৬. ভেসজ্জক্খন্ধকং
পঞ্চভেসজ্জাদিকথাৰণ্ণনা
২৬১. ভেসজ্জক্খন্ধকে নচ্ছাদেন্তীতি রুচিং ন উপ্পাদেন্তি.
২৬২. সুসুকাতি সমুদ্দে ভৰা একা মচ্ছজাতি. কুম্ভীলাতিপি ৰদন্তি. সংসট্ঠন্তি পরিস্সাৰিতং. তেলপরিভোগেনাতি সত্তাহকালিকপরিভোগং সন্ধায ৰুত্তং.
২৬৩. পিট্ঠেহীতি পিসিতেহি. উব্ভিদং নাম ঊসরপংসুমযং.
২৬৪. ছকণন্তি গোমযং. পাকতিকচুণ্ণং নাম অপক্ককসাৰচুণ্ণং. তেন ঠপেত্ৰা গন্ধচুণ্ণং সব্বং ৰট্টতীতি ৰদন্তি.
২৬৫. সুৰণ্ণগেরুকোতি সুৰণ্ণতুত্থাদি. অঞ্জনূপপিসনন্তি অঞ্জনত্থায উপপিসিতব্বং যং কিঞ্চি চুণ্ণজাতং.
২৬৮. সামং গহেত্ৰাতি এত্থ সপ্পদট্ঠস্স অত্থায অঞ্ঞেন ভিক্খুনা গহিতম্পি সামং গহিতসঙ্খমেৰ গচ্ছতীতি ৰেদিতব্বং.
২৬৯. ঘরদিন্নকাবাধো নাম ৰসীকরণত্থায ঘরণিযা দিন্নভেসজ্জসমুট্ঠিতো আবাধো. তেনাহ ‘‘ৰসীকরণপাণকসমুট্ঠিতরোগো’’তি. ঘর-সদ্দো চেত্থ অভেদেন ঘরণিযা ৰত্তমানো অধিপ্পেতো. ‘‘অকটযূসেনাতি অনভিসঙ্খতেন মুগ্গযূসেন. কটাকটেনাতি মুগ্গে পচিত্ৰা অচালেত্ৰাৰ পরিস্সাৰিতেন মুগ্গসূপেনা’’তি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং.
গুল়াদিঅনুজাননকথাৰণ্ণনা
২৭২. গুল়করণন্তি গুল়করণট্ঠানং, উচ্ছুসালন্তি ৰুত্তং হোতি.
২৭৪. অৰিস্সত্থাতি সাসঙ্কা.
২৭৬. অপ্পমত্তকেপি পৰারেন্তীতি অপ্পমত্তকেপি গহিতে পৰারেন্তি, ‘‘বহুম্হি গহিতে অঞ্ঞেসং নপ্পহোতী’’তি মঞ্ঞমানা অপ্পমত্তকং গহেত্ৰা পৰারেন্তীতি অধিপ্পাযো. পটিসঙ্খাপি পটিক্খিপন্তীতি ‘‘দিৰা ভোজনত্থায ভৰিস্সতী’’তি সল্লক্খেত্ৰাপি পটিক্খিপন্তি.
২৭৯. সম্বাধে দহনকম্মং পটিক্খেপাভাৰো ৰট্টতি.
২৮০. উভতোপসন্নাতি উভযতো পসন্না. মাঘাতোতি ‘‘মা ঘাতেথ পাণিনো’’তি এৰং মাঘাতঘোসিতদিৰসো.
যাগুমধুগোল়কাদিকথাৰণ্ণনা
২৮২. মধুগোল়কন্তি সক্করাদিসংযুত্তপূৰং. আযুং দেতীতি আযুদানং দেতি. ৰণ্ণন্তি সরীরৰণ্ণং. সুখন্তি কাযিকচেতসিকসুখং. বলন্তি সরীরথামং. পটিভানন্তি যুত্তমুত্তপটিভানং. ৰাতং অনুলোমেতীতি ৰাতং অনুলোমেত্ৰা হরতি. ৰত্থিং সোধেতীতি ধমনিযো সুদ্ধং করোতি. আমাৰসেসং পাচেতীতি সচে আমাৰসেসকং হোতি, তং পাচেতি. অনুপ্পৰেচ্ছতীতি দেতি. ৰাতঞ্চ ব্যপনেতীতি সম্বন্ধিতব্বং.
২৮৩. ননু চ ‘‘পরম্পরভোজনেন কারেতব্বো’’তি কস্মা ৰুত্তং. পরম্পরভোজনঞ্হি পঞ্চন্নং ভোজনানং অঞ্ঞতরেন নিমন্তিতস্স তং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং পঞ্চন্নং ভোজনানং অঞ্ঞতরং ভুঞ্জন্তস্স হোতি, ইমে চ ভিক্খূ ভোজ্জযাগুং পরিভুঞ্জিংসু, পঞ্চসু ভোজনেসু অঞ্ঞতরন্তি আহ ‘‘ভোজ্জযাগুযা হি পৰারণা হোতী’’তি. যস্মা পঞ্চন্নং ভোজনানং অঞ্ঞতরং পটিক্খিপন্তস্স ৰুত্তা পৰারণা ভোজ্জযাগুং পটিক্খিপন্তস্সপি হোতিযেৰ, তস্মা ভোজ্জযাগুপি ওদনগতিকাযেৰাতি অধিপ্পাযো.
২৮৪. সুখুমোজং পক্খিপিংসূতি ‘‘ভগৰা পরিভুঞ্জিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানা পক্খিপিংসু.
পাটলিগামৰত্থুকথাৰণ্ণনা
২৮৫. পাটলিগামোতি (উদা. অট্ঠ. ৭৬) এৰংনামকো মগধরট্ঠে একো গামো. তস্স কির গামস্স মাপনদিৰসে গামঙ্গণট্ঠানে দ্ৰে তযো পাটলঙ্কুরা পথৰিতো উব্ভিজ্জিত্ৰা নিক্খমিংসু. তেন তং ‘‘পাটলিগামো’’ ত্ৰেৰ ৰোহরিংসু. তদৰসরীতি তং পাটলিগামং অৰসরি অনুপাপুণি. পাটলিগামিকাতি পাটলিগামৰাসিনো. উপাসকাতি তে কির ভগৰতো পঠমদস্সনেন কেচি সরণেসু চ সীলেসু চ পতিট্ঠিতা. তেন ৰুত্তং ‘‘উপাসকা’’তি. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসূতি পাটলিগামে কির অজাতসত্তুনো লিচ্ছৰিরাজূনঞ্চ মনুস্সা কালেন কালং গন্ত্ৰা গেহসামিকে গেহতো নীহরিত্ৰা মাসম্পি অড্ঢমাসম্পি ৰসন্তি. তেন পাটলিগামৰাসিনো মনুস্সা নিচ্চুপদ্দুতা ‘‘এতেসঞ্চেৰ আগতকালে ৰসনট্ঠানং ভৰিস্সতীতি একপস্সে ইস্সরানং ভণ্ডপটিসামনট্ঠানং, একপস্সে ৰসনট্ঠানং, একপস্সে আগন্তুকানং অদ্ধিকমনুস্সানং, একপস্সে দলিদ্দানং কপণমনুস্সানং, একপস্সে গিলানানং ৰসনট্ঠানং ভৰিস্সতী’’তি সব্বেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং অঘট্টেত্ৰা ৰসনপ্পহোনকং নগরমজ্ঝে মহতিং সালং কারেসুং, তস্স নামং আৰসথাগারন্তি. আগন্ত্ৰা ৰসন্তি এত্থ আগন্তুকাতি আৰসথো, তদেৰ আগারং আৰসথাগারং.
তং দিৰসঞ্চ তং নিট্ঠানং অগমাসি. তে তত্থ গন্ত্ৰা ইট্ঠককম্মসুধাকম্মচিত্তকম্মাদিৰসেন সুপরিনিট্ঠিতং সুসজ্জিতং দেৰৰিমানসদিসং দ্ৰারকোট্ঠকতো পট্ঠায ওলোকেত্ৰা ‘‘ইদং আৰসথাগারং অতিৰিয মনোরমং সস্সিরিকং, কেন নু খো পঠমং পরিভুত্তং অম্হাকং দীঘরত্তং হিতায সুখায অস্সা’’তি চিন্তেসুং, তস্মিংযেৰ চ খণে ‘‘ভগৰা তং গামং অনুপ্পত্তো’’তি অস্সোসুং, তেন তে উপ্পন্নপীতিসোমনস্সা ‘‘অম্হেহি ভগৰা গন্ত্ৰাপি আনেতব্বো সিযা, সো সযমেৰ অম্হাকং ৰসনট্ঠানং সম্পত্তো, অজ্জ মযং ভগৰন্তং ইধ ৰসাপেত্ৰা পঠমং পরিভুঞ্জাপেস্সাম, তথা ভিক্খুসঙ্ঘং, ভিক্খুসঙ্ঘে আগতে তেপিটকং বুদ্ধৰচনং আগতমেৰ ভৰিস্সতি, সত্থারং মঙ্গলং ৰদাপেস্সাম, ধম্মং কথাপেস্সাম, ইতি তীহি রতনেহি পরিভুত্তে পচ্ছা অম্হাকং পরেসঞ্চ পরিভোগো ভৰিস্সতি, এৰং নো দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতী’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা এতদত্থমেৰ ভগৰন্তং উপসঙ্কমিংসু. তস্মা এৰমাহংসু ‘‘অধিৰাসেতু নো, ভন্তে, ভগৰা আৰসথাগার’’ন্তি. তেনুপসঙ্কমিংসূতি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.২৯৭-২৯৮; ম. নি. অট্ঠ. ২.২২) কিঞ্চাপি তং দিৰসমেৰ পরিনিট্ঠিতত্তা দেৰৰিমানং ৰিয সুসজ্জিতং সুপটিজগ্গিতং, বুদ্ধারহং পন কত্ৰা ন পঞ্ঞত্তং. বুদ্ধা হি নাম অরঞ্ঞজ্ঝাসযা অরঞ্ঞারামা, অন্তোগামে ৰসেয্যুং ৰা নো ৰা, তস্মা ভগৰতো রুচিং জানিত্ৰাৰ পঞ্ঞপেস্সামাতি চিন্তেত্ৰা তে ভগৰন্তং উপসঙ্কমিংসু, ইদানি ভগৰতো রুচিং জানিত্ৰা তথা পঞ্ঞাপেতুকামা যেনাৰসথাগারং তেনুপসঙ্কমিংসু. সব্বসন্থরিং আৰসথাগারং সন্থরিত্ৰাতি এত্থ সন্থরণং সন্থরি, সব্বো সকলো সন্থরি এত্থাতি সব্বসন্থরি. অথ ৰা সন্থতন্তি সন্থরি, সব্বং সন্থরি সব্বসন্থরি, তং সব্বসন্থরিং. ভাৰনপুংসকনিদ্দেসোৰাযং, যথা সব্বমেৰ সন্থতং হোতি, এৰং সন্থরিত্ৰাতি অত্থো. সব্বপঠমং তাৰ ‘‘গোমযং নাম সব্বমঙ্গলেসু ৰট্টতী’’তি সুধাপরিকম্মকতম্পি ভূমিং অল্লগোমযেন ওপুঞ্জাপেত্ৰা পরিসুক্খভাৰং ঞত্ৰা যথা অক্কন্তট্ঠানে পদং পঞ্ঞাযতি, এৰং চাতুজ্জাতিযগন্ধেহি লিম্পেত্ৰা উপরি নানাৰণ্ণকটসারকে সন্থরিত্ৰা তেসং উপরি মহাপিট্ঠিককোজৰে আদিং কত্ৰা হত্থত্থরণাদীহি নানাৰণ্ণেহি অত্থরণেহি সন্থরিতব্বযুত্তকং সব্বোকাসং সন্থরাপেসুং. তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বসন্থরিং আৰসথাগারং সন্থরিত্ৰা’’তি.
আসনানীতি মজ্ঝট্ঠানে তাৰ মঙ্গলত্থম্ভং নিস্সায মহারহং বুদ্ধাসনং পঞ্ঞপেত্ৰা তত্থ যং যং মুদুকঞ্চ মনোরমঞ্চ পচ্চত্থরণং, তং তং অত্থরিত্ৰা উভতোলোহিতকং মনুঞ্ঞদস্সনং উপধানং উপদহিত্ৰা উপরি সুৰণ্ণরজততারকৰিচিত্তৰিতানং বন্ধিত্ৰা গন্ধদামপুপ্ফদামপত্তাদামাদীহি অলঙ্করিত্ৰা সমন্তা দ্ৰাদসহত্থে ঠানে পুপ্ফজালং কারেত্ৰা তিংসহত্থমত্তং ঠানং পটসাণিযা পরিক্খিপাপেত্ৰা পচ্ছিমভিত্তিং নিস্সায ভিক্খুসঙ্ঘস্স পল্লঙ্কপীঠঅপস্সযপীঠমুণ্ডপীঠাদীনি পঞ্ঞপাপেত্ৰা উপরি সেতপচ্চত্থরণেহি পচ্চত্থরাপেত্ৰা সালায পাচীনপস্সং অত্তনো নিসজ্জাযোগ্গং কারেসুং. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘আসনানি পঞ্ঞপেত্ৰা’’তি.
উদকমণিকন্তি মহাকুচ্ছিকং সমেখলং উদকচাটিং. এৰং ভগৰা ভিক্খুসঙ্ঘো চ যথারুচিযা হত্থপাদে ধোৰিস্সন্তি, মুখং ৰিক্খালেস্সন্তীতি তেসু তেসু ঠানেসু মণিৰণ্ণস্স উদকস্স পূরেত্ৰা ৰাসত্থায নানাপুপ্ফানি চেৰ উদকৰাসচুণ্ণানি চ পক্খিপিত্ৰা কদলিপণ্ণেহি পিদহিত্ৰা পতিট্ঠপেসুং. তেন ৰুত্তং ‘‘উদকমণিকং পতিট্ঠাপেত্ৰা’’তি.
