অট্ঠগরুধম্মকথাৰণ্ণনা

৪০৩. সত্থাপি ‘‘ইত্থিযো নাম পরিত্তসদ্ধা, একাযাচিতমত্তেযেৰ পব্বজ্জায অনুঞ্ঞাতায ন মম সাসনং গরুং কত্ৰা গণ্হিস্সন্তী’’তি তিক্খত্তুং পটিক্খিপিত্ৰা ইদানি গরুং কত্ৰা গাহাপেতুকামতায ‘‘সচে, আনন্দ, মহাপজাপতি গোতমী অট্ঠ গরুধম্মে পটিগ্গণ্হাতি, সাৰস্সা হোতু উপসম্পদা’’তিআদিমাহ. তত্থ সাৰস্সাতি সা এৰ অস্সা পব্বজ্জাপি উপসম্পদাপি হোতু.

তদহুপসম্পন্নস্সাতি তং দিৰসম্পি উপসম্পন্নস্স. অভিৰাদনং পচ্চুট্ঠানং অঞ্জলিকম্মং সামীচিকম্মং কাতব্বন্তি মানাতিমানং অকত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন অভিৰাদনং, আসনা উট্ঠায পচ্চুগ্গমনৰসেন পচ্চুট্ঠানং, দসনখে সমোধানেত্ৰা অঞ্জলিকম্মং, আসনপঞ্ঞাপনবীজনাদিকং অনুচ্ছৰিককম্মসঙ্খাতং সামীচিকম্মঞ্চ কত্তব্বং. অভিক্খুকে আৰাসেতি যত্থ ৰসন্তিযা অনন্তরাযেন ওৰাদত্থায উপসঙ্কমনারহে ঠানে ওৰাদদাযকো আচরিযো নত্থি, অযং অভিক্খুকো আৰাসো নাম, এৰরূপে আৰাসে ৰস্সং ন উপগন্তব্বং. অন্ৰদ্ধমাসন্তি অনুপোসথিকং. ওৰাদূপসঙ্কমনন্তি ওৰাদত্থায উপসঙ্কমনং. দিট্ঠেনাতি চক্খুনা দিট্ঠেন. সুতেনাতি সোতেন সুতেন. পরিসঙ্কাযাতি দিট্ঠসুতৰসেন পরিসঙ্কিতেন. গরুধম্মন্তি গরুকং সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিং. পক্খমানত্তন্তি অনূনানি পন্নরস দিৰসানি মানত্তং. ছসু ধম্মেসূতি ৰিকালভোজনচ্ছট্ঠেসু সিক্খাপদেসু. সিক্খিতসিক্খাযাতি একসিক্খম্পি অখণ্ডং কত্ৰা পূরিতসিক্খায.

ন অক্কোসিতব্বো ন পরিভাসিতব্বোতি দসন্নং অক্কোসৰত্থূনং অঞ্ঞতরেন অক্কোসৰত্থুনা ন অক্কোসিতব্বো, ভযুপদংসনায কাযচি পরিভাসায ন পরিভাসিতব্বো. ওৰটো ভিক্খুনীনং ভিক্খূসু ৰচনপথোতি ওৰাদানুসাসনিধম্মকথাসঙ্খাতো ৰচনপথো ভিক্খুনীনং ভিক্খূসু ওৰটো পিহিতো, ন ভিক্খুনিযা কোচি ভিক্খু ওৰদিতব্বো ৰা অনুসাসিতব্বো ৰা, ‘‘ভন্তে পোরাণকত্থেরা ইদঞ্চিদঞ্চ ৰত্তং পূরযিংসূ’’তি এৰং পন পৰেণিৰসেন কথেতুং ৰট্টতি. অনোৰটো ভিক্খূনং ভিক্খুনীসূতি ভিক্খূনং পন ভিক্খুনীসু ৰচনপথো অনিৰারিতো, যথারুচিযা ওৰদন্তু অনুসাসন্তু ধম্মকথং কথেন্তূতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পনেসা গরুধম্মকথা মহাৰিভঙ্গে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা.

