১১. পঞ্চসতিকক্খন্ধকং

সঙ্গীতিনিদানকথাৰণ্ণনা

৪৩৭. পঞ্চসতিকক্খন্ধকে পাৰায কুসিনারন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.২৩১) পাৰানগরে পিণ্ডায চরিত্ৰা কুসিনারং গমিস্সামীতি অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো. মন্দারৰপুপ্ফং গহেত্ৰাতি মহাচাটিপ্পমাণং পুপ্ফং আগন্তুকদণ্ডকে ঠপেত্ৰা ছত্তং ৰিয গহেত্ৰা. অদ্দসং খোতি আগচ্ছন্তং দূরতোৰ অদ্দসং. দিস্ৰা চ পন ‘‘পুচ্ছিস্সামি নং ভগৰতো পৰত্তি’’ন্তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘সচে খো পন নিসিন্নকোৰ পুচ্ছিস্সামি, সত্থরি অগারৰো কতো ভৰিস্সতী’’তি উট্ঠহিত্ৰা ঠিতট্ঠানতো অপক্কম্ম ছদ্দন্তো নাগরাজা মণিচম্মং ৰিয দসবলদত্তিযং মেঘৰণ্ণপংসুকূলচীৰরং পারুপিত্ৰা দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং সিরস্মিং পতিট্ঠাপেত্ৰা সত্থরি কতেন গারৰেন আজীৰকস্স অভিমুখো হুত্ৰা ‘‘অপাৰুসো অম্হাকং সত্থারং জানাসী’’তি আহ. কিং পন সত্থু পরিনিব্বানং জানন্তো পুচ্ছি অজানন্তোতি? আৰজ্জনপ্পটিবদ্ধং খীণাসৰানং জাননং. অনাৰজ্জিতত্তা পনেস অজানন্তো পুচ্ছীতি একে. থেরো সমাপত্তিবহুলো রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানলেণমণ্ডপাদীসু নিচ্চং সমাপত্তিফলেনেৰ যাপেতি. কুলসন্তকম্পি গামং পৰিসিত্ৰা দ্ৰারে সমাপজ্জিত্ৰা সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতোৰ ভিক্খং গণ্হাতি. থেরো কির ‘‘ইমিনা মে পচ্ছিমেন অত্তভাৰেন মহাজনানুগ্গহং করিস্সামি, যে ময্হং ভিক্খং ৰা দেন্তি, গন্ধমালাদীহি ৰা সক্কারং করোন্তি, তেসং তং মহপ্ফলং হোতূ’’তি এৰং করোতি. তস্মা সমাপত্তিবহুলতায ন জানি. ইতি অজানন্তোৰ পুচ্ছীতি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং. ন হেত্থ অজাননকারণং অত্থি. অভিলক্খিতং সত্থু পরিনিব্বানং অহোসি দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনাদীহি নিমিত্তেহি. থেরস্স পন পরিসায কেহিচি ভিক্খূহি ভগৰা দিট্ঠপুব্বো, কেহিচি ন দিট্ঠপুব্বো. তত্থ যেহি দিট্ঠপুব্বো, তেপি পস্সিতুকামাৰ. যেহিপি অদিট্ঠপুব্বো, তেপি পস্সিতুকামাৰ. তত্থ যেহি ন দিট্ঠপুব্বো, তে অভিদস্সনকামতায গন্ত্ৰা ‘‘কুহিং ভগৰা’’তি পুচ্ছন্তা ‘‘পরিনিব্বুতো’’তি সুত্ৰা সন্ধারেতুং ন সক্খিস্সন্তি. চীৰরং ছড্ডেত্ৰা একৰত্থা ৰা দুন্নিৰত্থা ৰা উরানি পটিপিসন্তা পরোদিস্সন্তি. তত্থ মনুস্সা ‘‘মহাকস্সপেন সদ্ধিং আগতপংসুকূলিকা সযম্পি ইত্থিযো ৰিয পরোদন্তি, তে কিং অম্হে সমস্সাসেন্তী’’তি ময্হং দোসং দস্সন্তি. ইদং পন সুঞ্ঞং মহারঞ্ঞং, ইধ যথা তথা রোদন্তেসু দোসো নত্থি. পুরিমতরং সুত্ৰা নাম সোকোপি তনুকো হোতীতি ভিক্খূনং সতুপ্পাদলাভত্থং জানন্তোৰ পুচ্ছি.

