং ‘‘যা অজানন্তানং দেসনা নাম, সো মম কিলমথো অস্সা’’তি.

অপিস্সূতি সম্পিণ্ডনত্থে নিপাতো. সো ন কেৰলং এতদহোসি, ইমাপি গাথা পটিভংসূতি দীপেতি. ভগৰন্তন্তি পটিসদ্দযোগেন সামিঅত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘ভগৰতো’’তি. ৰুদ্ধিপ্পত্তা অচ্ছরিযা ৰা অনচ্ছরিযা. ৰুদ্ধিঅত্থোপি হি অ-কারো হোতি যথা ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি. কপ্পানং চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি সতসহস্সঞ্চ সদেৰকস্স লোকস্স ধম্মসংৰিভাগকরণত্থমেৰ পারমিযো পূরেত্ৰা ইদানি সমধিগতধম্মরজ্জস্স তত্থ অপ্পোস্সুক্কতাপত্তিদীপনত্তা গাথাত্থস্স অনুঅচ্ছরিযতা তস্স ৰুদ্ধিপ্পত্তি চ ৰেদিতব্বা. অত্থদ্ৰারেন হি গাথানং অনচ্ছরিযতা. গোচরা অহেসুন্তি উপট্ঠহংসু, উপট্ঠানঞ্চ ৰিতক্কযিতব্বতাতি আহ ‘‘পরিৰিতক্কযিতব্বভাৰং পাপুণিংসূ’’তি.

কিচ্ছেনাতি ন দুক্খপ্পটিপদায. বুদ্ধানঞ্হি চত্তারোপি মগ্গা সুখপ্পটিপদাৰ হোন্তি. পারমীপূরণকালে পন সরাগসদোসসমোহস্সেৰ সতো আগতাগতানং যাচকানং অলঙ্কতপ্পটিযত্তং সীসং কন্তিত্ৰা গললোহিতং নীহরিত্ৰা সুঅঞ্জিতানি অক্খীনি উপ্পাটেত্ৰা কুলৰংসপ্পদীপং পুত্তং মনাপচারিনিং ভরিযন্তি এৰমাদীনি দেন্তস্স অঞ্ঞানি চ খন্তিৰাদিসদিসেসু অত্তভাৰেসু ছেজ্জভেজ্জাদীনি পাপুণন্তস্স আগমনীযপটিপদং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. হ-ইতি ৰা ব্যত্তন্তি এতস্মিং অত্থে নিপাতো. একংসত্থেতি কেচি. হ ব্যত্তং একংসেন ৰা অলং নিপ্পযোজনং এৰং কিচ্ছেন অধিগতং ধম্মং দেসেতুন্তি যোজনা. হলন্তি ৰা অলন্তি ইমিনা সমানত্থং পদং ‘‘হলন্তি ৰদামী’’তিআদীসু ৰিয. ‘‘পকাসিত’’ন্তিপি পঠন্তি, দেসিতন্তি অত্থো. এৰং কিচ্ছেন অধিগতস্স ধম্মস্স অলং দেসিতং পরিযত্তং দেসিতং, কো অত্থো দেসিতেনাতি ৰুত্তং হোতি. রাগদোসপরেতেহীতি রাগদোসফুট্ঠেহি, ফুট্ঠৰিসেন ৰিয সপ্পেন রাগেন দোসেন চ সম্ফুট্ঠেহি অভিভূতেহীতি অত্থো. অথ ৰা রাগদোসপরেতেহীতি রাগদোসানুগতেহি, রাগেন চ দোসেন চ অনুবন্ধেহীতি অত্থো.

পটিসোতগামিন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.৬৫; ম. নি. অট্ঠ. ১.২৮১; সং. নি. অট্ঠ. ১.১.১৭২) নিচ্চগাহাদীনং পটিসোতং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা অসুভন্তি এৰং গতং পৰত্তং চতুসচ্চধম্মন্তি অত্থো. রাগরত্তাতি কামরাগেন ভৰরাগেন দিট্ঠিরাগেন চ রত্তা. ন দক্খন্তীতি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা অসুভন্তি ইমিনা সভাৰেন ন পস্সিস্সন্তি, তে অপস্সন্তে কো সক্খিস্সতি অনিচ্চন্তিআদিনা সভাৰেন যাথাৰতো ধম্মং জানাপেতুন্তি অধিপ্পাযো. রাগদোসপরেততাপি নেসং সম্মুল়্হভাৰেনেৰাতি আহ ‘‘তমোখন্ধেন আৰুটা’’তি, অৰিজ্জারাসিনা অজ্ঝোত্থটাতি অত্থো.

অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমতীতি কস্মা পনস্স এৰং চিত্তং নমি, ননু এস ‘‘মুত্তোহং মোচেস্সামি, তিণ্ণোহং তারেস্সামি,

কিং মে অঞ্ঞাতৰেসেন, ধম্মং সচ্ছিকতেনিধ;

সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৰা, তারযিস্সং সদেৰক’’ন্তি. (বু. ৰং. ২.৫৫) –

পত্থনং কত্ৰা পারমিযো পূরেত্ৰা সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতি? সচ্চমেৰ, তদেৰ পচ্চৰেক্খণানুভাৰেন পনস্স এৰং চিত্তং নমি. তস্স হি সব্বঞ্ঞুতং পত্ৰা সত্তানং কিলেসগহনতং ধম্মস্স চ গম্ভীরতং পচ্চৰেক্খন্তস্স সত্তানং কিলেসগহনতা চ ধম্মগম্ভীরতা চ সব্বাকারেন পাকটা জাতা. অথস্স ‘‘ইমে সত্তা কঞ্জিযপুণ্ণলাবু ৰিয তক্কভরিতচাটি ৰিয ৰসাতেলপীতপিলোতিকা ৰিয অঞ্জনমক্খিতহত্থো ৰিয চ কিলেসভরিতা অতিসংকিলিট্ঠা রাগরত্তা দোসদুট্ঠা মোহমুল়্হা, তে কিং নাম পটিৰিজ্ঝিস্সন্তী’’তি চিন্তযতো কিলেসগহনপচ্চৰেক্খণানুভাৰেনপি এৰং চিত্তং নমি.

‘‘অযং ধম্মো পথৰীসন্ধারকউদকক্খন্ধো ৰিয গম্ভীরো, পব্বতেন পটিচ্ছাদেত্ৰা ঠপিতো সাসপো ৰিয দুদ্দসো, সতধা ভিন্নস্স ৰালস্স কোটি ৰিয অণু. মযা হি ইমং ধম্মং পটিৰিজ্ঝিতুং ৰাযমন্তেন অদিন্নং দানং নাম নত্থি, অরক্খিতং সীলং নাম নত্থি, অপরিপূরিতা কাচি পারমী নাম নত্থি, তস্স মে নিরুস্সাহং ৰিয মারবলং ৰিধমন্তস্সপি পথৰী ন কম্পিত্থ, পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তস্সপি ন কম্পিত্থ, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেন্তস্সপি ন কম্পিত্থ, পচ্ছিমযামে পন পটিচ্চসমুপ্পাদং পটিৰিজ্ঝন্তস্সেৰ মে দসসহস্সিলোকধাতু কম্পিত্থ. ইতি মাদিসেনপি তিক্খঞাণেন কিচ্ছেনেৰাযং ধম্মো পটিৰিদ্ধো, তং লোকিযমহাজনা কথং পটিৰিজ্ঝিস্সন্তী’’তি ধম্মগম্ভীরতায পচ্চৰেক্খণানুভাৰেনপি এৰং চিত্তং নমীতি ৰেদিতব্বং.

অপিচ ব্রহ্মুনা যাচিতে দেসেতুকামতাযপিস্স এৰং চিত্তং নমি. জানাতি হি ভগৰা ‘‘মম অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তে নমমানে মহাব্রহ্মা ধম্মদেসনং যাচিস্সতি, ইমে চ সত্তা ব্রহ্মগরুকা, তে ‘সত্থা কির ধম্মং ন দেসেতুকামো অহোসি, অথ নং মহাব্রহ্মা যাচিত্ৰা দেসাপেতি, সন্তো ৰত ভো ধম্মো পণীতো’তি মঞ্ঞমানা সুস্সূসিস্সন্তী’’তি. ইদম্পিস্স কারণং পটিচ্চ অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি, নো ধম্মদেসনাযাতি ৰেদিতব্বং.

৮. সহম্পতিস্সাতি সো কির কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে সহকো নাম থেরো পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা পঠমজ্ঝানভূমিযং কপ্পাযুকব্রহ্মা হুত্ৰা নিব্বত্তো, তত্র নং সহম্পতি ব্রহ্মাতি সঞ্জানন্তি. তং সন্ধাযাহ ‘‘ব্রহ্মুনো সহম্পতিস্সা’’তি. নস্সতি ৰতাতি সো কির ইমং সদ্দং তথা নিচ্ছারেতি, যথা দসসহস্সিলোকধাতুব্রহ্মানো সুত্ৰা সব্বে সন্নিপতিংসু. অপ্পরজক্খজাতিকাতি পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি অপ্পং পরিত্তং রাগদোসমোহরজং এতেসং এৰংসভাৰাতি অপ্পরজক্খজাতিকা. অপ্পং রাগাদিরজং যেসং তে সভাৰা অপ্পরজক্খজাতিকাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অস্সৰনতাতি ‘‘সযং অভিঞ্ঞা’’তিআদীসু ৰিয করণত্থে পচ্চত্তৰচনং, অস্সৰনতাযাতি অত্থো. ভৰিস্সন্তীতি পুরিমবুদ্ধেসু দসপুঞ্ঞকিরিযৰসেন কতাধিকারা পরিপাকগতপদুমানি ৰিয সূরিযরস্মিসম্ফস্সং ধম্মদেসনংযেৰ আকঙ্খমানা চতুপ্পদিকগাথাৰসানে অরিযভূমিং ওক্কমনারহা ন একো, ন দ্ৰে, অনেকসতসহস্সা ধম্মস্স অঞ্ঞাতারো ভৰিস্সন্তীতি দস্সেতি.