ইমে পন অট্ঠ গরুধম্মে সত্থু সন্তিকে উগ্গহেত্ৰা থেরেন অত্তনো আরোচিযমানে সুত্ৰা মহাপজাপতিযা তাৰমহন্তং দোমনস্সং খণেন পটিপ্পস্সম্ভি. অনোতত্তদহতো আহটেন সীতুদকস্স ঘটসতেন মত্থকে পরিসিত্তা ৰিয ৰিগতপরিল়াহা অত্তমনা হুত্ৰা গরুধম্মপটিগ্গহণেন উপ্পন্নপীতিপামোজ্জং আৰি করোন্তী ‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে’’তিআদিকং উদানং উদানেসি. তত্থ দহরোতি তরুণো. যুৰাতি যোব্বঞ্ঞভাৰে ঠিতো. মণ্ডনকজাতিকোতি অলঙ্কারসভাৰো. তত্থ কোচি তরুণোপি যুৰা ন হোতি যথা অতিতরুণো. কোচি যুৰাপি মণ্ডনকজাতিকো ন হোতি যথা উপসন্তসভাৰো আলসিযব্যসনাদীহি ৰা অভিভূতো, ইধ পন দহরো চেৰ যুৰা চ মণ্ডনকজাতিকো চ অধিপ্পেতো, তস্মা এৰমাহ. উপ্পলাদীনি লোকসম্মতত্তা ৰুত্তানি. ইতো পরং যং যং ৰত্তব্বং, তং তং অট্ঠকথাযং দস্সিতমেৰ.

তত্থ মাতুগামস্স পব্বজিতত্তাতি ইদং পঞ্চৰস্সসততো উদ্ধং অট্ঠত্ৰা পঞ্চসুযেৰ ৰস্সসতেসু সদ্ধম্মট্ঠিতিযা কারণনিদস্সনং. পটিসম্ভিদাপভেদপ্পত্তখীণাসৰৰসেনেৰ ৰুত্তন্তি এত্থ ‘‘পটিসম্ভিদাপত্তখীণাসৰগ্গহণেন ঝানানিপি গহিতানেৰ হোন্তি. ন হি নিজ্ঝানকানং সব্বপ্পকারসম্পত্তি ইজ্ঝতী’’তি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. সুক্খৰিপস্সকখীণাসৰৰসেন ৰস্সসহস্সন্তিআদিনা চ যং ৰুত্তং. তং খন্ধকভাণকানং মতেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. দীঘনিকাযট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ৩.১৬১) পন এৰং ৰুত্তং –

‘‘পটিসম্ভিদাপত্তেহি ৰস্সসহস্সং অট্ঠাসি, ছল়ভিঞ্ঞেহি ৰস্সসহস্সং, তেৰিজ্জেহি ৰস্সসহস্সং, সুক্খৰিপস্সকেহি ৰস্সসহস্সং, পাতিমোক্খেন ৰস্সসহস্সং অট্ঠাসী’’তি.

অঙ্গুত্তরনিকাযট্ঠকথাযম্পি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৩০) –

‘‘বুদ্ধানঞ্হি পরিনিব্বানতো ৰস্সসহস্সমেৰ পটিসম্ভিদা নিব্বত্তেতুং সক্কোন্তি, ততো পরং ছ অভিঞ্ঞা, ততো তাপি নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তা তিস্সো ৰিজ্জা নিব্বত্তেন্তি, গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে তাপি নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তা সুক্খৰিপস্সকা হোন্তি. এতেনেৰ উপাযেন অনাগামিনো সকদাগামিনো সোতাপন্না’’তি –

ৰুত্তং.

সংযুত্তনিকাযট্ঠকথাযং পন (সং. নি. অট্ঠ. ২.৩.১৫৬) –

‘‘পঠমবোধিযঞ্হি ভিক্খূ পটিসম্ভিদাপত্তা অহেসুং. অথ কালে গচ্ছন্তে পটিসম্ভিদা পাপুণিতুং ন সক্খিংসু, ছল়ভিঞ্ঞা অহেসুং, ততো ছ অভিঞ্ঞা পত্তুং অসক্কোন্তা তিস্সো ৰিজ্জা পাপুণিংসু. ইদানি কালে গচ্ছন্তে তিস্সো ৰিজ্জা পাপুণিতুং অসক্কোন্তা আসৰক্খযমত্তং পাপুণিস্সন্তি, তম্পি অসক্কোন্তা অনাগামিফলং, তম্পি অসক্কোন্তা সকদাগামিফলং, তম্পি অসক্কোন্তা সোতাপত্তিফলং, গচ্ছন্তে কালে সোতাপত্তিফলম্পি পত্তুং ন সক্খিস্সন্তী’’তি –

ৰুত্তং.