অজ্জ সত্তাহপরিনিব্বুতোতি অজ্জ দিৰসতো পটিলোমতো সত্তমে অহনি পরিনিব্বুতো. ততো মে ইদন্তি ততো সমণস্স গোতমস্স পরিনিব্বুতট্ঠানতো. অৰীতরাগাতি পুথুজ্জনা চেৰ সোতাপন্নসকদাগামিনো চ. তেসঞ্হি দোমনস্সং অপ্পহীনং, তস্মা তেপি বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তি, উভো হত্থে সীসে ঠপেত্ৰা রোদন্তি. ছিন্নপাতং পপতন্তীতি ছিন্নানং পাতো ৰিয ছিন্নপাতো, তং ছিন্নপাতং, ভাৰনপুংসকনিদ্দেসোযং, মজ্ঝে ছিন্না ৰিয হুত্ৰা যতো ৰা ততো ৰা পতন্তীতি অত্থো. আৰট্টন্তীতি অভিমুখভাৰেন ৰট্টন্তি. যত্থ পতিতা, ততো কতিপযরতনট্ঠানং ৰট্টনৰসেনেৰ গন্ত্ৰা পুন যথাপতিতমেৰ ঠানং ৰট্টনৰসেন আগচ্ছন্তি. ৰিৰট্টন্তীতি যত্থ পতিতা, ততো নিৰট্টন্তি, পতিতট্ঠানতো পরভাগং ৰট্টমানা গচ্ছন্তীতি অত্থো. অপিচ পুরতো ৰট্টনং আৰট্টনং, পস্সতো পচ্ছতো চ ৰট্টনং ৰিৰট্টনং. তস্মা দ্ৰে পাদে পসারেত্ৰা সকিং পুরতো সকিং পচ্ছতো সকিং ৰামতো সকিং দক্খিণতো সম্পরিৰট্টমানাপি আৰট্টন্তি ৰিৰট্টন্তীতি ৰুচ্চন্তি. ৰীতরাগাতি পহীনদোমনস্সা ইট্ঠানিট্ঠেসু নিব্বিকারতায সিলাথম্ভসদিসা অনাগামিখীণাসৰা. কামঞ্হি দোমনস্সে অসতিপি একচ্চো রাগো হোতিযেৰ, রাগে পন অসতি দোমনস্সস্স অসম্ভৰোযেৰ. তদেকট্ঠভাৰতো হি রাগপ্পহানেন পহীনদোমনস্সা ৰুত্তা, ন খীণাসৰা এৰ.

সব্বেহেৰ পিযেহীতিআদীসু পিযাযিতব্বতো পিযেহি মনৰড্ঢনতো মনাপেহি মাতাপিতাভাতাভগিনীআদিকেহি. নানাভাৰোতি জাতিযা নানাভাৰো, জাতিঅনুরূপগমনেন ৰিসুং ভাৰো, অসম্বদ্ধভাৰোতি অত্থো. ৰিনাভাৰোতি মরণেন ৰিনাভাৰো, চুতিযা তেনত্তভাৰেন অপুনপৰত্তনতো ৰিপ্পযোগোতি অত্থো. অঞ্ঞথাভাৰোতি ভৰেন অঞ্ঞথাভাৰো, ভৰন্তরগ্গহণেন ‘‘কামাৰচরসত্তো রূপাৰচরো হোতী’’তিআদিনা তত্থাপি ‘‘মনুস্সো দেৰো হোতী’’তিআদিনা চ পুরিমাকারতো অঞ্ঞাকারতাতি অত্থো. তন্তি তস্মা. কুতেত্থ লব্ভাতি কুতো কুহিং কস্মিং নাম ঠানে এত্থ এতস্মিং খন্ধপ্পৰত্তে যং তং জাতং…পে… মা পলুজ্জীতি লদ্ধুং সক্কা, ন সক্কা এৰ তাদিসস্স কারণস্স অভাৰতো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যস্মা সব্বেহেৰ পিযেহি মনাপেহি নানাভাৰো, তস্মা দস পারমিযো পূরেত্ৰাপি সম্বোধিং পত্ৰাপি ধম্মচক্কং পৰত্তেত্ৰাপি যমকপাটিহারিযং দস্সেত্ৰাপি দেৰোরোহণং কত্ৰাপি যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তঞ্চ তথাগতস্সপি সরীরং মা পলুজ্জীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, রোদন্তেনপি কন্দন্তেনপি ন সক্কা তং কারণং লদ্ধুন্তি.

তেন খো পনাৰুসো, সমযেন সুভদ্দো নাম ৰুড্ঢপব্বজিতোতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং নিদানৰণ্ণনাযং (সারত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা) ৰুত্তনযমেৰ.