পাতুরহোসীতি পাতুভৰি. সমলেহি চিন্তিতোতি সমলেহি পূরণকস্সপাদীহি ছহি সত্থারেহি চিন্তিতো. তে হি পুরেতরং উপ্পজ্জিত্ৰা সকলজম্বুদীপে কণ্টকে পত্থরমানা ৰিয ৰিসং সিঞ্চমানা ৰিয চ সমলং মিচ্ছাদিট্ঠিধম্মং দেসযিংসু. তে কির বুদ্ধকোলাহলানুস্সৰেন সঞ্জাতকুতূহলা লোকং ৰঞ্চেত্ৰা কোহঞ্ঞে ঠত্ৰা সব্বঞ্ঞুতং পটিজানন্তা যং কিঞ্চি অধম্মংযেৰ ধম্মোতি দীপেসুং. অপাপুরেতন্তি ৰিৰর এতং. অমতস্স দ্ৰারন্তি অমতস্স নিব্বানস্স দ্ৰারভূতং অরিযমগ্গং. ইদং ৰুত্তং হোতি – এতং কস্সপস্স ভগৰতো সাসনন্তরধানতো পভুতি পিহিতং নিব্বাননগরস্স মহাদ্ৰারং অরিযমগ্গং সদ্ধম্মদেসনাহত্থেন অপাপুর ৰিৰর উগ্ঘাটেহীতি. সুণন্তু ধম্মং ৰিমলেনানুবুদ্ধন্তি ইমে সত্তা রাগাদিমলানং অভাৰতো ৰিমলেন সম্মাসম্বুদ্ধেন অনুবুদ্ধং চতুসচ্চধম্মং সুণন্তু তাৰ ভগৰাতি যাচতি.

সেলপব্বতো উচ্চো হোতি থিরো চ, ন পংসুপব্বতো মিস্সকপব্বতো ৰাতি আহ ‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো’’তি. তস্সত্থো ‘‘সেলমযে একগ্ঘনে পব্বতমুদ্ধনি যথাঠিতোৰ. ন হি তত্থ ঠিতস্স দস্সনত্থং গীৰুক্খিপনপসারণাদিকিচ্চং অত্থী’’তি. তথূপমন্তি তপ্পটিভাগং সেলপব্বতূপমং. ধম্মমযং পাসাদন্তি লোকুত্তরধম্মমাহ. সো হি সব্বসো পসাদাৰহো সব্বধম্মে অতিক্কম্ম অব্ভুগ্গতট্ঠেন পাসাদসদিসো চ, পঞ্ঞাপরিযাযো ৰা ইধ ধম্ম-সদ্দো. পঞ্ঞা হি অব্ভুগ্গতট্ঠেন পাসাদোতি অভিধম্মে নিদ্দিট্ঠা. তথা চাহ –

‘‘পঞ্ঞাপাসাদমারুয্হ, অসোকো সোকিনিং পজং;

পব্বতট্ঠোৰ ভূমট্ঠে, ধীরো বালে অৰেক্খতী’’তি. (ধ. প. ২৮);

অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – যথা সেলপব্বতমুদ্ধনি যথাঠিতোৰ চক্খুমা পুরিসো সমন্ততো জনতং পস্সেয্য, তথা ত্ৰম্পি সুমেধ সুন্দরপঞ্ঞ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সমন্তচক্খু ভগৰা ধম্মমযং পঞ্ঞামযং পাসাদমারুয্হ সযং অপেতসোকো সোকাৰতিণ্ণং জাতিজরাভিভূতং জনতং অৰেক্খস্সু উপধারয উপপরিক্খাতি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – যথা হি পব্বতপাদে সমন্তা মহন্তং খেত্তং কত্ৰা তত্থ কেদারপাল়ীসু কুটিকাযো কত্ৰা রত্তিং অগ্গিং জালেয্যুং, চতুরঙ্গসমন্নাগতঞ্চ অন্ধকারং অস্স, অথ তস্স পব্বতস্স মত্থকে ঠত্ৰা চক্খুমতো পুরিসস্স ভূমিং ওলোকযতো নেৰ খেত্তং, ন কেদারপাল়িযো, ন কুটিযো, ন তত্থ সযিতমনুস্সা পঞ্ঞাযেয্যুং অনুজ্জলভাৰতো, কুটিকাসু পন অগ্গিজালামত্তমেৰ পঞ্ঞাযেয্য উজ্জলভাৰতো, এৰং ধম্মপাসাদং আরুয্হ সত্তনিকাযং ওলোকযতো তথাগতস্স যে তে অকতকল্যাণা সত্তা, তে একৰিহারে দক্খিণজাণুপস্সে নিসিন্নাপি বুদ্ধচক্খুস্স আপাথং নাগচ্ছন্তি ঞাণগ্গিনা অনুজ্জলভাৰতো অনুল়ারভাৰতো চ, রত্তিং খিত্তা সরা ৰিয হোন্তি. যে পন কতকল্যাণা ৰেনেয্যপুগ্গলা, তে এৰস্স দূরেপি ঠিতা আপাথমাগচ্ছন্তি পরিপক্কঞাণগ্গিতায সমুজ্জলভাৰতো উল়ারসন্তানতায চ, সো অগ্গি ৰিয হিমৰন্তপব্বতো ৰিয চ. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘দূরে সন্তো পকাসেন্তি, হিমৰন্তোৰ পব্বতো;

অসন্তেত্থ ন দিস্সন্তি, রত্তিং খিত্তা যথা সরা’’তি. (ধ. প. ৩০৪);

উট্ঠেহীতি ভগৰতো ধম্মদেসনত্থং চারিকচরণং যাচন্তো ভণতি. উট্ঠেহীতি ৰা ধম্মদেসনায অপ্পোস্সুক্কতাসঙ্খাতসঙ্কোচাপত্তিতো কিলাসুভাৰতো উট্ঠহ. ৰীরাতিআদীসু ভগৰা সাতিসযচতুব্বিধসম্মপ্পধানৰীরিযৰন্ততায ৰীরো, দেৰপুত্তমচ্চুকিলেসাভিসঙ্খারানং ৰিজিতত্তা ৰিজিতসঙ্গামো, জাতিকন্তারাদিতো ৰেনেয্যসত্থং ৰাহনসমত্থতায নিব্বানসঙ্খাতং খেমপ্পদেসং সম্পাপনসমত্থতায সত্থৰাহো, কামচ্ছন্দইণস্স অভাৰতো অণণোতি ৰেদিতব্বো. যো হি পরেসং ইণং গহেত্ৰা ৰিনাসেতি, সো তেহি ‘‘ইণং দেহী’’তি তজ্জমানোপি ফরুসং ৰুচ্চমানোপি ৰম্ভমানোপি ৰধিযমানোপি কিঞ্চি পটিপ্পহরিতুং ন সক্কোতি, সব্বং তিতিক্খতি. তিতিক্খকারণঞ্হিস্স তং ইণং হোতি, এৰমেৰ যো যম্হি কামচ্ছন্দেন রজ্জতি, তণ্হাগহণেন তং ৰত্থুং গণ্হাতি, সো তেন ফরুসং ৰুচ্চমানোপি ৰম্ভমানোপি ৰধিযমানোপি কিঞ্চি পটিপ্পহরিতুং ন সক্কোতি, সব্বং তিতিক্খতি. তিতিক্খকারণঞ্হিস্স সো কামচ্ছন্দো হোতি ঘরসামিকেহি ৰিহেঠিযমানানং ইত্থীনং ৰিয. কস্মা? ইণসদিসত্তা কামচ্ছন্দস্স.

৯. অজ্ঝেসনন্তি গরুট্ঠানীযং পযিরুপাসিত্ৰা গরুতরং পযোজনং উদ্দিস্স অভিপত্থনা অজ্ঝেসনা, সাপি অত্থতো যাচনা এৰ. বুদ্ধচক্খুনাতি ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণেন চ আসযানুসযঞাণেন চ. ইমেসঞ্হি দ্ৰিন্নং ঞাণানং বুদ্ধচক্খূতি নামং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স সমন্তচক্খূতি. হেট্ঠিমানং তিণ্ণং মগ্গঞাণানং ধম্মচক্খূতি. অপ্পরজক্খেতিআদীসু যেসং ৰুত্তনযেনেৰ পঞ্ঞাচক্খুম্হি রাগাদিরজং অপ্পং, তে অপ্পরজক্খা. যেসং তং মহন্তং, তে মহারজক্খা. যেসং সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি তিক্খানি, তে তিক্খিন্দ্রিযা. যেসং তানি মুদূনি, তে মুদিন্দ্রিযা. যেসং তেযেৰ সদ্ধাদযো আকারা সুন্দরা, তে স্ৰাকারা. যে কথিতকারণং সল্লক্খেন্তি, সুখেন সক্কা হোন্তি ৰিঞ্ঞাপেতুং, তে সুৰিঞ্ঞাপযা. যে পরলোকঞ্চেৰ ৰজ্জঞ্চ ভযতো পস্সন্তি, তে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনো নাম.