যস্মা চেতং সব্বং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিৰিরুদ্ধং, তস্মা তেসং তেসং ভাণকানং মতমেৰ আচরিযেন তত্থ তত্থ দস্সিতন্তি গহেতব্বং. অঞ্ঞথা হি আচরিযস্সেৰ পুব্বাপরৰিরোধপ্পসঙ্গো সিযাতি.

তানিযেৰাতি তানিযেৰ পঞ্চ ৰস্সসহস্সানি. পরিযত্তিমূলকং সাসনন্তি আহ ‘‘ন হি পরিযত্তিযা অসতি পটিৰেধো অত্থী’’তিআদি. পরিযত্তিযা হি অন্তরহিতায পটিপত্তি অন্তরধাযতি, পটিপত্তিযা অন্তরহিতায অধিগমো অন্তরধাযতি. কিংকারণা? অযঞ্হি পরিযত্তি পটিপত্তিযা পচ্চযো হোতি, পটিপত্তি অধিগমস্স, ইতি পটিপত্তিতোপি পরিযত্তিযেৰ পমাণং. তত্থ পটিৰেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি. একস্মিঞ্হি কালে পটিৰেধকরা ভিক্খূ বহূ হোন্তি, ‘‘এস ভিক্খু পুথুজ্জনো’’তি অঙ্গুলিং পসারেত্ৰা দস্সেতব্বো হোতি, ইমস্মিংযেৰ দীপে একৰারং পুথুজ্জনভিক্খু নাম নাহোসি. পটিপত্তিপূরকাপি কদাচি বহূ হোন্তি, কদাচি অপ্পা, ইতি পটিৰেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি. সাসনট্ঠিতিযা পন পরিযত্তিযেৰ পমাণং. পণ্ডিতো হি তেপিটকং সুত্ৰা দ্ৰেপি পূরেতি. যথা অম্হাকং বোধিসত্তো আল়ারস্স সন্তিকে পঞ্চাভিঞ্ঞা সত্ত চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা পরিকম্মং পুচ্ছি, সো ‘‘ন জানামী’’তি আহ, ততো উদকস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা অধিগতৰিসেসং সংসন্দিত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স পরিকম্মং পুচ্ছি, সো আচিক্খি, তস্স ৰচনসমনন্তরমেৰ মহাসত্তো তং সম্পাদেসি, এৰমেৰ পঞ্ঞৰা ভিক্খু পরিযত্তিং সুত্ৰা দ্ৰেপি পূরেতি, তস্মা পরিযত্তিযা ঠিতায সাসনং ঠিতং হোতি. যথাপি মহতো তল়াকস্স পাল়িযা থিরায উদকং ন ঠস্সতীতি ন ৰত্তব্বং, উদকে সতি পদুমাদীনি পুপ্ফানি ন পুপ্ফিস্সন্তীতি ন ৰত্তব্বং, এৰমেৰ মহাতল়াকস্স থিরপাল়িসদিসে তেপিটকে বুদ্ধৰচনে সতি মহাতল়াকে উদকসদিসা পটিপত্তিপূরকা কুলপুত্তা নত্থীতি ন ৰত্তব্বং, তেসু সতি মহাতল়াকে পদুমাদীনি পুপ্ফানি ৰিয সোতাপন্নাদযো অরিযপুগ্গলা নত্থীতি ন ৰত্তব্বং. এৰং একন্ততো পরিযত্তিযেৰ পমাণং.