তেলপদীপং আরোপেত্ৰাতি রজতসুৰণ্ণাদিমযদণ্ডাসু দণ্ডদীপিকাসু যোনকরূপকাদীনং হত্থে ঠপিতসুৰণ্ণরজতাদিমযকপল্লিকাসু চ তেলপদীপে জলযিত্ৰা. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসূতি এত্থ পন তে পাটলিগামিকউপাসকা ন কেৰলং আৰসথাগারমেৰ, অথ খো সকলস্মিম্পি গামে ৰীথিযো সজ্জাপেত্ৰা ধজে উস্সাপেত্ৰা গেহদ্ৰারেসু পুণ্ণঘটে চ কদলিআদযো চ ঠপাপেত্ৰা সকলগামং দীপমালাহি ৰিপ্পকিণ্ণতারকং ৰিয কত্ৰা ‘‘খীরপকে দারকে খীরং পাযেথ, দহরকুমারে লহুং লহুং ভোজেত্ৰা সযাপেথ, উচ্চাসদ্দং মা করিত্থ, অজ্জ একরত্তিং সত্থা অন্তোগামে ৰসিস্সতি, বুদ্ধা নাম অপ্পসদ্দকামা হোন্তী’’তি ভেরিং চরাপেত্ৰা সযং দণ্ডদীপিকা আদায যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু.
অথ খো ভগৰা নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন আৰসথাগারং তেনুপসঙ্কমীতি ‘‘যস্স দানি, ভন্তে, ভগৰা কালং মঞ্ঞতী’’তি এৰং কির তেহি কালে আরোচিতে ভগৰা লাখারসেন তিন্তরত্তকোৰিল়ারপুপ্ফৰণ্ণং সুরত্তং দুপট্টং কত্তরিযা পদুমং কন্তেন্তো ৰিয, সংৰিধায তিমণ্ডলং পটিচ্ছাদেন্তো নিৰাসেত্ৰা সুৰণ্ণপামঙ্গেন পদুমকলাপং পরিক্খিপন্তো ৰিয, ৰিজ্জুলতাসস্সিরিকং কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা রত্তকম্বলেন গজকুম্ভং পরিযোনন্ধন্তো ৰিয, রতনসতুব্বেধে সুৰণ্ণগ্ঘিকে পৰাল়জালং খিপমানো ৰিয, মহতি সুৰণ্ণচেতিযে রত্তকম্বলকঞ্চুকং পটিমুঞ্চন্তো ৰিয, গচ্ছন্তং পুণ্ণচন্দং রত্তৰলাহকেন পটিচ্ছাদযমানো ৰিয, কঞ্চনগিরিমত্থকে সুপক্কলাখারসং পরিসিঞ্চন্তো ৰিয, চিত্তকূটপব্বতমত্থকং ৰিজ্জুলতাজালেন পরিক্খিপন্তো ৰিয চ সচক্কৰাল়সিনেরুযুগন্ধরমহাপথৰিং চালেত্ৰা গহিতনিগ্রোধপল্লৰসমানৰণ্ণং রত্তৰরপংসুকূলং পারুপিত্ৰা ৰনগহনতো কেসরসীহো ৰিয, উদযপব্বতকূটতো পুণ্ণচন্দো ৰিয, বালসূরিযো ৰিয চ অত্তনা নিসিন্নতরুসণ্ডতো নিক্খমি.
অথস্স কাযতো মেঘমুখতো ৰিজ্জুকলাপা ৰিয রস্মিযো নিক্খমিত্ৰা সুৰণ্ণরসধারাপরিসেকপিঞ্জরপত্তপুপ্ফফলসাখাৰিটপে ৰিয সমন্ততো রুক্খে করিংসু. তাৰদেৰ অত্তনো অত্তনো পত্তচীৰরমাদায মহাভিক্খুসঙ্ঘো ভগৰন্তং পরিৰারেসি. তে চ নং পরিৰারেত্ৰা ঠিতভিক্খূ এৰরূপা অহেসুং অপ্পিচ্ছা সন্তুট্ঠা পৰিৰিত্তা অসংসট্ঠা আরদ্ধৰীরিযা ৰত্তারো ৰচনক্খমা চোদকা পাপগরহিনো সীলসম্পন্না সমাধিসম্পন্না পঞ্ঞাসম্পন্না ৰিমুত্তিসম্পন্না ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্না. তেহি পরিৰারিতো ভগৰা রত্তকম্বলপরিক্খিত্তো ৰিয সুৰণ্ণক্খন্ধো, রত্তপদুমসণ্ডমজ্ঝগতা ৰিয সুৰণ্ণনাৰা, পৰাল়ৰেদিকাপরিক্খিত্তো ৰিয সুৰণ্ণপাসাদো ৰিরোচিত্থ. মহাকস্সপপ্পমুখা পন মহাথেরা মেঘৰণ্ণং পংসুকূলচীৰরং পারুপিত্ৰা মণিৰম্মৰম্মিতা ৰিয মহানাগা পরিৰারযিংসু ৰীতরাগা ভিন্নকিলেসা ৰিজটিতজটা ছিন্নবন্ধনা কুলে ৰা গণে ৰা অলগ্গা.
ইতি ভগৰা সযং ৰীতরাগো ৰীতরাগেহি, ৰীতদোসো ৰীতদোসেহি, ৰীতমোহো ৰীতমোহেহি, নিত্তণ্হো নিত্তণ্হেহি, নিক্কিলেসো নিক্কিলেসেহি, সযং বুদ্ধো অনুবুদ্ধেহি পরিৰারিতো পত্তপরিৰারিতং ৰিয কেসরং, কেসরপরিৰারিতা ৰিয কণ্ণিকা, অট্ঠনাগসহস্সপরিৰারিতো ৰিয ছদ্দন্তো নাগরাজা, নৰুতিহংসসহস্সপরিৰারিতো ৰিয ধতরট্ঠো হংসরাজা, সেনঙ্গপরিৰারিতো ৰিয চক্কৰত্তী, মরুগণপরিৰারিতো ৰিয সক্কো দেৰরাজা, ব্রহ্মগণপরিৰারিতো ৰিয হারিতমহাব্রহ্মা, তারাগণপরিৰুতো ৰিয পুণ্ণচন্দো অসমেন বুদ্ধৰেসেন অপরিমাণেন বুদ্ধৰিলাসেন পাটলিগামীনং মগ্গং পটিপজ্জি.
অথস্স পুরত্থিমকাযতো সুৰণ্ণৰণ্ণা ঘনবুদ্ধরস্মিযো উট্ঠহিত্ৰা অসীতিহত্থং ঠানং অগ্গহেসুং, পচ্ছিমকাযতো দক্খিণপস্সতো ৰামপস্সতো সুৰণ্ণৰণ্ণা ঘনরস্মিযো উট্ঠহিত্ৰা অসীতিহত্থং ঠানং অগ্গহেসুং, উপরিকেসন্ততো পট্ঠায সব্বকেসাৰত্তেহি মোরগীৰৰণ্ণা ঘনবুদ্ধরস্মিযো উট্ঠহিত্ৰা গগনতলে অসীতিহত্থং ঠানং অগ্গহেসুং, হেট্ঠাপাদতলেহি পৰাল়ৰণ্ণা রস্মিযো উট্ঠহিত্ৰা ঘনপথৰিযং অসীতিহত্থং ঠানং অগ্গহেসুং, দন্ততো অক্খীনং সেতট্ঠানতো, নখানঞ্চ মংসৰিনিমুত্তট্ঠানতো ওদাতা ঘনবুদ্ধরস্মিযো উট্ঠহিত্ৰা অসীতিহত্থং ঠানং অগ্গহেসুং, রত্তপীতৰণ্ণানং সম্ভিন্নট্ঠানতো মঞ্জিট্ঠৰণ্ণা রস্মিযো উট্ঠহিত্ৰা অসীতিহত্থং ঠানং অগ্গহেসুং, সব্বত্থকমেৰ পভস্সরা রস্মিযো উট্ঠহিংসু. এৰং সমন্তা অসীতিহত্থমত্তং ঠানং ছব্বণ্ণা বুদ্ধরস্মিযো ৰিজ্জোতমানা ৰিপ্ফন্দমানা ৰিধাৰমানা কঞ্চনদণ্ডদীপিকাহি নিচ্ছরিত্ৰা আকাসং পক্খন্দমানা মহাপদীপজালা ৰিয, চাতুদ্দীপিকমহামেঘতো নিক্খন্তৰিজ্জুলতা ৰিয চ দিসোদিসং পক্খন্দিংসু. যাহি সব্বদিসাভাগা সুৰণ্ণচম্পকপুপ্ফেহি ৰিকিরিযমানা ৰিয, সুৰণ্ণঘটতো নিক্খন্তসুৰণ্ণরসধারাহি আসিঞ্চিযমানা ৰিয, পসারিতসুৰণ্ণপট্টপরিক্খিত্তা ৰিয, ৰেরম্ভৰাতসমুদ্ধতকিংসুককণিকারকিকিরাতপুপ্ফচুণ্ণসমোকিণ্ণা ৰিয চীনপিট্ঠচুণ্ণসম্পরিরঞ্জিতা ৰিয চ ৰিরোচিংসু.
ভগৰতোপি অসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাপরিক্খেপসমুজ্জলং দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণপটিমণ্ডিতং সরীরং অব্ভমহিকাদিউপক্কিলেসৰিমুত্তং সমুজ্জলতারকপভাসিতং ৰিয গগনতলং, ৰিকসিতং ৰিয পদুমৰনং, সব্বপালিফুল্লো ৰিয যোজনসতিকো পারিচ্ছত্তকো, পটিপাটিযা ঠপিতানং দ্ৰত্তিংসচন্দানং দ্ৰত্তিংসসূরিযানং দ্ৰত্তিংসচক্কৰত্তীনং দ্ৰত্তিংসদেৰরাজানং দ্ৰত্তিংসমহাব্রহ্মানং সিরিযা সিরিং অভিভৰমানং ৰিয ৰিরোচিত্থ, যথা তং দসহি পারমীহি দসহি উপপারমীহি দসহি পরমত্থপারমীহীতি সম্মদেৰ পরিপূরিতাহি সমতিংসায পারমীহি অলঙ্কতং কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি দিন্নেন দানেন রক্খিতেন সীলেন কতেন কল্যাণকম্মেন একস্মিং অত্তভাৰে সমোসরিত্ৰা ৰিপাকং দাতুং ওকাসং অলভমানেন সম্বাধপ্পত্তেন ৰিয নিব্বত্তিতং নাৰাসহস্সস্স ভণ্ডং একং নাৰং আরোপনকালো ৰিয, সকটসহস্সস্স ভণ্ডং একং সকটং আরোপনকালো ৰিয, পঞ্চৰীসতিযা গঙ্গানং সম্ভিজ্জ মুখদ্ৰারে একতো রাসীভূতকালো ৰিয চ অহোসি.
ইমায বুদ্ধরস্মিযা ওভাসমানস্সপি ভগৰতো পুরতো অনেকানি দণ্ডদীপিকাসহস্সানি উক্খিপিংসু, তথা পচ্ছতো ৰামপস্সে দক্খিণপস্সে. জাতিসুমনচম্পকৰনমালিকারত্তুপ্পলনীলুপ্পলবকুলসিন্দুৰারাদিপুপ্ফানি চেৰ নীলপীতাদিৰণ্ণসুগন্ধগন্ধচুণ্ণানি চ চাতুদ্দীপিকমহআমেঘৰিস্সট্ঠা সলিলৰুট্ঠিযো ৰিয ৰিপ্পকিরিংসু. পঞ্চঙ্গিকতূরিযনিগ্ঘোসা চেৰ বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণপটিসংযুত্তা থুতিঘোসা চ সব্বা দিসা পূরযমানা মুখরা ৰিয অকংসু. দেৰসুপণ্ণনাগযক্খগন্ধব্বমনুস্সানং অক্খীনি অমতপানং ৰিয লভিংসু. ইমস্মিং পন ঠানে ঠত্ৰা পদসহস্সেহি গমনৰণ্ণং ৰত্তুং ৰট্টতি. তত্রিদং মুখমত্তং (ম. নি. অট্ঠ. ২.২২; উদা. অট্ঠ. ৭৬) –
‘‘এৰং সব্বঙ্গসম্পন্নো, কম্পযন্তো ৰসুন্ধরং;
অহেঠযন্তো পাণানি, যাতি লোকৰিনাযকো.
‘‘দক্খিণং পঠমং পাদং, উদ্ধরন্তো নরাসভো;
গচ্ছন্তো সিরিসম্পন্নো, সোভতে দ্ৰিপদুত্তমো.
‘‘গচ্ছতো বুদ্ধসেট্ঠস্স, হেট্ঠাপাদতলং মুদু;
সমং সম্ফুসতে ভূমিং, রজসানুপলিম্পতি.
‘‘নিন্নং ঠানং উন্নমতি, গচ্ছন্তে লোকনাযকে;
উন্নতঞ্চ সমং হোতি, পথৰী চ অচেতনা.
‘‘পাসাণা সক্খরা চেৰ, কথলা খাণুকণ্টকা;
সব্বে মগ্গা ৰিৰজ্জন্তি, গচ্ছন্তে লোকনাযকে.
‘‘নাতিদূরে উদ্ধরতি, নাচ্চাসন্নে চ নিক্খিপং;
অঘট্টযন্তো নিয্যাতি, উভো জাণূ চ গোপ্ফকে.
‘‘নাতিসীঘং পক্কমতি, সম্পন্নচরণো মুনি;
ন চাতিসণিকং যাতি, গচ্ছমানো সমাহিতো.
‘‘উদ্ধং অধো তিরিযঞ্চ, দিসঞ্চ ৰিদিসং তথা;
ন পেক্খমানো সো যাতি, যুগমত্তঞ্হি পেক্খতি.
‘‘নাগৰিক্কন্তচারো সো, গমনে সোভতে জিনো;
চারু গচ্ছতি লোকগ্গো, হাসযন্তো সদেৰকে.