সঙ্গীতিনিদানকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

খুদ্দানুখুদ্দকসিক্খাপদকথাৰণ্ণনা

৪৪১. সমূহনেয্যাতি আকঙ্খমানো সমূহনতু, যদি ইচ্ছতি, সমূহনেয্যাতি অত্থো. কস্মা পন ‘‘সমূহনথা’’তি একংসেনেৰ অৰত্ৰা ‘‘আকঙ্খমানো সমূহনেয্যা’’তি ৰিকপ্পৰচনেনেৰ ভগৰা ঠপেসীতি? মহাকস্সপস্স ঞাণবলস্স দিট্ঠত্তা. পস্সতি হি ভগৰা ‘‘সমূহনথাতি ৰুত্তেপি সঙ্গীতিকালে কস্সপো ন সমূহনিস্সতী’’তি, তস্মা ৰিকপ্পেনেৰ ঠপেসি. যদি অসমূহননং দিট্ঠং, তদেৰ চ ইচ্ছিতং, অথ কস্মা ভগৰা ‘‘আকঙ্খমানো সমূহনতূ’’তি অৰোচাতি? তথারূপপুগ্গলজ্ঝাসযৰসেন. সন্তি হি কেচি খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমাদায ৰত্তিতুং অনিচ্ছন্তা, তেসং তথা অৰুচ্চমানে ভগৰতি ৰিঘাতো উপ্পজ্জেয্য, তং তেসং ভৰিস্সতি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায. তথা পন ৰুত্তে তেসং ৰিঘাতো ন উপ্পজ্জেয্য, অম্হাকমেৰাযং দোসো, যতো অম্হেসুযেৰ কেচি সমূহননং ন ইচ্ছন্তীতি. কেচি ‘‘সকলস্স পন সাসনস্স সঙ্ঘাযত্তভাৰকরণত্থং তথা ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. যং কিঞ্চি সত্থারা সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং সমণা সক্যপুত্তিযা সিরসা সম্পটিচ্ছিত্ৰা জীৰিতং ৰিয রক্খন্তি. তথা হি তে ‘‘খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি আকঙ্খমানো সঙ্ঘো সমূহনতূ’’তি ৰুত্তেপি ন সমূহনিংসু. অঞ্ঞদত্থু পুরতো ৰিয তস্স অচ্চযেপি রক্খিংসুযেৰাতি সত্থু সাসনস্স সঙ্ঘস্স চ মহন্তভাৰদস্সনত্থম্পি তথা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তথা হি আযস্মা আনন্দো অঞ্ঞেপি ৰা ভিক্খূ ‘‘কতমং পন, ভন্তে, খুদ্দকং, কতমং অনুখুদ্দক’’ন্তি ন পুচ্ছিংসু সমূহনজ্ঝাসযস্সেৰ অভাৰতো, তেনেৰ একসিক্খাপদম্পি অপরিচ্চজিত্ৰা সব্বেসং অনুগ্গহেতব্বভাৰদস্সনত্থং ‘‘চত্তারি পারাজিকানি ঠপেত্ৰা অৰসেসানি খুদ্দানুখুদ্দকানী’’তিআদিমাহংসু. এৰঞ্হি ৰদন্তেহি ‘‘খুদ্দানুখুদ্দকা ইমে নামা’’তি অৰিনিচ্ছিতত্তা সব্বেসং অনুগ্গহেতব্বভাৰো দস্সিতো হোতি.

৪৪২. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসীতি এত্থ পন কেচি ৰদন্তি ‘‘ভন্তে নাগসেন, কতমং খুদ্দকং, কতমং অনুখুদ্দকন্তি মিলিন্দরঞ্ঞা পুচ্ছিতে ‘দুক্কটং মহারাজ, খুদ্দকং, দুব্ভাসিতং অনুখুদ্দক’ন্তি (মি. প. ৪.২.১) ৰুত্তত্তা নাগসেনত্থেরো খুদ্দানুখুদ্দকং জানি, মহাকস্সপত্থেরো পন তং অজানন্তো ‘সুণাতু মে আৰুসো’তিআদিনা কম্মৰাচং সাৰেসী’’তি, ন তং এৰং গহেতব্বং. নাগসেনত্থেরো হি পরেসং ৰাদপথোপচ্ছেদনত্থং সঙ্গীতিকালে ধম্মসঙ্গাহকমহাথেরেহি গহিতকোট্ঠাসেসু অন্তিমকোট্ঠাসমেৰ গহেত্ৰা মিলিন্দরাজানং সঞ্ঞাপেসি, মহাকস্সপত্থেরো পন একসিক্খাপদম্পি অসমূহনিতুকামতায তথা কম্মৰাচং সাৰেসি.