উপ্পলানি এত্থ সন্তীতি উপ্পলিনী, গচ্ছোপি জলাসযোপি, ইধ পন জলাসযো অধিপ্পেতো, তস্মা উপ্পলিনিযন্তি উপ্পলৰনেতি এৰমত্থো গহেতব্বো. ইতো পরেসুপি এসেৰ নযো. অন্তোনিমুগ্গপোসীনীতি যানি উদকস্স অন্তো নিমুগ্গানেৰ হুত্ৰা পুস্সন্তি ৰড্ঢন্তি, তানি অন্তোনিমুগ্গপোসীনি. উদকং অচ্চুগ্গম্ম তিট্ঠন্তীতি উদকং অতিক্কমিত্ৰা তিট্ঠন্তি. তত্থ যানি অচ্চুগ্গম্ম ঠিতানি সূরিযরস্মিসম্ফস্সং আগমযমানানি, তানি অজ্জ পুপ্ফনকানি. যানি সমোদকং ঠিতানি, তানি স্ৰে পুপ্ফনকানি. যানি উদকা অনুগ্গতানি অন্তোনিমুগ্গপোসীনি, তানি ততিযদিৰসে পুপ্ফনকানি. উদকা পন অনুগ্গতানি অঞ্ঞানিপি সরোগউপ্পলাদীনি নাম অত্থি, যানি নেৰ পুপ্ফিস্সন্তি মচ্ছকচ্ছপভক্খানেৰ ভৰিস্সন্তি, তানি পাল়িং নারুল়্হানি, আহরিত্ৰা পন দীপেতব্বানীতি অট্ঠকথাযং পকাসিতানি. যথেৰ হি তানি চতুব্বিধানি পুপ্ফানি, এৰমেৰ উগ্ঘটিতঞ্ঞূ ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ নেয্যো পদপরমোতি চত্তারো পুগ্গলা.

তত্থ যস্স পুগ্গলস্স সহ উদাহটৰেলায ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা নযেন সঙ্খিত্তেন মাতিকায ঠপিযমানায দেসনানুসারেন ঞাণং পেসেত্ৰা অরহত্তং গণ্হিতুং সমত্থো পুগ্গলো উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি ৰুচ্চতি. যস্স পুগ্গলস্স সঙ্খিত্তেন ভাসিতস্স ৰিত্থারেন অত্থে ৰিভজিযমানে ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ. যস্স পুগ্গলস্স উদ্দেসতো পরিপুচ্ছতো যোনিসো মনসিকরোতো কল্যাণমিত্তে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো নেয্যো. যস্স পুগ্গলস্স বহুম্পি সুণতো বহুম্পি ভণতো বহুম্পি ধারযতো বহুম্পি ৰাচযতো ন তায জাতিযা ধম্মাভিসমযো হোতি, তেন অত্তভাৰেন মগ্গং ৰা ফলং ৰা অন্তমসো ঝানং ৰা ৰিপস্সনং ৰা নিব্বত্তেতুং ন সক্কোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো পদপরমো. তত্থ ভগৰা উপ্পলৰনাদিসদিসং দসসহস্সিলোকধাতুং ওলোকেন্তো অজ্জ পুপ্ফনকানি ৰিয উগ্ঘটিতঞ্ঞূ, স্ৰে পুপ্ফনকানি ৰিয ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ, ততিযদিৰসে পুপ্ফনকানি ৰিয নেয্যে, মচ্ছকচ্ছপভক্খপুপ্ফানি ৰিয পদপরমে চ অদ্দস, পস্সন্তো চ ‘‘এত্তকা অপ্পরজক্খা, এত্তকা মহারজক্খা, তত্রাপি এত্তকা উগ্ঘটিতঞ্ঞূ’’তি এৰং সব্বাকারতোৰ অদ্দস.

তত্থ তিণ্ণং পুগ্গলানং ইমস্মিঞ্ঞেৰ অত্তভাৰে ভগৰতো ধম্মদেসনা অত্থং সাধেতি. পদপরমানং অনাগতত্থায ৰাসনা হোতি. অথ ভগৰা ইমেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অত্থাৰহং ধম্মদেসনং ৰিদিত্ৰা দেসেতুকম্যতং উপ্পাদেত্ৰা পুন সব্বেপি তীসু ভৰেসু সত্তে ভব্বাভব্বৰসেন দ্ৰে কোট্ঠাসে অকাসি. যে সন্ধায ৰুত্তং ‘‘যে তে সত্তা কম্মাৰরণেন সমন্নাগতা ৰিপাকাৰরণেন সমন্নাগতা কিলেসাৰরণেন সমন্নাগতা অস্সদ্ধা অচ্ছন্দিকা দুপ্পঞ্ঞা অভব্বা নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং, ইমে তে সত্তা অভব্বা. কতমে তে সত্তা ভব্বা? যে তে সত্তা ন কম্মাৰরণেন…পে… ইমে তে সত্তা ভব্বা’’তি (ৰিভ. ৮২৬-৮২৭). তত্থ সব্বেপি অভব্বপুগ্গলে পহায ভব্বপুগ্গলেযেৰ ঞাণেন পরিগ্গহেত্ৰা ‘‘এত্তকা রাগচরিতা, এত্তকা দোস, মোহ, ৰিতক্ক, সদ্ধা, বুদ্ধিচরিতা’’তি ছ কোট্ঠাসে অকাসি, এৰং কত্ৰা ধম্মং দেসেস্সামীতি চিন্তেসি. এত্থ চ অপ্পরজক্খাদিভব্বাদিৰসেন আৰজ্জেন্তস্স ভগৰতো তে সত্তা পুঞ্জপুঞ্জাৰ হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি, ন একেকাতি দট্ঠব্বং.

পচ্চভাসীতি পতিঅভাসি. অপারুতাতি ৰিৰটা. অমতস্স দ্ৰারাতি অরিযমগ্গো. সো হি অমতসঙ্খাতস্স নিব্বানস্স দ্ৰারং, সো মযা ৰিৰরিত্ৰা ঠপিতো মহাকরুণূপনিস্সযেন সযম্ভূঞাণেন অধিগতত্তাতি দস্সেতি. ‘‘অপারুতং তেসং অমতস্স দ্ৰার’’ন্তি কেচি পঠন্তি. পমুঞ্চন্তু সদ্ধন্তি সব্বে অত্তনো সদ্ধং মুঞ্চন্তু ৰিস্সজ্জেন্তু পৰেদেন্তু, মযা দেসিতে ধম্মে মযি চ অত্তনো সদ্দহনাকারং উট্ঠাপেন্তূতি অত্থো. পচ্ছিমপদদ্ৰযে অযমত্থো – অহঞ্হি অত্তনো পগুণং সুপ্পৰত্তিতম্পি ইমং পণীতং উত্তমং ধম্মং কাযৰাচাকিলমথসঞ্ঞী হুত্ৰা ন ভাসিং, ন ভাসিস্সামীতি চিন্তেসিং, ইদানি পন সব্বো জনো সদ্ধাভাজনং উপনেতু, পূরেস্সামি নেসং সঙ্কপ্পন্তি. অন্তরধাযীতি সত্থারং গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৰা অন্তরহিতো, সকট্ঠানমেৰ গতোতি অত্থো. সত্থুসন্তিকঞ্হি উপগতানং দেৰানং ব্রহ্মানঞ্চ তস্স পুরতো অন্তরধানং নাম সকট্ঠানগমনমেৰ.

ব্রহ্মযাচনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্চৰগ্গিযকথাৰণ্ণনা

১০. এতদহোসীতি এতং অহোসি, ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি অযং ধম্মদেসনাপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো উদপাদীতি অত্থো. আল়ারোতি তস্স নামং. দীঘপিঙ্গলো কিরেস. সো হি তুঙ্গসরীরতায দীঘো, পিঙ্গলচক্খুতায পিঙ্গলো, তেনস্স ‘‘আল়ারো’’তি নামং অহোসি. কালামোতি গোত্তং. পণ্ডিতোতি (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৮৪) পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো, সমাপত্তিপটিলাভসংসিদ্ধেন অধিগমবাহুসচ্চসঙ্খাতেন পণ্ডিতভাৰেন সমন্নাগতোতি অত্থো. ব্যত্তোতি ৰেয্যত্তিযেন সমন্নাগতো, সমাপত্তিপটিলাভপচ্চযেন পারিহারিকপঞ্ঞাসঙ্খাতেন ব্যত্তভাৰেন সমন্নাগতোতি অত্থো. মেধাৰীতি ঠানুপ্পত্তিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো. অথ ৰা মেধাৰীতি তিহেতুকপটিসন্ধিপঞ্ঞাসঙ্খাতায তংতংইতিকত্তব্বতাপঞ্ঞাসঙ্খাতায চ মেধায সমন্নাগতোতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অপ্পরজক্খজাতিকোতি সমাপত্তিযা ৰিক্খম্ভিতত্তা নিক্কিলেসজাতিকো ৰিসুদ্ধসত্তো. আজানিস্সতীতি সল্লক্খেস্সতি পটিৰিজ্ঝিস্সতি.