‘‘উসভরাজাৰ সোভন্তো, চাতুচারীৰ কেসরী;
তোসযন্তো বহূ সত্তে, গামসেট্ঠং উপাগমী’’তি. (ম. নি. অট্ঠ. ২.২২; উদা. অট্ঠ. ৭৬);
ৰণ্ণকালো নাম কিরেস. এৰংৰিধেসু কালেসু ভগৰতো সরীরৰণ্ণে ৰা গুণৰণ্ণে ৰা ধম্মকথিকস্স থামোযেৰ পমাণং. চুণ্ণিযপদেহি গাথাবন্ধেহি ৰা যত্তকং সক্কোতি, তত্তকং ৰত্তব্বং, ‘‘দুক্কথিত’’ন্তি ৰা ‘‘অতিত্থেন পক্খন্দো’’তি ৰা ন ৰত্তব্বো. অপরিমাণৰণ্ণা হি বুদ্ধা ভগৰন্তো, তেসং বুদ্ধাপি অনৰসেসতো ৰণ্ণং ৰত্তুং অসমত্থা. সকলম্পি হি কপ্পং ৰদন্তা পরিযোসাপেতুং ন সক্কোন্তি, পগেৰ ইতরা পজাতি. ইমিনা সিরিৰিলাসেন অলঙ্কতপটিযত্তং পাটলিগামং পৰিসিত্ৰা ভগৰা পসন্নচিত্তেন জনেন পুপ্ফগন্ধধূমৰাসচুণ্ণাদীহি পূজিযমানো আৰসথাগারং পাৰিসি. তেন ৰুত্তং ‘‘অথ খো ভগৰা নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন আৰসথাগারং তেনুপসঙ্কমী’’তি.
পাদে পক্খালেত্ৰাতি যদিপি ভগৰতো পাদে রজোজল্লং ন উপলিম্পতি, তেসং পন উপাসকানং কুসলাভিৰুদ্ধিং আকঙ্খন্তো পরেসং দিট্ঠানুগতিং আপজ্জনত্থং ভগৰা পাদে পক্খালেসি. অপিচ উপাদিন্নকসরীরং নাম সীতিকাতব্বম্পি হোতীতি তদত্থম্পি ভগৰা নহানপাদধোৰনানি করোতিযেৰ. ভগৰন্তংযেৰ পুরক্খত্ৰাতি ভগৰন্তং পুরতো কত্ৰা. তত্থ ভগৰা ভিক্খূনঞ্চেৰ উপাসকানঞ্চ মজ্ঝে নিসিন্নো গন্ধোদকেন নহাপেত্ৰা দুকূলচুম্বটেন ৰোদকং কত্ৰা জাতিহিঙ্গুলকেন মজ্জিত্ৰা রত্তকম্বলপলিৰেঠিতে পীঠে ঠপিতা রত্তসুৰণ্ণঘনপটিমা ৰিয অতিৰিয ৰিরোচিত্থ. অযং পনেত্থ পোরাণানং ৰণ্ণভণনমগ্গো –
‘‘গন্ত্ৰান মণ্ডলমাল়ং, নাগৰিক্কন্তচারণো;
ওভাসযন্তো লোকগ্গো, নিসীদি ৰরমাসনে.
‘‘তহিং নিসিন্নো নরদম্মসারথি,
দেৰাতিদেৰো সতপুঞ্ঞলক্খণো;
বুদ্ধাসনে মজ্ঝগতো ৰিরোচতি,
সুৰণ্ণনেক্খং ৰিয পণ্ডুকম্বলে.
‘‘নেক্খং জম্বোনদস্সেৰ, নিক্খিত্তং পণ্ডুকম্বলে;
ৰিরোচতি ৰীতমলো, মণি ৰেরোচনো যথা.
‘‘মহাসালোৰ সম্ফুল্লো, মেরুরাজাৰলঙ্কতো;
সুৰণ্ণথূপসঙ্কাসো, পদুমো কোসকো যথা.
‘‘জলন্তো দীপরুক্খোৰ, পব্বতগ্গে যথা সিখী;
দেৰানং পারিচ্ছত্তোৰ, সব্বফুল্লো ৰিরোচথা’’তি. (ম. নি. অট্ঠ. ২.২২; উদা. অট্ঠ. ৭৬);
পাটলিগামিকে উপাসকে আমন্তেসীতি যস্মা তেসু উপাসকেসু বহূ জনা সীলে পতিট্ঠিতা, তস্মা পঠমং তাৰ সীলৰিপত্তিযা আদীনৰং পকাসেত্ৰা পচ্ছা সীলসম্পদায আনিসংসং দস্সেতুং ‘‘পঞ্চিমে গহপতযো’’তিআদিনা ধম্মদেসনত্থং আমন্তেসি. তত্থ দুস্সীলোতি নিস্সীলো (দী. নি. অট্ঠ. ২.১৪৯; অ. নি. অট্ঠ. ৩.৫.২১৩; উদা. অট্ঠ. ৭৬). অভাৰত্থো হেত্থ দু-সদ্দো ‘‘দুপ্পঞ্ঞো’’তিআদীসু ৰিয. সীলৰিপন্নোতি ৰিপন্নসীলো ভিন্নসংৰরো. এত্থ চ ‘‘দুস্সীলো’’তি পদেন পুগ্গলস্স সীলাভাৰো ৰুত্তো. সো পনস্স সীলাভাৰো দুৰিধো অসমাদানেন ৰা সমাদিন্নস্স ভেদেন ৰাতি. তেসু পুরিমো ন তথা সাৰজ্জো, যথা দুতিযো সাৰজ্জতরো. যথাধিপ্পেতাদীনৰনিমিত্তং সীলাভাৰং পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায দস্সেতুং ‘‘সীলৰিপন্নো’’তি ৰুত্তং, তেন ‘‘দুস্সীলো’’তি পদস্স অত্থং দস্সেতি. পমাদাধিকরণন্তি পমাদকারণা. ইদঞ্চ সুত্তং গহট্ঠানং ৰসেন আগতং, পব্বজিতানম্পি পন লব্ভতেৰ. গহট্ঠো হি যেন যেন সিপ্পট্ঠানেন জীৰিকং কপ্পেতি যদি কসিযা যদি ৰণিজ্জায যদি গোরক্খেন. পাণাতিপাতাদিৰসেন পমত্তো তং তং যথাকালং সম্পাদেতুং ন সক্কোতি, অথস্স কম্মং ৰিনস্সতি. মাঘাতকালে পাণাতিপাতং পন অদিন্নাদানাদীনি চ করোন্তো দণ্ডৰসেন মহতিং ভোগজানিং নিগচ্ছতি. পব্বজিতো দুস্সীলো পমাদকারণা সীলতো বুদ্ধৰচনতো ঝানতো সত্তঅরিযধনতো চ জানিং নিগচ্ছতি.
পাপকো কিত্তিসদ্দোতি গহট্ঠস্স ‘‘অসুকো অসুককুলে জাতো দুস্সীলো পাপধম্মো পরিচ্চত্তইধলোকপরলোকো সলাকভত্তমত্তম্পি ন দেতী’’তি চতুপরিসমজ্ঝে পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি. পব্বজিতস্স ‘‘অসুকো নাম সত্থুসাসনে পব্বজিত্ৰা নাসক্খি সীলানি রক্খিতুং, ন বুদ্ধৰচনং উগ্গহেতুং, ৰেজ্জকম্মাদীহি জীৰতি, ছহি অগারৰেহি সমন্নাগতো’’তি এৰং পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি.
অৰিসারদোতি গহট্ঠো তাৰ ‘‘অৰস্সং বহূনং সন্নিপাতট্ঠানে কোচি মম কম্মং জানিস্সতি, অথ মং নিগ্গণ্হিস্সন্তী’’তি ৰা, ‘‘রাজকুলস্স ৰা দস্সন্তী’’তি সভযো উপসঙ্কমতি, মঙ্কুভূতো পত্তক্খন্ধো অধোমুখো নিসীদতি, ৰিসারদো হুত্ৰা কথেতুং ন সক্কোতি. পব্বজিতোপি ‘‘বহূ ভিক্খূ সন্নিপতিতা, অৰস্সং কোচি মম কম্মং জানিস্সতি, অথ মে উপোসথম্পি পৰারণম্পি ঠপেত্ৰা সামঞ্ঞতো চাৰেত্ৰা নিক্কড্ঢিস্সন্তী’’তি সভযো উপসঙ্কমতি, ৰিসারদো হুত্ৰা কথেতুং ন সক্কোতি. একচ্চো পন দুস্সীলোপি সমানো দপ্পিতো ৰিয ৰদতি, সোপি অজ্ঝাসযেন মঙ্কু হোতিযেৰ ৰিপ্পটিসারীভাৰতো.
সম্মূল়্হো কালং করোতীতি দুস্সীলস্স হি মরণমঞ্চে নিপন্নস্স দুস্সীল্যকম্মানং সমাদায ৰত্তিতট্ঠানানি আপাথমাগচ্ছন্তি. সো উম্মীলেত্ৰা অত্তনো পুত্তদারাদিদস্সনৰসেন ইধলোকং পস্সতি, নিমীলেত্ৰা গতিনিমিত্তুপট্ঠানৰসেন পরলোকং পস্সতি, তস্স চত্তারো অপাযা কম্মানুরূপং উপট্ঠহন্তি. সত্তিসতেন পহরিযমানো ৰিয অগ্গিজালায আলিঙ্গিযমানো ৰিয চ হোতি. সো ‘‘ৰারেথ ৰারেথা’’তি ৰিরৰন্তোৰ মরতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সম্মূল়্হো কালং করোতী’’তি.
কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নকক্খন্ধপরিচ্চাগা. পরং মরণাতি তদনন্তরং অভিনিব্বত্তক্খন্ধগ্গহণে. অথ ৰা কাযস্স ভেদাতি জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদা. পরং মরণাতি চুতিতো উদ্ধং. অপাযন্তিআদি সব্বং নিরযৰেৰচনং. নিরযো হি সগ্গমোক্খহেতুভূতা পুঞ্ঞসঙ্খাতা অযা অপেতত্তা, সুখানং ৰা আযস্স আগমনস্স অভাৰা অপাযো. দুক্খস্স গতি পটিসরণন্তি দুগ্গতি, দোসবহুলতায ৰা দুট্ঠেন কম্মুনা নিব্বত্তা গতীতি দুগ্গতি. ৰিৰসা নিপতন্তি এত্থ দুক্কটকারিনোতি ৰিনিপাতো, ৰিনস্সন্তা ৰা এত্থ নিপতন্তি সংভিজ্জমানঙ্গপচ্চঙ্গাতি ৰিনিপাতো. নত্থি এত্থ অস্সাদসঞ্ঞিতো অযোতি নিরযো.
অথ ৰা অপাযগ্গহণেন তিরচ্ছানযোনিং দীপেতি. তিরচ্ছানযোনি হি অপাযো সুগতিতো অপেতত্তা, ন দুগ্গতি মহেসক্খানং নাগরাজাদীনং সম্ভৰতো. দুগ্গতিগ্গহণেন পেত্তিৰিসযং দীপেতি. সো হি অপাযো চেৰ দুগ্গতি চ সুগতিতো অপেতত্তা দুক্খস্স চ গতিভূতত্তা, ন তু ৰিনিপাতো অসুরসদিসং অৰিনিপতিতত্তা. পেতমহিদ্ধিকানং ৰিমানানিপি নিব্বত্তন্তি. ৰিনিপাতগ্গহণেন অসুরকাযং দীপেতি. সো হি যথাৰুত্তেনত্থেন অপাযো চেৰ দুগ্গতি চ সব্বসম্পত্তিসমুস্সযেহি ৰিনিপাতত্তা ৰিনিপাতোতি চ ৰুচ্চতি. নিরযগ্গহণেন পন অৰীচিআদিকং অনেকপ্পকারং নিরযমেৰ দীপেতি. উপপজ্জতীতি নিব্বত্ততি.
আনিসংসকথা ৰুত্তৰিপরিযাযেন ৰেদিতব্বা. অযং পন ৰিসেসো – সীলৰাতি সমাদানৰসেন সীলৰা. সীলসম্পন্নোতি পরিসুদ্ধং পরিপুণ্ণঞ্চ কত্ৰা সীলস্স সম্পাদনেন সীলসম্পন্নো. ভোগক্খন্ধন্তি ভোগরাসিং. সুগতিং সগ্গং লোকন্তি এত্থ সুগতিগ্গহণেন মনুস্সগতিপি সঙ্গয্হতি, সগ্গগ্গহণেন দেৰগতি এৰ. তত্থ সুন্দরা গতীতি সুগতি, রূপাদীহি ৰিসযেহি সুট্ঠু অগ্গোতি সগ্গো, সো সব্বোপি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি.
পাটলিগামিকে উপাসকে বহুদেৰ রত্তিং ধম্মিযা কথাযাতি অঞ্ঞাযপি পাল়িমুত্তায ধম্মকথায চেৰ আৰসথানুমোদনকথায চ. তদা হি ভগৰা যস্মা অজাতসত্তুনা তত্থ পাটলিপুত্তনগরং মাপেন্তেন অঞ্ঞাসু গামনিগমরাজধানীসু যে সীলাচারসম্পন্না কুটুম্বিকা, তে আনেত্ৰা ধনধঞ্ঞানি ঘরৰত্থুখেত্তৰত্থাদীনি চেৰ পরিহারঞ্চ দাপেত্ৰা নিৰেসিযন্তি, তস্মা পাটলিগামিকা উপাসকা আনিসংসদস্সাৰিতায ৰিসেসতো সীলগরুকাতি সব্বগুণানঞ্চ সীলস্স অধিট্ঠানভাৰতো তেসং পঠমং সীলানিসংসে পকাসেত্ৰা ততো পরং আকাসগঙ্গং ওতারেন্তো ৰিয পথৰোজং আকড্ঢন্তো ৰিয মহাজম্বুং মত্থকে গহেত্ৰা চালেন্তো ৰিয যোজনপ্পমাণং মহামধুং চক্কযন্তেন পীল়েত্ৰা সুমধুররসং পাযমানো ৰিয চ পাটলিগামিকানং উপাসকানং হিতসুখাৰহং পকিণ্ণককথং কথেন্তোপি ‘‘আৰাসদানং নামেতং গহপতযো মহন্তং পুঞ্ঞং, তুম্হাকং আৰাসো মযা পরিভুত্তো, ভিক্খুসঙ্ঘেন পরিভুত্তো, মযা চ ভিক্খুসঙ্ঘেন চ পরিভুত্তে ধম্মরতনেনপি পরিভুত্তোযেৰ হোতি, এৰং তীহি রতনেহি পরিভুত্তে অপরিমেয্যোৰ ৰিপাকো, অপিচ আৰাসদানস্মিং দিন্নে সব্বদানং দিন্নমেৰ হোতি, ভূমট্ঠকপণ্ণসালায ৰা সাখামণ্ডপস্স ৰা সঙ্ঘং উদ্দিস্স কতস্স আনিসংসো পরিচ্ছিন্দিতুং ন সক্কা. আৰাসদানানুভাৰেন হি ভৰে নিব্বত্তমানস্সপি সম্পীল়িতগব্ভৰাসো নাম ন হোতি, দ্ৰাদসহত্থো ওৰরকো ৰিযস্স মাতুকুচ্ছি অসম্বাধোৰ হোতী’’তি এৰং নানানযৰিচিত্তং বহুং ধম্মকথং কথেত্ৰা –
‘‘সীতং উণ্হং পটিহন্তি, ততো ৰাল়মিগানি চ;
সরীসপে চ মকসে, সিসিরে চাপি ৰুট্ঠিযো.