পরিযত্তিযা অন্তরহিতাযাতি এত্থ পরিযত্তীতি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৩০) তেপিটকং বুদ্ধৰচনং সাট্ঠকথা পাল়ি. যাৰ সা তিট্ঠতি, তাৰ পরিযত্তি পরিপুণ্ণা নাম হোতি. গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে কলিযুগরাজানো অধম্মিকা হোন্তি, তেসু অধম্মিকেসু তেসম্পি অমচ্চাদযো অধম্মিকা হোন্তি, ততো রট্ঠজনপদৰাসিনোতি তেসং অধম্মিকতায ন দেৰো সম্মা ৰস্সতি, ততো সস্সানি ন সম্পজ্জন্তি, তেসু অসম্পজ্জন্তেসু পচ্চযদাযকা ভিক্খুসঙ্ঘস্স পচ্চযে দাতুং ন সক্কোন্তি, ভিক্খূ পচ্চযেহি কিলমন্তা অন্তেৰাসিকে সঙ্গহেতুং ন সক্কোন্তি. গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে পরিযত্তি পরিহাযতি, অত্থৰসেন ধারেতুং ন সক্কোন্তি, পাল়িৰসেনেৰ ধারেন্তি. ততো কালে গচ্ছন্তে পাল়িম্পি সকলং ধারেতুং ন সক্কোন্তি, পঠমং অভিধম্মপিটকং পরিহাযতি, পরিহাযমানং মত্থকতো পট্ঠায পরিহাযতি. পঠমমেৰ হি মহাপকরণং পরিহাযতি, তস্মিং পরিহীনে যমকং, কথাৰত্থু, পুগ্গলপঞ্ঞত্তি, ধাতুকথা, ৰিভঙ্গো, ধম্মসঙ্গহোতি.

এৰং অভিধম্মপিটকে পরিহীনে মত্থকতো পট্ঠায সুত্তন্তপিটকং পরিহাযতি. পঠমঞ্হি অঙ্গুত্তরনিকাযো পরিহাযতি, তস্মিম্পি পঠমং একাদসকনিপাতো…পে… ততো এককনিপাতোতি. এৰং অঙ্গুত্তরনিকাযে পরিহীনে মত্থকতো পট্ঠায সংযুত্তনিকাযো পরিহাযতি. পঠমঞ্হি মহাৰগ্গো পরিহাযতি, ততো সল়াযতনৰগ্গো, খন্ধকৰগ্গো, নিদানৰগ্গো, সগাথাৰগ্গোতি. এৰং সংযুত্তনিকাযে পরিহীনে মত্থকতো পট্ঠায মজ্ঝিমনিকাযো পরিহাযতি. পঠমঞ্হি উপরিপণ্ণাসকো পরিহাযতি, ততো মজ্ঝিমপণ্ণাসকো, ততো মূলপণ্ণাসকোতি. এৰং মজ্ঝিমনিকাযে পরিহীনে মত্থকতো পট্ঠায দীঘনিকাযো পরিহাযতি. পঠমঞ্হি পাথিকৰগ্গো পরিহাযতি, ততো মহাৰগ্গো, ততো সীলক্খন্ধৰগ্গোতি. এৰং দীঘনিকাযে পরিহীনে সুত্তন্তপিটকং পরিহীনং নাম হোতি. ৰিনযপিটকেন সদ্ধিং জাতকমেৰ ধারেন্তি. ৰিনযপিটকঞ্হি লজ্জিনো ধারেন্তি, লাভকামা পন ‘‘সুত্তন্তে কথিতেপি সল্লক্খেন্তা নত্থী’’তি জাতকমেৰ ধারেন্তি. গচ্ছন্তে কালে জাতকম্পি ধারেতুং ন সক্কোন্তি. অথ নেসং পঠমং ৰেস্সন্তরজাতকং পরিহাযতি, ততো পটিলোমক্কমেন পুণ্ণকজাতকং, মহানারদজাতকন্তি পরিযোসানে অপণ্ণকজাতকং পরিহাযতি, ৰিনযপিটকমেৰ ধারেন্তি.