ভগৰতোপি খো ঞাণং উদপাদীতি ভগৰতোপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং উপ্পজ্জি. ভগৰা কির দেৰতায কথিতেনেৰ নিট্ঠং অগন্ত্ৰা সযম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ওলোকেন্তো ইতো সত্তমদিৰসমত্থকে কালং কত্ৰা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে নিব্বত্তোতি অদ্দস. তং সন্ধাযাহ ‘‘ভগৰতোপি খো ঞাণং উদপাদী’’তি. মহাজানিযোতি সত্তদিৰসব্ভন্তরে পত্তব্বমগ্গফলতো পরিহীনত্তা মহতী জানি পরিহানি অস্সাতি মহাজানিযো. অক্খণে নিব্বত্তত্থা ইধ ধম্মদেসনট্ঠানং আগমনপাদাপি নত্থি, অথাহং তত্থ গচ্ছেয্যং, গন্ত্ৰা দেসিযমানং ধম্মম্পিস্স সোতুং সোতপসাদোপি নত্থি, এৰং মহাজানিযো জাতোতি দস্সেতি. কিং পন ভগৰতা তং অত্তনো বুদ্ধানুভাৰেন ধম্মং ঞাপেতুং ন সক্কাতি? আম ন সক্কা, ন হি পরতোঘোসমন্তরেন সাৰকানং ধম্মাভিসমযো সম্ভৰতি, অঞ্ঞথা ইতরপচ্চযরহিতস্সপি ধম্মাভিসমযেন ভৰিতব্বং, ন চ তং অত্থি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, পচ্চযা সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদায পরতো চ ঘোসো অজ্ঝত্তঞ্চ যোনিসোমনসিকারো’’তি (অ. নি. ২.১২৭).

উদকোতি তস্স নামং, রামস্স পন পুত্ততায রামপুত্তো. অভিদোসকালকতোতি অড্ঢরত্তে কালকতো. ভগৰতোপি খো ঞাণং উদপাদীতি ইধাপি কির ভগৰা দেৰতায কথিতৰচনেন সন্নিট্ঠানং অকত্ৰা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ওলোকেন্তো ‘‘হিয্যো অড্ঢরত্তে কালং কত্ৰা উদকো রামপুত্তো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে নিব্বত্তো’’তি অদ্দস, তস্মা এৰং ৰুত্তং. সেসং পুরিমসদিসমেৰ.

বহূপকারাতি বহুউপকারা. পধানপহিতত্তং উপট্ঠহিংসূতি পধানত্থায পেসিতত্তভাৰং ৰসনট্ঠানে পরিৰেণসম্মজ্জনেন পত্তচীৰরং গহেত্ৰা অনুবন্ধনেন মুখোদকদন্তকট্ঠদানাদিনা চ উপট্ঠহিংসু. কে পনেতে পঞ্চৰগ্গিযা নাম? যে তে –

রামো ধজো লক্খণো চাপি মন্তী;

কোণ্ডঞ্ঞো চ ভোজো সুযামো সুদত্তো;

এতে তদা অট্ঠ অহেসুং ব্রাহ্মণা;

ছল়ঙ্গৰা মন্তং ৰিযাকরিংসূতি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৮৪; জা. অট্ঠ. ১.নিদানকথা; অপ. অট্ঠ. ১.অৰিদূরেনিদানকথা);

বোধিসত্তস্স জাতকালে সুপিনপটিগ্গাহকা চেৰ লক্খণপটিগ্গাহকা চ অট্ঠ ব্রাহ্মণা. তেসু তযো দ্ৰেধা ব্যাকরিংসু ‘‘ইমেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো অগারং অজ্ঝাৰসমানো রাজা হোহিতি চক্কৰত্তী, পব্বজমানো বুদ্ধো’’তি. পঞ্চ ব্রাহ্মণা একংসব্যাকরণা অহেসুং ‘‘ইমেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো অগারে ন তিট্ঠতি, বুদ্ধোৰ হোতী’’তি. তেসু পুরিমা তযো যথামন্তপদং গতা. এতে হি লক্খণমন্তসঙ্খাতৰেদৰচনানুরূপং পটিপন্না দ্ৰে গতিযো ভৰন্তি অনঞ্ঞাতি ৰুত্তনিযামেন নিচ্ছিনিতুং অসক্কোন্তা ৰুত্তমেৰ পটিপজ্জিংসু, ন মহাপুরিসস্স বুদ্ধভাৰপ্পত্তিং পচ্চাসীসিংসু. ইমে পন কোণ্ডঞ্ঞাদযো পঞ্চ ‘‘একংসতো বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি জাতনিচ্ছযত্তা মন্তপদং অতিক্কন্তা. তে অত্তনা লদ্ধং তুট্ঠিদানং ঞাতকানং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ‘‘অযং মহাপুরিসো অগারে ন অজ্ঝাৰসিস্সতি, একন্তেন বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি নিব্বেমতিকা বোধিসত্তং উদ্দিস্স সমণপব্বজ্জং পব্বজিতা, তেসং পুত্তাতিপি ৰদন্তি, তং অট্ঠকথাযং পটিক্খিত্তং. এতে কির দহরকালেৰ বহূ মন্তে জানিংসু, তস্মা নে ব্রাহ্মণা আচরিযট্ঠানে ঠপযিংসু. তে ‘‘পচ্ছা অম্হেহি পুত্তদারজটং ছিন্দিত্ৰা ন সক্কা ভৰিস্সতি পব্বজিতু’’ন্তি দহরকালেযেৰ পব্বজিত্ৰা রমণীযানি সেনাসনানি পরিভুঞ্জন্তা ৰিচরিংসু. কালেন কালং পন ‘‘কিং ভো মহাপুরিসো মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো’’তি পুচ্ছন্তি. মনুস্সা ‘‘কুহিং তুম্হে মহাপুরিসং পস্সিস্সথ, তীসু পাসাদেসু ৰিৰিধনাটকমজ্ঝে দেৰো ৰিয সম্পত্তিং অনুভোতী’’তি ৰদন্তি. তে সুত্ৰা ‘‘ন তাৰ মহাপুরিসস্স ঞাণং পরিপাকং গচ্ছতী’’তি অপ্পোস্সুক্কা ৰিহরিংসুযেৰ.

কস্মা পনেত্থ ভগৰা ‘‘বহুকারা খো মে পঞ্চৰগ্গিযা’’তি আহ. কিং উপকারকানংযেৰ এস ধম্মং দেসেতি, অনুপকারকানং ন দেসেতীতি? নো ন দেসেতি. পরিচযৰসেন হেস আল়ারঞ্চেৰ কালামং উদকঞ্চ রামপুত্তং ওলোকেসি. এতস্মিং পন বুদ্ধক্খেত্তে ঠপেত্ৰা অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞং অঞ্ঞো পঠমং ধম্মং সচ্ছিকাতুং সমত্থো নাম নত্থি. কস্মা? তথাৰিধউপনিস্সযত্তা. পুব্বে কির পুঞ্ঞকরণকালে দ্ৰে ভাতরো অহেসুং. তে চ একতো সস্সং অকংসু. তত্থ জেট্ঠস্স ‘‘একস্মিং সস্সে নৰ ৰারে অগ্গসস্সদানং মযা দাতব্ব’’ন্তি অহোসি. সো ৰপ্পকালে বীজগ্গং নাম দত্ৰা গব্ভকালে কনিট্ঠেন সদ্ধিং মন্তেসি ‘‘গব্ভকালে গব্ভং ফালেত্ৰা দস্সামী’’তি. কনিট্ঠো ‘‘তরুণসস্সং নাসেতুকামোসী’’তি আহ. জেট্ঠো কনিট্ঠস্স অননুৰত্তনভাৰং ঞত্ৰা খেত্তং ৰিভজিত্ৰা অত্তনো কোট্ঠাসতো গব্ভং ফালেত্ৰা খীরং নীহরিত্ৰা সপ্পিফাণিতেন যোজেত্ৰা অদাসি, পুথুককালে পুথুকং কারেত্ৰা অদাসি, লাযনে লাযনগ্গং, ৰেণিকরণে ৰেণগ্গং, ৰেণিযো পুরিসভারৰসেন বন্ধিত্ৰা কলাপকরণে কলাপগ্গং, খলে কলাপানং ঠপনদিৰসে খলগ্গং, মদ্দিত্ৰা ৰীহীনং রাসিকরণদিৰসে খলভণ্ডগ্গং, কোট্ঠাগারে ধঞ্ঞস্স পক্খিপনদিৰসে কোট্ঠগ্গন্তি এৰং একস্মিং সস্সে নৰ ৰারে অগ্গদানং অদাসি. কনিট্ঠো পন খলতো ধঞ্ঞং উদ্ধরিত্ৰা গহণদিৰসে অদাসি. তেসু জেট্ঠো অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেরো জাতো, কনিট্ঠো সুভদ্দপরিব্বাজকো. ইতি একস্মিং সস্সে নৰন্নং অগ্গদানানং দিন্নত্তা ঠপেত্ৰা থেরং অঞ্ঞো পঠমং ধম্মং সচ্ছিকাতুং সমত্থো নাম নত্থি. ‘‘নৰন্নং অগ্গদানানং দিন্নত্তা’’তি ইদঞ্চ তস্স রত্তঞ্ঞূনং অগ্গভাৰত্থায কতাভিনীহারানুরূপং পৰত্তিতসাৰকপারমিযা চিণ্ণন্তে পৰত্তিতত্তা ৰুত্তং. তিণ্ণম্পি হি বোধিসত্তানং তংতংপারমিযা সিখাপ্পত্তকালে পৰত্তিতং পুঞ্ঞং অপুঞ্ঞং ৰা গরুতরৰিপাকমেৰ হোতি, ধম্মস্স চ সব্বপঠমং সচ্ছিকিরিযায ৰিনা কথং রত্তঞ্ঞূনং অগ্গভাৰসিদ্ধীতি? ‘‘বহুকারা খো মে পঞ্চৰগ্গিযা’’তি ইদং পন উপকারানুস্সরণমত্তকেনেৰ ৰুত্তং.