‘‘ততো ৰাতাতপো ঘোরো, সঞ্জাতো পটিহঞ্ঞতি;
লেণত্থঞ্চ সুখত্থঞ্চ, ঝাযিতুঞ্চ ৰিপস্সিতুং.
‘‘ৰিহারদানং সঙ্ঘস্স, অগ্গং বুদ্ধেন ৰণ্ণিতং;
তস্মা হি পণ্ডিতো পোসো, সম্পস্সং অত্থমত্তনো.
‘‘ৰিহারে কারযে রম্মে, ৰাসযেত্থ বহুস্সুতে;
তেসং অন্নঞ্চ পানঞ্চ, ৰত্থসেনাসনানি চ.
‘‘দদেয্য উজুভূতেসু, ৰিপ্পসন্নেন চেতসা;
তে তস্স ধম্মং দেসেন্তি, সব্বদুক্খাপনূদনং;
যং সো ধম্মং ইধঞ্ঞায, পরিনিব্বাতি অনাসৰো’’তি. (চূল়ৰ. ২৯৫, ৩১৫) –
এৰং অযম্পি আৰাসদানে আনিসংসো অযম্পি আৰাসদানে আনিসংসোতি বহুদেৰ রত্তিং অতিরেকদিযড্ঢযামং আৰাসদানানিসংসং কথেসি. তত্থ ইমা গাথাৰ সঙ্গহং আরুল়্হা, পকিণ্ণকধম্মদেসনা পন সঙ্গহং ন আরোহতি. সন্দস্সেত্ৰাতিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ.
অভিক্কন্তাতি অতিক্কন্তা দ্ৰে যামা গতা. যস্সদানি তুম্হে কালং মঞ্ঞথাতি যস্স গমনস্স তুম্হে কালং মঞ্ঞথ, গমনকালো তুম্হাকং, গচ্ছথাতি ৰুত্তং হোতি. কস্মা পন ভগৰা তে উয্যোজেসীতি? অনুকম্পায. তিযামরত্তিঞ্হি নিসীদিত্ৰা ৰীতিনামেন্তানং তেসং সরীরে আবাধো উপ্পজ্জেয্য, ভিক্খুসঙ্ঘোপি চ মহা, তস্স সযননিসজ্জানং ওকাসং লদ্ধুং ৰট্টতি, ইতি উভযানুকম্পায উয্যোজেসি.
সুঞ্ঞাগারন্তি পাটিযেক্কং সুঞ্ঞাগারং নাম তত্থ নত্থি. তে কির গহপতযো তস্সেৰ আৰসথাগারস্স একপস্সে পটসাণিং পরিক্খিপাপেত্ৰা কপ্পিযমঞ্চং পঞ্ঞপেত্ৰা তত্থ কপ্পিযপচ্চত্থরণানি অত্থরিত্ৰা উপরি সুৰণ্ণরজততারকগন্ধমালাদিদামপটিমণ্ডিতং ৰিতানং বন্ধিত্ৰা গন্ধতেলপদীপং আরোপযিংসু ‘‘অপ্পেৰ নাম সত্থা ধম্মাসনতো ৰুট্ঠায থোকং ৰিস্সমেতুকামো ইধ নিপজ্জেয্য, এৰং নো ইদং আৰসথাগারং ভগৰতা চতূহি ইরিযাপথেহি পরিভুত্তং দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতী’’তি. সত্থাপি তদেৰ সন্ধায তত্থ সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেত্ৰা সীহসেয্যং কপ্পেসি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘সুঞ্ঞাগারং পাৰিসী’’তি. তত্থ পাদধোৰনট্ঠানতো পট্ঠায যাৰ ধম্মাসনা অগমাসি, এত্তকে ঠানে গমনং নিপ্ফন্নং. ধম্মাসনং পত্ৰা থোকং অট্ঠাসি, ইদং তত্থ ঠানং. দ্ৰে যামে ধম্মাসনে নিসীদি, এত্তকে ঠানে নিসজ্জা নিপ্ফন্না. উপাসকে উয্যোজেত্ৰা ধম্মাসনতো ওরুয্হ যথাৰুত্তে ঠানে সীহসেয্যং কপ্পেসি. এতং ঠানং ভগৰতা চতূহি ইরিযাপথেহি পরিভুত্তং অহোসীতি.
পাটলিগামৰত্থুকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুনিধৰস্সকারৰত্থুকথাৰণ্ণনা
২৮৬. সুনিধৰস্সকারাতি (দী. নি. ২.১৫৩; উদা. অট্ঠ. ৭৬) সুনিধো চ ৰস্সকারো চ দ্ৰে ব্রাহ্মণা. মগধমহামত্তাতি মগধরঞ্ঞো মহাঅমচ্চা, মগধরট্ঠে ৰা মহামত্তা, মহতিযা ইস্সরিযমত্তায সমন্নাগতাতি মগধমহামত্তা. পাটলিগামে নগরং মাপেন্তীতি পাটলিগামন্তসঙ্খাতে ভূমিপ্পদেসে নগরং মাপেন্তি, পুব্বে ‘‘পাটলিগামো’’তি লদ্ধনামং ঠানং ইদানি নগরং কত্ৰা মাপেন্তীতি অত্থো. ৰজ্জীনং পটিবাহাযাতি লিচ্ছৰিরাজূনং আযমুখপচ্ছিন্দনত্থং. ৰত্থূনীতি ঘরৰত্থূনি ঘরপতিট্ঠাপনট্ঠানানি. চিত্তানি নমন্তি নিৰেসনানি মাপেতুন্তি রঞ্ঞো রাজমহামত্তানঞ্চ নিৰেসনানি মাপেতুং ৰত্থুৰিজ্জাপাঠকানং চিত্তানি নমন্তি. তে কির অত্তনো সিপ্পানুভাৰেন হেট্ঠাপথৰিযং তিংসহত্থমত্তে ঠানে ‘‘ইধ নাগানং নিৰাসপরিগ্গহো, ইধ যক্খানং, ইধ ভূতানং নিৰাসপরিগ্গহো, ইধ পাসাণো ৰা খাণুকো ৰা অত্থী’’তি জানন্তি, তে তদা সিপ্পং জপ্পিত্ৰা তাদিসং সারম্ভট্ঠানং পরিহরিত্ৰা অনারম্ভে ঠানে তাহি ৰত্থুপরিগ্গাহিকাহি দেৰতাহি সদ্ধিং মন্তযমানা ৰিয তংতংগেহানি মাপেন্তি.
অথ ৰা নেসং সরীরে দেৰতা অধিমুচ্চিত্ৰা তত্থ তত্থ নিৰেসনানি মাপেতুং চিত্তং নামেন্তি. তা চতূসু কোণেসু খাণুকে কোট্টেত্ৰা ৰত্থুম্হি গহিতমত্তে পটিৰিগচ্ছন্তি. সদ্ধানং কুলানং সদ্ধা দেৰতা তথা করোন্তি, অস্সদ্ধানং কুলানং অস্সদ্ধা দেৰতা চ. কিং কারণা? সদ্ধানঞ্হি এৰং হোতি ‘‘ইধ মনুস্সা নিৰেসনং মাপেন্তা পঠমং ভিক্খুসঙ্ঘং নিসীদাপেত্ৰা মঙ্গলং ৰদাপেস্সন্তি, অথ মযং সীলৰন্তানং দস্সনং ধম্মকথং পঞ্হৰিস্সজ্জনং অনুমোদনঞ্চ সোতুং লভিস্সাম, মনুস্সাদানং দত্ৰা অম্হাকং পত্তিং দস্সন্তী’’তি. অস্সদ্ধা দেৰতাপি ‘‘অত্তনো ইচ্ছানুরূপং তেসং পটিপত্তিং পস্সিতুং কথঞ্চ সোতুং লভিস্সামা’’তি তথা করোন্তি.
তাৰতিংসেহীতি যথা হি একস্মিং কুলে একং পণ্ডিতং মনুস্সং, একস্মিঞ্চ ৰিহারে একং বহুস্সুতং ভিক্খুং উপাদায ‘‘অসুককুলে মনুস্সা পণ্ডিতা, অসুকৰিহারে ভিক্খূ বহুস্সুতা’’তি সদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি, এৰমেৰং সক্কং দেৰরাজানং ৰিস্সকম্মঞ্চ দেৰপুত্তং উপাদায ‘‘তাৰতিংসা পণ্ডিতা’’তি সদ্দো অব্ভুগ্গতো. তেনাহ ‘‘তাৰতিংসেহী’’তি. সেয্যথাপীতিআদিনা দেৰেহি তাৰতিংসেহি সদ্ধিং মন্তেত্ৰা ৰিয সুনিধৰস্সকারা নগরং মাপেন্তীতি দস্সেতি.
যাৰতা অরিযং আযতনন্তি যত্তকং অরিযমনুস্সানং ওসরণট্ঠানং নাম অত্থি. যাৰতা ৰণিপ্পথোতি যত্তকং ৰাণিজানং আহটভণ্ডস্স রাসিৰসেনেৰ কযৰিক্কযট্ঠানং নাম, ৰাণিজানং ৰসনট্ঠানং ৰা অত্থি. ইদং অগ্গনগরন্তি তেসং অরিযাযতনৰণিপ্পথানং ইদং নগরং অগ্গং ভৰিস্সতি জেট্ঠকং পামোক্খং. পুটভেদনন্তি ভণ্ডপুটভেদনট্ঠানং, ভণ্ডগন্থিকানং মোচনট্ঠানন্তি ৰুত্তং হোতি. সকলজম্বুদীপে অলদ্ধভণ্ডম্পি হি ইধেৰ লভিস্সতি, অঞ্ঞত্থ ৰিক্কযং অগচ্ছন্তম্পি ইধ ৰিক্কযং গচ্ছিস্সতি, তস্মা ইধেৰ পুটং ভিন্দিস্সতীতি অত্থো. আযন্তি যানি চতূসু দ্ৰারেসু চত্তারি, সভাযং একন্তি এৰং দিৰসে দিৰসে পঞ্চসতসহস্সানি তত্থ উট্ঠহিস্সন্তি, তানিস্স ভাৰীনি আযানি দস্সেতি. অগ্গিতো ৰাতিআদীসু চ-কারত্থো ৰা-সদ্দো, অগ্গিনা চ উদকেন চ মিথুভেদেন চ নস্সিস্সতীতি অত্থো. তস্স হি একো কোট্ঠাসো অগ্গিনা নস্সিস্সতি, নিব্বাপেতুম্পি নং ন সক্খিস্সতি, একং কোট্ঠাসং গঙ্গা গহেত্ৰা গমিস্সতি, একো ইমিনা অকথিতং অমুস্স, অমুনা অকথিতং ইমস্স ৰদন্তানং পিসুণৰাচানং ৰসেন ভিন্নানং মনুস্সানং অঞ্ঞমঞ্ঞভেদেন ৰিনস্সিস্সতি.
এৰং ৰত্ৰা ভগৰা পচ্চূসকালে গঙ্গাতীরং গন্ত্ৰা কতমুখধোৰনো ভিক্খাচারকালং আগমযমানো নিসীদি. সুনিধৰস্সকারাপি ‘‘অম্হাকং রাজা সমণস্স গোতমস্স উপট্ঠাকো, সো অম্হে উপগতে পুচ্ছিস্সতি ‘সত্থা কির পাটলিগামং অগমাসি, কিং তস্স সন্তিকং উপসঙ্কমিত্থ, ন উপসঙ্কমিত্থা’তি, ‘উপসঙ্কমিম্হা’তি চ ৰুত্তে ‘নিমন্তযিত্থ, ন নিমন্তযিত্থা’তি পুচ্ছিস্সতি, ‘ন নিমন্তযিম্হা’তি চ ৰুত্তে অম্হাকং দোসং আরোপেত্ৰা নিগ্গণ্হিস্সতি, ইদঞ্চাপি মযং অকতট্ঠানে নগরং মাপেম, সমণস্স খো পন গোতমস্স গতগতট্ঠানে কাল়কণ্ণিসত্তা পটিক্কমন্তি, তং মযং নগরমঙ্গলং ৰাচাপেস্সামা’’তি চিন্তেত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা নিমন্তযিংসু. তেন ৰুত্তং ‘‘অথ খো সুনিধৰস্সকারা’’তিআদি. পুব্বণ্হসমযন্তি পুব্বণ্হকালে. নিৰাসেত্ৰাতি গামপ্পৰেসননীহারেন নিৰাসনং নিৰাসেত্ৰা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা. পত্তচীৰরমাদাযাতি পত্তঞ্চ চীৰরঞ্চ আদিযিত্ৰা কাযপটিবদ্ধং কত্ৰা, চীৰরং পারুপিত্ৰা পত্তং হত্থেন গহেত্ৰাতি অত্থো.