তত্থ গিহিগতানীতি গিহিপটিসংযুত্তানীতি ৰদন্তি. গিহীসু গতানি, তেহি ঞাতানি গিহিগতানীতি এৰং পনেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ধূমকালো এতস্সাতি ধূমকালিকং চিতকধূমৰূপসমতো পরং অপ্পৰত্তনতো. অপ্পঞ্ঞত্তন্তিআদীসু (দী. নি. অট্ঠ. ২.১৩৬; অ. নি. অট্ঠ. ৩.৭.২৩) নৰং অধম্মিকং কতিকৰত্তং ৰা সিক্খাপদং ৰা বন্ধন্তা অপ্পঞ্ঞত্তং পঞ্ঞপেন্তি নাম পুরাণসন্থতৰত্থুস্মিং সাৰত্থিযং ভিক্খূ ৰিয. উদ্ধম্মং উব্বিনযং সাসনং দীপেন্তা পঞ্ঞত্তং সমুচ্ছিন্দন্তি নাম ৰস্সসতপরিনিব্বুতে ভগৰতি ৰেসালিকা ৰজ্জিপুত্তকা ৰিয. খুদ্দানুখুদ্দকা পন আপত্তিযো সঞ্চিচ্চ ৰীতিক্কমন্তা যথাপঞ্ঞত্তেসু সিক্খাপদেসু সমাদায ন ৰত্তন্তি নাম অস্সজিপুনব্বসুকা ৰিয. নৰং পন কতিকৰত্তং ৰা সিক্খাপদং ৰা অবন্ধন্তা, ধম্মতো ৰিনযতো সাসনং দীপেন্তা, খুদ্দানুখুদ্দকম্পি চ সিক্খাপদং অসমূহনন্তা অপ্পঞ্ঞত্তং ন পঞ্ঞপেন্তি, পঞ্ঞত্তং ন সমুচ্ছিন্দন্তি, যথাপঞ্ঞত্তেসু সিক্খাপদেসু সমাদায ৰত্তন্তি নাম আযস্মা উপসেনো ৰিয আযস্মা যসো কাকণ্ডকপুত্তো ৰিয চ.

৪৪৩. ভগৰতা ওল়ারিকে নিমিত্তে কযিরমানেতি ৰেসালিং নিস্সায চাপালে চেতিযে ৰিহরন্তেন ভগৰতা –

‘‘রমণীযা, আনন্দ, ৰেসালী, রমণীযং উদেনচেতিযং, রমণীযং গোতমকচেতিযং, রমণীযং সত্তম্বচেতিযং, রমণীযং বহুপুত্তচেতিযং, রমণীযং সারন্দদচেতিযং, রমণীযং চাপালচেতিযং. যস্স কস্সচি, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা, সো আকঙ্খমানো কপ্পং ৰা তিট্ঠেয্য কপ্পাৰসেসং ৰা. তথাগতস্স খো পন, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা, সো আকঙ্খমানো, আনন্দ, তথাগতো কপ্পং ৰা তিট্ঠেয্য কপ্পাৰসেসং ৰা’’তি (দী. নি. ২.১৬৬) –

এৰং ওল়ারিকে নিমিত্তে কযিরমানে.

মারেন পরিযুট্ঠিতচিত্তোতি মারেন অজ্ঝোত্থটচিত্তো. মারো হি যস্স সব্বেন সব্বং দ্ৰাদস ৰিপল্লাসা অপ্পহীনা, তস্স চিত্তং পরিযুট্ঠাতি. থেরস্স চ চত্তারো ৰিপল্লাসা অপ্পহীনা, তেনস্স মারো চিত্তং পরিযুট্ঠাসি. সো পন চিত্তপরিযুট্ঠানং করোন্তো কিং করোতীতি? ভেরৰং রূপারম্মণং ৰা দস্সেতি, সদ্দারম্মণং ৰা সাৰেতি, ততো সত্তা তং দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা সতিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰিৰটমুখা হোন্তি, তেসং মুখেন হত্থং পৰেসেত্ৰা হদযং মদ্দতি, ততো ৰিসঞ্ঞাৰ হুত্ৰা তিট্ঠন্তি. থেরস্স পনেস মুখেন হত্থং পৰেসেতুং কিং সক্খিস্সতি, ভেরৰারম্মণং পন দস্সেসি, তং দিস্ৰা থেরো নিমিত্তোভাসং ন পটিৰিজ্ঝি.

খুদ্দানুখুদ্দকসিক্খাপদকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ব্রহ্মদণ্ডকথাৰণ্ণনা

৪৪৫. উজ্জৰনিকাযাতি পটিসোতগামিনিযা. রজোহরণন্তি রজোপুঞ্ছনী. ন কুলৰং গমেন্তীতি নিরত্থকৰিনাসনং ন গমেন্তি. কুচ্ছিতো লৰো কুলৰো, অনযৰিনাসোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ধম্মৰিনযসঙ্গীতিযা’’তি ৰত্তব্বে সঙ্গীতিযা ৰিনযপ্পধানত্তা ‘‘ৰিনযসঙ্গীতিযা’’তি ৰুত্তং. ৰিনযপ্পধানা সঙ্গীতি ৰিনযসঙ্গীতি. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.

পঞ্চসতিকক্খন্ধকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.