ইসিপতনে মিগদাযেতি তস্মিং কির পদেসে অনুপ্পন্নে বুদ্ধে পচ্চেকসম্বুদ্ধা গন্ধমাদনপব্বতে সত্তাহং নিরোধসমাপত্তিযা ৰীতিনামেত্ৰা নিরোধা ৰুট্ঠায নাগলতাদন্তকট্ঠং খাদিত্ৰা অনোতত্তদহে মুখং ধোৰিত্ৰা পত্তচীৰরমাদায আকাসেন আগন্ত্ৰা নিপতন্তি. তত্থ চীৰরং পারুপিত্ৰা নগরে পিণ্ডায চরিত্ৰা কতভত্তকিচ্চা গমনকালেপি ততোযেৰ উপ্পতিত্ৰা গচ্ছন্তি. ইতি ইসযো এত্থ নিপতন্তি উপ্পতন্তি চাতি তং ঠানং ‘‘ইসিপতন’’ন্তি সঙ্খং গতং, মিগানং পন অভযত্থায দিন্নত্তা ‘‘মিগদাযো’’তি ৰুচ্চতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ইসিপতনে মিগদাযে’’তি. অঞ্ঞে বুদ্ধা পঠমং ধম্মদেসনত্থায গচ্ছন্তা আকাসেন গন্ত্ৰা তত্থেৰ ওতরন্তি, অম্হাকং পন ভগৰা উপকস্স আজীৰকস্স উপনিস্সযং দিস্ৰা ‘‘উপকো ইমং অদ্ধানং পটিপন্নো, সো মং দিস্ৰা সল্লপিত্ৰা গমিস্সতি, অথ পুন নিব্বিন্নো আগম্ম অরহত্তং সচ্ছিকরিস্সতী’’তি ঞত্ৰা অট্ঠারসযোজনং মগ্গং পদসাৰ অগমাসি. তেন ৰুত্তং ‘‘যেন বারাণসী, তেন চারিকং পক্কামী’’তি.

১১. অন্তরা চ গযং অন্তরা চ বোধিন্তি গযায চ বোধিস্স চ ৰিৰরে তিগাৰুতন্তরে ঠানে. বোধিমণ্ডতো হি গযা তীণি গাৰুতানি, বারাণসী অট্ঠারস যোজনানি. উপকো বোধিমণ্ডস্স চ গযায চ অন্তরে ভগৰন্তং অদ্দস. অন্তরা-সদ্দেন পন যুত্তত্তা উপযোগৰচনং কতং. ঈদিসেসু চ ঠানেসু অক্খরচিন্তকা ‘‘অন্তরা গামঞ্চ নদিঞ্চ যাতী’’তি এৰং একমেৰ অন্তরা-সদ্দং পযুজ্জন্তি, সো দুতিযপদেনপি যোজেতব্বো হোতি, অযোজিযমানে উপযোগৰচনং ন পাপুণাতি সামিৰচনস্স পসঙ্গে অন্তরা-সদ্দযোগেন উপযোগৰচনস্স ইচ্ছিতত্তা. ইধ পন যোজেত্ৰা এৰ ৰুত্তো. অদ্ধানমগ্গন্তি অদ্ধানসঙ্খাতং মগ্গং, দীঘমগ্গন্তি অত্থো. অদ্ধানগমনসমযস্স ৰিভঙ্গে ‘‘অদ্ধযোজনং গচ্ছিস্সামীতি ভুঞ্জিতব্ব’’ন্তিআদিৰচনতো (পাচি. ২১৮) অদ্ধযোজনম্পি অদ্ধানমগ্গো হোতি. বোধিমণ্ডতো পন গযা তিগাৰুতং. ৰিপ্পসন্নানীতি সুট্ঠু পসন্নানি. ইন্দ্রিযানীতি মনচ্ছট্ঠানি ইন্দ্রিযানি. পরিসুদ্ধোতি নিদ্দোসো. পরিযোদাতোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. নিরুপক্কিলেসতাযেৰ হি এস ‘‘পরিযোদাতো’’তি ৰুত্তো, ন সেতভাৰেন. এতস্স পরিযোদাততং দিস্ৰাৰ ইন্দ্রিযানং ৰিপ্পসন্নতং অঞ্ঞাসি, নযগ্গাহীপঞ্ঞা কিরেসা তস্স আজীৰকস্স.

সব্বাভিভূতি সব্বং তেভূমকধম্মং অভিভৰিত্ৰা ঠিতো. সব্বৰিদূতি সব্বং চতুভূমকধম্মং অৰেদিং অঞ্ঞাসিং সব্বসো ঞেয্যাৰরণস্স পহীনত্তা. সব্বেসু ধম্মেসু অনূপলিত্তোতি সব্বেসু তেভূমকধম্মেসু রজ্জনদুস্সনমুয্হনাদিনা কিলেসলেপেন অলিত্তো. সব্বঞ্জহোতি সব্বং তেভূমকধম্মং জহিত্ৰা ঠিতো. অপ্পহাতব্বম্পি হি কুসলাব্যাকতং তপ্পটিবদ্ধকিলেসপ্পহানেন পহীনত্তা ন হোতীতি জহিতমেৰ হোতি. তণ্হক্খযে ৰিমুত্তোতি তণ্হক্খযে নিব্বানে আরম্মণকরণৰসেন ৰিমুত্তো. সযং অভিঞ্ঞাযাতি সব্বং চতুভূমকধম্মং অত্তনাৰ জানিত্ৰা. কমুদ্দিসেয্যন্তি কং অঞ্ঞং ‘‘অযং মে আচরিযো’’তি উদ্দিসেয্যং.

ন মে আচরিযো অত্থীতি লোকুত্তরধম্মে ময্হং আচরিযো নাম নত্থি. কিঞ্চাপি হি লোকিযধম্মানম্পি যাদিসো লোকনাথস্স অধিগমো, ন তাদিসো অধিগমো পরূপদেসো অত্থি, লোকুত্তরধম্মে পনস্স লেসোপি নত্থি. নত্থি মে পটিপুগ্গলোতি ময্হং সীলাদীহি গুণেহি পটিনিধিভূতো পুগ্গলো নাম নত্থি. সম্মাসম্বুদ্ধোতি হেতুনা নযেন চত্তারি সচ্চানি সযং বুদ্ধো. সীতিভূতোতি সব্বকিলেসগ্গিনিব্বাপনেন সীতিভূতো, কিলেসানং যেৰ নিব্বুতত্তা নিব্বুতো.

কাসিনং পুরন্তি কাসিরট্ঠে নগরং. আহঞ্ছন্তি আহনিস্সামি. অমতদুন্দুভিন্তি ৰেনেয্যানং অমতাধিগমায উগ্ঘোসনাদিং কত্ৰা সত্থু ধম্মদেসনা ‘‘অমতদুন্দুভী’’তি ৰুত্তা, ধম্মচক্কপটিলাভায তং অমতভেরিং পহরিস্সামীতি গচ্ছামীতি ৰুত্তং হোতি.

অরহসি অনন্তজিনোতি অনন্তজিনোপি ভৰিতুং যুত্তোতি অত্থো. অনন্তঞাণো জিতকিলেসোতি অনন্তজিনো. হুপেয্যপাৰুসোতি আৰুসো এৰম্পি নাম ভৰেয্য, এৰংৰিধে নাম রূপরতনে ঈদিসেন ঞাণেন ভৰিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. অযঞ্হিস্স পব্বজ্জায পচ্চযো জাতো. কতাধিকারো হেস. তথা হি ভগৰা তেন সমাগমনত্থং পদসাৰ তং মগ্গং পটিপজ্জি. পক্কামীতি ৰঙ্কহারজনপদং নাম অগমাসি.