সীলৰন্তেত্থাতি সীলৰন্তে এত্থ অত্তনো ৰসনট্ঠানে. সঞ্ঞতেতি কাযৰাচাচিত্তেহি সঞ্ঞতে. তাসং দক্খিণমাদিসেতি সঙ্ঘস্স দিন্নে চত্তারো পচ্চযে তাসং ঘরদেৰতানং আদিসেয্যপত্তিং দদেয্য. পূজিতা পূজযন্তীতি ‘‘ইমে মনুস্সা অম্হাকং ঞাতকাপি ন হোন্তি, তথাপি নো পত্তিং দেন্তীতি আরক্খং সুসংৰিহিতং করোথা’’তি সুট্ঠু আরক্খং করোন্তি. মানিতা মানযন্তীতি কালানুকালং বলিকম্মকরণেন মানিতা ‘‘এতে মনুস্সা অম্হাকং ঞাতকাপি ন হোন্তি, তথাপি চতুমাসছমাসন্তরে নো বলিকম্মং করোন্তী’’তি মানেন্তি উপ্পন্নপরিস্সযং হরন্তি. ততো নন্তি ততো নং পণ্ডিতজাতিকং মনুস্সং. ওরসন্তি উরে ঠপেত্ৰা সংৰড্ঢিতং, যথা মাতা ওরসং পুত্তং অনুকম্পতি, উপ্পন্নপরিস্সযহরণত্থমেৰস্স ৰাযমতি, এৰং অনুকম্পন্তীতি অত্থো. ভদ্রানি পস্সতীতি সুন্দরানি পস্সতি.
অনুমোদিত্ৰাতি তেহি তদা পসুতপুঞ্ঞস্স অনুমোদনৰসেন তেসং ধম্মকথং কত্ৰা. সুনিধৰস্সকারাপি ‘‘যা তত্থ দেৰতা আসুং, তাসং দক্খিণমাদিসে’’তি ভগৰতো ৰচনং সুত্ৰা দেৰতানং পত্তিং অদংসু. তং গোতমদ্ৰারং নাম অহোসীতি তস্স নগরস্স যেন দ্ৰারেন ভগৰা নিক্খমি, তং গোতমদ্ৰারং নাম অহোসি. গঙ্গায পন উত্তরণত্থং অনোতিণ্ণত্তা গোতমতিত্থং নাম নাহোসি. পূরাতি পুণ্ণা. সমতিত্তিকাতি তীরসমং উদকস্স তিত্তা ভরিতা. কাকপেয্যাতি তীরে ঠিতকাকেহি পাতুং সক্কুণেয্যউদকা. তীহিপি পদেহি উভতোকূলসমং পরিপুণ্ণভাৰমেৰ ৰদতি. উল়ুম্পন্তি পারগমনত্থায লহুকে দারুদণ্ডে গহেত্ৰা কৰাটফলকে ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধে কাতুং আণিযো কোট্টেত্ৰা নাৰাসঙ্খেপেন কতং. কুল্লন্তি ৰেল়ুনল়াদিকে সঙ্ঘরিত্ৰা ৰল্লিআদীহি কলাপৰসেন বন্ধিত্ৰা কতং.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং মহাজনস্স গঙ্গুদকমত্তস্সপি কেৰলং তরিতুং অসমত্থতং, অত্তনো পন ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ অতিগম্ভীরৰিত্থতং সংসারমহণ্ণৰং তরিত্ৰা ঠিতভাৰঞ্চ সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা তদত্থপরিদীপনং ইমং উদানং উদানেসি. উদানগাথায অত্থো পন অট্ঠকথাযং দস্সিতোযেৰ. তত্থ উদকট্ঠানস্সেতং অধিৰচনন্তি যথাৰুত্তস্স যস্স কস্সচি উদকট্ঠানস্স এতং অণ্ণৰন্তি অধিৰচনং, ন সমুদ্দস্সেৰাতি অধিপ্পাযো. সরন্তি ইধ নদী অধিপ্পেতা সরতি সন্দতীতি কত্ৰা. গম্ভীরং ৰিত্থতন্তি অগাধট্ঠেন গম্ভীরং, সকললোকত্তযব্যাপিতায ৰিত্থতং. ৰিসজ্জাতি অনাসজ্জ অপ্পত্ৰা এৰ পল্ললানি তেসং অতরণতো. কুল্লঞ্হি জনো বন্ধতীতি কুল্লং বন্ধিতুং আযাসং আপজ্জতি. ৰিনা এৰ কুল্লেনাতি ঈদিসং উদকং কুল্লেন ঈদিসেন ৰিনা এৰ. তিণ্ণা মেধাৰিনো জনাতি অরিযমগ্গঞাণসঙ্খাতায মেধায সমন্নাগতত্তা মেধাৰিনো বুদ্ধা চ বুদ্ধসাৰকা চ তিণ্ণা পরতীরে পতিট্ঠিতা.
সুনিধৰস্সকারৰত্থুকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কোটিগামে সচ্চকথাৰণ্ণনা
২৮৭. কোটিগামোতি মহাপনাদস্স রঞ্ঞো পাসাদকোটিযং কতগামো, পতিতস্স পাসাদস্স থুপিকায পতিট্ঠিতট্ঠানে নিৰিট্ঠগামোতি অত্থো. অরিযসচ্চানন্তি যে পটিৰিজ্ঝন্তি, তেসং অরিযভাৰকরানং সচ্চানং. অননুবোধাতি অবুজ্ঝনেন অজাননেন. অপ্পটিৰেধাতি অপ্পটিৰিজ্ঝনেন. অনুবোধো চেত্থ পুব্বভাগিযঞাণং, পটিৰেধো মগ্গঞাণেন অভিসমযো. তত্থ যস্মা অনুবোধপুব্বকো পটিৰেধো অনুবোধেন ৰিনা ন হোতি, অনুবোধোপি একচ্চো পটিৰেধসম্বন্ধো তদুভযাভাৰহেতুকঞ্চ ৰট্টে সংসরণং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অননুবোধা…পে… তুম্হাকঞ্চা’’তি. তত্থ সন্ধাৰিতন্তি পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন ভৰতো ভৰন্তরুপগমনেন সন্ধাৰিতং. সংসরিতন্তি অপরাপরং চৰনুপপজ্জনৰসেন সংসরিতং. মমঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চাতি মযা চ তুম্হেহি চ. অথ ৰা সন্ধাৰিতং সংসরিতন্তি সন্ধাৰনং সংসরণং মমঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চ অহোসীতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
সংসিতন্তি সংসরিতং. ভৰনেত্তি সমূহতাতি দীঘরজ্জুযা বদ্ধসকুণং ৰিয রজ্জুহত্থো পুরিসো দেসন্তরং, তণ্হারজ্জুযা বদ্ধসত্তসন্তানং অভিসঙ্খারো ভৰন্তরং নেতি এতাযাতি ভৰনেত্তি, সা ভৰতো ভৰং নযনসমত্থা তণ্হারজ্জু অরিযমগ্গসত্থেন সুট্ঠু হতা ছিন্না অপ্পৰত্তিকতাতি ভৰনেত্তি সমূহতা.
অম্বপালীৰত্থুকথাৰণ্ণনা
২৮৮. যানস্স ভূমীতি যত্থ সক্কা হোতি যানং আরুয্হ যানেন গন্তুং, অযং যানস্স ভূমি নাম. যানা পচ্চোরোহিত্ৰাতি ৰিহারস্স বহিদ্ৰারকোট্ঠকে যানতো ওরোহিত্ৰা.
লিচ্ছৰীৰত্থুকথাৰণ্ণনা
২৮৯. নীলাতি ইদং সব্বসঙ্গাহকৰচনং. নীলৰণ্ণাতিআদি তস্সেৰ ৰিভাগদস্সনত্থং. তত্থ ন তেসং পকতিৰণ্ণো নীলো, নীলৰিলেপনৰিলিত্তত্তা পনেতং ৰুত্তং. নীলৰত্থাতি পটদুকূলকোসেয্যাদীনিপি নেসং নীলানেৰ হোন্তি. নীলালঙ্কারাতি নীলমণিঅলঙ্কারেহি নীলপুপ্ফেহি চ অলঙ্কতা. তে কির অলঙ্কারা সুৰণ্ণৰিচিত্তাপি ইন্দনীলমণিওভাসেহি একনীলা ৰিয খাযন্তি, রথাপি নেসং নীলমণিখচিতা নীলৰত্থপরিক্খিত্তা নীলধজনীলৰম্মিকেহি নীলাভরণেহি নীলঅস্সেহি যুত্তা, পতোদযট্ঠিযোপি নীলাযেৰাতি ইমিনা নযেন সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. পটিৰট্টেসীতি পহরি. কিস্স জে অম্বপালীতি জে-তি আলপনং, ভোতি অম্বপালি কিংকারণাতি ৰুত্তং হোতি. সাহারন্তি এত্থ আহরন্তি ইমস্মা রাজপুরিসা বলিন্তি আহারো, তব্ভুত্তজনপদো. তেন সহিতং সাহারং, সজনপদন্তি অত্থো. অঙ্গুলিং ফোটেসুন্তি অঙ্গুলিং চালেসুং. অম্বকাযাতি মাতুগামেন. উপচারৰচনঞ্হেতং, ইত্থীসু যদিদং অম্বকা মাতুগামো জননিকাতি. ওলোকেথাতি পস্সথ. অপলোকেথাতি অপৰত্তিত্ৰা ওলোকেথ, পুনপ্পুনং পস্সথাতি অত্থো. উপসংহরথাতি উপনেথ, ইমং লিচ্ছৰীপরিসং তুম্হাকং চিত্তেন তাৰতিংসসদিসং উপসংহরথ উপনেথ অল্লীযাপেথ. যথেৰ তাৰতিংসা অভিরূপা পাসাদিকা নীলাদিনানাৰণ্ণা, এৰমিমে লিচ্ছৰীরাজানোপীতি তাৰতিংসেহি সমকে কত্ৰা পস্সথাতি অত্থো.
কস্মা পন ভগৰা অনেকসতেহি সুত্তেহি চক্খাদীনং রূপাদীসু নিমিত্তগ্গাহং পটিসেধেত্ৰা ইধ মহন্তেন উস্সাহেন নিমিত্তগ্গাহে নিযোজেতীতি? হিতকামতায তেসং ভিক্খূনং যথা আযস্মতো নন্দস্স হিতকামতায সগ্গসম্পত্তিদস্সনত্থং. তত্র কির একচ্চে ভিক্খূ ওসন্নৰীরিযা, তে সম্পত্তিযা পলোভেন্তো ‘‘অপ্পমাদেন সমণধম্মং করোন্তানং এৰরূপা ইস্সরিযসম্পত্তি সুলভা’’তি সমণধম্মে উস্সাহজননত্থং আহ. অথ ৰা নযিদং নিমিত্তগ্গাহে নিযোজনং, কেৰলং পন ‘‘দিব্বসম্পত্তিসদিসা এতেসং রাজূনং ইস্সরিযসম্পত্তী’’তি অনুপুব্বিকথায সম্পত্তিকথনং ৰিয দট্ঠব্বং. অনিচ্চলক্খণৰিভাৰনত্থঞ্চাপি এৰমাহ. ন চিরস্সেৰ হি সব্বেপিমে অজাতসত্তুস্স ৰসেন ৰিনাসং পাপুণিস্সন্তি, অথ নেসং রজ্জসিরিসম্পত্তিং দিস্ৰা ঠিতভিক্খূ ‘‘তথারূপাযপি নাম সিরিসম্পত্তিযা ৰিনাসো পঞ্ঞাযিস্সতী’’তি অনিচ্চলক্খণং ভাৰেত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণিস্সন্তীতি অনিচ্চলক্খণৰিভাৰনত্থং আহ.
অধিৰাসেতূতি অম্বপালিযা নিমন্তিতভাৰং ঞত্ৰাপি কস্মা নিমন্তেন্তীতি? অসদ্দহনতায চ ৰত্তসীসেন চ. সা হি ধুত্তা ইত্থী অনিমন্তেত্ৰাপি ‘‘নিমন্তেসি’’ন্তি ৰদেয্যাতি তেসং অহোসি. ধম্মং সুত্ৰা গমনকালে চ নিমন্তেত্ৰা গমনং নাম মনুস্সানং ৰত্তমেৰ.
লিচ্ছৰীৰত্থুকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সীহসেনাপতিৰত্থুকথাৰণ্ণনা
২৯০. অভিঞ্ঞাতাতি (অ. নি. অট্ঠ. ৩.৮.১২) ঞাতা পঞ্ঞাতা পাকটা. সন্থাগারেতি মহাজনস্স সন্থম্ভনাগারে ৰিস্সমনত্থায কতে অগারে. সা কির সন্থাগারসালা নগরমজ্ঝে অহোসি, চতূসু দ্ৰারেসু ঠিতানং পঞ্ঞাযতি, চতূহি দিসাহি আগতমনুস্সা পঠমং তত্থ ৰিস্সমিত্ৰা পচ্ছা অত্তনো অত্তনো ফাসুকট্ঠানং গচ্ছন্তি. রাজকুলানং রজ্জকিচ্চসন্থরণত্থং কতং অগারন্তিপি ৰদন্তিযেৰ. তত্থ হি নিসীদিত্ৰা লিচ্ছৰীরাজানো রজ্জকিচ্চং সন্থরন্তি করোন্তি ৰিচারেন্তি. সন্নিসিন্নাতি তেসং নিসীদনত্থংযেৰ পঞ্ঞত্তেসু মহারহপচ্চত্থরণেসু সমুস্সিতসেতচ্ছত্তেসু আসনেসু সন্নিসিন্না. অনেকপরিযাযেন বুদ্ধস্স ৰণ্ণং ভাসন্তীতি রাজকুলকিচ্চঞ্চেৰ লোকত্থকিরিযঞ্চ ৰিচারেত্ৰা অনেকেহি কারণেহি বুদ্ধস্স ৰণ্ণং ভাসন্তি. পণ্ডিতা হি তে রাজানো সদ্ধাসম্পন্না সোতাপন্নাপি সকদাগামিনোপি অনাগামিনোপি অরিযসাৰকা, তে সব্বেপি লোকিযজটং ভিন্দিত্ৰা বুদ্ধাদীনং তিণ্ণং রতনানং ৰণ্ণং ভাসন্তি.