গচ্ছন্তে কালে তম্পি মত্থকতো পট্ঠায পরিহাযতি. পঠমঞ্হি পরিৰারো পরিহাযতি, ততো খন্ধকো, ভিক্খুনীৰিভঙ্গো, মহাৰিভঙ্গোতি অনুক্কমেন উপোসথক্খন্ধকমত্তমেৰ ধারেন্তি. তদাপি পরিযত্তি অনন্তরহিতাৰ হোতি. যাৰ পন মনুস্সেসু চতুপ্পদিকগাথাপি পৰত্ততি, তাৰ পরিযত্তি অনন্তরহিতাৰ হোতি. যদা সদ্ধো পসন্নো রাজা হত্থিক্খন্ধে সুৰণ্ণচঙ্কোটকম্হি সহস্সত্থৰিকং ঠপাপেত্ৰা ‘‘বুদ্ধেহি কথিতং চতুপ্পদিকং গাথং জানন্তো ইমং সহস্সং গণ্হতূ’’তি নগরে ভেরিং চরাপেত্ৰা গণ্হনকং অলভিত্ৰা ‘‘একৰারং চরাপিতে নামং সুণন্তাপি হোন্তি অসুণন্তাপী’’তি যাৰততিযং চরাপেত্ৰা গণ্হনকং অলভিত্ৰা রাজপুরিসা সহস্সত্থৰিকং পুন রাজকুলং পৰেসেন্তি, তদা পরিযত্তি অন্তরহিতা নাম হোতি.

চিরং পৰত্তিস্সতীতি পরিযত্তিযা অন্তরহিতাযপি লিঙ্গমত্তং অদ্ধানং পৰত্তিস্সতি. কথং? গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে হি কালে চীৰরগ্গহণং পত্তগ্গহণং সমিঞ্জনপসারণং আলোকিতৰিলোকিতং ন পাসাদিকং হোতি, নিগণ্ঠসমণা ৰিয অলাবুপত্তং ভিক্খূ পত্তং অগ্গবাহায পরিক্খিপিত্ৰা আদায ৰিচরন্তি, এত্তাৰতাপি লিঙ্গং অনন্তরহিতমেৰ হোতি. গচ্ছন্তে পন কালে অগ্গবাহতো ওতারেত্ৰা হত্থেন ৰা সিক্কায ৰা ওলম্বেত্ৰা ৰিচরন্তি, চীৰরম্পি রজনসারুপ্পং অকত্ৰা ওট্ঠট্ঠিৰণ্ণং কত্ৰা রজন্তি. গচ্ছন্তে কালে রজনম্পি ন হোতি, দসচ্ছিন্দনং ওৰট্টিকাৰিজ্ঝনং কপ্পমত্তঞ্চ কত্ৰা ৰল়ঞ্জন্তি, পুন ওৰট্টিকং ৰিজ্ঝিত্ৰা কপ্পং ন করোন্তি. ততো উভযম্পি অকত্ৰা দসা ছেত্ৰা পরিব্বাজকা ৰিয চরন্তি. গচ্ছন্তে কালে ‘‘কো ইমিনা অম্হাকং অত্থো’’তি খুদ্দকং কাসাৰখণ্ডং হত্থে ৰা গীৰাযং ৰা বন্ধন্তি, কেসেসু ৰা অল্লীযাপেন্তি, দারভরণং করোন্তা কসিত্ৰা ৰপিত্ৰা জীৰিকং কপ্পেত্ৰা ৰিচরন্তি, তদা দক্খিণং দেন্তো জনো সঙ্ঘং উদ্দিস্স এতেসম্পি দেতি. ইদং সন্ধায ভগৰতা ৰুত্তং ‘‘ভৰিস্সন্তি খো পনানন্দ, অনাগতমদ্ধানং গোত্রভুনো কাসাৰকণ্ঠা দুস্সীলা পাপধম্মা, তেসু দুস্সীলেসু সঙ্ঘং উদ্দিস্স দানং দস্সন্তি, তদাপাহং, আনন্দ, সঙ্ঘগতং দক্খিণং অসঙ্খ্যেয্যং অপ্পমেয্যং ৰদামী’’তি (ম. নি. ৩.৩৮০). ততো গচ্ছন্তে কালে নানাৰিধানি কম্মানি করোন্তা ‘‘পপঞ্চো এস, কিং ইমিনা অম্হাক’’ন্তি কাসাৰখণ্ডং ছিন্দিত্ৰা অরঞ্ঞে খিপন্তি, তস্মিং কালে লিঙ্গং অন্তরহিতং নাম হোতি. কস্সপদসবলস্স কির কালতো পট্ঠায যোনকানং সেতৰত্থানি পারুপিত্ৰা চরণচারিত্তং জাতং. এৰং পরিযত্তিযা অন্তরহিতাযপি লিঙ্গমত্তং চিরং পৰত্তিস্সতীতি ৰেদিতব্বং.

অট্ঠগরুধম্মকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.