তত্থেকং মিগলুদ্দকগামকং নিস্সায ৰাসং কপ্পেসি, জেট্ঠকলুদ্দকো তং উপট্ঠাসি. তস্মিঞ্চ জনপদে চণ্ডা মক্খিকা হোন্তি. অথ নং একায চাটিযা ৰসাপেসুং. মিগলুদ্দকো দূরং মিগৰং গচ্ছন্তো ‘‘অম্হাকং অরহন্তে মা পমজ্জী’’তি চাপং নাম ধীতরং আণাপেত্ৰা অগমাসি সদ্ধিং পুত্তভাতুকেহি. সা চস্স ধীতা দস্সনীযা হোতি কোট্ঠাসসম্পন্না. দুতিযদিৰসে উপকো ঘরং আগতো তং দারিকং সব্বং উপচারং কত্ৰা পরিৰিসিতুং উপগতং দিস্ৰা রাগেন অভিভূতো ভুঞ্জিতুম্পি অসক্কোন্তো ভাজনেন ভত্তং আদায ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা ভত্তং একমন্তং নিক্খিপিত্ৰা ‘‘সচে চাপং লভামি, জীৰামি. নো চে, মরামী’’তি নিরাহারো সযি. সত্তমে দিৰসে মাগৰিকো আগন্ত্ৰা ধীতরং উপকস্স পৰত্তিং পুচ্ছি. সা ‘‘একদিৰসমেৰ আগন্ত্ৰা পুন নাগতপুব্বো’’তি আহ.

মাগৰিকো আগতৰেসেনেৰ নং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিস্সামীতি তঙ্খণংযেৰ গন্ত্ৰা ‘‘কিং, ভন্তে, অফাসুক’’ন্তি পাদে পরামসন্তো পুচ্ছি. উপকো নিত্থুনন্তো পরিৰত্ততিযেৰ. সো ‘‘ৰদ ভন্তে, যং মযা সক্কা কাতুং, সব্বং করিস্সামী’’তি আহ. উপকো ‘‘সচে চাপং লভামি, জীৰামি, নো চে, ময্হমেৰ মরণং সেয্যো’’তি আহ. জানাসি কির, ভন্তে, কিঞ্চি সিপ্পন্তি? ন জানামীতি. ন, ভন্তে, কিঞ্চি সিপ্পং অজানন্তেন সক্কা ঘরাৰাসং অধিট্ঠাতুন্তি. সো আহ ‘‘নাহং কিঞ্চি সিপ্পং জানামি, অপিচ তুম্হাকং মংসহারকো ভৰিস্সামি, মংসঞ্চ ৰিক্কিণিস্সামী’’তি. মাগৰিকো ‘‘অম্হাকম্পি এতদেৰ রুচ্চতী’’তি উত্তরসাটকং দত্ৰা ঘরং আনেত্ৰা ধীতরং অদাসি. তেসং সংৰাসমন্ৰায পুত্তো ৰিজাযি, ‘‘সুভদ্দো’’তিস্স নামং অকংসু. চাপা তস্স রোদনকালে ‘‘মংসহারকস্স পুত্ত মিগলুদ্দকস্স পুত্ত মা রোদি মা রোদী’’তিআদীনি ৰদমানা পুত্ততোসনগীতেন উপকং উপ্পণ্ডেসি. ‘‘ভদ্দে ত্ৰং মং অনাথোতি মঞ্ঞসি, অত্থি মে অনন্তজিনো নাম সহাযো, তস্সাহং সন্তিকং গমিস্সামী’’তি আহ. চাপা ‘‘এৰমযং অট্টীযতী’’তি ঞত্ৰা পুনপ্পুনং কথেসি. সো একদিৰসং অনারোচেত্ৰাৰ মজ্ঝিমদেসাভিমুখো পক্কামি.

ভগৰা চ তেন সমযেন সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে, অথ খো ভগৰা পটিকচ্চেৰ ভিক্খূ আণাপেসি ‘‘যো, ভিক্খৰে, অনন্তজিনোতি পুচ্ছমানো আগচ্ছতি, তস্স মং দস্সেয্যাথা’’তি. উপকোপি খো ‘‘কুহিং অনন্তজিনো ৰসতী’’তি পুচ্ছন্তো অনুপুব্বেন সাৰত্থিং আগন্ত্ৰা ৰিহারমজ্ঝে ঠত্ৰা ‘‘কুহিং অনন্তজিনো’’তি পুচ্ছি. তং ভিক্খূ ভগৰতো সন্তিকং নযিংসু. সো চ ভগৰন্তং দিস্ৰা ‘‘সঞ্জানাথ মং ভগৰা’’তি আহ. আম উপক সঞ্জানামি, কুহিং পন ত্ৰং ৰসিত্থাতি. ৰঙ্কহারজনপদে, ভন্তেতি. উপক মহল্লকোসি জাতো, পব্বজিতুং সক্খিস্সসীতি. পব্বজিস্সামি, ভন্তেতি. ভগৰা পব্বাজেত্ৰা তস্স কম্মট্ঠানং অদাসি. সো কম্মট্ঠানে কম্মং করোন্তো অনাগামিফলে পতিট্ঠায কালং কত্ৰা অৰিহেসু নিব্বত্তো, নিব্বত্তিক্খণেযেৰ চ অরহত্তং পাপুণি. অৰিহে নিব্বত্তমত্তা হি সত্ত জনা অরহত্তং পাপুণিংসু, তেসং সো অঞ্ঞতরো. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘অৰিহং উপপন্নাসে, ৰিমুত্তা সত্ত ভিক্খৰো;

রাগদোসপরিক্খীণা, তিণ্ণা লোকে ৰিসত্তিকং.

‘‘উপকো পলগণ্ডো চ, পুক্কুসাতি চ তে তযো;

ভদ্দিযো খণ্ডদেৰো চ, বাহুরগ্গি চ সঙ্গিযো;

তে হিত্ৰা মানুসং দেহং, দিব্বযোগং উপচ্চগু’’ন্তি. (সং. নি. ১.৫০, ১০৫);

১২. সণ্ঠপেসুন্তি ‘‘নেৰ অভিৰাদেতব্বো’’তিআদিনা কতিকং অকংসু. বাহুল্লিকোতি চীৰরবাহুল্লাদীনং অত্থায পটিপন্নো. পধানৰিব্ভন্তোতি পধানতো পুব্বে অনুট্ঠিতদুক্করচরণতো ৰিব্ভন্তো ভট্ঠো পরিহীনো. আৰত্তো বাহুল্লাযাতি চীৰরাদিবহুভাৰত্থায আৰত্তো. অপিচ খো আসনং ঠপেতব্বন্তি অপিচ খো পনস্স উচ্চকুলে নিব্বত্তস্স আসনমত্তং ঠপেতব্বন্তি ৰদিংসু. অসণ্ঠহন্তাতি বুদ্ধানুভাৰেন বুদ্ধতেজেন অভিভূতা অত্তনো কতিকায ঠাতুং অসক্কোন্তা. নামেন চ আৰুসোৰাদেন চ সমুদাচরন্তীতি ‘‘গোতমা’’তি চ ‘‘আৰুসো’’তি চ ৰদন্তি, ‘‘আৰুসো গোতম, মযং উরুৰেলাযং পধানকালে তুয্হং পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ৰিচরিম্হ, মুখোদকং দন্তকট্ঠং অদম্হ, ৰুত্থপরিৰেণং সম্মজ্জিম্হ, পচ্ছা তে কো ৰত্তপটিপত্তিং অকাসি, কচ্চি অম্হেসু পক্কন্তেসু ন চিন্তযিত্থা’’তি এৰরূপং কথং কথেন্তীতি অত্থো.

ন চিরস্সেৰাতি অচিরেনেৰ. কুলপুত্তাতি দুৰিধা কুলপুত্তা জাতিকুলপুত্তা আচারকুলপুত্তা চ, এতে পন উভযথাপি কুলপুত্তাযেৰ. অগারস্মাতি ঘরা. অগারায হিতং অগারিযং, কসিগোরক্খাদি কুটুম্বপোসনকম্মং ৰুচ্চতি. নত্থি এত্থ অগারিযন্তি অনগারিযং. পব্বজ্জাযেতং অধিৰচনং. পব্বজন্তীতি উপগচ্ছন্তি উপসঙ্কমন্তি. তদনুত্তরন্তি তং অনুত্তরং. ব্রহ্মচরিযপরিযোসানন্তি মগ্গব্রহ্মচরিযস্স পরিযোসানং, অরহত্তফলন্তি ৰুত্তং হোতি. তস্স হি অত্থায কুলপুত্তা পব্বজন্তি. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি তস্মিংযেৰ অত্তভাৰে. সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰাতি অত্তনোযেৰ পঞ্ঞায পচ্চক্খং কত্ৰা, অপরপ্পচ্চযং কত্ৰাতি অত্থো. উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথাতি পাপুণিত্ৰা সম্পাদেত্ৰা ৰিহরিস্সথ.

ইরিযাযাতি দুক্করইরিযায. পটিপদাযাতি দুক্করপটিপত্তিযা. দুক্করকারিকাযাতি পসতপসতমুগ্গযূসাদিআহরণাদিনা দুক্করকরণেন. উত্তরি মনুস্সধম্মাতি মনুস্সধম্মতো উপরি. অলং অরিযং কাতুন্তি অলমরিযো, অরিযভাৰায সমত্থোতি ৰুত্তং হোতি, ঞাণদস্সনমেৰ ঞাণদস্সনৰিসেসো, অলমরিযো চ সো ঞাণদস্সনৰিসেসো চাতি অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো. ঞাণদস্সনন্তি চ দিব্বচক্খুপি ৰিপস্সনাপি মগ্গোপি ফলম্পি পচ্চৰেক্খণঞাণম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি ৰুচ্চতি. ‘‘অপ্পমত্তো সমানো ঞাণদস্সনং আরাধেতী’’তি (ম. নি. ১.৩১১) হি এত্থ দিব্বচক্খু ঞাণদস্সনং নাম. ‘‘ঞাণদস্সনায চিত্তং অভিনীহরতি অভিনিন্নামেতী’’তি (দী. নি. ১.২৩৫) এত্থ ৰিপস্সনাঞাণং. ‘‘অভব্বা তে ঞাণদস্সনায অনুত্তরায সম্বোধাযা’’তি (অ. নি. ৪.১৯৬) এত্থ মগ্গো. ‘‘অযমঞ্ঞো উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো’’তি (ম. নি. ১.৩২৮) এত্থ ফলং. ‘‘ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি ‘অকুপ্পা মে চেতোৰিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৬) এত্থ পচ্চৰেক্খণঞাণং. ‘‘ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি ‘সত্তাহকালকতো আল়ারো কালামো’’’তি (ম. নি. ১.২৮৪; ২.৩৪০; মহাৰ. ১০) এত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. ইধ পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানো অরিযমগ্গো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ ৰা অধিপ্পেতং.