তত্থ তিৰিধো বুদ্ধৰণ্ণো নাম চরিযৰণ্ণো সরীরৰণ্ণো গুণৰণ্ণোতি. তত্রিমে রাজানো চরিযায ৰণ্ণং আরভিংসু – ‘‘দুক্করং ৰত কতং সম্মাসম্বুদ্ধেন কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি দস পারমিযো দস উপপারমিযো দস পরমত্থপারমিযোতি সমতিংস পারমিযো পূরেন্তেন ঞাতত্থচরিযং লোকত্থচরিযং বুদ্ধত্থচরিযং মত্থকং পাপেত্ৰা পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজন্তেনা’’তি অড্ঢচ্ছক্কেহি জাতকসতেহি বুদ্ধৰণ্ণং কথেন্তা তুসিতভৰনং পাপেত্ৰা ঠপযিংসু. ধম্মস্স ৰণ্ণং ভাসন্তা পনেতে ‘‘ভগৰতা ধম্মো দেসিতো, নিকাযতো পঞ্চ নিকাযা হোন্তি, পিটকতো তীণি পিটকানি, অঙ্গতো নৰ অঙ্গানি, খন্ধতো চতুরাসীতিধম্মক্খন্ধসহস্সানী’’তি কোট্ঠাসৰসেন ধম্মগুণং কথযিংসু. সঙ্ঘস্স ৰণ্ণং ভাসন্তা ‘‘সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধা কুলপুত্তা ভোগক্খন্ধঞ্চেৰ ঞাতিপরিৰট্টঞ্চ পহায সেতচ্ছত্তউপরজ্জসেনাপতিসেট্ঠিভণ্ডাগারিকট্ঠানন্তরাদীনি অগণযিত্ৰা নিক্খম্ম সত্থু ৰরসাসনে পব্বজন্তি, সেতচ্ছত্তং পহায পব্বজিতানং ভদ্দিযমহারাজমহাকপ্পিনপুক্কুসাতিআদিরাজপব্বজিতানংযেৰ বুদ্ধকালে অসীতি সহস্সানি অহেসুং, অনেককোটিধনং পহায পব্বজিতানং পন যসকুলপুত্তসোণসেট্ঠিপুত্তরট্ঠপালপুত্তাদীনং পরিচ্ছেদো নত্থি, এৰরূপা চ এৰরূপা চ কুলপুত্তা সত্থু সাসনে পব্বজন্তী’’তি পব্বজ্জাসঙ্খেপৰসেন সঙ্ঘগুণং কথযিংসু.
সীহো সেনাপতীতি এৰংনামকো সেনায অধিপতি. ৰেসালিযঞ্হি সত্ত সহস্সানি সত্ত সতানি সত্ত চ রাজানো, তে সব্বেপি সন্নিপতিত্ৰা সব্বেসং মনং গহেত্ৰা ‘‘রট্ঠং ৰিচারেতুং সমত্থং একং ৰিচিনথা’’তি ৰিচিনন্তা সীহরাজকুমারং দিস্ৰা ‘‘অযং সক্খিস্সতী’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা তস্স রত্তমণিৰণ্ণকম্বলপরিযোনদ্ধং সেনাপতিচ্ছত্তং অদংসু. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘সীহো সেনাপতী’’তি. নিগণ্ঠসাৰকোতি নিগণ্ঠস্স নাটপুত্তস্স পচ্চযদাযকো উপট্ঠাকো. জম্বুদীপতলস্মিঞ্হি তযো জনা নিগণ্ঠানং অগ্গুপট্ঠাকা – নাল়ন্দাযং উপালি গহপতি, কপিলপুরে ৰপ্পো সক্কো, ৰেসালিযং অযং সীহো সেনাপতীতি. নিসিন্নো হোতীতি সেসরাজূনম্পি পরিসায অন্তরে আসনানি পঞ্ঞাপযিংসু, সীহস্স পন মজ্ঝে ঠানেতি তস্মিং পঞ্ঞত্তে মহারহে রাজাসনে নিসিন্নো হোতি. নিস্সংসযন্তি নিব্বিচিকিচ্ছং অদ্ধা একংসেন. ন হেতে যস্স ৰা তস্স ৰা অপ্পেসক্খস্স এৰং অনেকসতেহি কারণেহি ৰণ্ণং ভাসন্তি.
যেন নিগণ্ঠো নাটপুত্তো তেনুপসঙ্কমীতি নিগণ্ঠো কির নাটপুত্তো ‘‘সচাযং সীহো কস্সচিদেৰ সমণস্স গোতমস্স ৰণ্ণং কথেন্তস্স সুত্ৰা সমণং গোতমং দস্সনায উপসঙ্কমিস্সতি, ময্হং পরিহানি ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা পঠমতরংযেৰ সীহং সেনাপতিং এতদৰোচ ‘‘সেনাপতি ইমস্মিং লোকে ‘অহং বুদ্ধো অহং বুদ্ধো’তি বহূ ৰদন্তি, সচে ত্ৰং কঞ্চি দস্সনায উপসঙ্কমিতুকামো অহোসি, মং পুচ্ছেয্যাসি, অহং তে যুত্তট্ঠানঞ্ঞেৰ পেসেস্সামি, অযুত্তট্ঠানতো নিৰারেস্সামী’’তি. সো তং কথং অনুস্সরিত্ৰা ‘‘সচে মং পেসেস্সতি, গমিস্সামি. নো চে, ন গমিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা যেন নিগণ্ঠো নাটপুত্তো তেনুপসঙ্কমি.
অথস্স ৰচনং সুত্ৰা নিগণ্ঠো মহাপব্বতেন ৰিয বলৰসোকেন ওত্থটো ‘‘যত্থ দানিস্সাহং গমনং ন ইচ্ছামি, তত্থেৰ গন্তুকামো জাতো, হতোহমস্মী’’তি অনত্তমনো হুত্ৰা ‘‘পটিবাহনুপাযমস্স করিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘কিং পন ত্ৰ’’ন্তিআদিমাহ. এৰং ৰদন্তো চরন্তং গোণং তুণ্ডে পহরন্তো ৰিয জলমানং পদীপং নিব্বাপেন্তো ৰিয ভত্তভরিতং পত্তং নিকুজ্জন্তো ৰিয চ সীহস্স উপ্পন্নং পীতিং ৰিনাসেসি. গমিকাভিসঙ্খারোতি হত্থিযানাদীনং যোজাপনগন্ধমালাদিগ্গহণৰসেন পৰত্তো পযোগো. সো পটিপ্পস্সম্ভীতি সো ৰূপসন্তো.
দুতিযম্পি খোতি দুতিযৰারম্পি. ইমস্মিঞ্চ ৰারে বুদ্ধস্স ৰণ্ণং ভাসন্তা তুসিতভৰনতো পট্ঠায যাৰ মহাবোধিপল্লঙ্কা দসবলস্স হেট্ঠা পাদতলেহি উপরি কেসগ্গেহি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণঅসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাৰসেন সরীরৰণ্ণং কথযিংসু. ধম্মস্স ৰণ্ণং ভাসন্তা ‘‘একপদেপি একব্যঞ্জনেপি অৰক্খলিতং নাম নত্থী’’তি সুকথিতৰসেনেৰ ধম্মগুণং কথযিংসু. সঙ্ঘস্স ৰণ্ণং ভাসন্তা ‘‘এৰরূপং যসসিরিৰিভৰং পহায সত্থু সাসনে পব্বজিতা ন কোসজ্জপকতিকা হোন্তি, তেরসসু পন ধুতগুণেসু পরিপূরকারিনো হুত্ৰা সত্তসু অনুপস্সনাসু কম্মং করোন্তি, অট্ঠতিংস আরম্মণৰিভত্তিযো ৰল়ঞ্জেন্তী’’তি পটিপদাৰসেন সঙ্ঘগুণে কথযিংসু.
ততিযৰারে পন বুদ্ধস্স ৰণ্ণং ভাসমানা ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তি সুত্তন্তপরিযাযেনেৰ বুদ্ধগুণে কথযিংসু, ‘‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো’’তিআদিনা সুত্তন্তপরিযাযেনেৰ ধম্মগুণে, ‘‘সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো’’তিআদিনা সুত্তন্তপরিযাযেনেৰ সঙ্ঘগুণে চ কথযিংসু. ততো সীহো চিন্তেসি ‘‘ইমেসং লিচ্ছৰীরাজকুলানং ততিযদিৰসতো পট্ঠায বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণে কথেন্তানং মুখং নপ্পহোতি, অদ্ধা অনোমগুণসমন্নাগতো সো ভগৰা, ইমং দানি উপ্পন্নং পীতিং অৰিজহিত্ৰাৰ অহং অজ্জ সম্মাসম্বুদ্ধং পস্সিস্সামী’’তি. অথস্স ‘‘কিঞ্হি মে করিস্সন্তি নিগণ্ঠা’’তি ৰিতক্কো উদপাদি. তত্থ কিঞ্হি মে করিস্সন্তীতি কিং নাম ময্হং নিগণ্ঠা করিস্সন্তি. অপলোকিতা ৰা অনপলোকিতা ৰাতি আপুচ্ছিতা ৰা অনাপুচ্ছিতা ৰা. ন হি মে তে আপুচ্ছিতা যানৰাহনসম্পত্তিইস্সরিযযসৰিসেসং দস্সন্তি, নাপি অনাপুচ্ছিতা মারেস্সন্তি, অফলং এতেসং আপুচ্ছনন্তি অধিপ্পাযো.
দিৰা দিৰস্সাতি দিৰস্স দিৰা মজ্ঝন্হিকে অতিক্কন্তমত্তে. ৰেসালিযা নিয্যাসীতি যথা হি গিম্হকালে দেৰে ৰুট্ঠে উদকং সন্দমানং নদিং ওতরিত্ৰা থোকমেৰ গন্ত্ৰা তিট্ঠতি নপ্পৰত্ততি, এৰং সীহস্স পঠমদিৰসে ‘‘দসবলং পস্সিস্সামী’’তি উপ্পন্নায পীতিযা নিগণ্ঠেন পটিবাহিতকালো, যথা দুতিযদিৰসে দেৰে ৰুট্ঠে উদকং সন্দমানং নদিং ওতরিত্ৰা থোকং গন্ত্ৰা ৰালিকাপুঞ্জং পহরিত্ৰা অপ্পৰত্তং হোতি, এৰং সীহস্স দুতিযদিৰসে ‘‘দসবলং পস্সিস্সামী’’তি উপ্পন্নায পীতিযা নিগণ্ঠেন পটিবাহিতকালো, যথা ততিযদিৰসে দেৰে ৰুট্ঠে উদকং সন্দমানং নদিং ওতরিত্ৰা পুরাণপণ্ণসুক্খদণ্ডকনল়কচৰরাদীনি পরিকড্ঢন্তং ৰালিকাপুঞ্জং ভিন্দিত্ৰা সমুদ্দনিন্নমেৰ হোতি, এৰং সীহো ততিযদিৰসে তিণ্ণং ৰত্থূনং গুণকথং সুত্ৰা উপ্পন্নে পীতিপামোজ্জে ‘‘অফলা নিগণ্ঠা, নিপ্ফলা নিগণ্ঠা, কিং মে ইমে করিস্সন্তি, গমিস্সামহং সত্থু সন্তিক’’ন্তি গমনং অভিনীহরিত্ৰা ৰেসালিযা নিয্যাসি. নিয্যন্তো চ ‘‘চিরস্সাহং দসবলস্স সন্তিকং গন্তুকামো জাতো, ন খো পন মে যুত্তং অঞ্ঞাতকৰেসেন গন্তু’’ন্তি ‘‘যে কেচি দসবলস্স সন্তিকং গন্তুকামো, সব্বে নিক্খমন্তূ’’তি ঘোসনং কারেত্ৰা পঞ্চ রথসতানি যোজাপেত্ৰা উত্তমরথে ঠিতো তেহি চেৰ পঞ্চহি রথসতেহি মহতিযা চ পরিসায পরিৰুতো গন্ধপুপ্ফচুণ্ণৰাসাদীনি গাহাপেত্ৰা নিয্যাসি.
যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমীতি আরামং পৰিসন্তো দূরতোৰ অসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাদ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণানি ছব্বণ্ণা ঘনবুদ্ধরস্মিযো দিস্ৰা ‘‘এৰরূপং নাম পুরিসং এৰং আসন্নে ৰসন্তং এত্তকং কালং নাদ্দসং, ৰঞ্চিতো ৰতম্হি, অলাভা ৰত মে’’তি চিন্তেত্ৰা মহানিধিং দিস্ৰা দলিদ্দপুরিসো ৰিয সঞ্জাতপীতিপামোজ্জো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি. ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকরোন্তীতি ভোতা গোতমেন ৰুত্তকারণস্স অনুকারণং কথেন্তি. কারণৰচনো হেত্থ ধম্ম-সদ্দো ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭২০) ৰিয. কারণন্তি চেত্থ তথাপৰত্তস্স সদ্দস্স অত্থো অধিপ্পেতো তস্স পৰত্তিহেতুভাৰতো. অত্থপ্পযুত্তো হি সদ্দপ্পযোগো. অনুকারণন্তি চ সো এৰং পরেহি তথা ৰুচ্চমানো. সহধম্মিকো ৰাদানুৰাদোতি পরেহি ৰুত্তকারণেন সকারণো হুত্ৰা তুম্হাকং ৰাদো ৰা ততো পরং তস্স অনুৰাদো ৰা কোচি অপ্পমত্তকোপি ৰিঞ্ঞূহি গরহিতব্বং ঠানং কারণং ন আগচ্ছতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – কিং সব্বাকারেনপি তৰ ৰাদে গারয্হকারণং নত্থীতি. অনব্ভক্খাতুকামাতি ন অভূতেন ৰত্তুকামা.
২৯১-২৯২. অত্থি সীহ পরিযাযোতিআদীনং অত্থো ৰেরঞ্জকণ্ডে আগতনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. পরমেন অস্সাসেনাতি চতুমগ্গচতুফলসঙ্খাতেন উত্তমঅস্সাসেন. অস্সাসায ধম্মং দেসেতীতি অস্সাসনত্থায সন্থম্ভনত্থায ধম্মং দেসেতি. ইতি ভগৰা অট্ঠহঙ্গেহি সীহসেনাপতিস্স ধম্মং দেসেতি.
২৯৩. অনুৰিচ্চকারন্তি অনুৰিদিত্ৰা চিন্তেত্ৰা তুলযিত্ৰা কাতব্বং করোহীতি ৰুত্ত হোতি. সাধু হোতীতি সুন্দরো হোতি. তুম্হাদিসস্মিঞ্হি মং দিস্ৰা মং সরণং গচ্ছন্তে নিগণ্ঠং দিস্ৰা নিগণ্ঠং সরণং গচ্ছন্তে ‘‘কিং অযং সীহো দিট্ঠদিট্ঠমেৰ সরণং গচ্ছতী’’তি গরহা উপ্পজ্জতি, তস্মা অনুৰিচ্চকারো তুম্হাদিসানং সাধূতি দস্সেতি. পটাকং পরিহরেয্যুন্তি তে কির এৰরূপং সাৰকং লভিত্ৰা ‘‘অসুকো নাম রাজা ৰা রাজমহামত্তো ৰা সেট্ঠি ৰা অম্হাকং সরণং গতো সাৰকো জাতো’’তি পটাকং উক্খিপিত্ৰা নগরে ঘোসেন্তা আহিণ্ডন্তি. কস্মা? ‘‘এৰং নো মহন্তভাৰো আৰি ভৰিস্সতী’’তি চ, সচে পনস্স ‘‘কিমহং এতে সরণং গতো’’তি ৰিপ্পটিসারো উপ্পজ্জেয্য, তম্পি সো ‘‘এতেসং মে সরণগতভাৰং বহূ জানন্তি, দুক্করং দানি পটিনিৰত্তিতু’’ন্তি ৰিনোদেত্ৰা ন পটিক্কমিস্সতীতি চ. তেনাহ ‘‘পটাকং পরিহরেয্যু’’ন্তি. ওপানভূতন্তি পটিযত্তউদপানো ৰিয ঠিতং. কুলন্তি তৰ নিৰেসনং. দাতব্বং মঞ্ঞেয্যাসীতি পুব্বেপি দসপি ৰীসতিপি সট্ঠিপি জনে আগতে দিস্ৰা নত্থীতি অৰত্ৰা দেসি, ইদানি মং সরণং গতকারণমত্তেনেৰ মা ইমেসং দেয্যধম্মং উপচ্ছিন্দিত্থ, সম্পত্তানঞ্হি দাতব্বমেৰাতি ওৰদতি. সুতং মে তং ভন্তেতি কুতো সুতং? নিগণ্ঠানং সন্তিকা. তে কির কুলঘরেসু এৰং পকাসেন্তি ‘‘মযং যস্স কস্সচি সম্পত্তস্স দাতব্বন্তি ৰদাম, সমণো পন গোতমো ‘ময্হমেৰ দানং দাতব্বং…পে… ন অঞ্ঞেসং সাৰকানং দিন্নং মহপ্ফল’ন্তি এৰং ৰদতী’’তি. তং সন্ধায অযং ‘‘সুতং মে ত’’ন্তিআদিমাহ.
২৯৪. পৰত্তমংসন্তি পকতিযা পৰত্তং কপ্পিযমংসং, মূলং গহেত্ৰা অন্তরাপণে পরিযেসাহীতি অধিপ্পাযো. সম্বহুলা নিগণ্ঠাতি পঞ্চসতমত্তা নিগণ্ঠা. থূলং পসুন্তি থূলং মহাসরীরং গোকণ্ণমহিংসসূকরসঙ্খাতং পসুং. উদ্দিস্সকতন্তি অত্তানং উদ্দিসিত্ৰা কতং, মারিতন্তি অত্থো. পটিচ্চকম্মন্তি এত্থ কম্ম-সদ্দো কম্মসাধনো অতীতকালিকোতি আহ ‘‘অত্তানং পটিচ্চ কত’’ন্তি. নিমিত্তকম্মস্সেতং অধিৰচনং ‘‘পটিচ্চ কম্মং ফুসতী’’তিআদীসু (জা. ১.৪.৭৫) ৰিয. নিমিত্তকম্মস্সাতি নিমিত্তভাৰেন লদ্ধব্বকম্মস্স, ন করণকারাপনৰসেন. পটিচ্চকম্মং এত্থ অত্থীতি মংসং পটিচ্চকম্মং যথা ‘‘বুদ্ধং এতস্স অত্থীতি বুদ্ধো’’তি. অথ ৰা পটিচ্চ কম্মং ফুসতীতি পাঠসেসো দট্ঠব্বো, স্ৰাযং এতং মংসং পটিচ্চ তং পাণৰধককম্মং ফুসতীতি অত্থো. তঞ্হি অকুসলং উপড্ঢং দাযকস্স, উপড্ঢং পটিগ্গাহকস্স হোতীতি নেসং লদ্ধি. উপকণ্ণকেতি কণ্ণমূলে. অলন্তি পটিক্খেপৰচনং, হোতু কিং ইমিনাতি অত্থো. ন চ পন তেতি এতে আযস্মন্তা দীঘরত্তং অৰণ্ণকামা হুত্ৰা অৰণ্ণং ভাসন্তাপি অব্ভাচিক্খন্তা ন জিরিদন্তি, অব্ভক্খানস্স অন্তং ন গচ্ছন্তীতি অত্থো. অথ ৰা লজ্জনত্থে ইদং জিরিদন্তীতি পদং দট্ঠব্বং, ন লজ্জন্তীতি অত্থো.
সীহসেনাপতিৰত্থুকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কপ্পিযভূমিঅনুজাননকথাৰণ্ণনা
২৯৫. অভিলাপমত্তন্তি দেসনামত্তং. আমিসখাদনত্থাযাতি তত্থ তত্থ ছড্ডিতস্স আমিসস্স খাদনত্থায. অনুপ্পগেযেৰাতি পাতোযেৰ. ওরৰসদ্দন্তি মহাসদ্দং. তং পন অৰত্ৰাপীতি অন্ধকট্ঠকথাযংৰুত্তনযেন অৰত্ৰাপি. পি-সদ্দেন তথা ৰচনম্পি অনুজানাতি. অট্ঠকথাসু ৰুত্তনযেনাতি সেসঅট্ঠকথাসু ৰুত্তনযেন. ‘‘কপ্পিযকুটিং করোমা’তি ৰা, ‘কপ্পিযকুটী’তি ৰা ৰুত্তে সাধারণলক্খণ’’ন্তি সব্বঅট্ঠকথাসু ৰুত্তউস্সাৰনন্তিকাকুটিকরণলক্খণং. চযন্তি অধিট্ঠানং. যতো পট্ঠাযাতি যতো ইট্ঠকতো সিলতো মত্তিকাপিণ্ডতো ৰা পট্ঠায. পঠমিট্ঠকাদীনং হেট্ঠা ন ৰট্টন্তীতি ভিত্তিযা পঠমিট্ঠকাদীনং হেট্ঠা ভূমিযং পতিট্ঠাপিযমানা ইট্ঠকাদযো ভূমিগতিকত্তা ‘‘কপ্পিযকুটিং করোমা’’তি ৰত্ৰা পতিট্ঠাপেতুং ন ৰট্টন্তি. যদি এৰং ভূমিযং নিখণিত্ৰা পতিট্ঠাপিযমানা থম্ভা কস্মা তথা ৰত্ৰা পতিট্ঠাপেতুং ৰট্টন্তীতি আহ ‘‘থম্ভা পন…পে… ৰট্টন্তী’’তি. সঙ্ঘসন্তকমেৰাতি ৰাসত্থায কতং সঙ্ঘিকসেনাসনং সন্ধায ৰদতি. ভিক্খুসন্তকন্তি ৰাসত্থায এৰ কতং ভিক্খুস্স পুগ্গলিকসেনাসনং. মুখসন্নিধীতি ইমিনা অন্তোৰুত্থদুক্কটমেৰ দীপিতং.
কপ্পিযভূমিঅনুজাননকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কেণিযজটিলৰত্থুকথাৰণ্ণনা
৩০০. যেন আপণং তদৰসরীতিআদীসু আপণন্তি একস্স নিগমস্সেতং অধিৰচনং. তস্মিং কির নিগমে ৰীসতি আপণমুখসহস্সানি ৰিভত্তানি অহেসুং. ইতি সো আপণানং উস্সন্নত্তা ‘‘আপণ’’ন্ত্ৰেৰ সঙ্খং গতো. তস্স পন নিগমস্স অৰিদূরে নদীতীরে ঘনচ্ছাযো রমণীযভূমিভাগো মহাৰনসণ্ডো, তস্মিং ভগৰা ৰিহরতি. কেণিযোতি তস্স নামং. জটিলোতি আহরিমজটাধরো তাপসো. সো কির ব্রাহ্মণমহাসালো, ধনরক্খণত্থায পন তাপসপব্বজ্জং সমাদায রঞ্ঞো পণ্ণাকারং দত্ৰা ভূমিভাগং গহেত্ৰা তত্থ অস্সমং কারেত্ৰা পঞ্চহি সকটসতেহি ৰণিজ্জং পযোজেত্ৰা কুলসহস্সস্স নিস্সযো হুত্ৰা ৰসতি. অস্সমেপি চস্স একো তালরুক্খো দিৰসে দিৰসে একং সোৰণ্ণমযং ফলং মুঞ্চতীতি ৰদন্তি. সো দিৰা কাসাৰানি ধারেতি, জটা চ বন্ধতি, রত্তিং কামসম্পত্তিং অনুভৰতি.
পৰত্তারোতি (দী. নি. অট্ঠ. ১.২৮৫; ম. নি. অট্ঠ. ২.৪২৭; অ. নি. অট্ঠ. ৩.৫.১৯২) পৰত্তযিতারো, পাৰচনৰসেন ৰত্তারোতি অত্থো. যেসন্তি যেসং সন্তকং. মন্তপদন্তি মন্তসদ্দে বহিকত্ৰা রহো ভাসিতব্বট্ঠেন মন্তা এৰ তংতংঅত্থপটিপত্তিহেতুতায পদন্তি মন্তপদং, ৰেদৰচনং. গীতন্তি অট্ঠকাদীহি দসহি পোরাণব্রাহ্মণেহি উদাত্তানুদাত্তাদিসরসম্পত্তিৰসেন সজ্ঝাযিতং. পৰুত্তন্তি পাৰচনৰসেন অঞ্ঞেসং ৰুত্তং, ৰাচিতন্তি অত্থো. সমিহিতন্তি সমুপব্যূল়্হং রাসিকতং, ইরুৰেদযজুৰেদসামৰেদাদিৰসেন তত্থাপি পচ্চেকং মন্তব্রাহ্মণাদিৰসেন সজ্ঝাযনৰাচকাদিৰসেন চ পিণ্ডং কত্ৰা ঠপিতন্তি অত্থো. তদনুগাযন্তীতি এতরহি ব্রাহ্মণা তং তেহি পুব্বে গীতং অনুগাযন্তি অনুসজ্ঝাযন্তি. তদনুভাসন্তীতি তং অনুভাসন্তি, ইদং পুরিমস্সেৰ ৰেৰচনং. ভাসিতমনুভাসন্তীতি তেহি ভাসিতং সজ্ঝাযিতং অনুসজ্ঝাযন্তি. ৰাচিতমনুৰাচেন্তীতি তেহি অঞ্ঞেসং ৰাচিতং অনুৰাচেন্তি. সেয্যথিদন্তি তে কতমেতি অত্থো. অট্ঠকোতিআদীনি তেসং নামানি. তে কির দিব্বচক্খুপরিভণ্ডেন যথাকম্মূপগঞাণেন সত্তানং কম্মস্সকতাদিং পুব্বেনিৰাসঞাণেন অতীতকপ্পে ব্রাহ্মণানং মন্তজ্ঝেনৰিধিঞ্চ ওলোকেত্ৰা পরূপঘাতং অকত্ৰা কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধস্স ভগৰতো ৰট্টসন্নিস্সিতেন ৰচনেন সহ সংসন্দিত্ৰা মন্তে গন্থেসুং. অপরাপরে পন ওক্কাকরাজকালাদীসু উপ্পন্নব্রাহ্মণা পাণাতিপাতাদীনি পক্খিপিত্ৰা তযো ৰেদে ভিন্দিত্ৰা বুদ্ধৰচনেন সদ্ধিং ৰিরুদ্ধে অকংসু. রত্তিভোজনং রত্তি, ততো উপরতাতি রত্তূপরতা. অতিক্কন্তে মজ্ঝন্হিকে যাৰ সূরিযত্থঙ্গমনা ভোজনং ৰিকালভোজনং নাম, ততো ৰিরতত্তা ৰিরতা ৰিকালভোজনা. পটিযাদাপেত্ৰাতি সপ্পিমধুসক্করাদীহি চেৰ মরিচেহি চ সুসঙ্খতং পানং পটিযাদাপেত্ৰা.