অভিজানাথ মে নোতি অভিজানাথ নু মে. এৰরূপং পভাৰিতমেতন্তি এত্থ এৰরূপং ৰাক্যভেদন্তি অত্থো, অপি নু অহং উরুৰেলাযং পধানে তুম্হাকং সঙ্গণ্হনত্থং অনুক্কণ্ঠনত্থং রত্তিং ৰা দিৰা ৰা আগন্ত্ৰা ‘‘আৰুসো, মযং যত্থ কত্থচি গমিস্সামাতি মা ৰিতক্কযিত্থ, ময্হং ওভাসো ৰা কম্মট্ঠাননিমিত্তং ৰা পঞ্ঞাযতী’’তি এৰরূপং কঞ্চি ৰচনভেদং অকাসিন্তি অধিপ্পাযো. তে একপদেনেৰ সতিং লভিত্ৰা উপ্পন্নগারৰা ‘‘অদ্ধা এস বুদ্ধো জাতো’’তি সদ্দহিত্ৰা ‘‘নো হেতং ভন্তে’’তি আহংসু. অসক্খি খো ভগৰা পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ সঞ্ঞাপেতুন্তি ভগৰা পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ ‘‘বুদ্ধো অহ’’ন্তি জানাপেতুং অসক্খি. অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেসুন্তি অঞ্ঞায অরহত্তপ্পত্তিযা চিত্তং উপট্ঠপেসুং অভিনীহরিংসু.

ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তৰণ্ণনা

১৩. দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, অন্তাতি দ্ৰে ইমে, ভিক্খৰে, কোট্ঠাসা, দ্ৰে ভাগাতি অত্থো. ভাগৰচনো হেত্থ অন্ত-সদ্দো ‘‘পুব্বন্তে ঞাণং অপরন্তে ঞাণ’’ন্তিআদীসু (ধ. স. ১০৬৩) ৰিয. ইমস্স পন পদস্স উচ্চারণসমকালং পৰত্তনিগ্ঘোসো বুদ্ধানুভাৰেন হেট্ঠা অৰীচিং উপরি ভৰগ্গং পত্ৰা দসসহস্সিলোকধাতুং ফরিত্ৰা অট্ঠাসি. তস্মিংযেৰ সমযে পরিপক্ককুসলমূলা সচ্চাভিসম্বোধায কতাধিকারা অট্ঠারসকোটিসঙ্খা ব্রহ্মানো সমাগচ্ছিংসু. পচ্ছিমদিসায সূরিযো অত্থমেতি, পাচীনদিসায আসাল়্হনক্খত্তেন যুত্তো পুণ্ণচন্দো উগ্গচ্ছতি. তস্মিং সমযে ভগৰা ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তং আরভন্তো ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, অন্তা’’তিআদিমাহ.

তত্থ পব্বজিতেনাতি গিহিবন্ধনং ছেত্ৰা পব্বজ্জুপগতেন. ন সেৰিতব্বাতি ন ৰল়ঞ্জেতব্বা নানুযুঞ্জিতব্বা. যো চাযং কামেসু কামসুখল্লিকানুযোগোতি যো চ অযং ৰত্থুকামেসু কিলেসকামসুখস্স অনুযোগো, কিলেসকামসংযুত্তস্স সুখস্স অনুগতোতি অত্থো. হীনোতি লামকো. গম্মোতি গামৰাসীনং সন্তকো তেহি সেৰিতব্বতায. পোথুজ্জনিকোতি পুথুজ্জনেন অন্ধবালজনেন আচিণ্ণো. অনরিযোতি ন অরিযো ন ৰিসুদ্ধো ন উত্তমো, ন ৰা অরিযানং সন্তকো. অনত্থসংহিতোতি ন অত্থসংহিতো, হিতসুখাৰহকারণং অনিস্সিতোতি অত্থো. অত্তকিলমথানুযোগোতি অত্তনো কিলমথস্স অনুযোগো, দুক্খকরণং দুক্খুপ্পাদনন্তি অত্থো. দুক্খোতি কণ্টকাপস্সযসেয্যাদীহি অত্তবাধনেহি দুক্খাৰহো. মজ্ঝিমা পটিপদাতি অরিযমগ্গং সন্ধায ৰুত্তং. মগ্গো হি কামসুখল্লিকানুযোগো একো অন্তো, অত্তকিলমথানুযোগো একো অন্তো, এতে দ্ৰে অন্তে ন উপেতি ন উপগচ্ছতি, ৰিমুত্তো এতেহি অন্তেহি, তস্মা ‘‘মজ্ঝিমা পটিপদা’’তি ৰুচ্চতি. এতেসং মজ্ঝে ভৰত্তা মজ্ঝিমা, ৰট্টদুক্খনিস্সরণত্থিকেহি পটিপজ্জিতব্বতো চ পটিপদাতি, তথা লোভো একো অন্তো, দোসো একো অন্তো. সস্সতং একং অন্তং, উচ্ছেদো একো অন্তোতি পুরিমনযেনেৰ ৰিত্থারেতব্বং.

চক্খুকরণীতিআদীহি তমেৰ পটিপদং থোমেতি. পঞ্ঞাচক্খুং করোতীতি চক্খুকরণী. সা হি চতুন্নং সচ্চানং দস্সনায সংৰত্ততি পরিঞ্ঞাভিসমযাদিভেদস্স দস্সনস্স পৰত্তনট্ঠেনাতি ‘‘চক্খুকরণী’’তি ৰুচ্চতি. তযিদং সতিপি পটিপদায অনঞ্ঞত্তে অৰযৰৰসেন সিজ্ঝমানো অত্থো সমুদাযেন কতো নাম হোতীতি উপচারৰসেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. দুতিযপদং তস্সেৰ ৰেৰচনং. উপসমাযাতি কিলেসুপসমত্থায. অভিঞ্ঞাযাতি চতুন্নং সচ্চানং অভিজাননত্থায. সম্বোধাযাতি তেসংযেৰ সম্বুজ্ঝনত্থায. নিব্বানাযাতি নিব্বানসচ্ছিকিরিযায. অথ ৰা নিব্বানাযাতি অনুপাদিসেসনিব্বানায. ‘‘উপসমাযা’’তি হি ইমিনা সউপাদিসেসনিব্বানং গহিতং.

ইদানি তং মজ্ঝিমপ্পটিপদং সরূপতো দস্সেতুকামো ‘‘কতমা চ সা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অযমেৰা’’তিআদিনা নযেন ৰিস্সজ্জেসি. তত্থ অযমেৰাতি অৰধারণৰচনং অঞ্ঞস্স নিব্বানগামিমগ্গস্স অত্থিভাৰপটিসেধনত্থং. সত্তাপটিক্খেপো হি ইধ পটিসেধনং অলব্ভমানত্তা অঞ্ঞস্স মগ্গস্স. অরিযোতি কিলেসানং আরকত্তা অরিযো নিরুত্তিনযেন. অরিপহানায সংৰত্ততীতিপি অরিযো অরযো পাপধম্মা যন্তি অপগচ্ছন্তি এতেনাতি কত্ৰা. অরিযেন ভগৰতা দেসিতত্তা অরিযস্স অযন্তিপি অরিযো, অরিযভাৰপ্পটিলাভায সংৰত্ততীতিপি অরিযো. এত্থ পন অরিযকরো অরিযোতিপি উত্তরপদলোপেন অরিয-সদ্দসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. অট্ঠহি অঙ্গেহি উপেতত্তা অট্ঠঙ্গিকো. মগ্গঙ্গসমুদাযে হি মগ্গৰোহারো, সমুদাযো চ সমুদাযীহি সমন্নাগতো নাম হোতি. অযং পনেত্থ ৰচনত্থো – অত্তনো অৰযৰভূতানি অট্ঠঙ্গানি এতস্স সন্তীতি অট্ঠঙ্গিকোতি. পরমত্থতো পন অঙ্গানিযেৰ মগ্গো পঞ্চঙ্গিকতূরিযাদীনি ৰিয, ন চ অঙ্গৰিনিমুত্তো ছল়ঙ্গো ৰেদো ৰিয. কিলেসে মারেন্তো গচ্ছতীতি মগ্গো নিরুত্তিনযেন, নিব্বানং মগ্গতি গৰেসতীতি ৰা মগ্গো. অরিযমগ্গো হি নিব্বানং আরম্মণং করোন্তো গৰেসন্তো ৰিয হোতি. নিব্বানত্থিকেহি মগ্গীযতীতি ৰা মগ্গো ৰিৰট্টূপনিস্সযপুঞ্ঞকরণতো পট্ঠায তদত্থপটিপত্তিতো. গম্মতি ৰা তেহি পটিপজ্জীযতীতি মগ্গো. এত্থ পন আদিঅন্তৰিপরিযাযেন সদ্দসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.