‘‘মহা খো কেণিয ভিক্খুসঙ্ঘো’’তি কস্মা ভগৰা পুনপ্পুনং পটিক্খিপি? তিত্থিযানং পটিক্খেপপসন্নতায. তিত্থিযা হি ‘‘অহো ৰতাযং অপ্পিচ্ছো, যো নিমন্তিযমানোপি ন সাদিযতী’’তি উপনিমন্তিযমানস্স পটিক্খেপে পসীদন্তীতি কেচি, অকারণঞ্চেতং. নত্থি বুদ্ধানং পচ্চযহেতু এৰরূপং কোহঞ্ঞং, অযং পন অড্ঢতেলসানি ভিক্খুসতানি দিস্ৰা এত্তকানংযেৰ ভিক্খং পটিযাদেস্সতি, স্ৰেৰ সেলো ব্রাহ্মণো তীহি পুরিসসতেহি সদ্ধিং পব্বজিস্সতি, অযুত্তং খো পন নৰকে অঞ্ঞতো পেসেত্ৰা ইমেহেৰ সদ্ধিং গন্তুং, ইমে ৰা অঞ্ঞতো পেসেত্ৰা নৰকেহি সদ্ধিং গন্তুং. অথাপি সব্বেৰ গহেত্ৰা গমিস্সামি, ভিক্খাহারো নপ্পহোস্সতি. ততো ভিক্খূসু পিণ্ডায চরন্তেসু মনুস্সা উজ্ঝাযিস্সন্তি ‘‘চিরস্সম্পি কেণিযো সমণং গোতমং নিমন্তেত্ৰা যাপনমত্তং দাতুং নাসক্খী’’তি, সযঞ্চ ৰিপ্পটিসারী ভৰিস্সতি. পটিক্খেপে পন কতে ‘‘সমণো গোতমো পুনপ্পুনং ‘ত্ৰঞ্চ ব্রাহ্মণেসু অভিপ্পসন্নো’তি ব্রাহ্মণানং নামং গণ্হাতী’’তি চিন্তেত্ৰা ব্রাহ্মণেপি নিমন্তেতুকামো ভৰিস্সতি, ততো ব্রাহ্মণে পাটিযেক্কং নিমন্তেস্সতি, তে তেন নিমন্তিতা ভিক্খূ হুত্ৰা ভুঞ্জিস্সন্তি, এৰমস্স সদ্ধা অনুরক্খিতা ভৰিস্সতীতি পুনপ্পুনং পটিক্খিপি. কিঞ্চাপি খো ভো গোতমাতি ইমিনা ইদং দীপেতি ‘‘ভো গোতম, কিং জাতং, যদি অহং ব্রাহ্মণেসু অভিপ্পসন্নো, অধিৰাসেতু ভৰং গোতমো, অহং ব্রাহ্মণানম্পি দাতুং সক্কোমি তুম্হাকম্পী’’তি. ঠপেত্ৰা ধঞ্ঞফলরসন্তি এত্থ তণ্ডুলধোৰনোদকম্পি ধঞ্ঞরসোযেৰাতি ৰদন্তি. অনুজানামি, ভিক্খৰে, উচ্ছুরসন্তি এত্থ নিক্কসটো উচ্ছুরসো সত্তাহকালিকোতি ৰেদিতব্বং.
ইমাহি গাথাহীতি (ম. নি. অট্ঠ. ২.৪০০) ইমাহি কেণিযস্স চিত্তানুকূলাহি গাথাহি. তত্থ অগ্গিপরিচরিযং ৰিনা ব্রাহ্মণানং যঞ্ঞাভাৰতো ‘‘অগ্গিহুত্তমুখা যঞ্ঞা’’তি ৰুত্তং, অগ্গিহুত্তসেট্ঠা অগ্গিজুহনপ্পধানাতি অত্থো. ব্রাহ্মণা হি ‘‘অগ্গিমুখা দেৰা’’তি অগ্গিজুহনপুব্বকং যঞ্ঞং ৰিদহন্তি. ৰেদে সজ্ঝাযন্তেহি পঠমং সজ্ঝাযিতব্বতো সাৰিত্তী ‘‘ছন্দসো মুখ’’ন্তি ৰুত্তা, সাৰিত্তী ৰেদস্স পুব্বঙ্গমাতি অত্থো তংপুব্বকত্তা ৰেদসৰনস্স. মনুস্সানং সেট্ঠভাৰতো রাজা ‘‘মুখ’’ন্তি ৰুত্তো. ওগাহন্তীনং নদীনং আধারভাৰতো গন্তব্বট্ঠানভাৰেন পটিসরণতো চ সাগরো ‘‘মুখ’’ন্তি ৰুত্তো. চন্দসমাযোগেন ‘‘অজ্জ কত্তিকা, অজ্জ রোহিণী’’তি সঞ্ঞাযনতো নক্খত্তানি অভিভৰিত্ৰা আলোককরণতো নক্খত্তেহি অতিৰিসেসসোম্মভাৰতো চ ‘‘নক্খত্তানং মুখং চন্দো’’তি ৰুত্তং. ‘‘দীপসিখা অগ্গিজালা অসনিৰিচক্ক’’ন্তি এৰমাদীনং তপন্তানং ৰিজ্জুলতানং অগ্গত্তা আদিচ্চো ‘‘তপতং মুখ’’ন্তি ৰুত্তো. দক্খিণেয্যানং পন অগ্গত্তা ৰিসেসেন তস্মিং সমযে বুদ্ধপ্পমুখং সঙ্ঘং সন্ধায ‘‘পুঞ্ঞং আকঙ্খমানানং, সঙ্ঘো ৰে যজতং মুখ’’ন্তি ৰুত্তং. তেন সঙ্ঘো পুঞ্ঞস্স আযমুখং অগ্গদক্খিণেয্যভাৰেনাতি দস্সেতি.
কেণিযজটিলৰত্থুকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
রোজমল্লৰত্থুকথাৰণ্ণনা
৩০১. রোজৰত্থুম্হি ৰিহারোতি গন্ধকুটিং সন্ধায আহংসু. অতরমানোতি অতুরন্তো, সণিকং পদপ্পমাণট্ঠানে পদং নিক্খিপন্তো ৰত্তং কত্ৰা সুসম্মট্ঠং মুত্তাদলসিন্দুৰারসন্থরসদিসং ৰালিকং অৰিনাসেন্তোতি অত্থো. আল়িন্দন্তি পমুখং. উক্কাসিত্ৰাতি উক্কাসিতসদ্দং কত্ৰা. অগ্গল়ন্তি কৰাটং. আকোটেহীতি অগ্গনখেন ঈসকং কুঞ্চিকছিদ্দসমীপে কোটেহীতি ৰুত্তং হোতি. দ্ৰারং কির অতিউপরি অমনুস্সা, অতিহেট্ঠা তিরচ্ছানজাতিকা কোটেন্তি, তথা অকোটেত্ৰা মজ্ঝে ছিদ্দসমীপে মনুস্সা কোটেন্তি, ইদং দ্ৰারকোটকৰত্তন্তি দীপেন্তা ৰদন্তি. ৰিৰরি ভগৰা দ্ৰারন্তি ন ভগৰা উট্ঠায দ্ৰারং ৰিৰরি, ৰিৰরতূতি পন হত্থং পসারেসি. ততো ‘‘ভগৰা তুম্হেহি অনেকাসু কপ্পকোটীসু দানং দদমানেহি ন সহত্থা দ্ৰারৰিৰরণকম্মং কত’’ন্তি সযমেৰ দ্ৰারং ৰিৰটং. তং পন যস্মা ভগৰতো মনেন ৰিৰটং, তস্মা ‘‘ৰিৰরি ভগৰা দ্ৰার’’ন্তি ৰুত্তং.
রোজমল্লৰত্থুকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰুড্ঢপব্বজিতৰত্থুকথাৰণ্ণনা
৩০৩. আতুমাৰত্থুম্হি অঞ্ঞতরো ৰুড্ঢপব্বজিতোতি সুভদ্দো নাম অঞ্ঞতরো ভিক্খু ৰুড্ঢকালে পব্বজিতত্তা ‘‘ৰুড্ঢপব্বজিতো’’তি ৰুত্তো. দ্ৰে দারকাতি সামণেরভূমিযং ঠিতা দ্ৰে পুত্তা. নাল়িযাৰাপকেনাতি নাল়িযা চেৰ থৰিকায চ. সংহরিংসূতি যস্মা মনুস্সা তে দারকে মঞ্জুভাণিনে পটিভানৰন্তে দিস্ৰা কারেতুকামাপি অকারেতুকামাপি কারেন্তিযেৰ, কতকালে চ ‘‘কিং গণ্হিস্সথ তাতা’’তি পুচ্ছন্তি. তে ৰদন্তি ‘‘ন অম্হাকং অঞ্ঞেন কেনচি অত্থো, পিতা পন নো ভগৰতো আগতকালে যাগুদানং কাতুকামো’’তি. তং সুত্ৰা মনুস্সা অপরিগণেত্ৰাৰ যং তে সক্কোন্তি হরিতুং, সব্বং দেন্তি. যম্পি ন সক্কোন্তি, মনুস্সেহি পেসেন্তি. তস্মা তে দারকা বহুং লোণম্পি তেলম্পি সপ্পিম্পি তণ্ডুলম্পি খাদনীযম্পি সংহরিংসু.
আতুমাযং ৰিহরতীতি আতুমং নিস্সায ৰিহরতি. ভুসাগারেতি ভুসমযে অগারকে. তত্থ কির মহন্তং পলালপুঞ্জং অব্ভন্তরতো পলালং নিক্কড্ঢিত্ৰা সালাসদিসং পব্বজিতানং ৰসনযোগ্গট্ঠানসদিসং কতং, তদা ভগৰা তত্থ ৰসি. অথ ভগৰতি আতুমং আগন্ত্ৰা ভুসাগারকং পৰিট্ঠে সুভদ্দো সাযন্হসমযং গামদ্ৰারং গন্ত্ৰা মনুস্সে আমন্তেসি ‘‘উপাসকা নাহং তুম্হাকং সন্তিকা অঞ্ঞং কিঞ্চি পচ্চাসীসামি, ময্হং দারকেহি আনীততেলাদীনিযেৰ সঙ্ঘস্স পহোন্তি, হত্থকম্মমত্তং মে দেথা’’তি. কিং, ভন্তে, করোমাতি? ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ গণ্হথা’’তি সব্বূপকরণানি গাহেত্ৰা ৰিহারে উদ্ধনানি কারেত্ৰা একং কাল়কং কাসাৰং নিৰাসেত্ৰা তাদিসমেৰ পারুপিত্ৰা ‘‘ইদং করোথ, ইদং করোথা’’তি সব্বরত্তিং ৰিচারেন্তো সতসহস্সং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ভোজ্জযাগুঞ্চ মধুগোল়কঞ্চ পটিযাদাপেসি. ভোজ্জযাগু নাম পঠমং ভুঞ্জিত্ৰা পাতব্বযাগু, তত্থ সপ্পিমধুফাণিতমচ্ছমংসপুপ্ফফলরসাদি যংকিঞ্চি খাদনীযং নাম, সব্বং পৰিসতি, কীল়িতুকামানং সীসমক্খনযোগ্গা হোতি সুগন্ধগন্ধা.
অথ ভগৰা কালস্সেৰ সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো পিণ্ডায চরিতুং আতুমগামনগরাভিমুখো পাযাসি. মনুস্সা তস্স আরোচেসুং ‘‘ভগৰা পিণ্ডায গামং পৰিসতি, তযা কস্স যাগু পটিযাদিতা’’তি. সো যথানিৰত্থপারুতেহেৰ তেহি কাল়ককাসাৰেহি একেন হত্থেন দব্বিঞ্চ কটচ্ছুঞ্চ গহেত্ৰা ব্রহ্মা ৰিয দক্খিণজাণুমণ্ডলং ভূমিযং পতিট্ঠাপেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘পটিগ্গণ্হাতু মে, ভন্তে, ভগৰা যাগু’’ন্তি আহ. তেন ৰুত্তং ‘‘অথ খো সো ৰুড্ঢপব্বজিতো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন বহুতরং যাগুং পটিযাদাপেত্ৰা ভগৰতো উপনামেসী’’তি. জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তীতিআদি ৰুত্তনযমেৰ. কুতাযন্তি কুতো অযং. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
৩০৪. দসভাগং দত্ৰাতি দসমভাগং দত্ৰা. তেনেৰাহ ‘‘দস কোট্ঠাসে কত্ৰা একো কোট্ঠাসো ভূমিসামিকানং দাতব্বো’’তি.
ৰুড্ঢপব্বজিতৰত্থুকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চতুমহাপদেসকথাৰণ্ণনা
৩০৫. পরিমদ্দন্তাতি উপপরিক্খন্তা. পত্তুণ্ণদেসে সঞ্জাতৰত্থং পত্তুণ্ণং. কোসেয্যৰিসেসোতি হি অভিধানকোসে ৰুত্তং. চীনদেসে সোমারদেসে চ সঞ্জাতৰত্থানি চীনসোমারপটানি. পত্তুণ্ণাদীনি তীণি কোসেয্যস্স অনুলোমানি পাণকেহি কতসুত্তমযত্তা. ইদ্ধিমযিকং এহিভিক্খূনং পুঞ্ঞিদ্ধিযা নিব্বত্তচীৰরং. তং খোমাদীনং অঞ্ঞতরং হোতীতি তেসংযেৰ অনুলোমং. দেৰতাহি দিন্নচীৰরং দেৰদত্তিযং. তং কপ্পরুক্খে নিব্বত্তং জালিনীদেৰকঞ্ঞায অনুরুদ্ধত্থেরস্স দিন্নৰত্থসদিসং. তম্পি খোমাদীনঞ্ঞেৰ অনুলোমং হোতি তেসু অঞ্ঞতরভাৰতো. দ্ৰে পটা দেসনামেনেৰ ৰুত্তাতি তেসং সরূপদস্সনপরমেতং, নাঞ্ঞং নিৰত্তনপরং পত্তুণ্ণপটস্সপি দেসনামেনেৰ ৰুত্তত্তা. তুম্বাতি ভাজনানি. ফলতুম্বোতি লাবুআদি. উদকতুম্বোতি উদকুক্খিপনককুটকো. কিলঞ্জচ্ছত্তন্তি ৰেল়ুৰিলীৰেহি ৰাযিত্ৰা কতছত্তং. সম্ভিন্নরসন্তি সম্মিস্সিতরসং. পানকং পটিগ্গহিতং হোতীতি অম্বপানাদিপানকং পটিগ্গহিতং হোতি, তং ৰিকালেপি কপ্পতি অসম্ভিন্নরসত্তা. তেন তদহুপটিগ্গহিতেন সদ্ধিন্তি তেন সত্তাহকালিকেন তদহুপটিগ্গহিতেন সদ্ধিং. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
চতুমহাপদেসকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ভেসজ্জক্খন্ধকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.