সেয্যথিদন্তি নিপাতো, তস্স কতমো সো ইতি চেতি অত্থো, কতমানি ৰা তানি অট্ঠঙ্গানীতি. সব্বলিঙ্গৰিভত্তিৰচনসাধারণো হি অযং নিপাতো. একমেকম্পি অঙ্গং মগ্গোযেৰ. যথাহ ‘‘সম্মাদিট্ঠি মগ্গো চেৰ হেতু চা’’তি (ধ. স. ১০৩৯). পোরাণাপি ভণন্তি ‘‘দস্সনমগ্গো সম্মাদিট্ঠি, অভিনিরোপনমগ্গো সম্মাসঙ্কপ্পো…পে… অৰিক্খেপমগ্গো সম্মাসমাধী’’তি. ননু চ অঙ্গানি সমুদিতানি মগ্গো অন্তমসো সত্তঙ্গৰিকলস্স অরিযমগ্গস্স অভাৰতোতি? সচ্চমেতং সচ্চসম্পটিৰেধে, মগ্গপ্পচ্চযতায পন যথাসকং কিচ্চকরণেন পচ্চেকম্পি তানি মগ্গোযেৰ, অঞ্ঞথা সমুদিতানম্পি তেসং মগ্গকিচ্চং ন সম্ভৰেয্যাতি. সম্মাদিট্ঠিআদীসু সম্মা পস্সতীতি সম্মাদিট্ঠি, সম্মা সঙ্কপ্পেতি সম্পযুত্তধম্মে নিব্বানসঙ্খাতে আরম্মণে অভিনিরোপেতীতি সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মা ৰদতি এতাযাতি সম্মাৰাচা, সম্মা করোতি এতেনাতি সম্মাকম্মং, তদেৰ সম্মাকম্মন্তো, সম্মা আজীৰতি এতেনাতি সম্মাআজীৰো, সম্মা ৰাযমতি উস্সহতীতি সম্মাৰাযামো, সম্মা সরতি অনুস্সরতীতি সম্মাসতি, সম্মা সমাধিযতি চিত্তং এতেনাতি সম্মাসমাধীতি এৰং নিব্বচনং ৰেদিতব্বং. ইদানি অযং খো সা ভিক্খৰেতি তমেৰ পটিপদং নিগমেন্তো আহ. তস্সত্থো – য্ৰাযং চত্তারোপি লোকুত্তরমগ্গে একতো কত্ৰা কথিতো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, অযং খো সা ভিক্খৰে…পে… নিব্বানায সংৰত্ততীতি.

১৪. এৰং মজ্ঝিমপটিপদং সরূপতো দস্সেত্ৰা ইদানি চত্তারি অরিযসচ্চানি দস্সেতুং ‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৩০) দুক্খন্তি এত্থ দু-ইতি অযং সদ্দো কুচ্ছিতে দিস্সতি. কুচ্ছিতঞ্হি পুত্তং ‘‘দুপুত্তো’’তি ৰদন্তি, খং-সদ্দো পন তুচ্ছে. তুচ্ছঞ্হি আকাসং ‘‘খ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ইদঞ্চ পঠমসচ্চং কুচ্ছিতং অনেকউপদ্দৰাধিট্ঠানতো, তুচ্ছং বালজনপরিকপ্পিতধুৰসুভসুখত্তভাৰৰিরহিততো, তস্মা কুচ্ছিতত্তা তুচ্ছত্তা চ ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৰুচ্চতি. যস্মা পনেতং বুদ্ধাদযো অরিযা পটিৰিজ্ঝন্তি, তস্মা ‘‘অরিযসচ্চ’’ন্তি ৰুচ্চতি. অরিযপটিৰিজ্ঝিতব্বঞ্হি সচ্চং পুরিমপদে উত্তরপদলোপেন ‘‘অরিযসচ্চ’’ন্তি ৰুত্তং. অরিযস্স তথাগতস্স সচ্চন্তিপি অরিযসচ্চং. তথাগতেন হি সযং অধিগতত্তা পৰেদিতত্তা ততো এৰ চ অঞ্ঞেহি অধিগমনীযত্তা তং তস্স হোতীতি. অথ ৰা এতস্স অভিসম্বুদ্ধত্তা অরিযভাৰসিদ্ধিতো অরিযসাধকং সচ্চন্তিপি অরিযসচ্চং পুব্বে ৰিয উত্তরপদলোপেন. অৰিতথভাৰেন ৰা অরণীযত্তা অধিগন্তব্বত্তা অরিযং সচ্চন্তিপি অরিযসচ্চং. সচ্চত্থং পন চতুন্নম্পি সচ্চানং পরতো একজ্ঝং দস্সযিস্সাম.

ইদানি তং দুক্খং অরিযসচ্চং সরূপতো দস্সেতুং ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তিআদিমাহ. তত্রাযং জাতি-সদ্দো অনেকত্থো. তথা হেস ‘‘একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো’’তি (দী. নি. ১.৩১; ম. নি. ১.১৪৮) এত্থ ভৰে আগতো. ‘‘অত্থি, ৰিসাখে, নিগণ্ঠা নাম সমণজাতী’’তি (অ. নি. ৩.৭১) এত্থ নিকাযে. ‘‘জাতি দ্ৰীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতা’’তি (ধাতু. ৭১) এত্থ সঙ্খতলক্খণে. ‘‘যং মাতুকুচ্ছিস্মিং পঠমং চিত্তং উপ্পন্নং পঠমং ৰিঞ্ঞাণং পাতুভূতং, তদুপাদায সাৰস্স জাতী’’তি (মহাৰ. ১২৪) এত্থ পটিসন্ধিযং. ‘‘সম্পতিজাতো, আনন্দ, বোধিসত্তো’’তি (দী. নি. ২.৩১; ম. নি. ৩.২০৭) এত্থ পসূতিযং. ‘‘অক্খিত্তো অনুপকুট্ঠো জাতিৰাদেনা’’তি (দী. নি. ১.৩০৩) এত্থ কুলে. স্ৰাযমিধ গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিতো পট্ঠায যাৰ মাতুকুচ্ছিম্হা নিক্খমনং, তাৰ পৰত্তেসু খন্ধেসু, ইতরেসং পটিসন্ধিক্খণেস্ৰেৰাতি দট্ঠব্বো. অযম্পি চ পরিযাযকথাৰ, নিপ্পরিযাযতো পন তত্থ তত্থ নিব্বত্তমানানং সত্তানং যে খন্ধা পাতুভৰন্তি, তেসং পঠমপাতুভাৰো জাতি নাম.

কস্মা পনেসা দুক্খাতি চে? অনেকেসং দুক্খানং ৰত্থুভাৰতো. অনেকানি হি দুক্খানি. সেয্যথিদং – দুক্খদুক্খং ৰিপরিণামদুক্খং সঙ্খারদুক্খং পটিচ্ছন্নদুক্খং অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং পরিযাযদুক্খং নিপ্পরিযাযদুক্খন্তি. তত্থ কাযিকচেতসিকা দুক্খা ৰেদনা সভাৰতো চ নামতো চ দুক্খত্তা দুক্খদুক্খন্তি ৰুচ্চতি. সুখা ৰেদনা ৰিপরিণামদুক্খুপ্পত্তিহেতুতো ৰিপরিণামদুক্খং. উপেক্খা ৰেদনা চেৰ সেসা চ তেভূমকা সঙ্খারা উদযব্বযপীল়িতত্তা সঙ্খারদুক্খং. কণ্ণসূলদন্তসূলরাগজপরিল়াহদোসজপরিল়াহাদিকাযিকচেতসিকা আবাধা পুচ্ছিত্ৰা জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ অপাকটভাৰতো পটিচ্ছন্নদুক্খং. দ্ৰত্তিংসকম্মকারণাদিসমুট্ঠানো আবাধো অপুচ্ছিত্ৰাৰ জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ পাকটভাৰতো অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং. ঠপেত্ৰা দুক্খদুক্খং সেসদুক্খং সচ্চৰিভঙ্গে আগতং জাতিআদি সব্বম্পি তস্স তস্স দুক্খস্স ৰত্থুভাৰতো পরিযাযদুক্খং. দুক্খদুক্খং পন নিপ্পরিযাযদুক্খন্তি ৰুচ্চতি. তত্রাযং জাতি যং তং বালপণ্ডিতসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.২৪৬ আদযো) ভগৰতাপি উপমাৰসেন পকাসিতং আপাযিকং দুক্খং, যঞ্চ সুগতিযম্পি মনুস্সলোকে গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং উপ্পজ্জতি, তস্স ৰত্থুভাৰতো দুক্খা. তেনাহু পোরাণা –

‘‘জাযেথ নো চে নরকেসু সত্তো;

তত্থগ্গিদাহাদিকমপ্পসয্হং;

লভেথ দুক্খং ন কুহিং পতিট্ঠং;

ইচ্চাহ দুক্খাতি মুনীধ জাতিং.